രാജ്യച്യുതോ വിശേഷേണ സ്വം രാജ്യം ലഭതേഽചിരാത്
രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, പ്രത്യേകിച്ച്, തന്റെ രാജ്യം ഉടൻ തന്നെ തിരിച്ചുപിടിക്കും.
ഷഷ്ഠീ തിഥിര്മഹാരാജ സര്വദാ സര്വകാമദാ॥ ഉപോഷ്യാ തു പ്രയത്നേന സര്വകാലം ജയാര്ഥിനാ । । ൨ കാര്ത്തികേയസ്യ ദയിതാ ഏഷാ ഷഷ്ഠീ മഹാതിഥിഃ । ദേവസേനാധിപത്യം ഹി പ്രാപ്തം തസ്യാം മഹാത്മനാ । । ൩ അസ്യാം ഹി ശ്രേയസാ യുക്തോ യസ്മാത്സ്കന്ദോ ഭവാഗ്രണീഃ । തസ്മാത്ഷഷ്ഠ്യാം നക്തഭോജീ പ്രാപ്നുയാദീപ്സിതം സദാ । । ൪ ദത്ത്വാര്ഘ്യം കാര്തികേയായ സ്ഥിത്വാ വൈ ദക്ഷിണാമുഖഃ । ദധ്നാ ഘൃതോദകൈഃ പുഷ്പൈര്മന്ത്രേണാനേന സുവ്രത । । ൫ സപ്തര്ഷിദാരജ സ്കന്ദ സ്വാഹാപതിസമുദ്ഭവ । രുദ്രാര്യമാഗ്നിജ വിഭോ ഗങ്ഗാഗര്ഭ നമോഽസ്തു തേ । । പ്രീയതാം ദേവസേനാനീഃ സമ്പാദയതു ഹൃദ്ഗതമ് । । ൬ ദത്ത്വാ വിപ്രായ ചാത്മാന്നം യച്ചാന്യദപി വിദ്യതേ । പശ്ചാദ്ഭുങ്ക്തേ ത്വസൌ രാത്രൌ ഭൂമിം കൃത്വാ തു ഭാജനമ് । । ൭ ഏവം ഷഷ്ഠ്യാം വ്രതം സ്നേഹാത്പ്രോക്തം സ്കന്ദേന യത്നതഃ । തന്നിബോധ മഹാരാജ പ്രോച്യമാനം മയാഖിലമ് । । ൮ ഷഷ്ഠ്യാം യസ്തു ഫലാഹാരോ നക്താഹാരോ ഭവിഷ്യതി । ശുക്ലാകൃഷ്ണാസു നിയതോ ബ്രഹ്മചാരീ സമാഹിതഃ । । ൯ തസ്യ സിദ്ധിം ധൃതിം തുഷ്ടിം രാജ്യമായുര്നിരാമയമ് । പാരത്രികം ചൈഹികം ച ദദ്യാത്സ്കന്ദോ ന സംശയഃ । । 1.39.൧൦ യോ ഹി നക്തോപവാസഃ സ്യാത്സ നക്തേന വ്രതീ ഭവേത് । ഇഹ വാമുത്ര സോഽത്യന്തം ലഭതേ ഖ്യാതിമുത്തമാമ് । । സ്വര്ഗേ ച നിയതം വാസം ലഭതേ നാത്ര സംശയഃ । । ൧൧ ഇഹ ചാഗത്യ കാലാന്തേ യഥോക്തഫലഭാഗ്ഭവേത് । ദേവാനാമപി വന്ദ്യോഽസൌ രാജ്ഞാം രാജാ ഭവിഷ്യതി । । ൧൨ യശ്ചാപി ശൃണുയാത്കല്പം ഷഷ്ഠ്യാഃ കുരുകുലോദ്വഹ । തസ്യ സിദ്ധിസ്തഥാ തുഷ്ടിര്ധൃതിഃ സ്യാത്ഖ്യാതിസമ്ഭവാ । । ൧൩ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ഷഷ്ഠീകല്പവര്ണനം നാമ ഏകോനചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
മഹാരാജാവേ, ആറാം തിഥി എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന ദിവസമാണ്. ജയത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എല്ലാ സമയത്തും ഈ വ്രതം ശ്രദ്ധയോടെ അനുഷ്ഠിക്കണം. ഈ മഹത്തായ ആറാം തിഥി കാർത്തികേയനു പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്. ആ ദിവസം മഹാത്മാവായ കാർത്തികേയൻ ദേവസേനയുടെ നായകപദം നേടി. ഈ വ്രതത്തിന്റെ ഫലത്തിൽ, ദേവന്മാരിൽ മുൻപന്തിയിലായ സ്കന്ദൻ ആയി. അതിനാൽ ആറാം തിഥിയിൽ രാത്രി മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും ഇഷ്ടഫലം നേടും. ദക്ഷിണദിശയിൽ മുഖം തിരിച്ചു, കാർത്തികേയനു വെള്ളവും തൈരും നെയ്യും പുഷ്പങ്ങളും അർപ്പിച്ച്, ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം: 'സപ്തർഷിമാരുടെ മകനായ സ്കന്ദാ, സ്വാഹാപതിയുടെ പുത്രാ, രുദ്രാ, അർയമൻ, അഗ്നി, ഗംഗാപുത്രാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ദേവസേനയുടെ നായകനായവൻ സന്തോഷം പ്രാപിക്കട്ടെ, മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം നിറവേറ്റട്ടെ.' സ്വന്തം അന്നം ബ്രാഹ്മണനു നൽകിയശേഷം, ബാക്കിയുള്ളത് രാത്രിയിൽ നിലത്തിരുത്തി ഭക്ഷണം കഴിക്കണം. ഇങ്ങനെ ആറാം തിഥിയിലെ വ്രതം സ്നേഹത്തോടെ സ്കന്ദൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു. മഹാരാജാവേ, ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ. ആറാം തിഥിയിൽ ഫലങ്ങൾ മാത്രം കഴിക്കുകയോ രാത്രി മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, ബ്രഹ്മചാര്യവും ഏകാഗ്രതയും പാലിച്ചാൽ, സ്കന്ദൻ അവനു സിദ്ധിയും ധൈര്യവും സംതൃപ്തിയും രാജ്യം, ദീർഘായുസ്സും രോഗമില്ലായ്മയും, ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും ഐശ്വര്യവും നൽകും. രാത്രി ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവൻ സത്യവ്രതിയായവനാകും; ഇവിടെ അല്ലെങ്കിൽ പരലോകത്ത്, അവൻ ഉത്തമമായ പ്രശസ്തി നേടും. സ്വർഗത്തിൽ സ്ഥിരമായ വാസം അവനു ലഭിക്കും, സംശയമില്ല. കാലാവധിക്ക് ശേഷം ഭൂമിയിൽ തിരിച്ചുവന്ന്, പറഞ്ഞ ഫലങ്ങൾ അവനു ലഭിക്കും. ദേവന്മാരും രാജാക്കന്മാരും അവനെ വണങ്ങും, അവൻ രാജാക്കന്മാരിൽ രാജാവാകും. ആറാം തിഥിയുടെ കല്പം കേൾക്കുന്നവനും സിദ്ധിയും സംതൃപ്തിയും ധൈര്യവും പ്രശസ്തിയും നേടും.
൭ ഗായത്രീ സാവിത്രീ രഥേ സ്ഥിതേ ഉഭേ സന്ധ്യേ സദാ സാ ദേവതാ യാ രവിമണ്ഡലം നാപൈതി
ഗായത്രിയും സാവിത്രിയും രഥത്തിൽ സ്ഥിരമായി ഇരുന്നു, പ്രഭാതവും സായാഹ്നവും എന്നിങ്ങനെ ഇരുപക്ഷസന്ധ്യകളിലും സദാ അവിടെ വസിക്കുന്നു; ആ ദേവി രവിമണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകുന്നില്ല.
സൂര്യരഥയാത്രാവര്ണനമ് രുദ്ര ഉവാച രഥയാത്രാ കഥം കാര്യാ ഭാസ്കരസ്യേഹ മാനവൈഃ । ഫലം ച കിം ഭവേത്തേഷാം യാത്രാം കുര്വന്തി യേ രവേഃ
സൂര്യന്റെ രഥയാത്രയെ കുറിച്ച് രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഭാസ്കരന്റെ രഥയാത്ര മനുഷ്യർ എങ്ങനെ നടത്തണം? രവിയുടെ ഈ യാത്ര നടത്തുന്നവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഫലം എന്താണ്?
കാര്തികേയവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച അഹോ വ്രതം മഹത്കഷ്ടം സംശയോ ഹൃദി വര്തതേ । കാര്തികേയസ്യ മാഹാത്മ്യം ശ്രുത്വാ ജന്മ തഥാ ദ്വിജ । । ൧ അനേകജനിതസ്യേഹ കാര്ത്തികേയസ്യ സുവ്രത । മാഹാത്മ്യം സുമഹദ്വിപ്ര കഥമേതദ്വിഭാവ്യതേ । । ൨ ജാതിഃ ശ്രേഷ്ഠാ ഭവേദ്വീര ഉത കര്മ ഭവേദ്വരമ് । സംശയസ്തു മഹാനത്ര ദൃഷ്ട്വാ മേ കൃത്തികാസുതമ് । । ൩ ഏതദ്വദ വിനിശ്ചിത്യ ന യഥാ സംശയോ ഭവേത് । ജന്മതഃ കര്മണശ്ചൈവ യജ്ജ്വായസ്തദ് ബ്രവീഹി മേ । । ൪ സുമന്തുരുവാച ഇമമര്ഥം പുരാ പൃഷ്ടോ ബ്രഹ്മാ ശിഷ്യൈര്മനീഷിഭിഃ । യദുക്തം തേന തേഷാം ച തത്തേ വച്മി നിബോധ മേ । । ൫ സുരജ്യേഷ്ഠം സുഖാസീനമഭിഗമ്യ മഹര്ഷയഃ । പ്രണമ്യ ച മഹാബാഹോ വിശ്വാമിത്രസ്യ വിപ്രതാമ് । । ൬ ദൃഷ്ട്വാ വിസ്മയമാഗത്യ കൌതൂഹലസമന്വിതാഃ । ഭക്തിം ശ്രദ്ധാം പുരോധായ പ്രണമ്യാനതകന്ധരാഃ । । ൭ ഋഷയ ഊചുഃ ഭോ ബ്രഹ്മന്നാദകല്പേ ഹി ബ്രാഹ്മണ്യം ബ്രൂഹി കിം ഭവേത് । ജാത്യധ്യയനദേഹാത്മസംസ്കാരാചാരകര്മണാമ്
കാർത്തികേയന്റെ മഹത്വത്തിന്റെ വിവരണം. ശതാനീകൻ പറഞ്ഞു: അയ്യോ, ഈ വ്രതം വളരെ കഠിനമാണ്; എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സംശയം ഉണ്ട്. കാർത്തികേയന്റെ മഹത്വവും ജനനവും ഞാൻ കേട്ടു, ദ്വിജന്മാരേ, അവൻ പല ജന്മങ്ങൾ എടുത്തുവെന്നു പറയുമ്പോൾ, ഈ മഹത്വം എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കാം? ജന്മം ഉത്തമമാണോ, ധൈര്യവാനേ, അല്ലെങ്കിൽ കർമ്മം ഉത്തമമാണോ? കൃതികകളുടെ മകനായ അവനെ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് വലിയ സംശയമാണ്. സംശയം ഇല്ലാതെ, ജന്മം ഉത്തമമാണോ, കർമ്മമാണോ എന്നത് വ്യക്തമായി പറയൂ. സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഈ ചോദ്യം മുമ്പ് ബ്രഹ്മാവിനോട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിദ്യാസമ്പന്നരായ ശിഷ്യന്മാർ ചോദിച്ചിരുന്നു. ബ്രഹ്മാവു പറഞ്ഞത് ഞാൻ പറയാം; ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ. മഹർഷിമാർ ദേവന്മാരുടെ പ്രധാനം സമീപിച്ചു, വിശ്വാമിത്രന്റെ പുരോഹിതപദത്തെയും വണങ്ങി, അത്ഭുതത്തോടെയും ആസ്വാദനത്തോടെയും ഭക്തിയും വിശ്വാസവും മുൻനിർത്തി, തലകുനിഞ്ഞ് നമസ്കരിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മനേ, നാടകല്പത്തിൽ ബ്രാഹ്മണത്വം എന്താണ്? ജന്മം, പഠനം, ശരീരം, ആത്മശുദ്ധി, ആചാരം, കർമ്മം ഇവയിലേതാണോ?
൮ ബാഹ്യാഭ്യന്തരസാമാന്യവിശേഷാ യദി കൃത്രിമാഃ । മനോവാക്കര്മശാരീരജാതിദ്രവ്യഗുണാത്മകാഃ । । ൯ സന്ത്യക്തവ്യാഃ പ്രസിദ്ധാ യേ ജാതിഭേദവിധായിനഃ । വസ്തുഭൂതാഃ പരോക്ഷൈര്വാ പ്രമാണൈര്ന വിനിശ്ചിതാഃ । । 1.40.൧൦ അവ്യക്താഗമസിദ്ധശ്ചേജ്ജാതിഭേദവിധിര്നൃണാമ് । വികല്പോഽയം ന പുഷ്ണാതി ഭവതഃ ശേമുഷീബലമ് । । ൧൧ ബ്രഹ്മോവാച ഏവമേതന്ന സന്ദേഹോ യഥാ യൂയം വദന്തി൧ ഹ । ശൃണുധ്വം യോഗിനോ വാക്യം സതര്കം ശിഷ്യശ്രേയസേ । । ൧൨ യോഗേശ്വര ഉവാച പ്രമാണേ ഹി പ്രസിദ്ധേ തു ഭിന്നാര്ഥവിഷയേ യതഃ । സ്പഷ്ടയോഗ്യാര്ഥവിഷയം പ്രത്യക്ഷം താവദീക്ഷതേ । । ൧൩ സമാന്യാതീന്ദ്രിയഗ്രാഹീ സിദ്ധാന്തോഽഭ്യുപഗമ്യതേ । സ ഏവ ഭഗവാനേകം പ്രമാണമിതി ചേന്ന തത് । । ൧൪ യസ്മാദ്വിവിധമേ തത്തേ സങ്കടം ഭദ്ര വര്തതേ । വേദസ്യ പൌരുഷേയത്വം നിത്യജാതിസമര്ഥകമ് । । ൧൫ കാര്യാ വിശേഷാ വേദോക്താ ന യുക്തമകൃതം വചഃ । താല്വാദികരണാനാം ച വ്യാപാരാനന്തരം ശ്രുതേഃ । । ൧൬ വ്യാപാരാത്പരതസ്തസ്യ പ്രാഗഭാവവിശേഷതഃ । തദ്ഭാവാനുവിധായിത്വമന്വയവ്യതിരകേതഃ । । ൧൭ തസ്മാദ്ധൂമാഗ്നിവദ്വാര്ഥഫലഭാവോഽവതിഷ്ഠതേ । ന ച വ്യാപാരവചസോരന്യഥാനുപപത്തിതഃ । । ൧൮ പുരുഷാനുഗതാ ജാതിര്ബ്രാഹ്മണത്വാദികാസ്തി ചേത് । ദ്വിവര്ണജാതിഭേദേന പ്രത്യാക്ഷാര്ഥോപലക്ഷണാത് । । ൧൯ ഗോവര്ഗമധ്യം ച ഗതോ യഥാശ്വോ നിര്ധാര്യതേ ജ്ഞൈഃ സുവിചക്ഷണത്വാത് । മനുഷ്യഭാവാദവിശിഷ്യമാണസ്തദ്വദ്ദ്വിജഃ ശൂദ്രഗണാന്ന ഭിന്നഃ । । 1.40.൨൦ മനുഷ്യജാതേര്ന പരോ വിശേഷോ യഃ കല്പ്യതേ സര്വനരാനുയായീ । സംസ്കാരയുക്താ ഹി ക്രിയാവിശിഷ്ടാ ദ്വിജന്മനാം ശൂദ്രവിവേകഹേതുഃ । । ൨൧ ജീവോഽപി ബ്രാഹ്മണഃ പ്രോക്തോ യൈരതത്ത്വജ്ഞമാനവൈഃ । പ്രഭ്രഷ്ടബ്രാഹ്മണത്വാസ്തേ ജായന്തേ വിപ്രസങ്ഗതഃ । । ൨൨ ജരാജന്മാന്തരക്ലേശദുഷ്ടഗ്രാഹകുലാകുലമ് । നര തിര്യഗസച്ഛൂദ്ര യോനിദുഃഖോര്മിസംകടമ് ।। ൨൩ ദൌസ്ഥിത്യരോഗശോകാര്തിജനാവര്തസമന്വിതമ് । ശ്വാനുശൂകരചാണ്ഡാലകൃമികൂര്മാദികായകമ് । । ൨൪ സംസാരസാഗരം ഘോരം മഗ്നഃ ഖലു പരിപ്ലവന് । ഭൂരിപാപഭരാക്രാന്തഃ സ ജീവോ ബ്രാഹ്മണഃ കഥമ് । । ൨൫ ബ്രഹ്മോവാച സപ്തവ്യാധകഥാ വിപ്രാ മനുനാ പരികീര്തിതാഃ । തം നിശമ്യ യദുശ്രേഷ്ഠ നിത്യം ജാതിപദം ത്യജേത് । । ൨൬ സപ്തവ്യാധാ ദശാര്ണേഷു൧ മൃഗാഃ കാലഞ്ജരേ ഗിരൌ । ചക്രവാകാഃ സരിദ്ദ്വീപേ ഹംസാഃ സരസി മാനസേ । । ൨൭ തേഽപി ജാതാഃ കുരുക്ഷേത്രേ ബ്രാഹ്മണാ വേദപാരഗാഃ। പ്രസ്ഥിതാ ദീര്ഘമധ്വാനം മൃയം കിമവസീദഥ । । ൨൮ തസ്മാന്ന ജീവേ ബ്രാഹ്മണ്യം പശ്യാമോ ഹി കഥഞ്ചന । । ൨൯ ശസ്ത്രാദിമദ്ഭാര്ഗവജാതിയുക്തോ ഗജാശ്വഗോജോഷ്ട്രഖരാദികാനാമ് । ശക്ത്യാ കൃതോ ഹ്യങ്ഗജവര്ണധര്മൈര്ഭേദഃ സ്ഫുടം ലക്ഷണതോഽത്ര യദ്വത് । । 1.40.൩൦ തദുത്തരാന്നൈവ വികര്തനീയാ ബ്രാഹ്മണ്യജാതിനൃഷു നാസ്തി കാചിത് । നിത്യാകൃതിര്നാനുപഭേദരൂപാ യഥാ ഹി ഭേദഃ പരമോഽത്ര സിധ്യേത് । । സിതാദ്യസാധാരണതുല്യരൂപാഃ സനാതനോഽങ്ഗേഷു ന വര്ണഭേദഃ । । ൩൧ ബ്രാഹ്മണ്യമധ്രുവമിദം കില കൃത്രിമത്വാദകൃത്രിമം ഭവതി സാമയികത്വയോഗാത് । സാങ്കേതികം സുകൃതലേശവിശേഷലബ്ധം വാണിജ്യഭേഷജകൃതാമിവ ജാതിഭേദാഃ । । ൩൨ കിം ബ്രാഹ്മണാ യേ സുകൃതം ത്യജന്തി കിം ക്ഷത്രിയാ ലോകമപാലയന്തഃ .। സ്വധര്മഹീനാ ഹി തഥൈവ വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാഃ സ്വമുഖ്യക്രിയയാ വിഹീനാഃ । । ൩൩ തസ്മാന്ന ഗോശ്വവത്കശ്ചിജ്ജാതിഭേദോഽസ്തി ദേഹിനാമ് । കാര്യശക്തിനിമിത്തസ്തു സങ്കേതഃ കൃത്രിമോ ഭവേത് । । ൩൪ ഏവം പ്രമാണൈഃ പ്രതിഷിധ്യമാനാം സാങ്കേതികീം യാതി നരോ വ്യവസ്ഥാമ് । സ്വകീയസിദ്ധാം സ്വമതൈര്നിഷിദ്ധാം ന ബുധ്യതേ മൂഢമനാ വരാകഃ । । ൩൫ ഗോമഹിഷ്യജവാജ്യുഷ്ട്രവാനേയാവിഗജാധിപാഃ । പ്രേഷ്യവാര്ധുഷികാകാര്യകരണോദ്യതമാനസാഃ । । ൩൬ വണിക്കാരുക്രിയാവിഷ്ടാ൧ ദിവ്യാസ്തേഽപി ച യേ ദ്വിജാഃ । വിനഷ്ടാസ്തേ തു വിജ്ഞേയാഃ ക്രവ്യാദാശ്ച കുശീലവാഃ । । ൩൭ പലാണ്ഡുലശുനാദാശ്ച മൃഗ്യുഷ്ട്രീക്ഷീരപായിനഃ । മാംസസര്വരസക്ഷീരക്രയവിക്രയകാരിണഃ । । ൩൮ പുനര്ഭൂവൃഷലീവേശ്യാചാണ്ഡാലസ്ത്രീനിഷേവിണഃ । ശൂദ്രാന്നരസപുഷ്ടാങ്ഗാഃ പ്രേതവസ്ത്രാന്നഭോജനാഃ । । ൩൯ മൃതസൂതകലബ്ധാന്നപാനാദ്യഭ്യവഹാരിണഃ । ബ്രഹ്മദേവപിതൃഭൂതമനുഷ്യേഷു ബഹിഷ്കൃതാഃ । ।1.40.൪൦ മാത്സര്യമദവിദ്വേഷതൃഷ്ണാകാമതമോമയാഃ । ഹീനാചാരാ൧ ഹി യേ കേചിദപരേ പിശുനാ ദ്വിജാഃ । । പ്രകാരൈര്ബഹുഭിഃ സര്വേ തേ പ്രണശ്യന്തി നാന്യഥാ । ।൪ ൧ ഏവം ശാസ്ത്രോദിതന്യായമാര്ഗഭ്രഷ്ടാസ്തു യേ നരാഃ । വിശിഷ്ടഗോത്രസംസ്കാരകലാപസകലാത്മകാഃ । ।൪ ൨ വേദാനധ്യാപയന്തോഽപി തേഽധീയാനാഃ ശ്രുതിക്രമാത് । ബ്രാഹ്മണത്വാദ്വിഹീയന്തേ ദുരാചാരവിഘായിനഃ । ।൪ ൩ തസ്മാന്ന ജാതിരേകത്ര ഭൂതാത്മാസ്ത്യനപായിനീ । നാശിത്വാദത്ര ച ശ്ലോകാന്മാനവാഃ സമധീയതേ । ।൪. സദ്യഃ പതതി മാംസേന ലാക്ഷയാ ലവണേന ച । ത്ര്യഹേണ ശൂദ്രോ ഭവതി ബ്രാഹ്മണഃ ക്ഷീരവികയീ । ।൪൫ ഗോരക്ഷകാന്വാണിജികാംസ്തഥാ കാരുകുശീലവാന് । പ്രേഷ്യാന്വാര്ധുഷികാംശ്ചൈവ ശൂദ്രാസ്താന്മനുരബ്രവീത് । ।൪൬ ശൂദ്രോ ബ്രാഹ്മണതാമേതി ബ്രാഹ്മണശ്ചൈതി ശൂദ്രതാമ് । ക്ഷത്രിയോ യാതി വിപ്രത്വം വിദ്യാദ്വൈശ്യം തഥൈവ ച । ।൪൭ ഇതി ശ്രീ ഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ഷഷ്ഠീകല്പേ കാര്തികേയവര്ണനേ ജാതിവര്ണനം നാമ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ।൪
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ജന്മം, പ്രവർത്തി ഇതിൽ ഏതാണ് ഉത്തമം എന്ന സംശയം വലിയതാണ്. ഈ സംശയം മുമ്പ് ബ്രഹ്മാവിനോട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ ചോദിച്ചിരുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: പുറം, ഉള്ളിൽ, പൊതുവായതും പ്രത്യേകതകളും, മനസ്സും വാക്കും ശരീരവും ജന്മവും ദ്രവ്യഗുണങ്ങളും എന്നിവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വ്യത്യാസങ്ങൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ജന്മത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ തെളിയിക്കാനാവില്ല; അവ വ്യക്തമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ അവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഭേദം ശരിയല്ല. അപ്രത്യക്ഷമായ ആഗമം മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കി ജന്മഭേദം നിശ്ചയിച്ചാൽ, അത്തരമൊരു വ്യത്യാസം നിങ്ങളുടെ വിവേകശക്തിക്ക് അനുകൂലമല്ല. യുക്തിപൂർവ്വം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, വ്യക്തമായ അനുഭവം മാത്രമാണ് പ്രാമാണികം. അതിനാൽ, വേദം മനുഷ്യനിർമ്മിതമാണെന്നു കരുതുമ്പോൾ, അതിൽ പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ നിർബന്ധമായും ശരിയാണെന്നു പറയാൻ കഴിയില്ല. വേദത്തിൽ പറയുന്ന പ്രത്യേകതകൾ പ്രവർത്തിയിലൂടെ മാത്രമേ തെളിയിക്കാനാവൂ. അങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസം പ്രവർത്തിയുടെ ഫലത്തിൽ മാത്രമേ നിലനിൽക്കൂ. മനുഷ്യരിൽ ബ്രാഹ്മണത്വം ജന്മം കൊണ്ടാണെന്നു കരുതുന്നവർക്ക്, പ്രവർത്തിയിലൂടെയാണ് യഥാർത്ഥം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നത്. ഒരു കുതിരയെ പശുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ കണ്ടാൽ, വിവേകശാലികൾ അതിനെ തിരിച്ചറിയും; അതുപോലെ, മനുഷ്യരിൽ ജന്മം മാത്രം കൊണ്ടല്ല വ്യത്യാസം, പ്രവർത്തിയിലാണ് യഥാർത്ഥം. സംസ്കാരവും കർമ്മവും ഉള്ളവരാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ വ്യത്യസ്തർ. ചിലർ ബ്രാഹ്മണത്വം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ, അവർ വീണ്ടും ജന്മം കൊണ്ടോ കൂട്ടായ്മ കൊണ്ടോ അത് നേടുന്നു. പല ജന്മങ്ങളുടെയും കഷ്ടപ്പാട്, രോഗം, ദു:ഖം, അന്ധകാരം, പിശുക്കന്മാർ, ചാണ്ഡാളന്മാർ, കുരങ്ങന്മാർ, നായ്ക്കൾ, പന്നികൾ, കൃമികൾ, കപ്പകൾ തുടങ്ങിയവയിൽ ജനിച്ചാൽ, അങ്ങനെയുള്ള ജീവൻ എങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണനാകും? അതിനാൽ, ബ്രാഹ്മണത്വം പ്രവർത്തിയിലാണ്. വൃക്ഷങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മത്സ്യങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, എല്ലാം പ്രവർത്തിയാൽ വ്യത്യസ്തരാണ്. നല്ല പ്രവർത്തിയില്ലാതെ ബ്രാഹ്മണത്വം നിലനിൽക്കില്ല. അങ്ങനെ, ബ്രാഹ്മണത്വം സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല; അത് പ്രവർത്തിയാൽ മാത്രമേ നിലനിൽക്കൂ. നല്ല പ്രവർത്തി ഇല്ലാത്തവർക്ക് ബ്രാഹ്മണത്വം ഇല്ല. ബ്രാഹ്മണൻ ശൂദ്രനാകുകയും, ശൂദ്രൻ ബ്രാഹ്മണനാകുകയും ചെയ്യാം. ക്ഷത്രിയൻ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടുകയും, വൈശ്യൻ ക്ഷത്രിയനാകുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ, ജന്മം മാത്രം കൊണ്ട് യാതൊരു വർണ്ണഭേദവും ഇല്ല; പ്രവർത്തിയാണ് യഥാർത്ഥം.
ബ്രാഹ്മണവിവേകവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച വേദാധ്യയനമപ്യേതദ്ബ്രാഹ്മണ്യം പ്രതിപദ്യതേ । വിപ്രവദ്വൈശ്യരാജന്യൌ രാക്ഷസാ രാവണാദയഃ । । ൧ ശ്വാദചാണ്ഡാലദാസാശ്ച ലുബ്ധകാഭീരധീവരാഃ । യേന്യേഽപി വൃഷലാഃ കേചിത്തേഽപി വേദാനധീയതേ । । ൨ യദാ ദേശാന്തരം ഗത്വാ ബ്രാഹ്മണ്യം ക്ഷത്രിയം ശ്രിതാഃ । വ്യാപാരാകാരഭാവാദ്യൈര്വിപ്രതുല്യൈഃ പ്രകല്പിതൈഃ । । ൩ വേദാനധീത്യ വേദൌ വാ വേദം വാപി യഥാക്രമമ് । പ്രോദ്വഹന്തി ശുഭാം കന്യാം ശുദ്ധബ്രാഹ്മണജാ നരാഃ । ।൪ അഥവാധീത്യ വേദാംസ്തു ക്ഷത്രവൈശ്യൈസ്തു൧ വാ നരാഃ । ഗൌഡപൂര്വാം കൃതാമേയുര്ജാതിം വാ ദാക്ഷിണാത്യജാമ് । । ൫ അപരിജ്ഞാതശൂദ്രത്വാദ്ബ്രാഹ്മണ്യം യാന്തി കാമതഃ । തസ്മാന്ന ജ്ഞായതേ ഭേദോ വേദാധ്യായക്രിയാകൃതഃ । । ൬ ശാസ്ത്രകാരൈസ്തഥാ ചോക്തം ന്യായമാര്ഗാനുസാരിഭിഃ । തേ സാധു മതമാകര്ണ്യ സന്തഃ സന്തി വിമത്സരാഃ । । ൭ ആചാരഹീനാന്ന പുനംതി വേദാ യദ്യപ്യധീതാഃ സഹ ഷദ്ഭിരങ്ഗൈഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: വേദം പഠിക്കുന്നത് ബ്രാഹ്മണത്വം നേടാൻ സഹായിക്കുന്നു. വൈശ്യരും ക്ഷത്രിയരും പോലും വേദം പഠിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നു കാണാം; രാക്ഷസന്മാരായ രാവണനും, നായരും ചാണ്ഡാളരും ദാസന്മാരും, വേട്ടക്കാരും മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളും, മറ്റ് പലരും വേദം പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചിലർ ദേശാന്തരം പോയി ബ്രാഹ്മണത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് ക്ഷത്രിയത്വം സ്വീകരിക്കുന്നു; വ്യാപാരവും മറ്റു പ്രവർത്തികളും കൊണ്ടാണ് വ്യത്യാസം വരുന്നത്. വേദം പഠിച്ചിട്ടോ പഠിക്കാതെയോ, നല്ല ബ്രാഹ്മണ കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച പുരുഷന്മാർ നല്ല പെൺകുട്ടിയെ വിവാഹം കഴിക്കുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, വേദം പഠിച്ച ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ഗൗഡദേശത്തോ ദക്ഷിണദേശത്തോ ജന്മം സ്വീകരിക്കുന്നു. ചിലർ ശൂദ്രത്വം മറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണത്വം നേടുന്നു. അതിനാൽ, വേദപഠനം കൊണ്ടോ പ്രവർത്തി കൊണ്ടോ യഥാർത്ഥ വ്യത്യാസം വ്യക്തമല്ല. ശാസ്ത്രകാരന്മാർ പറഞ്ഞതുപോലെ, നല്ലവർ ഈ സത്യം മനസ്സിലാക്കണം. നല്ല ആചാരമില്ലെങ്കിൽ, വേദം പഠിച്ചാലും അത് ശുദ്ധിയുണ്ടാക്കില്ല.
ശില്പം ഹി വേദാധ്യയനം ദ്വിജാനാം വൃത്തം സ്മൃതം ബ്രാഹ്മണലക്ഷണം തു । । ൮ അധീത്യ ചതുരോ വേദാന്യദി വൃത്തേ ന തിഷ്ഠതി । ന തേന ക്രിയതേ കാര്യം സ്ത്രീരത്നേനേവ ഷണ്ഢകഃ । । ൯ ശിഖാപ്രണവസംസ്കാരസന്ധ്യോപാസനമേഖലാഃ । ദണ്ഡാജിനപവിത്രാദ്യാഃ ശൂദ്രേഷ്വപി നിരങ്കുശാഃ । । 1.41.൧൦ പ്രസങ്ഗോഽപി ഹി ശൂദ്രാണാം ന ശക്യോ വിനിവാരിതുമ് । ദേവോത്തമത്രയേണാപി നിവര്തന്തേ നരാഃ സ്വയമ് । । ൧൧ തസ്മാന്നൈതേഽപി ലക്ഷ്യന്തേ വിലക്ഷണതയാ൧ നൃണാമ് । യജ്ഞോപവീതസംസ്കാരമേഖലാചൂലികാദയഃ । । ൧൨ ആഭിചാരികമന്ത്രാദ്യൈര്ദുര്ലഭത്വാദിഭാഷണൈഃ । ബ്രാഹ്മണസ്യൈവ ശക്തിശ്ചേത്കേനാസ്യ വിനിഹന്യതേ । । ൧൩ തപഃ സത്യാദിമാഹാത്മ്യാദ്ദേവതാസമയസ്മൃതിഃ । മന്ത്രശക്തിര്നൃണാമേഷാം സര്വേഷാമപി വിദ്യതേ । । ൧൪ വഞ്ചനം ദുര്വചസ്യാപി ക്രിയതേ സര്വമാനവൈഃ । ശൂദ്രബ്രാഹ്മണയോസ്തസ്മാന്നാസ്തി ഭേദഃ കഥഞ്ചന । । ൧൫ ശാപാനുഗ്രഹകാരിത്വം ശക്തിഭേദോ ന വിദ്യതേ । ചൌരചാടാദിരാജന്യദുര്ജനാഭിഹതേ നൃണാമ് । । ൧൬ ആത്മാദുഃഖോദയാപായം സ്വേഷു ജന്തുഷു രക്ഷണമ് । കര്തും ന പ്രഭവേച്ഛൂദ്രോ ബ്രാഹ്മണസ്തദ്വദേവ ഹി । । ൧൭ മാ ഭൂദ്യുഗേ കലാവേതദ്ദേശേ ചാകാര്യകൃദ്ദ്വിജേ । സ്യാദന്യദേശകാലാദൌ ദ്വിജാനാമതിശായിനാമ് । । ൧൮ ശാപാനുഗ്രഹസാമര്ഥ്യമന്യദ്വാധ്യാത്മഗോചരമ് । ബ്രഹ്മസാധനമേതദ്ധി ലിങ്ഗം കേചിത്പ്രചക്ഷതേ । । ൧൯ സംസാരാരക്തചേതസ്കാ മോഹാന്ധതമസാവൃതാഃ । പതന്ത്യുന്മാര്ഗഗര്തേഷു പ്രത്യഗ്നി ശലഭാ യഥാ । । 1.41.൨൦ ജാതിധര്മഃ സ്വയം കിഞ്ജിദ്വിശേഷഃ ശ്രുതിസങ്ഗമാത് । അസിദ്ധഃ ശൂദ്രജാതീനാം പ്രസിദ്ധോ വിപ്രജാതിഷു । । ൨൧ സംസ്കാരോ യോനിസാധ്യോ വാ സാമഗ്രീ പ്രഭവോഽഥ വാ । ശൂദ്രേഭ്യോഽതിശയം ധത്തേ യഃ സാധാരണതാഗുണഃ । । ൨൨ വിപ്രാണാം പഞ്ചധാ ഭേദഃ കല്പനീയസ്തു പണ്ഡിതൈഃ । ന ജാതിജസ്ത്രയീജോ വാ വിശേഷോ യുക്തിബാധകാത് । । ക്രമാക്രമക്രിയാഃ സന്തി ന സനാതനവസ്തുനഃ । । ൨൩ നിത്യോ ന ഹേതുര്വിഗതക്രിയത്വാദ്ധേതുര്ഭവേദ്വേദവിശേഷതഃ സഃ । സ തത്സമസ്തത്പ്രതിസന്നിധാനാത്കാലാത്യയേക്ഷിത്വമയുക്തമേവ । । ൨൪ സ്വാന്തഃ ശരീരവൃത്തിസ്ഥഃ ശ്രുതിയോഗാദുദേതി യഃ । സോഽനന്യവേദവിജ്ഞാതസ്വഭാവോഽന്യൈര്ന ഗമ്യതേ । ൨൫ വിശിഷ്ടാധീതിധര്മത്വേ കൃത്രിമാ ബ്രഹ്മസങ്ഗതിഃ । യസ്യാസ്യതിശയസ്തസ്യ നാന്യോ നാശ്രയതേ യദി । । ൨൬ ദൃശ്യസ്വഭാവം കിമഭീഷ്ടമേതദ്ബ്രാഹ്മണ്യമാഹോസ്വിദദൃഷ്ടരൂപമ് । സര്വൈഃ പ്രതീയേത ഹി ദൃശ്യരൂപം തതോഽന്യഥാവദ്ഗതിരേവ ന സ്യാത് । । ൨൭ സാമഗ്ര്യഭാവാത്പരമം വിശേഷം ഭൂദേവഗാത്രസ്ഥമഭൂമിദേവാഃ । സ്മരന്തി തേനാത്മനി പുണ്യപാപം യഥാ തഥേത്യേതദയുക്തമുക്തമ് । । ൨൮ സാമഗ്ര്യനുഷ്ഠാനഗുണൈഃ സമഗ്രാഃ ശൂദ്രാ യതഃ സന്തി സമാ ദ്വിജാനാമ് । തസ്മാദ്വിശേഷോ ദ്വിജശൂദ്രനാമ്നോര്നാധ്യാത്മികോ ബാഹ്യനിമിത്തകോ വാ । । ൨൯ സംസ്കാരതഃ സോഽതിശയോ യദി സ്യാത്സര്വസ്യ പുംസോഽസ്ത്യതിസംസ്കൃതസ്യ । യഃ സംസ്കൃതോ വിപ്രഗണപ്രധാനോ വ്യാസാദികൈസ്തേന ന തസ്യ സാമ്യമ്
വേദപഠനം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് മാത്രമല്ല, മറ്റു വർഗ്ഗങ്ങൾക്കും സാധ്യമാണ്. എന്നാൽ, ഒരാൾ വേദങ്ങൾ പഠിച്ചാലും, നല്ല ജീവിതം നയിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതിനാൽ യാതൊരു ഗുണവും ഉണ്ടാകില്ല; സ്ത്രീയുടെ ആഭരണങ്ങൾ ഒരു ശണ്ഡന് ഉപയോഗം ഇല്ലാത്തതുപോലെ. ശിഖ, പ്രണവം, സംസ്കാരം, സന്ധ്യാവന്ദനം, യജ്ഞോപവീതം, ദണ്ഡം, അജിൻ, പവിത്രം തുടങ്ങിയവ ശൂദ്രന്മാര്ക്കും നിർബന്ധമില്ല. ശൂദ്രന്മാരുടെ ഇടയിൽ ബന്ധം ഒഴിവാക്കാൻ പോലും കഴിയില്ല; ദേവന്മാർ പോലും അതിൽ മാറ്റം വരുത്താൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ, ഈ ചിഹ്നങ്ങൾ മാത്രം നോക്കി മനുഷ്യരെ വേർതിരിക്കേണ്ടതില്ല. യജ്ഞോപവീതം, സംസ്കാരം, എക്കല, ചൂളിക എന്നിവയൊക്കെ വെറും പുറംചിഹ്നങ്ങളാണ്. മന്ത്രശക്തി, ദുർലഭത്വം, ഭാഷണം എന്നിവയാൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശക്തി ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല. സത്യം, തപസ്, ദൈവസ്മരണം, മന്ത്രശക്തി എന്നിവ എല്ലാവർക്കും സാധ്യമാണ്. മനുഷ്യർക്ക് വഞ്ചനയും ദുഷ്പ്രവൃത്തിയും കാണാം; അതിനാൽ ശൂദ്രനും ബ്രാഹ്മണനും തമ്മിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല. ശാപം, അനുഗ്രഹം, ശക്തി എന്നിവയിൽ വ്യത്യാസമില്ല; ചോരന്മാരോ, ദുഷ്ടന്മാരോ, രാജന്മാരോ മനുഷ്യരെ ബാധിച്ചാൽ, അതിന് എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെയാണ്. ആത്മാവിന്റെ ദു:ഖം, സന്തോഷം, ജീവികളുടെ സംരക്ഷണം എന്നിവയിൽ ശൂദ്രനും ബ്രാഹ്മണനും ഒരുപോലെയാണ്. കലിയുഗത്തിലും, ഈ ദേശത്തും, അശുദ്ധമായ ദ്വിജന്മാർ ഉണ്ടാകരുത്; എന്നാൽ മറ്റു ദേശങ്ങളിലും കാലത്തും, ദ്വിജന്മാർക്ക് പ്രത്യേകതയുണ്ടാകാം. ശാപം, അനുഗ്രഹം, ആത്മഗുണം, ബ്രഹ്മസാധനം എന്നിവയാണ് ചിലർ ബ്രാഹ്മണത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമെന്ന് പറയുന്നു. ലോകസുഖങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം, മോഹം, അജ്ഞാനം എന്നിവയാൽ ചിലർ തെറ്റായ വഴിയിലേക്ക് വീഴുന്നു, അഗ്നിയിൽ ചിതലാകുന്ന ശലഭങ്ങളെപ്പോലെ. ജന്മം, ധർമ്മം എന്നിവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസം മാത്രം; ശൂദ്രന്മാരിൽ ഇത് സാധാരണയല്ല, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ മാത്രമാണ്. സംസ്കാരമോ, ജന്മമോ, സാമഗ്രിയോ, അതിന്റെ ഫലമോ, ശൂദ്രന്മാരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കാണപ്പെടുന്ന ഗുണം മാത്രമാണ്. പണ്ഡിതന്മാർ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അഞ്ചു വിഭാഗങ്ങളായി വേർതിരിക്കുന്നു; ജന്മം, വേദപഠനം എന്നിവയാൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല. ക്രമമായോ അക്രമമായോ പ്രവർത്തികൾ ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ ശാശ്വതസത്യം അങ്ങനെ അല്ല. നിത്യമായത് കാരണം അല്ല; വേദവിശേഷം കാരണം മാത്രമേ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകൂ. അതിനാൽ, എല്ലാം ഒരുമിച്ച് കാണുമ്പോൾ, കാലക്രമം നോക്കേണ്ടതില്ല. ആത്മാവിൽ, ശരീരത്തിൽ, വൃത്തിയിൽ, ശ്രുതിയോഗത്തിൽ ഉദിക്കുന്നതെന്താണോ, അതിന്റെ സ്വഭാവം മറ്റൊരാൾക്ക് അറിയാനാവില്ല. പ്രത്യേകമായ പഠനവും ധർമ്മവും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിൽ അതിശയമുണ്ടെങ്കിൽ, മറ്റൊന്നും അതിനെ ആശ്രയിക്കേണ്ടതില്ല. കാണാവുന്ന രൂപം മാത്രമല്ലേ എല്ലാവർക്കും മനസ്സിലാവുക? അതിനാൽ, അതിന് വിരുദ്ധമായ അഭിപ്രായം ശരിയല്ല. സാമഗ്രി ഇല്ലാത്തതിനാൽ, ഭൂമിദേവന്മാർക്ക് പ്രത്യേകതയില്ല; അതിനാൽ, ആത്മാവിൽ പുണ്യവും പാപവും ഉണ്ടെന്നു പറയുന്നത് ശരിയല്ല. സാമഗ്രി, അനുഷ്ഠാനഗുണങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ശൂദ്രന്മാരും ദ്വിജന്മാരും ഒരുപോലെയാണ്; അതിനാൽ, ദ്വിജനും ശൂദ്രനും തമ്മിൽ അകത്തോ പുറത്തോ വ്യത്യാസമില്ല. സംസ്കാരത്തിൽ അതിശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിശയമായി സംസ്കൃതനായവർക്കും മാത്രമേ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകൂ; വ്യാസാദികൾക്ക് അതുപോലെയാണ്.
ബ്രാഹ്മണസംസ്കാരവിവേകവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച അപരൈശ്ച സദാചാരയോഗയുക്തൈര്മനീഷിഭിഃ । യദകാരി മഹാസത്ത്വൈഃ സുഭാഷിതമിദം ശൃണു । । ൧ ബഹുവനസ്പതിശങ്ഖപിപീലികാഭ്രമരവാരണജാതിമുദാഹരന്। ഗതിഷു കര്മമിതോ നടവത്സദാ ഭ്രമതി ജന്തുരലബ്ധസുദര്ശനഃ । । ൨ രൂപൈശ്വര്യജ്ഞാനകുലൈര്വിഭവൈര്വര്മിതോ ഭൂത്വാ ധര്മപഥം ചേദ്വിജഹാസി । ന വക്ഷ്യേ വ്രജന്ഭുവനാനി ത്വമടിഷ്യംസ്തസ്മാദഭിഭസ്മീഭൂതേ മദ ആത്മനഃ । । ൩ ജാതികുലരൂപവയോവര്ണാനേകശ്രുതമദാന്ധാഃ ക്ലീബാഃ । പരത്ര ചേഹ ച ഹിതമപ്യര്ഥം ന പശ്യന്തി । ।൪ ജ്ഞാത്വാ ഭവപരിവര്തേ ജാതീനാം കോടിശതസഹസ്രേഷു । ഹീനോത്തമമധ്യത്വം കോ ജാതിമദം ബുധഃ കുര്യാത് । । ൫ നൈകാഞ്ജാതിവിശേഷാനിന്ദ്രിയനിവൃത്തിപൂര്വകാന്സര്വാന് । കര്മവശാദ്ഗച്ഛത്യത്ര കസ്യൈകാ ശാശ്വതീ ജാതിഃ । । ൬ വിദ്വത്സദസി യോഽപ്യാഹ സംസ്കാരാദ്ബ്രാഹ്മണോ ഭവന് । ന്യായജ്ഞൈഃ൧ സ നിരാകാര്യോ വാക്യൈര്ന്യായാനുസാരിഭിഃ । । ൭ ഗര്ഭാധാനം പുംസവനം സീമന്തോന്നയനം തഥാ । ജാതകര്മ നാമകര്മ തഥാന്നപ്രാശനം ച വൈ । । ൮ ചൂഡോപനയനം ചാസ്യ വ്രതാദേശസ്തഥൈവ ച । സമാവര്തനമപ്യന്യത്പാണിഗ്രഹണമേവ ച । । ൯ ഇത്യേവമാദിസംസ്കാരവിധാനൈര്യേഽതിസംസ്കൃതാഃ । ത ഏവ ബ്രാഹ്മണാ യേഷാം നൈരന്തര്യേണ൨ കാമനാഃ । । 1.42.൧൦ യസ്മാദ്വൈ ബ്രാഹ്മണാ ജാതാ ബ്രാഹ്മണൈഃ കൃതസംസ്കൃതൈഃ । നായുഃ ശക്തിര്ഹി കാന്ത്യാദിവിശേഷോ വിദ്യതേ സ്ഫുടഃ । । ൧൧ തൌ വാ ബ്രാഹ്മണഗാത്രോത്ഥൌ സംസ്കൃതാസംസ്കൃതൌ നരൌ । ഇഷ്ടാനിഷ്ടാപ്ത്യനാപ്തിഭ്യാം ന ഭിദ്യേതേ പരസ്പരമ് । । ൧൨ ജ്ഞാനാധ്യയനമീമാംസാ നിയമേന്ദ്രിയനിഗ്രഹൈഃ । വിനാ സംസ്കാരയോഗേഽപി പുംസഃ ശൂദ്രാന്ന ഭിന്നതാ । । ൧൩ സംസ്കാരഃ ക്രിയമാണശ്ച ന ശൂദ്രേ ച പ്രവര്തതേ । സംസ്കൃതാങ്ഗശ്ച൧ പാപേഭ്യോ ന പശ്യതി നിവര്തതേ । । ൧൪ വിലാസിനീഭുജംഗാദിജനവന്മദവിഹ്വലാഃ । വ്യാമുഹ്യന്തി സദാചാരാദ്ബ്രാഹ്മണത്വാത്പതന്തി൩ ച । । ൧൫ സംസ്കൃതോഽപി ദുരാചാരോ നരകം യാതി മാനവഃ । നിഃസംസ്കാരഃ സദാചാരോ ഭവേദ്വിപ്രോത്തമഃ സദാ । । ൧൬ മന്ത്രപൂതാത്മസംസ്കാരയുക്തോഽപി പ്ലവതേ ന തു । ബ്രാഹ്മണ്യാദവികല്പം സ പശ്ചാദ്ദുശ്ചരിതോ നരഃ । । ൧൭ സാമര്ഥ്യാത്പതനം തസ്മാദ്ബ്രാഹ്മണ്യാന്മുച്യതേ ധ്രുവമ് । ദുരനുഷ്ഠാനസക്താനാം പുംസാം പുരുഷപുങ്ഗവൈഃ । । ൧൮ കിം ക്വചിദ്ദൃഷ്ടമേവൈതത്കിം വാ സ്പര്ധാവിദത്യയമ് । തുല്യമുത്സഹസേ കര്തുമപ്യദൃഷ്ടം തദാ വദ । । ൧൯ ആചാരമനുഷ്ഠിന്തോ വ്യാസാദിമുനിസത്തമാഃ । ഗര്ഭാധാനാദിസംസ്കാരകലാപരഹിതാഃ സ്ഫുടമ് । । 1.42.൨൦ വിപ്രോത്തമാഃ ശ്രിയം പ്രാപ്താഃ സര്വലോകനമസ്കൃതാഃ । ബഹവഃ കഥ്യമാനാ യേ കതിചിത്താന്നിബോധത । । ൨൧ ജാതോ വ്യാസസ്തു കൈവര്ത്യാഃ ശ്വപാക്യാശ്ച പരാശരഃ । ശുക്യാഃ ശുകഃ കണാദാഖ്യസ്തഥോലൂക്യാഃ സുതോഽഭവത് । । ൨൨ മൃഗീജോഥര്ഷശൃങ്ഗോപി വശിഷ്ഠോ ഗണികാത്മജഃ । മന്ദപാലോ൪ മുനിശ്രേഷ്ഠോ നാവികാപത്യമുച്യതേ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: നല്ല ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ ചെയ്തതും പറഞ്ഞതും കേൾക്കൂ. പലവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ, ശംഖുകൾ, പുഴുക്കൾ, തേനീച്ചകൾ, ആനകൾ തുടങ്ങി അനേകം ജീവികൾ പല ജന്മങ്ങൾക്കിടയിലും വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, നാടൻപോലെ കർമ്മഫലത്തിൽ അലയുന്നു. ഒരാൾക്ക് രൂപം, ഐശ്വര്യം, ജ്ഞാനം, വംശം, സമ്പത്ത് എന്നിവ ഉണ്ടെങ്കിലും, ധർമ്മപഥം വിട്ടാൽ, ലോകങ്ങൾ ചുറ്റി നടക്കേണ്ടി വരും; അതിനാൽ, അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിക്കണം. ജന്മം, വംശം, രൂപം, വയസ്സ്, വർണ്ണം, പഠനം എന്നിവയിൽ അഹങ്കാരം പുലർത്തുന്നവർ, ഈ ലോകത്തും മറ്റുള്ള ലോകത്തും നല്ലത് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ ജന്മങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, യുക്തിമുള്ളവൻ ജന്മത്തിൽ അഹങ്കാരം കാണിക്കില്ല. ഒരാൾക്ക് ഒരേ ജന്മം എന്നതില്ല; എല്ലാ ജന്മങ്ങളും കർമ്മഫലത്താൽ മാറുന്നു. ആകയാൽ, ആരുടേയും ജന്മം ശാശ്വതമല്ല. സംസ്കാരത്താൽ ബ്രാഹ്മണൻ ആകാമെന്നു പറയുന്നവരെ, ന്യായം അറിഞ്ഞവർ വാദംകൊണ്ട് തള്ളണം. ഗർഭാധാനം, പുംസവനം, സീമന്തം, ജനനസമയ സംസ്കാരം, നാമകരണം, അന്നപ്രാശനം, ചൂഡാകർമ്മം, ഉപനയനം, വ്രതം, സമാവർത്തനം, വിവാഹം എന്നിവയൊക്കെ സംസ്കാരങ്ങൾ. ഇവയൊക്കെ അനുഷ്ഠിച്ചവരാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണന്മാർ; അവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ തുടർച്ചയോടെയാണ്. ബ്രാഹ്മണന്മാർ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; അവർക്കു ആയുസ്സിലും ശക്തിയിലും ഭംഗിയിലും വ്യത്യാസമില്ല. ബ്രാഹ്മണഗാത്രത്തിൽ ജനിച്ചവരും സംസ്കാരമുള്ളവരും, ഇഷ്ടം-അനിഷ്ടം ലഭിക്കുന്നതിൽ വ്യത്യാസമില്ല. ജ്ഞാനം, പഠനം, നിയന്ത്രണം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം എന്നിവയില്ലാതെ, സംസ്കാരമില്ലാത്തവരും ശൂദ്രന്മാരിൽ നിന്ന് വ്യത്യാസമില്ല. സംസ്കാരം ചെയ്താലും, അത് ശൂദ്രന്മാരിൽ പ്രാപ്തമല്ല; സംസ്കാരമുള്ളവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറില്ല. വഞ്ചന, മോഹം, മോഹിതരായവർ, നല്ല ആചാരത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റി, ബ്രാഹ്മണത്വം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. സംസ്കാരമുള്ളവൻ ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുണ്ടെങ്കിൽ, നരകത്തിൽ പോകും; സംസ്കാരമില്ലാത്തവൻ നല്ല ആചാരമുള്ളവൻ എപ്പോഴും ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണനാകും. മന്ത്രശുദ്ധിയുള്ളവനും, ആത്മസംസ്കാരമുള്ളവനും, ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ ബ്രാഹ്മണത്വം നിലനിർത്താനാവില്ല. ദുഷ്ടപ്രവൃത്തിയുള്ളവർക്ക് ബ്രാഹ്മണത്വം നഷ്ടമാകും. ചിലപ്പോൾ ഇതൊക്കെ കാണാം; അല്ലെങ്കിൽ, മത്സരം കൊണ്ടാണോ ഈ വ്യത്യാസം? തുല്യമായി ചെയ്യാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ, അങ്ങനെ ചെയ്യൂ. ആചാരം അനുഷ്ഠിച്ചവരായ വ്യാസാദിമുനികൾക്ക് ഗർഭാധാനാദി സംസ്കാരങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും, അവർ ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണന്മാരായി, ലോകം ആദരിച്ചവരായി. വ്യാസൻ ഒരു മത്സ്യകന്യയിലായിരുന്നു ജനിച്ചത്; പരാശരൻ ഒരു ശ്വപാകിയിൽ; ശുകൻ ഒരു ശുകയിൽ; കണാദൻ ഒരു ഉലൂകിയിൽ; ഋഷ്യശൃംഗൻ ഒരു ഹരിണിയിൽ; വശിഷ്ഠൻ ഒരു ഗണികയിൽ; മന്ദപാലൻ ഒരു നാവികയിൽ. ഇവർ എല്ലാവരും തപസ്സിനാൽ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടി; സംസ്കാരമാണ് കാരണം.
൨൩ മാണ്ഡവ്യോ മുനിരാജസ്തു മണ്ഡൂകീഗര്ഭസമ്ഭവഃ । ബഹവോഽന്യേഽപി വിപ്രത്വം പ്രാപ്താ യേ പൂര്വവദ്ദ്വിജാഃ । । ൨൪ യച്ചൈതച്ചാരുചരിതൈരര്ച്യമുച്ചരിതം വചഃ । തദ്വിചാര്യാചരന്നുച്ചൈരാചാരോപചിതദ്യുതിഃ । । ൨൫ ഹരിണീഗര്ഭസമ്ഭൂത ഋഷ്യശൃങ്ഗോ മഹാമുനിഃ । തപസാ ബ്രാഹ്മണോ ജാതഃ സംസ്കാരസ്തേന കാരണമ് । । ൨൬ ശ്വപാകീഗര്ഭസമ്ഭൂതഃ പിതാ വ്യാസസ്യ പാര്ഥിവ । തപസാ ബ്രാഹ്മണോ ജാതഃ സംസ്കാരസ്തേന കാരണമ് । । ൨൭ ഉലൂകീഗര്ഭസമ്ഭൂതഃ കണാദാഖ്യോ മഹാമുനിഃ । തപസാ ബ്രാഹ്മണോ ജാതഃ സംസ്കാരസ്തേന കാരണമ് । । ൨൮ ഗണികാഗര്ഭസമ്ഭൂതോ വശിഷ്ഠശ്ച മഹാമുനിഃ । തപസാ ബ്രാഹ്മണോ ജാതഃ സംസ്കാരസ്തേന കാരണമ് । । ൨൯ നാവികാഗര്ഭസമ്ഭൂതോ മന്ദപാലോ മഹാമുനിഃ । തപസാ ബ്രാഹ്മണോ ജാതഃ സംസ്കാരസ്തേന കാരണമ് । । 1.42.൩൦ വേദതന്ത്രജസംസ്കാരകലാപനിപുണൈരപി । വിദ്യാതപോധനബലാദുത്കൃഷ്ടം ലഭ്യതേ ഫലമ് । ൩൧ ലബ്ധസംസ്കാരദേഹാശ്ച മഹാപാതകിനോ നരാഃ । യസ്മാന്നിവര്തതേ ബ്രഹ്മ തസ്മാത്സാങ്കേതികം വിദുഃ । । ൩൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ഷഷ്ഠീകല്പേ ബ്രാഹ്മണസംസ്കാരവിവേകവര്ണനം നാമ ദ്വാചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
മാണ്ഡവ്യമുനി ഒരു തവളയിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. ഇങ്ങനെ അനേകം പേർ മുൻകാലത്തിലെ ദ്വിജന്മാരെപ്പോലെ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടി. നല്ല പ്രവൃത്തിയും, ഉന്നതമായ വാക്കുകളും ആലോചിച്ച്, നല്ല ആചാരങ്ങൾ പാലിച്ചാൽ, അതിനാൽ മനസ്സിൽ പ്രകാശം ഉണ്ടാകും. ഹരിണിയിൽ ജനിച്ച ഋഷ്യശൃംഗൻ മഹാമുനി തപസ്സിനാൽ ബ്രാഹ്മണനായി; സംസ്കാരമാണ് കാരണം. ശ്വപാകിയിൽ ജനിച്ച വ്യാസന്റെ പിതാവും തപസ്സിനാൽ ബ്രാഹ്മണനായി; സംസ്കാരമാണ് കാരണം. ഉലൂകിയിൽ ജനിച്ച കണാദൻ മഹാമുനിയും തപസ്സിനാൽ ബ്രാഹ്മണനായി; സംസ്കാരമാണ് കാരണം. ഗണികയിൽ ജനിച്ച വശിഷ്ഠൻ മഹാമുനിയും തപസ്സിനാൽ ബ്രാഹ്മണനായി; സംസ്കാരമാണ് കാരണം. നാവികയിൽ ജനിച്ച മന്ദപാലൻ മഹാമുനിയും തപസ്സിനാൽ ബ്രാഹ്മണനായി; സംസ്കാരമാണ് കാരണം. വേദം, തന്ത്രം, സംസ്കാരം എന്നിവയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, ജ്ഞാനത്തിലും തപസ്സിലും ശക്തിയിലും ഉന്നതന്മാരും ഉത്തമഫലം നേടുന്നു. സംസ്കാരമുള്ളവരായ മഹാപാതകികൾ പോലും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് മാറുന്നു; അതിനാൽ, ഇത് വെറും ചിഹ്നം മാത്രമാണ്.
വര്ണവ്യവസ്ഥാവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച കിം ചാന്യദപരം യൂയം വേദമന്ത്രവിദോ ജനാഃ । പ്രഷ്ടവ്യാഃ കസ്യ സംസ്കാരേ വിശേഷമുപഗച്ഛത । । ൧ കിം ദേഹസ്യോത യേനാസൌ നിസര്ഗമലിനഃ സ്ഥിതഃ । ശുക്രശോണിതസമ്ഭൂതഃ ശമലോദ്ഭവകീടവത് । । ൨ നിഷേകാദിശ്മശാനാന്തൈര്വിവിധൈര്വിധിവിസ്തരൈഃ । ദേഹിനോഽതിശയം കേചിദുപഗച്ഛന്തി മാനവാഃ । । ൩ തേഷാം ഗൂഢമനഃ കായവാഗ്വിദുഷ്ടൈഃ സുചേഷ്ടിതൈഃ । അസംയതമനുഷ്യാണാം പക്ഷോഽയം ദൂഷ്യതേ മയാ । । ൪ വൈദികാഖിലസംസ്കാരസാരഭൂതാ ദ്വിജാതയഃ । സര്വകാര്യകരാന്സര്വാന്വൃഷലാനതിശേരതേ । । ൫ ചണ്ഡകര്മാ വികര്മസ്ഥോ ബ്രഹ്മഹാ ഗുരുതല്പഗഃ । സ്തേനോ ഗോഘ്നഃ സുരാപാണഃ പരസ്ത്രീരമണപ്രിയഃ । । ൬ മിഥ്യാവാദീ മദോന്മത്തോ നാസ്തികോ വേദനിന്ദകഃ । ഗ്രാമയാജകനിര്ഗ്രന്ഥൌ ബഹുദോഷോ ദുരാസദഃ । । ൭ നി൧ഷിദ്ധാചാരസംസേവീ ചോരശ്ചാടോ മദോദ്ധതഃ । ധൂര്തോ നടഃ ശഠഃ പാപീ സര്വാശീ സര്വവിക്രയീ । । ൮ വാങ്മനഃ കായജൈര്ദുഷ്ടൈര്ഹതാ യേ ബ്രാഹ്മണാധമാഃ । തേ ന ശുദ്ധിം വ്രജന്തീഹ അപി യജ്ഞശതൈരപി
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്യുന്നു: നിങ്ങൾ വേദമന്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നവരാണല്ലോ, എന്നാൽ മറ്റെന്താണ് ചോദിക്കേണ്ടത്? ശരീരത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയോ അതിന്റെ ശുദ്ധിയോ എന്താണ്? ഈ ശരീരം സ്വാഭാവികമായി മലിനമാണ്, ശുക്ലവും രക്തവും ചേർന്ന് ഉണ്ടാകുന്നതും, അകത്തുനിന്നും മലവും കീടങ്ങളും പോലെ വളരുന്നതുമാണ്. ജനനത്തിൽ നിന്ന് ശ്മശാനത്തിലെ അവസാനഘട്ടം വരെ, അനേകം വിധത്തിലുള്ള ചടങ്ങുകളും ആചാരങ്ങളും ഉണ്ടെങ്കിലും, മനുഷ്യർക്ക് അതിലധികം പ്രാധാന്യമില്ല. ചിലർ മനസ്സിലും വാക്കിലും ശരീരത്തിലും ദോഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞവരാണ്; അങ്ങനെയുള്ളവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഞാൻ ചേർക്കപ്പെടുന്നില്ല. വേദത്തിൽ പറയുന്ന എല്ലാ ശുദ്ധീകരണങ്ങൾക്കും അർഹരായ ദ്വിജന്മാർ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും മറ്റു വർഗ്ഗങ്ങളെക്കാൾ ഉന്നതരാണ്. എന്നാൽ, ചണ്ഡാലന്മാർ, ദുഷ്കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവർ, ഗുരുഹത്യ, കള്ളൻ, പശുഹത്യ, മദ്യം കുടിക്കുന്നവർ, പരസ്ത്രീസംഗം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവർ, കള്ളം പറയുന്നവർ, മദത്തിൽ മുങ്ങിയവർ, വേദത്തെ നിന്ദിക്കുന്നവർ, ഗ്രാമ്യയാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നവർ, നിരഗ്രന്ഥന്മാർ, അനേകം ദോഷങ്ങളുള്ളവർ, നിരാശ്രയരും ദുഷ്ടന്മാരുമാണ്. നിരോധിച്ച ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നവർ, കള്ളന്മാർ, മദത്തിൽ ഉന്മത്തരായവർ, ചതിയന്മാർ, നാടകക്കാരൻ, പാപികൾ, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവർ, എല്ലാം വിൽക്കുന്നവർ, വാക്കിലും മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും ദോഷമുള്ളവർ — അങ്ങനെയുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ആയിരം യാഗങ്ങൾ ചെയ്താലും ഇവിടെയെന്തെങ്കിലും ശുദ്ധി നേടുന്നില്ല.
൯ ശൂദ്രാണാം യാന്യനിഷ്ടാനി സമ്പദ്യന്തേ സ്വഭാവതഃ । വിപ്രാണാമപി താന്യേവ നിര്വിഘ്നാനി ഭവന്തി ന । । 1.43.൧൦ തസ്മാന്മന്ത്രോഗ്നിഹോത്രം വാ വേദ്യാം പശുവധോഽപി വാ । ഹേതവോ ന ഹി വിപ്രത്വേ ശൂദ്രൈഃ ശക്യാ ക്രിയാ യഥാ । । ൧൧ യേ ചാപി കര്മബന്ധേന ബദ്ധാഃ സീദന്തി ജന്തവഃ । സംസാരാനലസന്താപവിക്ലവീകൃതമാനസാഃ । । ൧൨ തേ ജന്മമരണാടവ്യാം സുഖാമൃതപിപാസവഃ । കൃപണസ്യാശ്രയേഽടന്തോ ലഭന്തേ നൈവ നിര്വൃതിമ് । । ൧൩ ചതുര്വര്ണാ നരാ യേ തു തത്തദ്വീര്യേ നരാധമാഃ । തേഷാം സര്വാത്മനാ സര്വൈര്ധര്മൈഃ സാങ്കര്യമീക്ഷ്യതേ ।। ൧൪ ശൂദ്രവിപ്രാദയോ യോനൌ ന ഭിദ്യന്തേ പരസ്പരമ് । സര്വധര്മസമാനത്വാത്സംസ്കാരാദി നിരര്ഥകമ് ।। ൧൫ തദനുഷ്ഠാനവൈധര്മ്യവിയോഗമരണാദിഭിഃ । അസേവ്യസേവനൈരന്യൈഃ ശൂദ്രവിപ്രാദയഃ സമാഃ ।। ൧൬ ബുദ്ധ്യാ ശക്ത്യാ സ്വഭാവേന ധര്മൈര്ജാത്യാ൧ദിഭിഃ ശ്രിയാ । കര്തവ്യൈഃ പുണ്യപാപാഭ്യാം ശനൈഃ൨ സര്വശരീരഗൈഃ ।। ൧൭ ബന്ധനൈ രോധനൈര്നാനായാതനോപായപീഡനൈഃ । ദണ്ഡൈരദണ്ഡകരണൈര്വിഷാദപരിവേദനൈഃ ।। ൧൮ സാത്ത്വികഃ പ്രതിധര്മാദ്യൈ രാജസൈശ്ചിത്രവേഷ്ടിതൈഃ । താമസൈസ്താപമോഹാദ്യൈര്ദൂയമാനാഃ പുനഃ൧ പുനഃ ।। ൧൯ ശ്ലേശ്മമാരുതപിത്താദ്യൈര്മഹാബീഭത്സദര്ശനൈഃ । ക്വചിദ്വൃത്തിനിവൃത്തിഭ്യാമമൃതാനൃതഹിതാഹിതൈഃ ।।1.43.൨൦ അലങ്കാരോപയോഗേന മന്മഥാദ്യൈര്വിചേഷ്ടിതൈഃ । ധനലാഭാശയാനൈകജന്തുസങ്ഘാതപാതനൈഃ ।।൨ ൧ അധിസിദ്ധിഗതിം യാതി നാനാവിധമനോരഥൈഃ । ആത്മസ്നേഹപരദ്വേഷസ്വീകൃതദ്രവരക്ഷണൈഃ ।।൨൨ അതിക്ഷീബത്വസംക്ഷോഭക്ഷുതക്ഷാമക്ഷമാമയൈഃ । യാതനോപായപൈശുന്യശൂന്യത്വോപശമൈസ്തഥാ ।।൨൩ അപ്രശസ്തൈരനുഷ്ഠാനൈഃ സമീപസ്ഥാപദഃ സമാഃ । ഹിംസകാഃ പ്രാണിനഃ പാപവിതഥാലാപഭാഷിണഃ ।।൨൪ സാധൂനാംഭാഷകാഃ സ്തേനാ നിര്ദയാഃ പാരദാരികാഃ । നീചകര്മസമാചാരാഃ സര്വഭക്ഷാഃ പിശാചവത് ।।൨൫ ദുഷ്കുലീനാ ദുരാചാരാ നൃപാണാമുപജീവിനഃ । വിപ്രകാര്യാ വികര്മസ്ഥാ ധനിനോ ദുഷ്ടചേതസഃ ।।൨൬ ലുബ്ധകാ ഹരിണാന്ഹത്വാ വാസം കൃത്വാ യഥാ വനേ । തഥാ ഖാദന്തി പിശുനാ ബഹവശ്ച൩ ക്രിയാവശാത് ।।൨൭ വേദവാദമധീയാനാഃ൧ പ്രാണിഘാതാഭിശംസിനഃ । പുഷ്ണന്തി കപടൈരര്ഥാന്വേദവിക്രയിണോഽധമാഃ । । ൨൮ മായിനോ മത്സരഗ്രസ്താ ലുബ്ധാ മുഗ്ധാ മദോദ്ധതാഃ । ചാടാഃ കാര്പടികാഃ കൂരാഃ കദര്യാഃ കലഹപ്രിയാഃ । । ൨൯ വാചാടദുഷ്ടകുലടാ അടന്തോ ഭാടകൈഃ സഹ । ഭണ്ഡമാന്യാ ഭടാടോപൈഃ സംക്രുദ്ധാഃ സുവിലുണ്ഠകാഃ । । 1.43.൩൦ പര്യടാ ഭാടകാ ജീവാഃ കണ്ഠകശ്ലോകഭാഷിണഃ । വിക്രീണതേ ഹ്യവിക്രേയമഭക്ഷ്യദ്രവ്യഭക്ഷിണഃ । । ൩൧ ശൂദ്രകര്മാനുതിഷ്ഠന്തോ നിസ്തപാസ്തേ നരാധമാഃ । സേവാധ്യാപനവാണിജ്യകൃഷ്യാദ്യാരമ്ഭലമ്ഭിതാഃ । । ഗൃഹ്ണന്തഃ സമ്പദോ ബാഹയാദ്ദ്രവ്യധാന്യധനാദികാഃ । । ൩൨ ക്രോധാദാഭ്യന്തരാന്ദോഷാംസ്തഥാ ദുഷ്ടമനോരഥാന് । അത്യജന്തോ വിശിഷ്ടാനാം ശ്രേഷ്ഠാസ്തേ കചമര്ദിനഃ । । ൩൩ നോപദേയാനി വസ്ത്രാണി നിത്യമാദദതേ ദ്വിജാഃ । ഹാപയന്തി ന ഹേയാനി കഥം തേ ഗുരവഃ ക്ഷിതൌ । । ൩൪ ദന്തികാ ദിണ്ഡികാ ഭണ്ഡാശ്ചണ്ഡാശ്ചണ്ഡാലചേഷ്ടിതാ । വൈതണ്ഡകാസ്തേ നിഘ്നന്തി യഥാ സിംഹോ മൃഗാന്പശൂന് । । ൩൫ നിര്ഗ്രന്ഥം മുനിമാലോക്യ മന്യമാനാഃ സമുന്നതമ് । പരിഭൂയാവതിഷ്ഠന്തേ ധിക്താന്രിക്താന്സവൈരിണഃ । । ൩൬ തസ്മാത്സംസാരികാഃ സത്ത്വാശ്ചിത്തക്ലേശകലങ്കിതാഃ । ദൌഃശീല്യദൌര്മനസ്യാദ്യൈസ്തുല്യജാതീയബന്ധനാത് । । ൩൭ ശൂദ്രാം പ്രരോചതേ വിപ്രോ രാഗിണീം മൈഥുനം പ്രതി । സാ കാമദുഃഖവിഗമേ ഗര്ഭം ധത്തേ സമാഗമേ ।।൩൮ കാമകാമാതുരാഭ്യസ്തു രോചന്തേ ശൂദ്രമാനവാഃ । മൈഥുനം പ്രതി ബ്രാഹ്മണ്യേ തേഽപി താസാം സുഖാവഹാഃ ।।൩൯ യേ തു ജാത്യാദിഭിര്ഭിന്നാ ഗവാശ്വോഷ്ട്മതങ്ഗജാഃ । തേ വിജാതിഷു നോ ഗര്ഭം കുര്വതേഽപി സുഖാര്ഥിനഃ ।।1.43.൪൦ അനഡ്വാനേവ ഗോരേവ കാമം പുഷ്ണാതി സങ്ഗമേ । ഘോടകാശ്ച രതിം സമ്യക്കുര്വതേ വഡവാസു ച ।।൪൧ പതിം കരഭമേവാപ്യ കരഭീ രമതേ മുദാ । ഗജമേവ പതിം ലബ്ധ്വാ സുഖം തിഷ്ഠതി ഹസ്തിനീ ।।൪൨ തിര്യഗ്ജാതിഃ സ്ത്രിയാ സാകം കുര്വാണാഽപി ഹി മൈഥുനമ് । ന തസ്യാഃ കുരുതേ ഗര്ഭം നരോ നാപി സുഖാസികാമ് ।।൪൩ തിരശ്ചാ സഹ കുര്വാണാ മൈഥുനം മനുജാങ്ഗനാ । നാധത്തേ തത്കൃതം ഗര്ഭം ന യുക്തം മൈഥുനം തയോഃ ।।൪൪ നൈവം കശ്ചിദ്വിഭാഗോസ്തി മൈഥുനേ സ്ത്രീമനുഷ്യയോഃ । യേന സംക്ഷീയതേ ഭേദഃ പ്രസ്ഫുടം ദ്വിജശൂദ്രയോഃ ।।൪൫ വേദപാഠച്ഛലേനായം ന ക്രിയാഭിഃ പ്രപദ്യതേ । ബഹുഭിര്ജഡസങ്ഘാതൈരവിശിഷ്ടേ പദേഽഹനി ।।൪൬ ദേഹേ ദേഹിനി ചാമുഷ്മിന്നശുചാവനവസ്ഥിതേ । രാഗദ്വേഷാദിഭിര്ദോഷൈരധികം പരിപീഡിതേ ।।൪൭ കുലാലചക്രവദ്ഭ്രാന്തമാനസേ വിഷയാര്ണവേ । ഘോരദുഃഖഭയാക്രാന്തേ സമാജേഽനീശ്വരാത്മനി ।।൪൮ ജന്മമൃത്യുജരാശോകാനിഷ്ടയോഗാഗ്നിപീഡിതേ । ഹീനസത്ത്വശരീരാദൌ ന വിശേഷോ വിഭാവ്യതേ ।।൪൯ തസ്മാന്മനുഷ്യഭേദോഽയം സങ്കേതബലനിര്മിതഃ । ബ്രാഹ്മണ്യം ബ്രാഹ്മണാസങ്ഗാദ്ബ്രാഹ്മണീ ചോപസേവതേ ।।1.43.൫൦ പതിം ത്യക്ത്വാ മുഖസ്വാദലാലസൈര്മദലാലസൈഃ । ആസേവ്യതേ വിടം ഗത്വാ ബന്ധകീ ചേടകൈരപി । । ൫൧ ബ്രാഹ്മണ്യാത്പ്രച്യവന്തേഽന്യേ മഹാപാതകസേവിതാഃ । വ്യലീകകല്പനൈവൈഷാ തസ്മാജ്ജാത്യാദികല്പനാ । । ൫൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ഷഷ്ഠീകല്പേ വര്ണവ്യവസ്ഥാവര്ണനം നാമ ത്രിചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ശൂദ്രന്മാർക്ക് സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കുന്ന ദോഷങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് സംഭവിക്കാറില്ല. അതുകൊണ്ടു ശൂദ്രന്മാർ ചെയ്യുന്ന യാഗം, അഗ്നിഹോത്രം, വേദപഠനം, അഥവാ പശുവധം പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾക്കു തുല്യമാകില്ല. ചിലർ കർമബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങി, ജനനമരണത്തിന്റെ കാടിൽ സുഖത്തിനും അമൃതത്തിനും ആഗ്രഹിച്ച് അലഞ്ഞു നടക്കുന്നു; പക്ഷേ അവർക്കു ഒരിക്കലും ശാന്തി ലഭിക്കില്ല. നാലു വർഗ്ഗങ്ങളിലെയും മനുഷ്യർ, അവരുടെ ഗുണങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, എല്ലാം കലർന്നിരിക്കുന്നു. ജന്മം കൊണ്ടോ വർഗ്ഗം കൊണ്ടോ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്. ആചാരങ്ങൾ, ധർമ്മങ്ങൾ, ജ്ഞാനം, ബുദ്ധി, സ്വഭാവം, സമ്പത്ത്, പുണ്യപാപങ്ങൾ — എല്ലാം ശരീരത്തിൽ നിന്നാണ്. അനേകം ബന്ധങ്ങളും ശിക്ഷകളും അനുഭവിച്ചും, ദു:ഖവും മോഹവും അനുഭവിച്ചും, വീണ്ടും വീണ്ടും ജനനം നടക്കുന്നു. ദോഷകരമായ രോഗങ്ങൾ, ദു:ഖങ്ങൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ, സമ്പത്ത്, ദാരിദ്ര്യം, എല്ലാം ജീവിതത്തിൽ വരുന്നു. അശുദ്ധമായ ആചാരങ്ങൾ, ഹിംസ, കള്ളം, ദയയില്ലായ്മ, പരസ്ത്രീസംഗം, ദുഷ്ടകാർമങ്ങൾ, എല്ലാം ഇവരിൽ കാണാം. ദുർഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്. ദുർഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവരും, ദുഷ്ടചിന്തയുള്ളവരും, രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നവരും, ധനലോഭികളും, കള്ളന്മാരും, കപടികളും, വഴക്കുപിടിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ളവരും, എല്ലാം കഴിക്കുന്നവരും, പിശാചുപോലുള്ളവരുമാണ്.
വര്ണവിഭാഗവിവേകവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ഹേയോപാദേയതത്ത്വജ്ഞാസ്ത്യക്താന്യായപഥാഗമാഃ । ജിതേന്ദ്രിയമനോവാചഃ സദാചാരപരായണാഃ । । ൧ നിയമാചാരവൃത്തസ്ഥാ ഹിതാന്വേഷണതത്പരാഃ । സംസാരരക്ഷണോപായക്രിയായുക്തമനോരഥാഃ । । ൨ സമ്യഗ്ദര്ശനസമ്പന്നാഃ സമാധിസ്ഥാ ഹതക്രുധഃ । സ്വാധ്യായഭക്തഹൃദയാസ്ത്യക്തസങ്ഗാ വിമത്സരാഃ । । ൩ വിശോകാ വിമദാഃ ശാന്താ സര്വപ്രാണിഹിതൈഷിണഃ । സുഖദുഃഖസമാലോകാ വിവിക്തസ്ഥാനവാസിനഃ । । ൪ വ്രതോപയുക്തസര്വാങ്ഗാ ധാര്മികാഃ പാപഭീരവഃ । നിര്മമാ നിരഹങ്കാരാ ദാനശൂരാ ദയാപരാഃ । । ൫ സത്യബ്രഹ്മവിദഃ ശാന്താ സര്വശാസ്ത്രേഷു നിഷ്ഠിതാഃ । സര്വലോകഹിതോപായപ്രവൃത്തേന സ്വയംഭുവാ । । ൬ വാഗീശ്വരേണ ദേവേന നാഭേയേന ഭവച്ഛിദാ । ബ്രഹ്മണാ കൃതമര്യാദാസ്ത ഏവം ബ്രാഹ്മണാഃ സ്മൃതാഃ । । ൭ മഹാതപോധനൈരാര്യൈഃ സര്വസത്ത്വാഭയപ്രദൈഃ । സര്വലോകഹിതാര്ഥായ നിപുണം സുപ്രതിഷ്ഠിതമ് । । ൮ വൃഹത്ത്വാദ്ഭഗവാന്ബ്രഹ്മാ നാഭേയസ്തസ്യ യേ ജനാഃ । ഭക്ത്യാസക്താഃ പ്രപന്നാശ്ച ബ്രാഹ്മണാസ്തേ പ്രകീര്തിതാഃ । । ൯ ക്ഷത്രിയാസ്തു ക്ഷതത്രാണാദ്വൈശ്യാ വാര്താപ്രവേശനാത് । യേ തു ശ്രുതേര്ദ്രുതിം പ്രാപ്താഃ ശൂദ്രാസ്തേനേഹ കീര്തിതാഃ । । 1.44.൧൦ യേ ചാചാരരതാഃ പ്രാഹുര്ബ്രാഹ്മണ്യം ബ്രഹ്മവാദിനഃ । തേ തു ഫലം പ്രശംസന്തി യത്സദാ മനസേപ്സിതമ് । । ൧൧ ക്ഷമാ ദമോ ദയാ ദാനം സത്യം ശൌചം ധൃതിര്ഘൃണാ । മാര്ദവാര്ജവസന്തോഷാനഹങ്കാരതപഃശമാഃ. । । ൧൨ ധര്മോ ജ്ഞാനമപൈശുന്യം ബ്രഹ്മചര്യമമൂഢതാ । ധ്യാനമാസ്തിക്യമദ്വേഷോ വൈരാഗ്യം ച ശമാത്മതാ । । ൧൩ പാപഭീരുത്വമസ്തേയമമാത്സര്യമതൃഷ്ണതാ । നൈഃസങ്ഗ്യം ഗുരുശുശ്രൂഷാ മനോവാക്കായ സംയമഃ । । ൧൪ യ ഏവമ്ഭൂതമാചാരമനുതിഷ്ഠന്തി മാനവാഃ । ബ്രാഹ്മണ്യം പുഷ്കലം തേഷാം നിത്യമേവ പ്രവര്ധതേ । । ൧൫ തേ സ്വമതാസ്വാദലബ്ധവര്ണാചാരാ മഹൌജസഃ । സര്വശാസ്ത്രാവിരോധേന പവിത്രീകൃതമാനസാഃ । । ൧൬ സജ്ജനാഭിമതാഃ പ്രാജ്ഞാഃ പുരാണാഗമപണ്ഡിതാഃ । ഗീതഗീതാഗമാചാരാഃ സ്മൃതികാരാഃ പഠന്തി ച । । ൧൭ മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു ചതുര്യുഗവിഭാഗശഃ । വര്ണാശ്രമാചാരകൃതം കര്മ സിദ്ധ്യത്യനുത്തമമ് । । ൧൮ സംസിദ്ധായാം തു വാര്തായാം തതസ്തേഷാം സ്വയം പ്രഭുഃ । മര്യാദാം സ്ഥാപയാമാസ യഥാരബ്ധം പരസ്പരമ് । । ൧൯ യേ വൈ പരിഗൃഹീതാരസ്തേഷാം സത്ത്വബലാധികാഃ । ഇതരേഷാം ക്ഷതത്രാണാന്സ്ഥാപയാമാസ ക്ഷത്രിയാന് । । 1.44.൨൦ ഉപതിഷ്ഠന്തി യേ താന്വൈ യാചന്തോ നര്മദാഃ സദാ । സത്യബ്രഹ്മ സദാഭൂതം വദന്തോ ബ്രാഹ്മണാസ്തു തേ । । ൨൧ യേ ചാന്യേപ്യബലാസ്തേഷാം വൈശ്യകര്മണി സംസ്ഥിതാഃ । കീലാനി നാശയന്തി സ്മ പൃഥിവ്യാം പ്രാഗതന്ദ്രിതാഃ । । വൈശ്യാനേവ തു താനാഹ കീനാശാന്വൃത്തിമാശ്രിതാന് । । ൨൨ ശോചന്തശ്വ ദ്രവന്തശ്ച പരിചര്യാസു യേ നരാഃ । നിസ്തേജസോഽല്പവീര്യാശ്ച ശൂദ്രാംസ്താനബ്രവീത്തു സഃ । । ൨൩ ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരസ്പരമ് । കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്യഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ । । ൨൪ ശമസ്തപോ ദമഃ ശൌചം ക്ഷാംതിരാര്ജവമേവ ച । ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ് । । ൨൫ ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ് । ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ് । । ൨൬ കൃഷിഗോരക്ഷവാണിജ്യം വൈശ്യകര്മ സ്വഭാവജമ് । പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ് । । ൨൭ യോഗസ്തപോ ദയാ ദാനം സത്യം ധര്മശ്രുതിര്ഘൃണാ । ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യമേതദ്ബ്രാഹ്മണലക്ഷണമ് । । ൨൮ ശിഖാ ജ്ഞാനമയീ യസ്യ പവിത്രം ച തപോമയമ് । ബ്രാഹ്മണ്യം പുഷ്കലം തസ്യ മനുഃ സ്വായമ്ഭുവോഽബ്രവീത് । । ൨൯ യത്ര വാ തത്ര വാ വര്ണേ ഉത്തമാധമമധ്യമാഃ । നിവൃത്തഃ പാപകര്മേഭ്യോ ബ്രാഹ്മണഃ സ വിധീയതേ । । 1.44.൩൦ ശൂദ്രോഽപി ശീലസമ്പന്നോ ബ്രാഹ്മണാദധികോ ഭവേത് । ബ്രാഹ്മണോ വിഗതാചാരഃ ശൂദ്രാദ്ധീനതരോ ഭവേത് । । ൩൧ ന സുരാം സന്ധയേദ്യസ്തു ആപണേഷു ഗൃഹേഷു ച । ന വിക്രീണാതി ച തഥാ സച്ഛൂദ്രോ ഹി സ ഉച്യതേ । । ൩൨ യദ്യേകാ സ്ഫുടമേവ ജാതിരപരാ കൃത്യാത്പരം ഭേദിനീ । യദ്വാ വ്യാഹൃതിരേകതാമധിഗതാ യച്ചാന്യധര്മം യയൌ । । ഏകൈകാഖിലഭാവഭേദനിധനോത്പത്തിസ്ഥിതിവ്യാപിനീ । കിം നാസൌ പ്രതിപത്തിഗോചരപഥം യായാദ്വിഭക്ത്യാ നൃണാമ് । । ൩൩ ഇതി ശ്രീ ഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ഷഷ്ഠീകല്പേ വര്ണവിഭാഗവിവേകവര്ണനം നാമ ചതുശ്ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: എന്ത് ഉപേക്ഷിക്കണം, എന്ത് സ്വീകരിക്കണം എന്നതിൽ ജ്ഞാനം ഉള്ളവർ, തെറ്റായ വഴികൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, വാക്ക് എന്നിവയെ ജയിച്ച്, നല്ല ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കുന്നവരാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണന്മാർ. അവർക്കു നിയന്ത്രിതമായ ജീവിതവും, നല്ല പ്രവൃത്തിയും, ലോകഹിതത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്ന മനസ്സുമുണ്ട്. ശരിയായ ദർശനം, സമാധാനം, ക്രോധം ഇല്ലായ്മ, സ്വാധ്യായം, ഭക്തി, സങ്കൽപ്പരഹിതം, അസൂയ ഇല്ലായ്മ, ദു:ഖം ഇല്ലായ്മ, അഹങ്കാരം ഇല്ലായ്മ, ശാന്തത, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനസ്സ്, സുഖ-ദു:ഖങ്ങളിൽ സമത്വം, ഏകാന്തത, വ്രതങ്ങൾ പാലിക്കൽ, ധാർമ്മികത, പാപഭയം, മമതയില്ലായ്മ, അഹങ്കാരം ഇല്ലായ്മ, ദാനം, ദയ, സത്യം, ബ്രഹ്മജ്ഞാനം, ശാന്തത, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും സ്ഥിരത, ലോകഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തനം, സ്വയംഭുവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിയമം എന്നിവയൊക്കെ ബ്രാഹ്മണന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. മഹാതപസ്സുകാരും, ആര്യന്മാരും, എല്ലാ ജീവികൾക്കും അഭയം നൽകുന്നവരും ലോകഹിതത്തിനായി ഈ നിയമം സ്ഥാപിച്ചു. ബ്രഹ്മാവായ നാഭി, ഭക്തിയോടെ അർപ്പിതരായവരാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണന്മാർ. ക്ഷത്രിയന്മാർ സംരക്ഷണത്തിൽ, വൈശ്യന്മാർ വ്യാപാരത്തിൽ, ശ്രുതി കേൾക്കാത്തവരാണ് ശൂദ്രന്മാർ. ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ ബ്രാഹ്മണത്വം പ്രശംസിക്കുന്നു; അവർ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഫലം ലഭിക്കും. ക്ഷമ, ദമനം, ദയ, ദാനം, സത്യം, ശുദ്ധി, ധൈര്യം, കരുണ, മൃദുത്വം, നേരായ മനസ്സ്, സന്തോഷം, അഹങ്കാരം ഇല്ലായ്മ, തപസ്, ശമം, ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, കപടത്വം ഇല്ലായ്മ, ബ്രഹ്മചര്യം, അജ്ഞത ഇല്ലായ്മ, ധ്യാനം, ആസ്തികത്വം, ദ്വേഷം ഇല്ലായ്മ, വൈരാഗ്യം, ശമം, പാപഭയം, മോഷണം ഇല്ലായ്മ, അസൂയ ഇല്ലായ്മ, തൃപ്തി, സങ്കൽപ്പരഹിതം, ഗുരുവിനെ സേവിക്കൽ, മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം—ഇവയൊക്കെ പാലിക്കുന്നവർക്കാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണത്വം വളരുന്നത്. അവർ സ്വന്തം മതം, വർണ്ണം, ആചാരം എന്നിവയിൽ ഉറച്ചവരും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങൾക്കും വിരുദ്ധമല്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവരും, സജ്ജനപ്രിയരും, പ്രാഞ്ജന്മാരും, പുരാണപണ്ഡിതരും, ഗീതാഗീതാഗമാചാരങ്ങൾ പാലിക്കുന്നവരും, സ്മൃതികാരന്മാരും ആകുന്നു. എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും, നാലു യുഗങ്ങളിലും, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ഉത്തമഫലം ലഭിക്കും. ജീവിതം നന്നായി നയിച്ചാൽ, അവർക്കു സ്വയംഭുവായ ഭഗവാൻ നിയമം സ്ഥാപിച്ചു. അവരിൽ ശക്തിയുള്ളവർക്ക് ബ്രാഹ്മണത്വം, മറ്റുള്ളവർക്ക് സംരക്ഷണത്തിന് ക്ഷത്രിയത്വം. സേവനം ചെയ്യുന്നവരിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരാണ് സത്യം, ബ്രഹ്മം, സത്യം എന്നതിനെ പ്രസ്താവിക്കുന്നവർ. ശേഷിക്കുന്നവരിൽ വൈശ്യവർഗ്ഗം, കൃഷി, പശുപാലനം, വ്യാപാരം എന്നിവയാണ്. സേവനപ്രവൃത്തിയിലുള്ളവരിൽ ശക്തിയില്ലാത്തവരിൽ ശൂദ്രന്മാരാണ്. ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും, ക്ഷത്രിയന്മാർക്കും, വൈശ്യന്മാർക്കും, ശൂദ്രന്മാർക്കും പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമായ പ്രവൃത്തികൾ സ്വഭാവഗുണങ്ങൾ പ്രകാരമാണ്. ശമം, തപസ്, ദമനം, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, നേരായ മനസ്സ്, ജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം, ആസ്തികത്വം—ഇവയൊക്കെ ബ്രഹ്മപ്രവൃത്തി. ധൈര്യം, തേജസ്, ധൈര്യം, കഴിവ്, യുദ്ധത്തിൽ ഭയം ഇല്ലായ്മ, ദാനം, അധികാരം—ക്ഷത്രിയപ്രവൃത്തി. കൃഷി, പശുപാലനം, വ്യാപാരം—വൈശ്യപ്രവൃത്തി. സേവനം—ശൂദ്രപ്രവൃത്തി. യോഗം, തപസ്, ദാനം, സത്യം, ധർമ്മം, ശാസ്ത്രം, കരുണ, ജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം, ആസ്തികത്വം—ഇവയാണ് ബ്രാഹ്മണന്റെ ലക്ഷണം. ശിഖ, ജ്ഞാനം, പവിത്രം, തപസ് എന്നിവയുള്ളവനാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണൻ. ഏത് വർണ്ണത്തിൽ ജനിച്ചാലും, പാപപ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ബ്രാഹ്മണനായി കണക്കാക്കപ്പെടും. ശീലമുള്ള ശൂദ്രൻ ബ്രാഹ്മണനേക്കാൾ ഉത്തമനാകും; ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുള്ള ബ്രാഹ്മണൻ ശൂദ്രനേക്കാൾ താഴ്ന്നവനാകും. മദ്യം കഴിക്കാത്തവനും, വീട്ടിലും ചന്തയിലും വിൽക്കാത്തവനും, നല്ല ശൂദ്രനാണ്. ഒരേ ജന്മം മാത്രമോ, വേറിട്ട പ്രവൃത്തി മാത്രമോ, വ്യത്യാസം ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല; എല്ലാം ഒരുമിച്ച് കാണുമ്പോൾ, അതിന് യാതൊരു വ്യത്യാസവുമില്ല.
കാര്തികേയവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ഇദം ശ്രുണു മയാഖ്യാതം തര്കപൂര്വമിദം വചഃ । യുഷ്മാകം സംശയേ ജാതേ കൃതേ വൈ ജാതികര്മണോഃ । । ൧ പുനര്വച്മി നിബോധധ്വം സമാസാന്ന തു വിസ്തരാത് । സംസിദ്ധിം യാന്തി മനുജാ ജാതികര്മസമുച്ചയാത് । । ൨ സിദ്ധിം ഗച്ഛേദ്യഥാ കാര്യം ദൈവകര്മസമുച്ചയാത് । ഏവം സംസിദ്ധിമായാതി പുരുഷോ ജാതികര്മണോഃ । । ൩ ഇത്യേവമുക്തവാന്പൂര്വം ശിഷ്യാണാം ബോധനേ പുരാ । യോഗീശ്വരോ മഹാതേജാഃ സമാസാന്ന തു വിസ്തരാത് । । ൪ സുമന്തുരുവാച ഇതി പൃഷ്ടഃ പുരാ ബ്രഹ്മാ ഋഷീന്പ്രോവാച ഭാരത । സവിതര്കമിദം വാക്യം വിപ്രര്ഷേ ജാതികര്മണോഃ । । ൫ തസ്മാത്ത്വയാ മഹാബാഹോ ന കാര്യോ വിസ്മയോ നൃപ । കാര്തികേയം പ്രതി സദാ ദേവാനാം ദുര്വിദാ ഗതിഃ । । ൬ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ധസാഹഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ഷഷ്ഠീകല്പേ കാര്തികേയവര്ണനം നാമ പഞ്ചചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾക്കുണ്ടായ സംശയങ്ങൾക്കു പരിഹാരമായി ഞാൻ വിശദീകരിച്ച വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ചോൾക. ജനനവും കർമ്മവും സംബന്ധിച്ച സംശയങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ഞാൻ വീണ്ടും സമഗ്രമായി പറയാം. വിശദമായി അല്ല, സംക്ഷിപ്തമായി മാത്രം പറയാം. മനുഷ്യർക്ക് ജനനവും കർമ്മവും ചേർന്നാൽ പൂർണ്ണസിദ്ധി ലഭിക്കും. ദൈവിക കർമ്മങ്ങൾ ചേർന്നാൽ പ്രവർത്തനത്തിൽ സിദ്ധി ലഭിക്കും. അങ്ങനെ തന്നെ, ജനനവും കർമ്മവും ചേർന്നാൽ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണസിദ്ധി നേടും. ഇതുപോലെ മുമ്പ് മഹാതേജസ്വിയായ യോഗീശ്വരൻ തന്റെ ശിഷ്യന്മാരെ ബോധിപ്പിക്കാൻ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരുന്നു. പുരാതനകാലത്ത്, മഹർഷിമാരുടെ ചോദ്യത്തിന് ബ്രഹ്മാവ് വിവേകത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അതുകൊണ്ട് മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, കാർത്തികേയനെക്കുറിച്ച് അത്ഭുതപ്പെടേണ്ടതില്ല. ദേവന്മാർക്ക് കാർത്തികേയന്റെ വഴി എളുപ്പം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.
ബ്രഹ്മപര്വവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച യേയം ഭാദ്രപദേ മാസി ഷഷ്ഠീ ച ഭരതര്ഷഭ । സുപുണ്യേയം പാപഹരാ ശിവാ ശാന്താ ഗുഹപ്രിയാ । । ൧ സ്നാനദാനാദികം സര്വം യസ്യാമക്ഷയ്യമുച്യതേ । യേഽസ്യാം പശ്യന്തി ഗാങ്ഗേയം ദക്ഷിണാപഥമാശ്രിതമ് । । ൨ ബ്രഹ്മഹത്യാദിഭിഃ പാപൈര്മുച്യന്തേ നാത്ര സംശയഃ । തസ്മാദസ്യാം സദാ പശ്യേത്കാര്ത്തികേയം നൃപോത്തമ । । ൩ പൂജയന്തി ഗുഹം യേഽസ്യാം നരാ ഭക്തിസമന്വിതാഃ । പ്രാപ്യേഹ തേ സുഖാന്കാമാന്ഗച്ഛന്തീന്ദ്രസലോകതാമ് । । ൪ യസ്തു കാരയതേ വേശ്മ സുദൃഢം സുപ്രതിഷ്ഠിതമ് । ദാര്വം ശൈലമയം ചാപി ഭക്തയാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । । ഗാങ്ഗേയം യാനമാരുഹ്യ ഗച്ഛേദ്ഗാങ്ഗേയസദ്മ വൈ । । ൫ സമ്മാര്ജനാദി യഃ കര്മ കുര്യാദ്ഗുഹഗൃഹേ നരഃ । ധ്വജസ്യാരോപണം രാജന്സ ഗച്ഛേദ്രുദ്രസദ്മ വൈ । । ൬ ചന്ദനാഗരുകര്പൂരൈര്യശ്ച പൂജയതേ ഗുഹമ് । ഗജാശ്വരഥയാനാഢ്യം സൈനാപത്യമവാപ്നുതേ । । ൭ രാജ്ഞാം പൂജ്യഃ സദാ പ്രോക്തഃ കാര്തികേയോ മഹീപതേ । കാര്ത്തികേയമൃതേ നാന്യം രാജ്ഞാം പൂജ്യം പ്രചക്ഷതേ । । ൮ സങ്ഗ്രാമം ഗച്ഛമാനോ യഃ പൂജയേത്കൃത്തികാസുതമ് । സ ശത്രും ജയതേ വീര യഥേന്ദ്രോ ദാനവാന്രണേ । । ൯ തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന പൂജയേച്ഛങ്കാരാത്മജമ് । പൂജമാനസ്തു തം ഭക്ത്യാ ചമ്പകൈര്വിവിധൈര്നൃപ । । മുച്യതേ സര്വപാപേഭ്യസ്തദാ ഗച്ഛേച്ഛിവാലയമ് । । 1.46.൧൦ തൈലം ഷഷ്ഠ്യാം ന ഭുഞ്ജീത ന ദിവാ കുരുനന്ദന । യസ്തു ഷഷ്ഠ്യാം നരോ നക്തം കുര്യാദ്ധി ഭരതര്ഷഭ । । സര്വപാപൈഃ സ നിര്മുക്തോ ഗാങ്ഗേയസ്യ സദോ വ്രജേത് । । ൧൧ ത്രികൃത്വോ ദക്ഷിണാമാശാം ഗത്വാ യഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതഃ । പൂജയേദ്ദേവദേവേശം സ ഗച്ഛേച്ഛാന്തിമന്ദിരമ് । । ൧൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ഷഷ്ഠീകല്പേ കാര്ത്തികേയമാഹാത്മയവര്ണനം നാമ ഷട്ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ആറാം തീയതി അത്യന്തം പുണ്യമുള്ളതും പാപങ്ങൾ നീക്കുന്നതും ശാന്തിയും ശുഭവും നിറഞ്ഞതും ഗുഹഭഗവാന്റെ പ്രിയദിനവുമാണ്. ആ ദിവസം സ്നാനം, ദാനം തുടങ്ങിയ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അക്ഷയഫലമാണ്. ആ ദിവസം ഗംഗാപുത്രനായ കാർത്തികേയനെ ദക്ഷിണദിശയിൽ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് ബ്രഹ്മഹത്യാദിപാപങ്ങൾ പോലും നീങ്ങും, സംശയമില്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, ആ ദിവസം കാർത്തികേയനെ ദർശിക്കണം. ആ ദിവസം ഭക്തിയോടെ ഗുഹഭഗവാനെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് ഈ ലോകത്ത് ആഗ്രഹിച്ച സുഖങ്ങൾ ലഭിക്കും, മരിച്ചാൽ ഇന്ദ്രലോകം പ്രാപിക്കും. ഭക്തിയോടെ ദൃഢമായ ഭവനം നിർമ്മിക്കുന്നവർ, কাঠത്തിലും കല്ലിലും നിർമ്മിച്ചാലും, ഗംഗാപുത്രന്റെ വാഹനത്തിൽ കയറി ഗംഗാപുത്രന്റെ ഭവനത്തിൽ എത്തും. ഗുഹഭഗവാന്റെ ക്ഷേത്രം വൃത്തിയാക്കുന്നവരും, പതാക ഉയർത്തുന്നവരും, രുദ്രന്റെ ഭവനത്തിൽ എത്തും. ചന്ദനം, അഗരു, കർപ്പൂരം എന്നിവകൊണ്ട് ഗുഹഭഗവാനെ പൂജിക്കുന്നവർക്ക് ആന, കുതിര, രഥം എന്നിവയും സൈന്യാധിപത്യം ലഭിക്കും. രാജാക്കന്മാർക്ക് എപ്പോഴും ആരാധ്യനാണ് കാർത്തികേയൻ; അവനെ ഒഴികെ മറ്റാരും രാജാക്കന്മാർക്ക് ആരാധ്യരല്ല. യുദ്ധത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ കൃत्तികാപുത്രനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ ശത്രുവിനെ ജയിക്കും, ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ ജയിക്കുന്നതുപോലെ. അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ശ്രമത്തോടും ശങ്കരപുത്രനെ ആരാധിക്കണം. ഭക്തിയോടെ വിവിധ ചാമ്പകപൂവുകൾകൊണ്ട് പൂജിച്ചാൽ എല്ലാ പാപങ്ങൾ നിന്നും മോചിതനായി ശിവക്ഷേത്രം പ്രാപിക്കും. ആറാം തീയതിയിൽ എണ്ണ കഴിക്കരുത്, പകൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കരുത്. ആ ദിവസം രാത്രി ഉപവാസം പാലിക്കുന്നവർ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതരായി ഗംഗാപുത്രന്റെ ഭവനത്തിൽ എത്തും. മൂന്ന് പ്രാവശ്യം ദക്ഷിണദിശയിലേക്ക് പോയി ഭക്തിയോടെ ദേവദേവനെ പൂജിച്ചാൽ ശാന്തിമന്ദിരം പ്രാപിക്കും.
ശാകസപ്തമീവ്രതവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച സപ്തമ്യാം സോപവാസസ്തു നക്താഹാരോഽപി വാ ഭവേത് । സപ്തമ്യാം ദേവദേവേന ലബ്ധം സ്വം രൂപമാദരാത് । । ൧ അണ്ഡേന സഹ ജാതോ വൈ അണ്ഡസ്ഥോ ബുദ്ധിമാപ്തവാന് । അണ്ഡസ്ഥസ്യൈവ ദക്ഷേണ ഭാര്യാം ദത്ത്വാ സ്വകാം സുതാമ് ।। ൨ നാമ്നാ രൂപേതി രൂപേണ നാന്യാ നാരീ തഥാ ൧ ഭവേത് । അണ്ഡസ്ഥ ഏവ സുചിരം സ്ഥിതോ മാര്തണ്ഡ ഇത്യതഃ । । ൩ ദക്ഷാജ്ഞയാ വിശ്വകര്മാ വപുരസ്യ പ്രകാശയന് । പ്രകാശതസ്തതോ നാമ തസ്യ ജാതം നരാധിപ । । അണ്ഡസ്ഥസ്യൈവ സഞ്ജാതോ യമുനാ യമ ഏവ ച । ।൪ ദാക്ഷായണീ തസ്യ ഭാര്യാ വൈരാഗ്യാത്തനുമധ്യമാ । ചിന്തയാമാസ സാ ദേവീ ദുഃഖാന്നിര്വേദമാഗതാ । । ൫ അഹോ തേജോമയം രൂപം കാന്തം കാന്തസ്യ കാന്തിമത് । ന ചാസ്യ കിഞ്ചിത്പശ്യാമി അങ്ഗം തേജോവിമോഹിതമ് । । ൬ ശുഭം കനകതുല്യം മേ രൂപം കാന്തം സുകാന്തിമത് । സാമ്പ്രതം ശ്യാമതാം യാതം ദഗ്ധമേതസ്യ തേജസാ । । ൭ തസ്മാത്തപ്സ്യേ തപശ്ചാഹം ഗത്വാ വൈ ഉത്തരാന്കുരൂന് । സ്വാം ഛായാമത്ര നിക്ഷിപ്യ ഭയാച്ഛാപസ്യ രൂപിണീ । । ൮ നിക്ഷിപ്യോവാച താം ബാലാം മാ ചാസ്മൈ വൈ വദിഷ്യസി । ഏവം സാ നിശ്ചയം കൃത്വാ ഗതാ വൈ ഉത്തരാന്കുരൂന് । । ൯ സ്വരൂപം തത്ര നിക്ഷിപ്യ വഡവാരൂപധാരിണീ । ചചാര സാ മൃഗൈഃ സാര്ധം ബഹൂന്വര്ഷഗണാന്നൃപ । । 1.47.൧൦ അസാവപി ച മാര്തണ്ഡശ്ഛായാം ഭാര്യാമമന്യത് । ശനിം ച തപതീം ചൈവ ദ്വേ അപത്യേ ച ജജ്ഞിവാന് । । ൧൧ അഥ ച്ഛായാത്മാപത്യാനി സ്നേഹേന പരിപാലയേത് । നാതിസ്നേഹേന ചാപശ്യദ്യമുനാം യമമേവ ച । । ൧൨ അഥ താഭ്യാം വിവാദോഽഭൂദാദിത്യദുഹിത്രോര്ദ്വയോഃ । തേ ഉഭേ വിവദന്ത്യൌ തു പരസ്പരമസമ്മതമ് । । യമുനാ തപതീ ചോഭേ നിമ്നഗേ സമ്ബഭൂവതുഃ । । ൧൩ യമോഽപി യമുനാഭ്രാതാ ഛായയാ താഡിതോ ഭൃശമ് । പാദമുദ്യമ്യ തസ്യാ വൈ തസ്ഥൌ സമ്മുഖ ഏവ സഃ । । ൧൪ ഛായാ ശശാപ തം രോഷാദ്യസ്മാത്പാദോദ്യതോ മമ। തസ്മാത്തേ കര്മ ബീഭത്സം പ്രാണിനാം പ്രാണഹിംസനമ് । । ൧൫ ഭവിഷ്യതി ചിരം മൂഢ ആചന്ദ്രാര്കം ന സംശയഃ । പാദം ച യദി ഭൂമൌ ത്വമിമം സംസ്ഥാപയിഷ്യസി । । ൧൬ കൃമയോ ഭക്ഷയിഷ്യന്തി മച്ഛാപകലുഷീകൃതമ് । । ൧൭ തേഷാം വിവദമാനാനാം മാര്തണ്ഡോഽഭ്യാഗമത്തതഃ । യമോഽപ്യാഹ മഹാത്മാനം മാര്തണ്ഡം ലോകപാവനമ് । । ൧൮ താത നിത്യമിയം ചാപി ക്രൂരഭാവേന പശ്യതി । ന ചാസ്യാഃ സുസമാ ദൃഷ്ടിരസ്മാസ്വസ്തീതി ലക്ഷ്യതേ । । ൧൯ പ്രോവാചാഥ സ താം ഛായാം മാര്തണ്ഡോ ഭൃശകോപനഃ । ൧സമേ അപത്യേ കിം മൂഢേ സമത്വം നാനുപശ്യസി । । 1.47.൨൦ യമഃ പ്രോവാച പിതരം നേയം മാതാ പിതര്മമ । മാതുശ്ഛായാ ത്വിയം പാപാ ശപ്തോഽഹമനയാ പിതഃ । । യമുനാ തപതീ വൃത്തം തത്സര്വം വിന്യവേദയത് । । ൨൧ അഥ പ്രോവാച മാര്തണ്ഡോ മാ തേ പാദോ മഹീതലേ । മാംസം രുധിരമാദായ കൃമയോ യാന്തു ഭൂതലമ് । । ൨൨ യമുനായാശ്ച യത്തോയം ഗങ്ഗാതുല്യം ഭവിഷ്യതി । നര്മദായാസ്തപത്യാശ്ച സമം പുണ്യേന വൈ ദ്വിജ । । ൨൩ വിന്ധ്യസ്യ ദക്ഷിണേനേഹ തപതീ പ്രവഹിഷ്യതി । തത്സായുജ്യതയാ സാഗ്രം ഗങ്ഗാ യാസ്യതി ശോഭനാ । । ൨൪ ഗങ്ഗാമാസാദ്യ യമുനാ ഗങ്ഗാ സൈവ ഭവിഷ്യതി । സൌരസൌമ്യേ ഉഭേ പുണ്യേ സര്വപാപപ്രണാശനേ । । ൨൫ ൧സൌരീ ച വൈഷ്ണവീ ചോഭേ മഹാപാപഭയാപഹേ । ത്വം പുത്ര ലോകപാലത്വം ബ്രഹ്മണോഽജ്ഞാം സഭാജയന് । । അദ്യപ്രഭൃതി ച്ഛായേയം സ്വദേഹസ്ഥാ ഭവിഷ്യതി । । ൨൬ ഏവം സംസ്ഥാപ്യ സ്വാം ഭാര്യാമപത്യാനി തഥൈവ ച । ആജഗാമ സകാശം വൈ ദക്ഷസ്യാഹ ച കാരണമ്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഏഴാം തീയതിയിൽ ഉപവാസം പാലിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ രാത്രി മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കാം. ഏഴാം തീയതിയിൽ ദേവദേവനിൽ നിന്ന് തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം ലഭിച്ചു. അണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ അണ്ഡത്തിനകത്ത് ബുദ്ധി നേടി. അണ്ഡത്തിനകത്തുള്ളവനായി ദക്ഷൻ തന്റെ മകളെ ഭാര്യയായി നൽകി. അവളുടെ പേര് രൂപയായിരുന്നു, അവൾക്ക് മറ്റൊരു സ്ത്രീ ഇല്ല. അണ്ഡത്തിനകത്ത് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞതിനാൽ മാര്ത്താണ്ഡൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ദക്ഷന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വിശ്വകർമ്മൻ അവന്റെ രൂപം തെളിയിച്ചു. അതിനാൽ അവന്റെ പേര് പ്രകാശം എന്നായി. അണ്ഡത്തിനകത്തുനിന്ന് യമുനയും യമനും ജനിച്ചു. ദാക്ഷായിണി അവന്റെ ഭാര്യയായി, vairāg്യത്തോടെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. ദേവി ദുഃഖത്തിൽ ആലോചിച്ചു: 'എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ രൂപം അത്യന്തം തേജസ്സും മനോഹാരിതയും നിറഞ്ഞതാണ്, പക്ഷേ ഞാൻ അവന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ ഒന്നും കാണുന്നില്ല, എല്ലാം തേജസ്സിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്റെ ശരീരവും മനോഹാരിതയും ഇപ്പോൾ കറുത്ത് തീർന്നിരിക്കുന്നു, ഈ തേജസ്സിൽ ദഹിച്ചുപോയി.' അതിനാൽ ദക്ഷിണ കുരുദേശത്തേക്ക് പോയി തപസ്സ് ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഭയത്താൽ തന്റെ ഛായയെ അവിടെ വെച്ച്, 'ഇവളെക്കുറിച്ച് അവനോട് പറയരുത്' എന്ന് പറഞ്ഞ് അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. അവിടെയെത്തി തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം വഡവാരൂപത്തിൽ മാറ്റി, മൃഗങ്ങളുമായി ദീർഘകാലം താമസിച്ചു. അതേസമയം, മാര്ത്താണ്ഡൻ ഛായയെ ഭാര്യയായി കരുതി, ശനി, തപതി എന്നീ രണ്ടു മക്കളെ ജനിപ്പിച്ചു. ഛായയുടെ മക്കളെ സ്നേഹത്തോടെ പരിപാലിച്ചു, പക്ഷേ യമുനയെയും യമനെയും അത്ര സ്നേഹിച്ചില്ല. പിന്നീട് യമുനയും തപതിയും തമ്മിൽ വഴക്കുണ്ടായി; ഇരുവരും പരസ്പരം സമ്മതിക്കാതെ വാദിച്ചു. യമുനയും തപതിയും നദികളായി മാറി. യമൻ, യമുനയുടെ സഹോദരൻ, ഛായയാൽ കനത്ത ശിക്ഷ ലഭിച്ചു; അവളുടെ മുമ്പിൽ കാലുയർത്തി നിന്നു. ഛായ, കോപത്തിൽ, 'നിന്റെ ഈ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി നീ ജീവികളെ കൊല്ലുന്നവനാകും; നീ ഭൂമിയിൽ കാലിടുത്താൽ, എന്റെ ശാപം മൂലം കീടുകൾ നിന്റെ കാലിൽ ഭക്ഷിക്കും' എന്ന് ശപിച്ചു. അവിടെയെത്തി മാര്ത്താണ്ഡൻ യമനെയും യമുനയെയും ചോദിച്ചു. യമൻ പറഞ്ഞു: 'അവൾ എന്റെ യഥാർത്ഥ അമ്മയല്ല, അമ്മയുടെ ഛായയാണ്; അവൾ എന്നെ ശപിച്ചു.' യമുനയും തപതിയും സംഭവങ്ങൾ വിശദമായി പറഞ്ഞു. മാര്ത്താണ്ഡൻ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ കാലു ഭൂമിയിൽ ഇടരുത്; മാംസവും രക്തവും കീടുകൾ ഭൂമിയിൽ പോകട്ടെ. യമുനയുടെ വെള്ളം ഗംഗയോടു സമം പുണ്യമാകും; നർമദയുടെയും തപതിയുടെയും വെള്ളം ഒരുപോലെ പുണ്യമാകും. വിന്ധ്യപർവ്വതത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് തപതി ഒഴുകും; അവൾ ഗംഗയുമായി ചേർന്ന് സായുജ്യം പ്രാപിക്കും. ഗംഗയുമായി യമുന ചേർന്നാൽ ഗംഗ തന്നെ ആകും. സൗര, സൗമ്യ എന്നീ രണ്ടു നദികളും മഹാപാപങ്ങൾ നീക്കുന്നതിനും ഭയങ്ങൾ അകറ്റുന്നതിനും ഉത്തമമാണ്. മകനേ, നീ ലോകപാലനത്തിന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ചുകൊണ്ട് പ്രവർത്തിക്കണം. ഇന്നുമുതൽ ഛായ അവളുടെ ശരീരത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളും.' അങ്ങനെ ഭാര്യയെയും മക്കളെയും സ്ഥിതിപ്പെടുത്തി, ദക്ഷന്റെ അടുത്ത് പോയി കാര്യം പറഞ്ഞു.
ദക്ഷോ വിജ്ഞായ തത്സര്വം മാര്തണ്ഡമിദമാഹ വൈ । । ൨൭ രൂപം ന പശ്യതീ തുഭ്യം സാ ഭാര്യാ ഉത്തരാന്ഗതാ । । ൨൮ രൂപം തേ പ്രകടിഷ്യാമി യദി ശക്ഷ്യസി വേദനാമ് । അസൌ പ്രോവാച ശക്ഷ്യേഽഹം പ്രകാശീ കുരു മേ വപുഃ । । ൨൯ അഥ സസ്മാര തക്ഷാണം സ്മൃത ഏവാജഗാമ സഃ । പ്രോവാച ദക്ഷസ്തക്ഷാണം മാര്തണ്ഡം വൈ പ്രകാശയ । । 1.47.൩൦ തക്ഷാ പ്രോവാച മാര്തണ്ഡം വേദനാ വിസഹിഷ്യസേ । വിസഹിഷ്യേഥ പ്രോവാച തക്ഷാണം ദക്ഷചോദിതഃ । । ൩൧ അഥ തക്ഷാ പ്രകാശം വൈ തസ്യ രൂപം വിഭാവസൌ । മുഖാദാരഭ്യ പാദാന്തം തതക്ഷകരണൈഃ സ്വകൈഃ । । കിരണൈസ്തുദ്യമാനേഷു തസ്യാങ്ഗേഷു പുനഃ പുനഃ । ക്ഷണേക്ഷണേ മൂര്ഛയതി മാര്തണ്ഡോ വേദനാതുരഃ । । ൩൨ തസ്യ ശാപഭയാത്തക്ഷാ പാദൌ ഗുല്ഫാദിയാവതഃ । ചകാരാഥോ നിരാകാരാ അങ്ഗുല്യോ ന പ്രകാശയത് । । ൩൩ പര്യാപ്തം തക്ഷകര്മേദം വേദനാ മമ ബാധതേ । തക്ഷാ പ്രോവാച മാര്തണ്ഡം വേദനാം ജഹി ഗോപതേ । । ൩൪ കരവീരസ്യ പുഷ്പാണി രക്തചന്ദനമേവ ച । കരാദാരഭ്യ ഗാത്രാണി വിലിമ്പേ ദേഹജാനി തേ । । ൩൫ തത്തത്കൃതം തഥാ തേന സ രുജം ത്യക്തവാന്രവിഃ । അതശ്ചേമാനി ചേഷ്ടാനി മാര്തണ്ഡസ്യേഹ ഭൂപതേ । । ൩൬ കരവീരസ്യ പുഷ്പാണി തഥാ വൈ രക്തചന്ദനമ് । ഇദമാഹ പുരാ ദേവോ ഹ്യനൂരോരഗ്രതോ നൃപ । । ൩൭ കരവീരസ്യ പുഷ്പാണി രക്തചന്ദനമേവ ഹി । ഇതിഹാസപുരാണാഭ്യാം സുപര്ണഗുഗ്ഗുലം തഥാ । । ൩൮ യഃ പ്രയച്ഛതി മേ ഭക്ത്യാ സ മേ പ്രാണാന്പ്രയച്ഛതി । തസ്മാന്ന ദേയമന്യന്മേ ഭക്തിയുക്തേന ജാനതാ । । ൩൯ മാര്തണ്ഡസ്യാണ്ഡജം തേജോ ഗൃഹീത്വാ കില ഭാരത । ചകാര വജ്രമജരം ൧ ശത്രുലേഖാദിനാശനമ് । । 1.47.൪൦ മാര്തണ്ഡഃ പരിതുഷ്ടോഽഭൂല്ലബ്ധ്വാ രൂപം ഗതവ്യഥഃ । ജഗാമ സ കുരൂന്വേഗാത്സ്വഭാര്യാദര്ശനോത്സുകഃ । । ൪൧ മൃഗമധ്യഗതാം ദൃഷ്ട്വാ വഡവാരൂപധാരിണീമ് । അശ്വരൂപം തതഃ കൃത്വാ സ്വഭാര്യാമധിരുഹ്യ സഃ । । അവാസൃജത്സ്വകം തേജോ വേഗേനാരുഹ്യ സോഽശ്വവത് । ।൪ ൨ പരപുരുഷാശങ്കയാ സാ സ്ഥിതാ ദേവസ്യ സംമുഖീ । തേജോ നാസാപുടാഭ്യാം തു യുഗപത്സാക്ഷിപത്പുനഃ । ।൪ ൩ തത്ര ജാതൌ ദേവഭിഷജൌ നാസത്യാവശ്വിനാവിതി । രേതസോഽന്തേ തു രേവന്തോ വിരോചനസുതോ മഹാന് । । ൪൪ തപതീ ശനിശ്ച സാവര്ണിശ്ഛായാപത്യാനി വൈ വിദുഃ । യമുനാ യമശ്ച പൂര്വോക്തൌ സംജ്ഞാ ൨ യാശ്ച തഥാത്മജൌ । । ൪൫ ഭാര്യാ ലബ്ധാ വപുര്ദിവ്യം തഥാ പുത്രാശ്ച ഭാരത । സപ്തമ്യാം ദേവദേവസ്യ സര്വമേവമിദം യതഃ । । അനേന കാരണേനേഷ്ടാ സദാ ദേവസ്യ സപ്തമീ । । ൪൬ സപ്തമ്യാം സോപവാസസ്തു രാത്രൌ ഭുഞ്ജീത യോ നരഃ । കൃത്വോപവാസം ഷഷ്ഠ്യാം തു പഞ്ചമ്യാമേകകാലഭുക് । । ൪൭ ദത്ത്വാ സുസംസ്കൃതം ശാകം ഭക്ഷ്യഭോജ്യൈഃ സമന്വിതമ് । ദേവായ ബ്രാഹ്മണേഭ്യശ്ച രാത്രൌ ഭുഞ്ജീത വാഗ്യതഃ । । ൪൮ യാവജ്ജീവം നരഃ കശ്ചിദ്വ്രതമേതച്ചരേദിതി । തസ്യ ശ്രീര്വിജയശ്ചൈവ ത്രിവര്ഗശ്ചാപി വര്ധതേ । । ൪൯ മൃതശ്ച സ്വര്ഗമായാതി ൧ വിമാനവരമാസ്ഥിതഃ । സൂര്യലോകേ സ രമതേ മന്വന്തരഗണാന്ബഹൂന് । । ഇഹ ചാഗത്യ കാലാന്തേ നൃപഃ ശാന്തി സമന്വിതഃ । । 1.47.൫൦ പുത്രപൌത്രൈഃ പരിവൃതോ ദാതാ സ്യാന്നൃപതിശ്ചിരമ് । ഭുനക്തി ഹി ധരാം രാജന്വിഗ്രഹൈശ്ചാജിതഃ പരൈ । । ൫൧ യേ നരാ രാജശാര്ദൂല ശാകാഹാരേണ സപ്തമീമ് । ഉപോഷ്യ ലബ്ധം തത്തീര്ഥം പിത്ര്യം വൈ രാജസംജ്ഞികമ് । । ൫൨ കുരുണാ തവ പൂര്വേണ ശാകാഹാരേണ സപ്തമീമ് । ധര്മക്ഷേത്രം കുരുക്ഷേത്രം കൃതം തസ്യ വിവസ്വതാ । । ൫൩ സപ്തമീ നവമീ ഷഷ്ഠീ തൃതീയാ പഞ്ചമീ നൃപ । കാമദാസ്തിഥയോ ഹ്യേതാ ഇഹൈവ നരയോഷിതാമ് । । ൫൪ സപ്തമീ മാഘമാസേ തു നവമ്യാശ്വയുജേ മതാ । ഷഷ്ഠീ ഭാദ്രപദേ ധന്യാ വൈശാഖേ തു തൃതീയികാ । । ൫൫ പുണ്യാ ഭാദ്രപദേ പ്രോക്താ പഞ്ചമീ നാഗപഞ്ചമീ । ഇത്യേതാസ്തേഷു മാസേഷു വിശേഷാസ്തിഥയഃ സ്മൃതാഃ । । ൫൬ ശാകം സുസത്കൃതം കൃത്വാ യശ്ച ഭക്ത്യാ സമന്വിതഃ । ദത്ത്വാ വിപ്രേ യഥാശക്ത്യാ പശ്ചാദ്ഭുങ്ക്തേ നിശി വ്രതീ । । ൫൭ കാര്തികേ ശുക്ലപക്ഷസ്യ ഗ്രാഹ്യേയം കുരുനന്ദന । ചതുഭിര്വാപി മാസൈസ്തു പാരണം പ്രഥമം സ്മൃതമ് । । ൫൮ അഗസ്ത്യകുസുമൈശ്ചാത്ര പൂജാ കാര്യാ വിഭാവസോഃ । വിലേപനം കുങ്കുമം തു ധൂപശ്ചൈവാപരാജിതൈഃ । । ൫൯ സ്നാനം ച പഞ്ചഗവ്യേന തമേവ പ്രാശയേത്തതഃ । നൈവേദ്യം പായസം ചാത്ര ദേവദേവസ്യ കീര്തിതമ് । । 1.47.൬൦ തദേവ ദേയം വിപ്രാണാം ശാകം ഭക്ഷ്യമഥാത്മനാ । ശുഭശാകസമായുക്തം ഭക്ഷ്യപേയസമന്വിതമ് । । ൬൧ ദ്വിതീയേ പാരണേ രാജഞ്ഛുഭഗന്ധാനി യാനി വൈ । പുഷ്പാണി താനി ദേവസ്യ തഥാ ശ്വേതം ച ചന്ദനമ് । । ൬൨ അഗുരുശ്ചാപി ധൂപോഽത്ര നൈവേദ്യം ഗുഡപൂപകാഃ । സ്നാനം കുശോദകേനാത്ര പ്രാശനം ഗോമയസ്യ തു । । ൬൩ തൃതീയേ കരവീരാണി തഥാ രക്തം ച ചന്ദനമ് । ധൂപാനാം ഗുഗ്ഗുലശ്ചാത്ര പ്രിയോ ദേവസ്യ സര്വദാ । । ൬൪ ശാല്യോദനം തു നൈവേദ്യം ദധിമിശ്രം മഹാമതേ । തമേവ ബ്രാഹ്മണാനാം ച ഭക്ഷ്യലേഹ്യസമന്വിതമ് । । കാലശാകേന ച വിഭോ യുക്തം ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ । । ൬൫ ഗൌരസര്ഷപകല്കേന സ്നാനം ചാത്ര വിദുര്ബുധാഃ । തസ്യൈവ പ്രാശനം ധന്യം സര്വപാപഹരം ശുഭമ് । । ൬൬ തൃതീയേ പാരണസ്യാന്തേ മഹദ്ബ്രാഹ്മണഭോജനമ് । ശ്രവണം ച പുരാണസ്യ വാചനം ചാപി ശസ്യതേ । । ൬൭ ദൈവസ്യ പുരതസ്താത ബ്രാഹ്മണാനാം തഥാഗ്രതഃ । ബ്രാഹ്മണാദ്വാചകാച്ഛ്രാവ്യം നാന്യവര്ണസമുദ്ഭവാത് । । അഥ താന്ബ്രാഹ്മണാന്സര്വാന്ഭക്ത്യാ ശക്ത്യാ ച പൂജയേത് । । ൬൮ വാചകസ്യാമലേ രാജന്വാസസീ സന്നിവേദയേത് । വാചകേ പൂജിതേ ദേവഃ സദാ തുഷ്യതി ഭാസ്കരഃ । । ൬൯ കരവീരം യഥേഷ്ടം തു തഥാ രക്തം ച ചന്ദനമ് । യഥേഷ്ടം ഗുഗ്ഗുലം തസ്യ യഥേഷ്ടം പായസം സദാ । । 1.47.൭൦ യഥേഷ്ടാ മോദകാസ്തസ്യ യഥാ വൈ താമ്രഭാജനമ് । യഥേഷ്ടം ച ഘൃതം തസ്യ യഥേഷ്ടോ വാചകഃ സദാ । । പുരാണം ച യഥേഷ്ടം വൈ സവിതുഃ കുരുനന്ദന । । ൭൧ ഇത്യേഷാ സപ്തമീ പുണ്യാ ശാകാഹ്വാ ഗോപതേഃ സദാ । യാമുപോഷ്യ നരോ ഭക്ത്യാ ഭാഗ്യവാംശ്ച൧ പ്രജായതേ । । ൭൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ ശാകസപ്തമീവ്രതവര്ണനംനാമ സപ്തചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ദക്ഷൻ എല്ലാം മനസ്സിലാക്കി മാര്ത്താണ്ഡനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ഭാര്യ ഉത്തരഭാഗത്തേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു, അവൾക്ക് നിന്റെ രൂപം കാണാനാവുന്നില്ല. ഞാൻ നിന്റെ രൂപം തെളിയിക്കാം, പക്ഷേ നീ അതിന്റെ വേദന സഹിക്കുമോ?' മാര്ത്താണ്ഡൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ സഹിക്കും, ദയവായി എന്റെ രൂപം തെളിയിക്കൂ.' അപ്പോൾ ദക്ഷൻ തക്ഷാണെ ഓർമ്മിച്ചു; ഓർത്തതുമാത്രം തക്ഷൻ അവിടെ എത്തി. ദക്ഷൻ തക്ഷണോട് പറഞ്ഞു: 'മാര്ത്താണ്ഡന്റെ രൂപം തെളിയിക്കണം.' തക്ഷൻ ചോദിച്ചു: 'നീ വേദന സഹിക്കുമോ?' ദക്ഷന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം മാര്ത്താണ്ഡൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ സഹിക്കും.' അപ്പോൾ തക്ഷൻ മാര്ത്താണ്ഡന്റെ മുഖം മുതൽ കാലടിവരെ തന്റെ ഉപകരണങ്ങൾ കൊണ്ട് രൂപം തെളിയിച്ചു. കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും തൊട്ടപ്പോൾ, മാര്ത്താണ്ഡൻ വേദനയിൽ ക്ഷണക്ഷണം ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. ശാപഭയത്താൽ തക്ഷൻ കാലുകൾ മുഴുവനായി രൂപം തെളിയിച്ചില്ല; വിരലുകൾ തെളിയിച്ചില്ല. 'ഇതൊക്കെ മതിയാകുന്നു, വേദന സഹിക്കാനാവുന്നില്ല' എന്ന് മാര്ത്താണ്ഡൻ പറഞ്ഞു. തക്ഷൻ പറഞ്ഞു: 'വേദന മാറ്റാൻ കരവീരപ്പൂവും ചുവന്ന ചന്ദനവും കൈയിൽ നിന്ന് ശരീരത്തിൽ പുരട്ടണം.' അങ്ങനെ ചെയ്തപ്പോൾ രവി വേദന വിട്ടു. അതിനാലാണ് മാര്ത്താണ്ഡന് ഈ ശീലങ്ങൾ ഉണ്ടായത്. കരവീരപ്പൂവും ചുവന്ന ചന്ദനവും പുരാണങ്ങളിലും ഇതിഹാസങ്ങളിലും സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. സൂപർണ്ണഗുഗ്ഗുലും അതുപോലെ. ഭക്തിയോടെ ആരെങ്കിലും എനിക്ക് ഇതെല്ലാം സമർപ്പിച്ചാൽ, അവൻ എന്നെ ജീവിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭക്തിയില്ലാതെ മറ്റൊന്നും സമർപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. മാര്ത്താണ്ഡന്റെ അണ്ഡത്തിൽ നിന്നുള്ള തേജസ് എടുത്ത്, അതിൽ വജ്രം നിർമ്മിച്ചു; അത് ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു. മാര്ത്താണ്ഡൻ ദിവ്യരൂപം പ്രാപിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ, വേദന മാറി, ഭാര്യയെ കാണാൻ ഉത്സുകനായി കുരുദേശത്തേക്ക് പോയി. അവിടെ മൃഗങ്ങൾക്കിടയിൽ വഡവാരൂപത്തിൽ നിന്ന ഭാര്യയെ കണ്ടു. അശ്വരൂപം എടുത്ത് ഭാര്യയെ കയറ്റി, തന്റെ തേജസ് വേഗത്തിൽ പുറത്തുവിട്ടു. അന്യപുരുഷാശങ്കയാൽ അവൾ ദേവന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു. തേജസ് മൂക്കിലൂടെ പുറത്ത് വന്നു. അവിടെ ദേവഭിഷജുമാരായ നാസത്യന്മാരും അശ്വിനീദേവന്മാരും ജനിച്ചു. രേത്സംഭവത്തിൽ രേവന്തൻ എന്ന മഹാനായ വിരോചനപുത്രനും ജനിച്ചു. തപതി, ശനി, സാവർണി എന്നിവ ഛായയുടെ മക്കളാണ്. യമുനയും യമനും മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ സംജ്ഞയുടെ മക്കളാണ്. ഭാര്യയും ദിവ്യരൂപവും മക്കളും ലഭിച്ചു. ഏഴാം തീയതിയിൽ ദേവദേവന്റെ ഈ കഥയൊക്കെയും അതിനാലാണ്. അതിനാൽ ദേവന്റെ സപ്തമി എപ്പോഴും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. ഏഴാം തീയതിയിൽ ഉപവാസം പാലിച്ച്, ആറാം തീയതിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്തു, അഞ്ചാം തീയതിയിൽ ഒരു പ്രാവശ്യം മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കണം. നല്ല രീതിയിൽ തയ്യാറാക്കിയ ശാകം, ഭക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ ദൈവത്തിനും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും സമർപ്പിച്ച്, രാത്രി വാഗ്നിയമം പാലിച്ച് ഭക്ഷണം കഴിക്കണം. ആരെങ്കിലും ഈ വ്രതം ജീവകാലം ആചരിച്ചാൽ, അവന് ഐശ്വര്യവും വിജയവും ധർമ്മാർത്ഥകാമങ്ങൾക്കും വർദ്ധിക്കും. മരിച്ചാൽ സ്വർഗത്തിൽ ഉത്തമവിമാനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും; സൂര്യലോകത്തിൽ അനേകം മന്വന്തരങ്ങൾ ആനന്ദത്തോടെ കഴിക്കും. ഭൂമിയിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, രാജാവ് ശാന്തിയോടെ, മക്കളും മുമ്മക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റി ദീർഘകാലം ഭോക്താവായിരിക്കും; ശത്രുക്കളാൽ ജയിക്കപ്പെടാതെ ഭൂമി ഭരിക്കും. രാജാവേ, ഏഴാം തീയതിയിൽ ശാകം കഴിച്ച് ഉപവാസം പാലിച്ചവർക്ക് പിതൃതീർഥം ലഭിക്കും. കുരുവംശത്തിൽ നിന്നുള്ളവർ ശാകം കഴിച്ച് സപ്തമി ആചരിച്ചപ്പോൾ, കുരുക്ഷേത്രം ധർമ്മക്ഷേത്രമായി സൂര്യദേവൻ നിർമിച്ചു. സപ്തമി, നവമി, ആറാം, മൂന്നാം, അഞ്ചാം തീയതികൾ ഇവിടെയുള്ള സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും ആഗ്രഹഫലങ്ങൾ നൽകുന്നവയാണ്. മാഘമാസത്തിലെ സപ്തമി, ആശ്വയുജത്തിലെ നവമി, ഭാദ്രപദത്തിലെ ആറാം, വൈശാഖത്തിലെ മൂന്നാം, ഭാദ്രപദത്തിലെ പുണ്യമായ അഞ്ചാം, ഇവ പ്രത്യേകമായി വിശേഷതയുള്ളതായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഭക്തിയോടെ നല്ല രീതിയിൽ തയ്യാറാക്കിയ ശാകം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് സമർപ്പിച്ച്, ശേഷം രാത്രി വ്രതം പാലിക്കുന്നവൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കണം. കാർത്തിക മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ഈ വ്രതം സ്വീകരിക്കാം; നാലു മാസങ്ങളിൽ ഒന്നിൽ ആദ്യമായി പാലിക്കാം. അഗസ്ത്യപൂക്കൾകൊണ്ട് സൂര്യനെ പൂജിക്കണം; കുങ്കുമം ലേപിച്ച്, അപരാജിതപൂക്കൾക്കു ധൂപം കാട്ടണം. അഞ്ചു ഗവ്യങ്ങളാൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, അതു തന്നെ പ്രാശനം ചെയ്യണം. പായസം ദേവദേവന്റെ നൈവേദ്യമായി സമർപ്പിക്കണം. അതു തന്നെ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ശാകം ഭക്ഷ്യപാന്യങ്ങളോടൊപ്പം നൽകണം. രണ്ടാം പാരണത്തിൽ സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കൾ, വെള്ള ചന്ദനം, അഗരു ധൂപം, ഗുഡപൂവുകൾ നൈവേദ്യമായി, കുശജലത്തിൽ സ്നാനം, ഗോമയപ്രാശനം ചെയ്യണം. മൂന്നാം പാരണത്തിൽ കരവീരപ്പൂവും ചുവന്ന ചന്ദനവും, ഗുഗ്ഗുലു ധൂപവും, ശാല്യോദനവും തൈരും ചേർന്ന ഭക്ഷണവും, കാളശാകം ചേർത്ത് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നൽകണം. ഗോരസർഷപം കലക്കി സ്നാനം ചെയ്ത്, അതു പ്രാശനം ചെയ്യണം; അതു എല്ലാ പാപങ്ങൾ നീക്കും. മൂന്നാം പാരണത്തിനു ശേഷം വലിയ ബ്രാഹ്മണഭോജനം നടത്തണം; പുരാണം ശ്രവിക്കുകയും വായിക്കുകയും വേണം. ദേവന്റെ മുമ്പിലും ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ മുമ്പിലും വായന നടത്തണം; മറ്റു വർണ്ണക്കാരിൽ നിന്നല്ല. എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം. വായനക്കാരന് വസ്ത്രം സമർപ്പിക്കണം; വായനക്കാരനെ പൂജിച്ചാൽ സൂര്യദേവൻ സന്തോഷിക്കും. കരവീരപ്പൂവും ചുവന്ന ചന്ദനവും, ഗുഗ്ഗുലും, പായസവും, മോദകവും, താമ്രപാത്രവും, നെയ്യും, വായനക്കാരനും, പുരാണവും—all ഇഷ്ടപ്രകാരം സമർപ്പിക്കാം. ഇതാണ് ഗോപതിയുടെ സപ്തമി വ്രതം; ഭക്തിയോടെ ആചരിക്കുന്നവർ ഭാഗ്യവാന്മാരാകും.
ആദിത്യമാഹാത്മ്യവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച വിസ്തരാദ്വദ വിപ്രേന്ദ്ര സപ്തമീകല്പമുത്തമമ് । മഹാഭാഗ്യം ച ദേവസ്യ ഭാസ്കരസ്യ മഹാത്മനഃ । । ൧ സുമന്തുരുവാച അത്രൈവാഹുര്മഹാത്മാനഃ സമ്വാദം പുണ്യമുത്തമമ് । കൃഷ്ണേന സഹ സത്ത്വേന സ്വപുത്രേണ മഹീപതേ । । ൨ ഭക്ത്യാ പ്രണമ്യ വിധിവദ്വാസുദേവം ജഗദ്ഗുരുമ് । ഇഹാമുത്ര ഹിതം ശാംബഃ പപ്രച്ഛ ജ്ഞാനമുത്തമമ് । । ൩ ജാതോ ജന്തുഃ കഥം ദുഃഖൈര്ജന്മനീഹ ന ബാധ്യതേ । പ്രാപ്നോതി വിവിധാന്കാമാന്കഥം ച മധുസൂദന । । ൪ പരത്ര സ്വര്ഗമാപ്നോതി സുഖാനി വിവിധാനി ച । അനുഭൂയോചിതം കാലം കഥം മുക്തിമവാപ്നുതേ । । ൫ ദൃഷ്ട്വൈവം മമ നിര്വേദോ ജാതോ വ്യാധിര്ജനാര്ദന । ദൃഷ്ട്വേമം ജീവിതാശാപി രോചതേ ന ഹി മേ ക്ഷണമ് । । ൬ കിം ത്വേവമകൃതാര്ഥോഽസ്മി യന്മേ പ്രാണാ ന യാന്തി ഹി । സംസാരേ ന പതിഷ്യാമി ജരാവ്യാധിസമന്വിതേ । । ൭ യേനോപായേന തന്മേഽദ്യ പ്രസാദം കുരു സുവ്രത । ആധിവ്യാധിവിനിര്മുക്തോ യഥാഹം സ്യാം തഥാ വദ । । ൮ വാസുദേവ ഉവാച ദേവതായാഃ പ്രസാദോഽന്യഃ സര്വസ്യ പരമോ മതഃ । ഉപായഃ ശാശ്വതോ നിത്യ ഇതി മേ നിശ്ചിതാ മതിഃ । । ൯ അനുമാനാഗമാദ്യൈശ്ച സമ്യഗുത്പാദിതാ മയാ । കദാചിദന്യഥാ കര്തും ധീയതേ കേനചിത്ക്വചിത് । । 1.48.൧൦ പ്രസാദോ ജായതേ തസ്യ സമ്യഗാരാധനക്രിയാ । യദാ താം ച സമുദ്ദിശ്യ കൃതാ തദ്വേദിനാ തഥാ । । ൧൧ വിശിഷ്ടാ ദേവതാ സമ്യഗ്വിശിഷ്ടേനൈവ ദേഹിനാ । ആരാധിതാ വിശിഷ്ടം ച ദദാതി ഫലമീഹിതമ് । । ൧൨ ശാമ്ബ ഉവാച അസ്തിത്വേ ന ച സന്ദേഹഃ കേഷാഞ്ചിദ്ദേവതാം പ്രതി । നാസ്തീതി നിശ്ചയോഽന്യേഷാം വിശിഷ്ടാസ്ത്വം കഥാഃ കുരുഃ । । ൧൩ വാസുദേവ ഉവാച സിദ്ധം തു ദേവതാസ്തിത്വമാഗമേഷു ബഹുഷ്വഥ । പ്രമാണമാഗമോ യസ്യ തസ്യാസ്തിത്വം ച വിദ്യതേ । । ൧൪ അനുമാനേന വാപ്യദ്യ തദസ്തിത്വം പ്രസാധ്യതേ । പ്രമാണമസ്തി യസ്യേദം സിദ്ധാ യസ്യേഹ ചാസ്തിതാ । । ൧൫ പ്രത്യക്ഷേണാപി ചാസ്തിത്വം ദേവതായാം പ്രസാധ്യതേ । തച്ചാവശ്യം പ്രമാണം ച ദൃഷ്ടം സര്വശരീരിണാമ് । । ൧൬ യദി നാമാ വിവിക്താസ്തു തിര്യഗ്യോനിഗതാ അപി । നോത്പദ്യതേ തഥാ ഹ്യസ്തി വ്യവഹാരോ യഥാ സ്ഥിതഃ । । ൧൭ ശാമ്ബ ഉവാച പ്രത്യേക്ഷേണോപലഭ്യന്തേ സമ്യഗ്വൈ യദി ദേവതാഃ । അനുമാനാഗമാഭ്യാം ച തദര്ഥം .ന പ്രയോജനമ് । । ൧൮ വാസുദേവ ഉവാച പ്രത്യക്ഷേണോപലഭ്യന്തേ ന സര്വാ ദേവതാഃ ക്വചിത് । അനുമാനാഗമൈര്ഗമ്യാഃ സന്തി ചാന്യാഃ സഹസ്രശഃ । ।൧൯ ശാമ്ബ ഉവാച യാ ചാക്ഷഗോചരാ കാചിദ്വിശിഷ്ടേഷ്ടഫലപ്രദാ । താമേവാദൌ മമാചക്ഷ്വ കഥയിഷ്യസ്യഥാപരാമ് । । 1.48.൨൦ വാസുദേവ ഉവാച പ്രത്യക്ഷം ദേവതാ സൂര്യോ ജഗച്ചക്ഷുര്ദിവാകരഃ । തസ്മാദഭ്യധികാ കാചിദ്ദേവതാ നാസ്തി ശാശ്വതീ । । ൨൧ യസ്മാദിദം ജഗജ്ജാതം ലയം യാസ്യതി യത്ര ച । കൃതാദിലക്ഷണഃ കാലഃ സ്മൃതഃ സാക്ഷാദ്ദിവാകരഃ । । ൨൨ ഗ്രഹനക്ഷത്രയോഗാശ്ച രാശയഃ ൧ കരണാനി ച । ആദിത്യാ വസവോ രുദ്രാ അശ്വിനൌ വായവോഽനലഃ । । ൨൩ ശക്രഃ പ്രജാപതിഃ സര്വേ ഭൂര്ഭുവഃസ്വസ്തഥൈവ ച । ലോകാഃ സര്വേ നഗാ നാഗാഃ സരിതഃ സാഗരാസ്തഥാ । । ഭൂതഗ്രാമസ്യ സര്വസ്യ സ്വയം ഹേതുര്ദിവാകരഃ । । ൨൪ അസ്യേച്ഛയാ ജഗത്സര്വമുത്പന്നം സചരാചരമ് । സ്ഥിതം പ്രവര്തതേ ചൈവ സ്വാര്ഥേ ചാനുപ്രവര്തതേ । । ൨൫ പ്രസാദാദസ്യ ലോകോഽയം ചേഷ്ടമാനഃ പ്രദൃശ്യതേ । അസ്മിന്നഭ്യുദിതേ സര്വമുദേദസ്തമിതേ സതി । । അസ്തം യാതീത്യദൃശ്യേന കിമേതത്കഥ്യതേ മയാ । ।൨ ൬ തസ്മാദതഃ പരം നാസ്തി ന ഭൂതം ന ഭവിഷ്യതി । യോ വൈ വേദേഷു സര്വേഷു പരമാത്മേതി ഗീയതേ । । ൨൭ ഇതിഹാസപുരാണേഷു അന്തരാത്മേതി ഗീയതേ । ബാഹ്യാത്മൈതി സുഷുമ്ണാസ്ഥഃ സ്വപ്നസ്ഥോ ജാഗ്രതഃ സ്ഥിതഃ । । ൨൮ അസ്തം യാതീത്യദൃഷ്ടേന കിമേതത്കഥ്യതേ മയാ । തസ്മാദതഃ പരം നാസ്തി ന ഭൂതം ന ഭവിഷ്യതി । । ൨൯ യന്ന വാഹ ഇതി ഖ്യാതഃ പ്രേരകഃ സര്വദേഹിനാമ് । നാനേന രഹിതം കിഞ്ചിദ്ഭൂതമസ്തി ചരാചരമ് । । 1.48.൩൦ യോ വേദൈര്വേദവിദ്ഭിശ്ച വിസ്തരേണേഹ ശക്യതേ । വക്തും വര്ഷശതൈര്നാസൌ ശക്യഃ സംക്ഷേപതോ മയാ । । ൩൧ ൧തസ്മാദ്ഗുണാകരഃ ഖ്യാതഃ സര്വത്രായം ദിവാകരഃ । സര്വേശഃ സര്വകര്തായം സര്വഭര്തായമവ്യയഃ । । ൩൨ ജാതാ മത്സ്യാദയഃ സമ്യഗ്ഗതിമന്തോ മഹേശ്വരാത് । മണ്ഡലവ്യതിരിക്തം ച ജാനാമി പരമാര്ഥതഃ । । ൩൩ തഥാസ്യ മണ്ഡലം കൃത്വാ൨ യോ ഹ്യേനമുപതിഷ്ഠതേ । പ്രാതഃ സായം ച മധ്യാഹ്നേ സ യാതി പരമാം ഗതിമ് । । ൩൪ കിം പുനര്മണ്ഡലസ്ഥം യോ ജപതേ പരമാര്ഥതഃ । വിവിധാഃ സിദ്ധയസ്തസ്യ ഭവന്തി ന തദദ്ഭുതമ് । । ൩൫ മണ്ഡലേ ച സ്ഥിതം ദേവം ദേഹേ ചൈനം വ്യവസ്ഥിതമ് । സ്വബുദ്ധ്യൈവമസമ്മൂഢോ യ- പശ്യതി സ പശ്യതി । । ൩൬ ധ്യാത്വൈവം ൧ പൂജയേദ്യസ്തു ജപേദ്യോ ജുഹുയാച്ച യഃ । സ സര്വാന്പ്രാപ്നുയാത്കാമാന്ഗച്ഛേദ്ധര്മധ്വജം തഥാ । । ൩൭ തസ്മാത്ത്വമിഹ ദുഃഖാനാമന്തം കര്തും യദീച്ഛസി । ഇഹാമുത്ര ച ഭോഗാനാം ഭുക്തിം മുക്തിം ച ശാശ്വതീമ് । । ൩൮ ആരാധയാര്കമര്കസ്ഥോ മന്ത്രൈരിഹ തദാത്മനി । അങ്ഗൈര്വൃതം വൃതേ ചൈവ സ്ഥാനേ ശാസ്ത്രേണ ശോധിതേ । । ൩൯ കവചേന ച സങ്ഗുസ്തേ സര്വതോഽസ്ത്രേണ രക്ഷിതേ । ഏവം പ്രാപ്സ്യസി യത്നേന സര്വദാ ഫലമീപ്സിതമ് । । 1.48.൪൦ ദുഃഖമാധ്യാത്മികം നേഹ തഥാ ചൈവാധിഭൌതികമ് । ആധിദൈവികമത്യുഗ്രം ന ഭവിഷ്യതി തേ സദാ । । ൪൧ ന ഭയം വിദ്യതേ തേഷാം പ്രപന്നാ യേ ദിവാകരമ് । ഇഹാമുത്ര സുഖം തേഷാമച്ഛിദ്രം ജായതേ സുഖമ് । । ൪൨ സൂര്യേണേദം മമോദ്ദിഷ്ടം സാക്ഷാദ്യജ്ജ്ഞാനമുത്തമമ് । ആരാധിതേന വിധിവത്കാലേന ബഹുനാ തഥാ । । ൪൩ പ്രാപ്യതേ പരമം സ്ഥാനം യത്ര ധര്മധ്വജഃ സ്ഥിതഃ । ഏതത്സംക്ഷിപ്തമുദ്ദിഷ്ടം ക്ഷിപ്രസിദ്ധികരം പരമ് । । യഥാ നാന്യദതോഽസ്തീതി സ്വയം തൂര്യേണ ഭാഷിതമ് । । ൪൪ ഉപായോഽയം സമാഖ്യാതസ്തവ സംക്ഷേപതസ്ത്വിഹ । യസ്മാത്പരതരോ നാസ്തി ഹിതോപായഃ ശരീരിണാമ് । । ൪൫ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ ആദിത്യമാഹാത്മ്യവര്ണനം നാമാഷ്ടചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ശതാനികൻ ചോദിച്ചു: മഹർഷേ, സaptമീ വ്രതത്തിന്റെ മഹത്വവും, ഭാസ്കരൻ എന്ന മഹാത്മാവിന്റെ വലിയ ഭാഗ്യവും, ദയവായി വിശദമായി പറഞ്ഞു തരിക. സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് മഹാത്മാക്കൾ പറയുന്നത്, കൃഷ്ണനും അവന്റെ പുത്രനും തമ്മിൽ നടന്ന പുണ്യമായ സംഭാഷണമാണു. ഭക്തിയോടെ, വിധിപ്രകാരം, ലോകഗുരുവായ വാസുദേവനെ നമസ്കരിച്ച്, ശാംബൻ ഈ ലോകത്തും അന്ത്യലോകത്തും ഉപകാരപ്പെടുന്ന ഉത്തമമായ ജ്ഞാനം ചോദിച്ചു: ജനിച്ചുള്ള ജീവി എങ്ങനെ ഈ ജന്മത്തിൽ കഷ്ടങ്ങൾ അനുഭവിക്കാതെ ജീവിക്കാം? വിവിധ ഇച്ഛകൾ എങ്ങനെ നേടാം, മധുസൂദനാ? അന്ത്യത്തിൽ സ്വർഗ്ഗവും വിവിധ സുഖങ്ങളും എങ്ങനെ ലഭിക്കും? അനുയോജ്യമായ സമയത്ത് മോക്ഷം എങ്ങനെ നേടാം? ഇങ്ങനെ ഞാൻ കണ്ടപ്പോൾ, ജനാർദ്ദനാ, എനിക്ക് നിരാശയും രോഗവും വന്നു. ഈ ജീവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം പോലും ഒരു നിമിഷം പോലും എനിക്ക് ഇഷ്ടമില്ല. എങ്കിലും, ഞാൻ ഇനിയും ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ ജീവൻ വിടുന്നില്ല. ഈ ജന്മത്തിൽ ഞാൻ ജരയും രോഗവും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരുമോ? എന്ത് മാർഗ്ഗം ഉപയോഗിച്ചാൽ ഞാൻ ആധിയും രോഗവും വിട്ട് മോചിതനാകാം എന്ന് ദയവായി പറയൂ, സുമനസ്സുള്ളവനേ. വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാ ദേവതകളുടെയും അനുഗ്രഹം വേറിട്ടതും പരമാവധിയിലുള്ളതുമാണ്. അതിന് ശാശ്വതമായ മാർഗ്ഗം ഉണ്ട്; അതാണ് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം. അനുമാനം, ആഗമം മുതലായവയിലൂടെ ഞാൻ ഇതു മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ ചിലർക്ക് ഇതിനെ വ്യത്യസ്തമായി ചെയ്യാൻ തോന്നാം. ശുദ്ധമായ ആരാധനയിലൂടെ ദേവതയുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കും. അതിനായി ആ ദേവതയെ ഉദ്ദേശിച്ച് കൃത്യമായി പൂജിച്ചാൽ ഫലം കിട്ടും. പ്രത്യേകമായ ദേവതയെ, അതുപോലെ പ്രത്യേകതയുള്ള ഭക്തൻ ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം ലഭിക്കും. ശാംബൻ ചോദിച്ചു: ചിലർക്കും ദേവതകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സംശയം ഇല്ല. മറ്റുള്ളവർക്ക് ദൈവമില്ലെന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ഉണ്ട്. ദയവായി ഈ പ്രത്യേകതകൾ വിശദമായി പറയൂ. വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: ദേവതകളുടെ സാന്നിധ്യം ആഗമങ്ങളിൽ വളരെ വ്യക്തമായി തെളിയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആഗമം ഒരു പ്രമാണമാണെങ്കിൽ, അവയുടെ സാന്നിധ്യവും ഉറപ്പാണ്. അനുമാനത്താലോ, ഇന്ന് അതിന്റെ സാന്നിധ്യം തെളിയിക്കാം. പ്രമാണം ഉള്ളിടത്ത് സാന്നിധ്യവും ഉറപ്പാണ്. പ്രത്യക്ഷം കൊണ്ടും ദേവതകളുടെ സാന്നിധ്യം തെളിയിക്കാം. എല്ലാ ജീവികളിലും ഇതു തെളിയുന്ന ഒരു പ്രമാണം ഉണ്ട്. പലപ്പോഴും വ്യക്തമായ ദേവതകളില്ലെങ്കിലും, അവിടെയും പ്രവർത്തനം നടക്കുന്നു. ശാംബൻ ചോദിച്ചു: ദേവതകൾ നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അനുമാനം, ആഗമം എന്നിവയുടെ ആവശ്യമില്ലല്ലോ. വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാ ദേവതകളെയും നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയില്ല. അനുമാനം, ആഗമം മുതലായവയിലൂടെ ആയിരക്കണക്കിന് ദേവതകളെ മനസ്സിലാക്കാം. ശാംബൻ ചോദിച്ചു: ഏതെങ്കിലും ദേവതയെ നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അതു ഫലം നൽകുന്നവളാണെങ്കിൽ, ആദ്യം അവളെ കുറിച്ച് പറയൂ. പിന്നെ മറ്റുള്ളവരെ പറയാം. വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയുന്ന ദേവത സൂര്യനാണ്; ലോകത്തിന്റെ കണ്ണായ ദിവാകരൻ. അതിനേക്കാൾ വലിയ ദേവത ഇല്ല. ഈ ലോകം എവിടുനിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്, എവിടേക്ക് ലയിക്കും, അതിനുള്ള ഉത്തരമാണ് ദിവാകരൻ. കാലത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ സൂര്യനിൽ കാണാം. ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, രാശികൾ, അദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, അശ്വിനികൾ, വായു, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, പ്രജാപതി, ഭൂർ, ഭുവ, സ്വർഗ്ഗം, ലോകങ്ങൾ, മലകൾ, നാഗങ്ങൾ, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ — എല്ലാം ദിവാകരന്റെ ഇച്ഛയാൽ ഉത്ഭവിച്ചവയാണ്. ദിവാകരന്റെ ഇച്ഛയാൽ സകലചരാചരങ്ങളും ഉത്ഭവിക്കുകയും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ലോകം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സൂര്യൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം തെളിയുന്നു; അസ്തമിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം അസ്തമിക്കുന്നു. അതിനേക്കാൾ വലിയ ദൈവം ഇല്ല. വേദങ്ങളിൽ പരമാത്മാവെന്നു പറയുന്നത് സൂര്യനെയാണ്. ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങളിൽ അന്തരാത്മാവെന്നു പറയുന്നു. സ്വപ്നത്തിലും ജാഗ്രതയിലും ഉള്ളത് സൂര്യനാണ്. അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും പ്രേരകനാണ്. അവനെ കൂടാതെ ഒന്നും ഇല്ല. വേദങ്ങൾ പഠിച്ചവരും പണ്ഡിതരും വർഷങ്ങളോളം വിശദമായി പറയാമെങ്കിലും, ഞാൻ ഇതിനെ സംക്ഷിപ്തമായി പറയാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ദിവാകരൻ ഗുണങ്ങളുടെ ആകാരണാണ്; എല്ലാം ചെയ്യുന്നവനും എല്ലാം ഭരിക്കുന്നവനും അവിനാശിയുമാണ്. മത്സ്യാദികൾ മഹേശ്വരനിൽ നിന്നു ജനിച്ചു. സൂര്യന്റെ മണ്ഡലത്തിന് പുറത്തുള്ളതെന്താണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു. സൂര്യന്റെ മണ്ഡലത്തിൽ പ്രഭാതത്തിലും സായാഹ്നത്തിലും മധ്യാഹ്നത്തിലും ആരാധിച്ചാൽ പരമഗതി നേടാം. മണ്ഡലത്തിൽ തന്നെ സൂര്യനെ ധ്യാനിച്ച് ജപിച്ചാൽ വിവിധ സിദ്ധികൾ ലഭിക്കും. അതിൽ അത്ഭുതമൊന്നുമില്ല. മണ്ഡലത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ദൈവത്തെ, ശരീരത്തിലും അങ്ങനെ തന്നെ കാണുന്നവൻ, മനസ്സോടെ അജ്ഞതയില്ലാതെ കാണുന്നവൻ, യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നവനാണ്. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ച്, പൂജിച്ച്, ജപിച്ച്, ഹോമം ചെയ്തു, ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാം നേടാം; ധർമ്മപഥത്തിലും എത്താം. അതിനാൽ, നീ ഈ ദുരിതങ്ങൾക്ക് അവസാനം വരുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ ലോകത്തും അന്ത്യലോകത്തും സുഖവും മോക്ഷവും നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, സൂര്യനെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, മന്ത്രങ്ങളാൽ ശരീരത്തിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവനായി പൂജിച്ചാൽ, എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളും മാറും. കവചം ധരിച്ച്, എല്ലാ ദിശകളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കി, പരിശ്രമത്തോടെ ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം ഉറപ്പാണ്. ആത്മികമായ ദു:ഖവും, ഭൗതികമായ ദു:ഖവും, ദൈവികമായ ദു:ഖവും ഇനി ഉണ്ടാകില്ല. ദിവാകരനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവർക്ക് ഭയം ഇല്ല; ഇവർക്കു ഈ ലോകത്തും അന്ത്യലോകത്തും അക്ഷയമായ സുഖം ലഭിക്കും. സൂര്യൻ തന്നെ നേരിട്ട് എന്നോട് ഈ ഉത്തമജ്ഞാനം പറഞ്ഞു തന്നു; കാലക്രമത്തിൽ വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ചാൽ പരമസ്ഥാനം ലഭിക്കും. ഇതൊക്കെയാണ് സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞത്; സൂര്യൻ തന്നെ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇതിന് സമം മറ്റൊന്നുമില്ല. ഇതാണ് ശരീരികൾക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മാർഗ്ഗം; അതിനേക്കാൾ നല്ലത് ഇല്ല.
സൂര്യമാഹാത്മ്യവര്ണനമ് വാസുദേവ ഉവാച അഥാര്ചനവിധിം വക്ഷ്യേ ധര്മകേതോരനുത്തമമ് । സര്വകാമപ്രദം പുണ്യം വിഘ്നഘ്നം ദുരിതാപഹമ് । । ൧ സൂര്യമന്ത്രൈഃ പുരഃ സ്നാതോ യജേത്തേനൈവ ഭാസ്കരമ് । യതസ്തതഃ പ്രവക്ഷ്യാമി സ്നാനമാദൌ സമാസതഃ । । ൨ ആചാന്തസ്തമുപാലഭ്യ മുദ്രയാ ശുചിശുദ്ധയാ । കൃത്വാ നീരാജനം പുത്ര സംശോധ്യ ച ജലം തതഃ । । ൩ സ്നാനാദ്ധൃദയപൂതേന ൧ മന്ത്രേണ മത്കുലോദ്വഹ । ഉത്ഥായാചമ്യ തേനൈവ വാസസീ പരിധായ ച । । ൪ ദ്വിരാചമ്യാഥ സമ്പ്രോക്ഷ്യ തനും സപ്താക്ഷരേണ ച । ഉത്ഥായാചമ്യ തേനൈവം രവേഃ കൃത്വാര്ഘ്യമേവ ച । । ൫ ദത്ത്വാ തേന ജപിത്വാ തം സ്വകം ധ്യാത്വാര്കവദ്ധൃദി । ഗത്വാ ചായതനം ശുഭ്രമാര്കമാര്കീ തനും യജേത് । । ൬ പൂരകം കുമ്ഭകം കൃത്വാ രേചകം ച സമാഹിതഃ । കൃത്വോങ്കാരേണ ദോഷാംസ്തു ഹന്യാത്കായാദിസമ്ഭവാന് । । ൭ വായവ്യാഗ്നേയമാഹേന്ദ്രവാരുണീഭിര്യഥാക്രമമ് । കില്വിഷം വാരുണാദ്ഭിശ്ച ഹന്യാത്സിദ്ധ്യര്ഥമാത്മനഃ । । ൮ ശോഷണം ദഹനം സ്തമ്ഭം പ്ലാവനം ച യഥാക്രമാത് । വായ്വഗ്നീന്ദ്രജനാഖ്യാഭിര്ധാരണാഭിഃ കൃതേ സതി । । ൯ ധ്യാത്വാ വിശുദ്ധമാത്മാനം പ്രണമേദര്കമാസ്ഥിതമ് । ദേഹം തേനൈവ സഞ്ചിന്ത്യ പഞ്ചഭൂതമയം പരമ് । । 1.49.൧൦ സൂക്ഷ്മം സ്ഥൂലം തഥാക്ഷാണി സ്വസ്ഥാനേഷു പ്രകമ്യ ച । വിന്യസ്യാങ്ഗാനി ഖാദീനി ഹൃദാദ്യാനി ഹൃദ്യാദിഷു । । ൧൧ ഖസ്വാഹാ ഹദയം ഭാനോഃ ഖമര്കായ ശിരസ്തഥാ । ഉല്കാ സ്വാഹാ ശിഖാര്കസ്യ യൈ ച ഹും കവചം പരമ് । । ഖാം ഫഡസ്ത്രം ച സംഹാരാശ്ചാദിതഃ പ്രണവഃ കൃതഃ । । ൧൨ സ പൂര്വേ പ്രണവസ്യാഥോ മന്ത്രകര്മപ്രസിദ്ധയേ । ഏഭിര്ജലം ത്രിധാ ജപ്ത്വാ സ്നാനദ്രവ്യാണി തേന ച । । ൧൩ സമ്പ്രോക്ഷ്യ പൂജയേത്സൂര്യം ഗന്ധപുഷ്പാദിഭിഃ ശുഭൈഃ । തതോ മൂര്തിഷു സര്വാസു രാത്രാവഗ്നൌ പ്രപൂജയേത് । । ൧൪ പ്രാക്പശ്ചിമോദഗഭ്യഗ്രാം പ്രാതഃ സായം നിശാസു വൈ । സപ്താക്ഷരേണ തന്മന്ത്രം ധ്യാത്വാ ച പദ്മകര്ണികാമ് । । ൧൫ ആദിത്യമണ്ഡലാന്തസ്ഥം തത്ര ദേഹം പ്രകല്പയേത് । പ്രഭാമണ്ഡലമധ്യസ്ഥം ധ്യാത്വാ ദേഹം യഥാ പുരാ । । സര്വലക്ഷണസമ്പൂര്ണം സഹസ്രകിരണോജ്ജ്വലമ് । । ൧൬ രക്തൈര്ഗന്ധൈശ്ച പുഷ്പൈശ്ച ചരുഭിര്ബലിഭിസ്തഥാ । രക്തചന്ദനമിശ്രൈര്വാ വസ്ത്രൈരാവരണൈഃ ശുഭൈഃ । । ൧൭ ആവാഹനാദികര്മാണി രക്ഷാം തു ഹൃദയേന ച । തച്ചിത്തശ്ച സദാ കുര്യാജ്ജ്ഞാത്വാ കര്മക്രമം ബുധഃ । । ൧൮ കൃത്വാ ചാവാഹനം മന്ത്രൈരേകത്ര സ്ഥാപനം തതഃ । യാവദ്യാഗാവസാനം തു സാന്നിധ്യം തത്ര കല്പ്യ ച । । ൧൯ ദത്ത്വാ പാദ്യാദികാം പൂജാം ശക്ത്യാ വാര്ഘ്യം നിവേദ്യ ച । ജപിത്വാ വിധിവദ്ധ്യാത്വാ തതോ ദേവീം വിസര്ജയേത് । । 1.49.൨൦ ഏഷ കര്മ ക്രമഃ പ്രോക്തഃ സര്വേഷാം യജനക്രമാത് । പ്രവക്ഷ്യാമി ജപസ്ഥാനം പദ്മേശാവരണേ തഥാ । । ൨൧ ആദിത്യം കര്ണികാസംസ്ഥം ദലേഷ്വങ്ഗാനി പൂര്വശഃ । സോമാദീന്രാഹുപര്യംതാന്ഗ്രഹാംശ്ചൈവോദഗാദിതഃ । । ൨൨ മൂര്തിമല്ലോകപാലാംശ്ച ക്രമാദാവരണേഷ്വഥ । തദസ്ത്രാണി ച രക്ഷാര്ഥം സ്വമന്ത്രൈഃ പൂജയേത്ക്രമാത് । । ൨൩ പ്രണവൈശ്ചാഭിധാനൈശ്ച ചതുര്ഥ്യാം ഹ്യഭിയോജിതൈഃ । സര്വേഷാം കഥിതാ മന്ത്രാ മുദ്രാശ്ച കഥയാമ്യതഃ । । ൨൪ വ്യോമമുദ്രാ രതിഃ പദ്മാ മഹാശ്വേതാസ്ത്രമേവ ച । പഞ്ചമുദ്രാഃ സമാഖ്യാതാഃ സര്വകര്മപ്രസിദ്ധയേ । । ൨൫ ഉത്താനൌ തു കരൌ കൃത്യാ അങ്ഗുല്യോ ഗ്രഥിതാഃ ക്രമാത് । തര്ജനീം യന്തി യാവത്താഃ സമേ വാധോമുഖേ സ്ഥിതേ । । ൨൬ തര്ജന്യോ ൧ മധ്യമസ്യൈവ ജ്യേഷ്ഠാഗ്രേ വാനുഗോപരി । മുദ്രേയം സര്വമുദ്രാണാം വ്യോമ മുദ്രേതി കീര്തിതാ । । സര്വകര്മസു യോഗോഽയം തഥാ സ്ഥാനം പ്രകല്പതേ । । ൨൭ പദ്മവത്പ്രസൃതാഃ സര്വാ മഹാശ്വേതാ രവേഃ സ്മൃതാ । ജവസംനിഹിതോ നിത്യം രഥാരൂഢോ രവിഃ സ്മൃതഃ । । ൨൮ ഹസ്താവൂര്ധ്വമുഖൌ കൃത്വാ വാമാങ്ഗുഷ്ഠേന യോജിതൌ । ദ്രവ്യാണാം ശോധനേ യോജ്യാ രക്ഷാര്ഥം ച വിശേഷതഃ । । ൨൯ അനയാ മുദ്രയാ സര്വം രക്ഷിതം ശോധിതം ഭവേത് । അര്ഘ്യം ദത്വാ പ്രയോക്തവ്യാ പൂജാന്തേ ച വിശേഷതഃ । । 1.49.൩൦ ജപധ്യാനാവസാനേ ച യദീച്ഛേത്സിദ്ധിമാത്മനഃ । അനേന വിധിനാ നിത്യം ജപേദബ്ദമതന്ദ്രിതഃ । । ൩൧ സ ലഭേതേപ്സിതാന്കാമാനിഹാമുത്ര ന സംശയഃ । രോഗാര്തോ മുച്യതേ രോഗാദ്ധനഹീനോ ധനം ലഭേത് । । ൩൨ രാജ്യഭ്രഷ്ടോ ലഭേദ്രാജ്യമപുത്രഃ പുത്രമാപ്നുയാത് । പ്രജ്ഞാമേധാസമൃദ്ധീശ്ച ചിരം ജീവതി മാനവഃ । । സുരൂപാം ലഭതേ കന്യാം കുലീനാ പുരുഷോ ധ്രുവമ് । । ൩൩ സൌഭാഗ്യം സ്ത്രീ കുലീനാപി കന്യാ ച പുരുഷോത്തമമ് । അവിദ്യോ ലഭതേ വിദ്യാമിത്യുക്തം ഭാനുനാ പുരാ । । ൩൪ നിത്യയാഗഃ സ്മൃതോ ഹ്യേഷ ധനധാന്യസുഖാവഹഃ । പ്രജാപശുവിവൃദ്ധിശ്ച നിഷ്കാമസ്യാപി ജായതേ । । ൩൫ തദൈകഃ സ്തൂയതേ സ്വര്ഗേ ശബ്ദ്യതേ ച നരോത്തമഃ । ഭക്ത്യാ തം പൂജയേദ്യസ്തു നരഃ പുണ്യതരഃ സദാ । । ൩൬ ഇഹ വൈ കാമികം പ്രാപ്യ തതോ ഗച്ഛേന്മനോഃ പദമ് । ദ്വിജസ്തസ്യ പ്രസാദേന തേജസാ ബുധസന്നിഭഃ । । ൩൭ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സൂര്യമാഹാത്മ്യവര്ണനം നാമൈകോനപഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: ഇനി ഞാൻ ധർമ്മധ്വജനായ സൂര്യന്റെ ഉത്തമമായ പൂജാവിധി വിശദമായി പറയും. ഇത് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്ന, പുണ്യമുള്ള, തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുന്ന, പാപങ്ങൾ അകറ്റുന്ന മാർഗ്ഗമാണ്. സൂര്യൻറെ മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, ആദ്യം സ്നാനം ചെയ്ത് ഭാസ്കരനെ യജിക്കണം. അതിനാൽ ആദ്യം സ്നാനവിധി സംക്ഷിപ്തമായി പറയും. ആചമനം ചെയ്ത്, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, മുദ്രയിട്ട്, നീരാഞ്ജനം ചെയ്ത്, വെള്ളം ശുദ്ധമാക്കി, ഹൃദയം ശുദ്ധമാക്കുന്ന മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത്, വീണ്ടും ആചമനം ചെയ്ത് വസ്ത്രം ധരിക്കണം. രണ്ടാമതും ആചമനം ചെയ്ത്, സപ്താക്ഷരമന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് ശരീരം തളിച്ച്, വീണ്ടും ആചമനം ചെയ്ത്, സൂര്യനെ അർഘ്യം നൽകണം. അർഘ്യം നൽകി, മന്ത്രം ജപിച്ച്, സൂര്യനെ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ച്, ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോയി, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ സൂര്യനെ പൂജിക്കണം. പൂരകം, കുംഭകം, റെചകം എന്നിവ ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്തു, ഓംകാരത്തിൽ ദോഷങ്ങൾ അകറ്റണം. വായു, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വരുൺ എന്നിവയുടെ ക്രമത്തിൽ ധാരണകൾ ചെയ്തു, വരുൺജലത്തിൽ കുളിച്ച് പാപങ്ങൾ അകറ്റണം. വായു, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, ജനൻ എന്നിങ്ങനെ ധാരണകൾ ചെയ്താൽ, ശരീരം ഉണർന്നിരിക്കും. ശുദ്ധമായ ആത്മാവിനെ ധ്യാനിച്ച്, സൂര്യനെ സ്തുതിച്ച്, ശരീരം പഞ്ചഭൂതങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണെന്ന് ചിന്തിക്കണം. സൂക്ഷ്മവും സ്ഥൂലവുമായ അവയവങ്ങൾ യഥാസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, അങ്കങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ മുതലായവയിൽ സ്ഥാപിക്കണം. 'ഖസ്വാഹാ' ഹൃദയത്തിൽ, 'ഖം' തലയിൽ, 'ഉൽകാസ്വാഹാ' ശിഖയിൽ, 'ഹും' കവചത്തിൽ, 'ഖാം ഫട്' അസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം. പൂർവ്വേ പ്രണവം ഉച്ചരിച്ച്, മന്ത്രകർമ്മങ്ങൾ തുടങ്ങണം. ഈ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച്, സ്നാനദ്രവ്യങ്ങൾ ശുദ്ധമാക്കണം. ശുദ്ധമാക്കിയ ശേഷം, സുഗന്ധവും പൂവുകളും ഉപയോഗിച്ച് സൂര്യനെ പൂജിക്കണം. തുടർന്ന്, എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും, രാത്രിയിൽ അഗ്നിയിൽ പൂജിക്കണം. പൂർവ്വം, പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക്, തെക്ക് എന്നിങ്ങനെ പ്രാത:സന്ധ്യ, സായം, രാത്രി സപ്താക്ഷരമന്ത്രം ജപിച്ച്, പദ്മത്തിന്റെ കർണികയിൽ സൂര്യനെ ധ്യാനിക്കണം. ആദിത്യന്റെ മണ്ഡലത്തിനുള്ളിൽ, ശരീരം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിക്കണം. പ്രഭാമണ്ഡലത്തിന്റെ നടുവിൽ, ശരീരം പഴയപോലെ ധ്യാനിക്കണം. എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ള, ആയിരം കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന രൂപം ധ്യാനിക്കണം. ചുവപ്പുനിറമുള്ള സുഗന്ധവും പൂവുകളും, പായസം, ബലികൾ, ചുവന്ന ചന്ദനം ചേർത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ, അളങ്കാരങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് പൂജിക്കണം. ആവാഹനം മുതലായ കർമങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ച് നടത്തണം. എല്ലാ കർമക്രമവും മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ച് ചെയ്യണം. ആവാഹനമന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, പ്രതിഷ്ഠ ചെയ്ത്, യാഗം കഴിയുന്നതുവരെ സാന്നിധ്യം ഉറപ്പാക്കണം. പാദ്യാദിപൂജകൾ കഴിച്ച്, അർഘ്യം സമർപ്പിച്ച്, മന്ത്രം ജപിച്ച്, ദേവിയെ നമസ്കരിച്ച്, പൂജ അവസാനിപ്പിക്കണം. ഇതാണ് എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളിൽ പാലിക്കേണ്ട ക്രമം. ഇനി ജപസ്ഥാനം, പദ്മാവരണവും വിശദീകരിക്കും. സൂര്യനെ പദ്മത്തിന്റെ കർണികയിൽ, അങ്കങ്ങൾ ദളങ്ങളിൽ, ചന്ദ്രൻ മുതലായ ഗ്രഹങ്ങളെ ക്രമത്തിൽ അവിടങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കണം. മൂർത്തികളും ലോകപാലകന്മാരെയും അവരവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, അവരവരുടെ മന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പൂജിക്കണം. പ്രണവം, അഭിധാനം, ചതുർത്ഥി എന്നിവയാൽ മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, മുദ്രകളും വിശദീകരിക്കും. വ്യോമമുദ്ര, രതി, പദ്മ, മഹാശ്വേതാ എന്നിവയാണ് പ്രധാന മുദ്രകൾ. എല്ലാ കർമങ്ങൾക്കും ഇവ ഉപയോഗിക്കാം. രണ്ടു കൈകളും നേരെ നീട്ടി, വിരലുകൾ ക്രമത്തിൽ കൂട്ടി, തർജ്ജനിയെ മധ്യവിരലിന് മുകളിൽ വെച്ച്, ഇതാണ് വ്യോമമുദ്ര. എല്ലാ കർമങ്ങളിലും ഇത് ഉപയോഗിക്കാം. പദ്മം പോലെ വിരലുകൾ നീട്ടി, മഹാശ്വേതാ എന്ന മുദ്ര സൂര്യന്റെ രഥത്തിൽ കാണാം. കൈകൾ മേലോട്ടു കൂട്ട്, ഇടതു അങ്കുഷ്ഠം ചേർത്ത്, ദ്രവ്യങ്ങൾ ശുദ്ധീകരിക്കാൻ, സംരക്ഷണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. ഈ മുദ്ര ഉപയോഗിച്ചാൽ എല്ലാം സംരക്ഷിതവും ശുദ്ധവുമാകും. അർഘ്യം നൽകി, പൂജയുടെ അവസാനം ഇത് ഉപയോഗിക്കണം. ജപവും ധ്യാനവും കഴിഞ്ഞ്, ആത്മസിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഈ വിധി അനുസരിച്ച് ഒരു വർഷം ജപിക്കണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ, ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാ ഫലങ്ങളും ഈ ലോകത്തും അന്ത്യലോകത്തും ലഭിക്കും. രോഗികൾ രോഗത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും; ധനം ഇല്ലാത്തവർക്ക് ധനം ലഭിക്കും. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവർക്ക് രാജ്യം ലഭിക്കും; പുത്രം ഇല്ലാത്തവർക്ക് പുത്രം ലഭിക്കും; ജ്ഞാനവും മെധയും സമൃദ്ധിയും ലഭിക്കും; മനുഷ്യൻ ദീർഘായുസ്സോടെ ജീവിക്കും. സുന്ദരിയായ ഭാര്യയും, ഉന്നതകുലത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭർത്താവും ഉറപ്പാണ്. സ്ത്രീകൾക്ക് സൗഭാഗ്യവും, പുരുഷന്മാർക്ക് ഉത്തമമായ ഭാര്യയും ലഭിക്കും. അജ്ഞാനികൾക്ക് ജ്ഞാനം ലഭിക്കും; സൂര്യൻ തന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ദൈനംദിന പൂജയാണിത്; ധനം, ധാന്യം, സുഖം, സന്താന-പശുക്കളുടെ വർദ്ധന, നിർലോഭികൾക്കും ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടും; ഭൂമിയിൽ പുണ്യവാനായിരിക്കും. ഇഹലോകത്തിൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റി, മനസ്സോടെ മനുവിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് പോകും; ബ്രാഹ്മണന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട്, തേജസ്സിൽ ബുദ്ധനോട് സമമായിരിക്കും.
സപ്തമീമാഹാത്മ്യവര്ണനമ് വാസുദേവ ഉവാച നൈമിത്തികം തതോ വക്ഷ്യേ യജ്ജ്ഞാത്വാ ച സമാസതഃ । സപ്തമ്യാം ഗ്രഹണേ ചൈവ സംക്രാന്തിഷു വിശേഷതഃ । । ൧ ശുക്ലപക്ഷസ്യ സപ്തമ്യാം ഹവിര്ഭുക്ത്വൈകദാ ദിവാ । സമ്യഗാചമ്യ സന്ധ്യായാം വാരുണം പ്രണിപത്യ ച । । ൨ ഇന്ദ്രിയാണി ച സംയമ്യ കൃതം ധ്യാത്വാ സ്വപേദധഃ । ദര്ഭശയ്യാഗതോ രാത്രൌ പ്രാതഃ സ്നാതഃ സുസംയതഃ । । ൩ തതഃ സന്ധ്യാമുപാസ്യാഥ പൂര്വോക്തം ച മനും ജപേത് । ജുഹുയാച്ച തദാ വഹ്നിം സൂര്യാഗ്നീ പരികല്പ്യ ച । ।൪ സൂര്യാഗ്നികരണം വക്ഷ്യേ തര്പണം ച സമാസതഃ । അര്ചനാഗാരമുല്ലിഖ്യ പ്രവിശ്യാര്ച്യ ജനൈര്ജനമ് । । ൫ പ്രക്ഷിപ്യാസ്തീര്യ ദര്ഭശ്ച പാത്രാദ്യാലഭ്യ ച ക്രമാത് । പവിത്രം ദ്വികുശം കൃത്വാ സാഗ്രം പ്രാദേശസമ്മിതമ് । । ൬ തേന പാത്രാണി സമ്പ്രോക്ഷ്യ സംശോധ്യാധ വിലോക്യ ച । ഉദഗഗ്രേ സ്ഥിതേ പാത്രേ പ്രജ്വാല്യാഥോല്മുകേന ച । । ൭ പര്യഗ്നികരണം കൃത്വാ തഥാജ്യോത്യവനം ത്രിധാ । പരിമൃജ്യ സ്രുവാദീംശ്ര ദര്ഭൈഃ സമ്പ്രോക്ഷയേത്തതഃ । । ൮ ജുഹുയാത്പ്രോക്ഷ്യ താന്വഹ്നൌ തത്രാര്കം പൂര്വവദ് വ്രജേത് । അഭൂമൌ സ്ഥിതപാത്രേണ വിഷ്ടരേണ തു പാണിനാ । । ദാനേന യദുശാര്ദൂല നാന്തരിക്ഷേ സ്ഥലേ ക്വചിത് । । ൯ ദക്ഷിണേന സ്രുവം ഗൃഹ്യ ജുഹുയാത്പാവകം ബുധഃ । ഹദയേന ക്രിയാഃ സര്വാഃ കര്തവ്യാഃ പൂര്വചോദിതാഃ । । 1.50.൧൦ അര്കാദാരഭ്യ സംജ്ഞാര്ഥം ദദ്യാത്തൂഷ്ണീം ഹുതിം സ്ഥിതഃ । വരുണായ ശതൈര്മാഘേ സപ്തമ്യാം വരുണം യജേത് । । ൧൧ യഥാശക്ത്യാ തു വിപ്രേഭ്യഃ പ്രദദ്യാത്ഖണ്ഡവേഷ്ടകാന് । ദദ്യാച്ച ദക്ഷിണാം ശക്ത്യാ പ്രാപ്നോതി യാചിതം ഫലമ് । । ൧൨ ഏവം വൈ ഫാല്ഗുനേ സൂര്യം ചൈത്രേ വൈശാഖ ഏവ ച । വൈശാഖേ മാസി ധാതാരമിന്ദ്രം ജ്യേഷ്ഠേ യജേദ്രവിമ് । । ൧൩ ആഷാഢേ ശ്രാവണേ മാസി നഭം ഭാദ്രപദേ യമമ് । തഥാശ്വയുജി പര്ജന്യം ത്വഷ്ടാരം കാര്തികേ യജേത് । । ൧൪ മാര്ഗശീര്ഷേ ച മിത്രം ച പൌഷേ വിഷ്ണും യജേദ്യദി । സംവത്സരേണ യത്പ്രോക്തം ഫലമിഷ്ടം ദിനേദിനേ । । തത്സര്വമാപ്നുയാത്ക്ഷിപ്രം ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാന്വിതോ വ്രതീ । । ൧൫ ഏവം സംവത്സരേ പൂര്ണേ കൃത്വാ വൈ കാഞ്ചനം രഥമ് । സപ്തഭിര്വാജിഭിര്യുക്തം നാനാരത്നോപശോഭിതമ് । । ൧൬ ആദിത്യപ്രതിമാം മധ്യേ ശുദ്ധഹേമ്നാ കൃതാം ശുഭാമ് । രത്നൈരലങ്കൃതാം കൃത്വാ ഹേമപദ്മോപരിസ്ഥിതാമ് । । ൧൭ തസ്മിന് രഥവരേ കൃത്വാ സാരഥിം ചാഗ്രതഃ സ്ഥിതമ് । വൃതം ദ്വാദശഭിര്വിപ്രൈഃ ക്രമാന്മാസാധിപാത്മഭിഃ । । ൧൮ മധ്യേ കൃത്വാ സ്വമാചാര്യം പൂജയിത്വാ യഥാശ്രുതിഃ । സഞ്ചിന്ത്യാദിത്യവര്ണം വൈ വസ്ത്രരത്നാദിനാര്ഹയേത് । । ൧൯ ഏവം മാസാധിപാന്വിപ്രാന്സമ്പൂജ്യാഥ നിവേദയേത് । ആചാര്യായ രഥം ഛത്രം ഗ്രാമം ഗാശ്ച മഹീം ശുഭാമ് । । 1.50.൨൦ അശ്വാന്മാസാധിപേഭ്യസ്തു ദ്വാദശഭ്യോ നിവേദയേത് । ഏവം ഭക്ത്യാ യഥാശക്ത്യാ ഹേമരത്നാദിഭൂഷണമ് । । ൨൧ ദത്ത്വാ തസ്യ നമസ്കൃത്യ വ്രതം പൂര്ണം നിവേദയേത് । അത ഊര്ധ്വം ന ദോഷോഽത്ര വ്രതസ്യാകരണേഷ്വപി ।। ൨൨ ഏവമസ്ത്വിതി വിപ്രേന്ദ്രൈഃ സഹാചാര്യഃ പുനഃ പുനഃ । ബഹ്വീശ്ചൈവാശിഷോ ദത്ത്വാ പ്രവദേത്പ്രീയതാമിതി । । ൨൩ ആദിത്യോ യേന കാമേന ത്വയാ ആരാധിതോ വ്രതൈഃ । തുഭ്യം ദദാതു തം കാമം സമ്പൂര്ണം ഭവതു വ്രതമ് । । ൨൪ ആചാര്യാന്വിപ്രരൂപൈസ്തു പ്രവിഷ്ടോ ഭാസ്കരഃ സ്വയമ് । ദാസ്യത്യേവ പരം കര്തുമിത്യുക്തം ഭാനുനാ സ്വയമ് । । ൨൫ വിപ്രേഭ്യോ ഗുണവദ്ഭ്യശ്ച നിസ്വേഭ്യശ്ച വിശേഷതഃ । ദീനാന്ധകൃപണേഭ്യശ്ച ശക്ത്യാ ദത്ത്വാ ച ദക്ഷിണാമ് । । ബ്രാഹ്മണാന്ഭോജയിത്വാ ച വ്രതമേതത്സമാപയേത് । । ൨൬ കൃത്വൈവം സപ്തമീമബ്ദം രാജാ ഭവതി ധാര്മികഃ । പുരുഷഃ സ്ത്രീ ഭവേദ്രാജ്ഞാം താദൃശാമഥ വല്ലഭാ । । ൨൭ ശതയോജനവിസ്തീര്ണം നിഃസപത്നമകണ്ടകമ് । നിഷ്പന്നമണ്ഡലം ഭുങ്ക്തേ സാഗ്രം വര്ഷശതം സുഖീ । । ൨൮ വിത്തഹീനോഽപി യോ ൧ ഭക്ത്യാ കൃത്ത്വാ താമ്രമയം രഥമ് । ദദ്യാദ്വ്രതാവസാനേ തു കൃത്വാ സര്വം യഥോദിതമ് । । സോഽശീതിയോജനം ഭുങ്ക്തേ വിസ്തീര്ണം മണ്ഡലം നൃപഃ । । ൨൯ ഏവം പിഷ്ടമയം യോഽപി വിത്തഹീനഃ കരോതി നാ । ആഷഷ്ടിയോജനം ഭുങ്ക്തേ ദീര്ഘായുര്നീരുജഃ സുഖീ । । സൂര്യലോകേ ച കല്പാന്തം യാവത്സ്ഥിത്വേദമാപ്നുയാത് । । 1.50.൩൦ മനസാപി ച യോ ഭക്ത്യാ യജേദര്കമതന്ദ്രിതഃ । സര്വാവസ്ഥാസു സോഽപ്യത്ര വ്യാധിഭിര്മുച്യതേ ഭൃശമ് । । ൩൧ ആപദോ ന സ്പൃശന്ത്യേനം നീഹാരാ ഇവ ഭാസ്കരമ് । കിം പുനര്വ്രതസമ്പന്നം ഭക്തം ൧ മന്ത്രൈശ്ച രക്ഷിതമ് । । ൩൨ യത ഏവം തതോ ജ്ഞാത്വാ വിധാനം കല്പചോദിതമ് । സുഖേന ഫലസിദ്ധ്യര്ഥം കുര്യാത്സര്വമശേഷതഃ । । ൩൩ ഇത്യേതത്കഥിതം സാമ്ബ പുരാ സൂര്യേണ മേ ശുഭമ് । കല്പോഽയം പ്രഥമേ കല്പേ സര്വദാ ഗോപിതോ മയാ । । ൩൪ അനേന വിധിനാ വത്സ വിശുദ്ധേനാന്തരാത്മനാ । ഭാനുമാരാധയേത്ക്ഷിപ്രം യദീച്ഛേത്ഫലമുത്തമമ് । । ൩൫ മയാസ്യൈവ പ്രസാദേന പ്രാപ്താഃ പുത്രാഃ സഹസ്രശഃ । അസുരാ നിര്ജിതാശ്ചൈവ സുരാഃ സര്വേ വശീകൃതാഃ । । ൩൬ ത്വയാപ്യയം ഗോപിതവ്യഃ കല്പഃ സൂര്യസ്യ സമ്മതഃ । പ്രസാദാദസ്യ കല്പസ്യ സദാ സന്നിഹിതോ രവിഃ । । ചക്രേഽസ്മിന്നിര്ജിതാ യേന സുരാ സുരനരോരഗാഃ । । ൩൭ യദിനാധിഷ്ഠിതം ചക്രമിദം സൂര്യാംശുഭിഃ സ്വയമ് । സതതം സ്യാത്പ്രഭായുക്തം കഥമധ്യാഹതം ഭവേത് । । ൩൮ അഹമേതം ജപന്നിത്യം യജന്ധ്യായംശ്ച ശക്തിതഃ । ജാതോഽസ്മി സര്വകാമാനാം പൂജ്യഃ ശ്രേഷ്ഠശ്ച തേജസാ । ൩൯ ത്വമഭ്യസ്യൈവ മനസാ വാചാ വാ കര്മണാപി വാ । കുരു ഭക്തിമനേനൈവ വിധിനാ ഫലസിദ്ധയേ । । 1.50.൪൦ ശൃണുയാദ്ഭക്തിയുക്തോ യോ നരഃ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । വിധാനമാദിതഃ പുത്ര സപ്തമീം കുരുതേ ച യഃ । । ൪൧ സേഹ ൧ പ്രാപ്യാഽഖിലം കാമമാരോഗ്യം ച ജയം തഥാ । ഭാര്ഗവ്യാ പരയാ യുക്തോ ഗച്ഛേദ്വൈരോചനം സദഃ । । ൪൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സപ്തമീമാഹാത്മ്യവര്ണനം നാമ പഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: ഇനി ഞാൻ നിമിത്തമായ വ്രതം വിശദീകരിക്കും. ഇത് അറിഞ്ഞാൽ, പ്രത്യേകിച്ച് സaptമീ, ഗ്രഹണകാലം, സംക്രാന്തി തുടങ്ങിയ ദിവസങ്ങളിൽ ചെയ്യണം. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ സaptമീ ദിനത്തിൽ, ഹവി കഴിച്ച്, ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷം, സമ്യക്ചിതത്തോടെ ആചമനം ചെയ്ത്, സന്ധ്യാകാലത്ത് വരുൺദേവനെ നമസ്കരിക്കണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിൽ ധ്യാനം ചെയ്ത്, ദർഭയുടെ മേൽ കിടന്ന്, രാവിലേ സ്നാനം ചെയ്ത്, ആത്മസംയമനത്തോടെ സന്ധ്യാ വന്ദനം ചെയ്യണം. മുന്പ് പറഞ്ഞ മന്ത്രം ജപിച്ച്, അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യണം; സൂര്യാഗ്നി ഒരുക്കണം. സൂര്യാഗ്നി എങ്ങനെ ഒരുക്കണം, തർപ്പണം എങ്ങനെ ചെയ്യണം എന്നതും പറയാം. പൂജാമന്ദിരം വരച്ച്, അകത്തു കയറി, ദർഭ വിരിച്ച്, പാത്രങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ഒരുക്കണം. പവിത്രം, ദ്വികുശം, അഗ്രം ചേർത്ത്, പ്രാദേശം അളവിൽ ഒരുക്കണം. അത് കൊണ്ട് പാത്രങ്ങൾ ശുദ്ധമാക്കി, വടക്കേ ദിശയിൽ പാത്രം വെച്ച്, അഗ്നി തെളിയിച്ച്, അകത്തു വെക്കണം. പാരാഗ്നി, ജ്യോതിയവനം എന്നിവ മൂന്ന് പ്രാവശ്യം ചെയ്തു, സ്രുവാദികൾ ദർഭ കൊണ്ട് ശുദ്ധമാക്കണം. അവയെ അഗ്നിയിൽ ശുദ്ധമാക്കി, സൂര്യനെ മുൻപുപോലെ പൂജിക്കണം. ഭൂമിയിൽ പാത്രം വെച്ച്, കൈയിൽ വിസ്തരം പിടിച്ച്, ദാനവും ചെയ്യണം; അന്തരീക്ഷത്തിൽ അല്ലാതെ. വലതുകൈയിൽ സ്രുവം പിടിച്ച്, അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യണം. ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ച്, മുൻപ് പറഞ്ഞ കർമങ്ങൾ ചെയ്യണം. സൂര്യനിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, സംജ്ഞാർത്ഥം, മൗനത്തിൽ ഹോമം ചെയ്യണം. മാഘമാസത്തിലെ സaptമീ ദിനത്തിൽ, വരുൺദേവനെ നൂറ് പ്രാവശ്യം യജിക്കണം. ശക്തിയനുസരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് കഷ്ണങ്ങൾ നൽകണം; ദക്ഷിണയും നൽകണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ ഫാൽഗുണം, ചൈത്രം, വൈശാഖം മാസങ്ങളിലും സൂര്യനെ പൂജിക്കണം. വൈശാഖത്തിൽ ധാതാവിനെ, ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ രവിയെ, ആഷാഢം, ശ്രാവണം മാസങ്ങളിൽ നഭസ്സിനെ, ഭാദ്രപദത്തിൽ യമനെ, അശ്വയുജത്തിൽ പർജ്ജന്യനെ, കാർത്തികയിൽ ത്വഷ്ടാവിനെ പൂജിക്കണം. മാർഗശീർഷത്തിൽ മിത്രനെ, പൗഷത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ യജിക്കണം. ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഈ വിധത്തിൽ ചെയ്താൽ, എല്ലാ ദിവസവും ആഗ്രഹിച്ച ഫലം ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ ഒരു വർഷം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ, സ്വർണ്ണരഥം, ഏഴു കുതിരകളോടു കൂടിയ, വിവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥം നിർമ്മിക്കണം. ആദിത്യന്റെ പ്രതിമയെ നടുവിൽ, ശുദ്ധമായ പൊന്നിൽ നിർമ്മിച്ച്, രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, പൊൻപത്മത്തിൽ ഇരുത്തണം. രഥത്തിൽ സാരഥിയെ മുൻപിൽ വെച്ച്, പന്ത്രണ്ട് മാസാധിപതികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നടുവിൽ സ്വാം ആചാര്യനെ വെച്ച്, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി പൂജിക്കണം. ആദിത്യന്റെ വർണ്ണം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച്, വസ്ത്രം, രത്നം മുതലായവ സമർപ്പിക്കണം. മാസാധിപതികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും പൂജിച്ച്, ആചാര്യന് രഥം, കുട, ഗ്രാമം, പശു, ഭൂമി എന്നിവ സമർപ്പിക്കണം. കുതിരകൾ മാസാധിപതികൾക്ക് സമർപ്പിക്കണം; സ്വർണ്ണം, രത്നം മുതലായ അലങ്കാരങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ നൽകണം. ഇങ്ങനെ ദാനം നൽകി, നമസ്കരിച്ചു, വ്രതം പൂർത്തിയാക്കിയതായി അറിയിക്കണം. അതിനുശേഷം വ്രതം ചെയ്യാത്തതിൽ പാപമില്ല. ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണന്മാരും ആചാര്യനും ചേർന്ന്, ആശംസകൾ നൽകി, 'ആദിത്യൻ നിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റട്ടെ, വ്രതം പൂർത്തിയാകട്ടെ' എന്ന് പറയണം. ആചാര്യനും ബ്രാഹ്മണന്മാരും വഴി, ഭാസ്കരൻ സ്വയം പ്രവേശിച്ച്, പരമഫലം നൽകുമെന്ന് സൂര്യൻ തന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഗുണമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും, ദരിദ്രർക്കും, ദീനർക്കും, അന്ധർക്കും ശക്തിയനുസരിച്ച് ദക്ഷിണ നൽകണം; ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഭക്ഷിപ്പിച്ച് വ്രതം സമാപിപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ഒരു വർഷം സaptമീ വ്രതം ചെയ്താൽ രാജാവ് ധാർമ്മികനാകും; പുരുഷനും സ്ത്രീയും രാജ്ഞിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാകും. നൂറ്റിയോജനം വിസ്തൃതമായ, ശത്രുവില്ലാത്ത, പരിപൂർണ്ണമായ രാജ്യം നൂറു വർഷം ആനന്ദത്തോടെ ഭോഗിക്കാം. ധനം ഇല്ലാത്തവൻ പോലും ഭക്തിയോടെ താമ്രരഥം നിർമ്മിച്ച്, വ്രതാവസാനത്തിൽ എല്ലാ വിധിയും പാലിച്ച് ദാനം ചെയ്താൽ, എൺപതിയോജനം വിസ്തൃതമായ രാജ്യം ഭോഗിക്കും. പിഷ്ടം കൊണ്ട് പോലും നിർമ്മിച്ചാൽ, അറുപതിയോജനം വിസ്തൃതമായ രാജ്യം ദീർഘായുസ്സോടെ, രോഗമില്ലാതെ, സുഖത്തോടെ ഭോഗിക്കും; സൂര്യലോകത്തിൽ ഒരു കല്പം മുഴുവൻ വസിക്കും. മനസ്സോടെ ഭക്തിയോടെ സൂര്യനെ യജിച്ചാൽ, എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. അപത്കാലങ്ങളിൽ പോലും, സൂര്യനെ പൂജിച്ചാൽ, ദുരിതങ്ങൾ സമീപിക്കില്ല. വ്രതം പൂർത്തിയാക്കിയ ഭക്തനും മന്ത്രരക്ഷയുള്ളവനും എങ്കിൽ അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഫലമുണ്ടാകും. അതിനാൽ, ഈ കല്പവിധി മനസ്സിലാക്കി, ഫലസിദ്ധിക്കായി സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാം നിർവഹിക്കണം. ഇതൊക്കെയാണ് ശാംബനോട് സൂര്യൻ നേരിട്ട് പറഞ്ഞത്; ഈ കല്പം ആദ്യകാലത്ത് ഞാൻ സൂക്ഷിച്ചു. ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ ഈ വിധി അനുസരിച്ച് സൂര്യനെ ആരാധിച്ചാൽ, ഉത്തമഫലം ഉടൻ ലഭിക്കും. എനിക്ക് ഈ കല്പത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട് ആയിരക്കണക്കിന് പുത്രന്മാർ ലഭിച്ചു; അസുരന്മാർ ജയിക്കപ്പെട്ടു; ദേവന്മാർ കീഴടങ്ങി. നീയും ഈ കല്പം സൂക്ഷിക്കണം; സൂര്യന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട് ഈ കല്പം എപ്പോഴും ഫലപ്രദമാണ്. ഈ ചക്രത്തിൽ ദേവന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും നാഗരെയും ജയിച്ചത് ഇതിലൂടെയാണ്. സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ ഇല്ലാതെ ചക്രം എപ്പോഴും പ്രകാശമുള്ളതായിരിക്കില്ല; അതിനാൽ സൂര്യൻ തന്നെ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഞാൻ ഈ മന്ത്രം ദൈനംദിനം ജപിച്ച്, ധ്യാനിച്ച്, യജിച്ച്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടിയവനായി, ശ്രേഷ്ഠനും തേജസ്സുള്ളവനുമാണ്. നീയും മനസ്സോടെ, വാക്കാൽ, കർമ്മത്താൽ, ഈ വിധി അനുസരിച്ച് ഭക്തിയോടെ ചെയ്താൽ ഫലസിദ്ധി ഉറപ്പാണ്. ആശ്രദ്ധയോടെ, ഭക്തിയോടെ, ഈ വിധി കേൾക്കുന്നവനും, ആദ്യം മുതൽ സaptമീ വ്രതം ചെയ്യുന്നവനും, ഈ ലോകത്ത് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും, ആരോഗ്യവും, ജയവും നേടും; ഭർഗവൻ്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ, വൈരോചനന്റെ സഭയിൽ എത്തും.
മഹാസപ്തമീവ്രതവര്ണനമ് വാസുദേവ ഉവാച മാഘസ്യ ശുക്ലപക്ഷേ തു പഞ്ചമ്യാം മത്കുലോദ്വഹ । ഏകഭക്തം സദാഖ്യാതം ഷഷ്ട്യാം നക്തമുദാഹൃതമ് । । ൧ സപ്തമ്യാമുപവാസം തു കേചിദിച്ഛന്തി സുവ്രത । ഷഷ്ഠ്യാം കേചിദ്വദന്തീഹ സപ്തമ്യാം പാരണം കില । । ൨ കൃതോപവാസഃ ഷഷ്ഠ്യാം തു പൂജയേദ്ഭാസ്കരം ബുധഃ । രക്തചന്ദനമിശ്രൈസ്തു കരവീരൈശ്ച സുവ്രത । । ൩ ഗുഗ്ഗുലേന മഹാബാഹോ സംയാവേന ച സുവ്രത । പൂജയേദ്ദേവദേവേശം ശങ്കരം ൨ ഭാസ്കരം രവിമ് । । ൪ ഏവം ഹി ചതുരോ മാസാന്മാഘാദീന്പൂജയേദ്രവിമ് । ആത്മനശ്ചാപി ശുധ്യര്ഥം പ്രാശനം ഗോമയസ്യ ച । । ൫ സ്നാനം ച ഗോമയേനേഹ കര്തവ്യം ചാത്മശുദ്ധയേ । ബ്രാഹ്മണാന്ദിവ്യഭൌമാംശ്ച ഭോജയേച്ചാപി ശക്തിതഃ । । ൬ ജ്യേഷ്ഠാദിഷ്വഥ മാസേഷു ശ്വേതചന്ദനമുച്യതേ । ശ്വേതാനി ചാപി പുഷ്പാണി ശുഭഗന്ധാന്വിതാനി വൈ । । ൭ കൃഷ്ണാഗരുസ്തഥാ ധൂപോ നൈവേദ്യം പായസം സ്മൃതമ് । തേനൈവ ബ്രാഹ്മണാംസ്തുഷ്ടാന്ഭോജയേച്ച മഹാമതേ । । ൮ പ്രാശയേത്പഞ്ചഗവ്യം തു സ്നാനം തേനൈവ പുത്രക । കാര്തികാദിഷു മാസേഷു അഗസ്തികുസുമൈഃ സ്മൃതമ് । । ൯ പൂജയേന്നരശാര്ദൂല ധൂപൈശ്ചൈവാപരാജിതൈഃ । നൈവേദ്യം ഗുഡപൂപാസ്തു തഥാ ചേക്ഷുരസം സ്മൃതമ് । । 1.51.൧൦ തേനൈവ ബ്രാഹ്മണാംസ്താത ഭോജയസ്വ സ്വശക്തിതഃ । കുശോദകം പ്രാശയേഥാഃ സ്നാനം ച കുരു ശുദ്ധയേ । । ൧൧ തൃതീയേ പാരണാസ്യാന്തേ മാഘേ മാസി മഹാമതേ । ഭോജനം തത്ര ദാനം ച ദ്വിഗുണം സമുദാഹൃതമ് । । ൧൨ ദേവദേവസ്യ പൂജാ ച കര്തവ്യാ ശക്തിതോ ബുധൈഃ । രഥസ്യ ചാപി ദാനം തു രഥയാത്രാ തു സുവ്രത । । ൧൩ വ്രതസ്യ പ്രാപ്തിഹേതോര്വൈ കര്തവ്യാ വിഭവേ സതി । ദാനം സ്വര്ണരഥസ്യേഹ യഥോക്തം വിഭവേ സതി । । ഇത്യേഷാ കഥിതാ പുത്ര രഥാഹ്വാ സപ്തമീ ശുഭാ । । ൧൪ മഹാസപ്തമീ വിഖ്യാതാ മഹാപുണ്യാ മഹോദയാ । യാമുപോഷ്യ ധനം പുത്രാന്കീര്തിം വിദ്യാമവാപ്നുയാത് । । ൧൫ തഥാഖിലം കുവലയം ചന്ദ്രേണ ച സമോര്ചിഷാ । । ൧൬ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ മഹാസപ്തമീവ്രതവര്ണനം നാമൈകപഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ അഞ്ചാം തീയതിയിൽ, ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കണം; ആറാം തീയതിയിൽ രാത്രി ഉപവാസം വേണം. സaptമീ ദിനത്തിൽ ചിലർ ഉപവാസം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ചിലർ ആറാം തീയതിയിൽ ഉപവാസം കഴിഞ്ഞ്, ഏഴാം തീയതിയിൽ പാരണം ചെയ്യണമെന്ന് പറയുന്നു. ആറാം തീയതിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്ത ശേഷം, ജ്ഞാനികൾ ചുവന്ന ചന്ദനം ചേർത്ത കരവീരപൂവുകൾ കൊണ്ടും, ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച്, ദേവദേവനായ ശങ്കരനെയും ഭാസ്കരനെയും പൂജിക്കണം. ഇങ്ങനെ മാഘം മുതലായ നാല് മാസങ്ങളിൽ സൂര്യനെ പൂജിക്കണം; ആത്മശുദ്ധിക്കായി ഗോമയം കഴിക്കണം. ശരീരശുദ്ധിക്കായി ഗോമയത്തിൽ കുളിക്കണം; ദൈവിക-ഭൗമ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കഴിവനുസരിച്ച് ഭക്ഷിപ്പിക്കണം. ജ്യേഷ്ഠം മുതലായ മാസങ്ങളിൽ വെള്ള ചന്ദനവും, വെള്ള പൂവുകളും, സുഗന്ധമുള്ളവയും ഉപയോഗിക്കണം. കൃഷ്ണാഗരു ധൂപവും, പായസം നൈവേദ്യവും അർപ്പിക്കണം; അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി ഭക്ഷിപ്പിക്കണം. പഞ്ചഗവ്യം കഴിച്ച്, അതിൽ തന്നെ കുളിക്കണം. കാർത്തികം മുതലായ മാസങ്ങളിൽ അഗസ്തി പൂക്കൾ ഉപയോഗിക്കണം. ധൂപവും അപരാജിത പൂവുകളും ഉപയോഗിച്ച്, ഗുഡപൂപ്പും ഇക്ഷുരസം നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കണം. അവ ഉപയോഗിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കഴിവനുസരിച്ച് ഭക്ഷിപ്പിക്കണം; കുശജലം കഴിച്ച്, ശുദ്ധിക്കായി കുളിക്കണം. മാഘമാസത്തിലെ മൂന്നാം തീയതിയിൽ പാരണം കഴിഞ്ഞ്, ഭക്ഷണവും ദാനവും ഇരട്ട ഗുണം ഫലപ്രദമാണ്. ദേവദേവന്റെ പൂജയും, രഥദാനവും, രഥയാത്രയും കഴിവനുസരിച്ച് ചെയ്യണം. വ്രതഫലത്തിനായി സ്വർണ്ണരഥം ദാനം ചെയ്യണം; സമ്പത്ത് ഉണ്ടെങ്കിൽ അതുപോലെ ചെയ്യണം. ഇതൊക്കെയാണ് രഥാഹ്വായ സaptമീ എന്ന മഹാപുണ്യവ്രതം. മഹാസaptമീ എന്നത് പ്രശസ്തവും മഹാപുണ്യവും മഹോദ്യോഗവുമാണ്; ഇത് ആചരിച്ചാൽ ധനം, പുത്രൻ, കീർത്തി, വിദ്യ എന്നിവ ലഭിക്കും. അങ്ങനെ, ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ ചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശം പോലെ സമമായി പ്രകാശിക്കും.
സൂര്യപൂജാവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ഇത്യുക്ത്വാ ഭഗവാന്ദേവഃ ശങ്ഖചക്രഗദാധരഃ । അന്തര്ധാനം ഗതോ വീരം ശാമ്ബസ്യേഹ പ്രപശ്യതഃ । । ൧ ശാമ്ബോഽപി കൃത്വാ വിധിവത്സപ്തമീം രഥസപ്തമീമ് । ആധി(ദി?)ഭിര്വ്യാധിഭിര്മുക്തോ ജഗാമാശു സ്വമന്ദിരമ് । । ൨ ശതാനീക ഉവാച രഥയാത്രാ കഥം കാര്യാ രഥഃ കാര്യഃ രഥം രവേഃ । കേനേഹ മര്ത്യലോകേഷു രഥയാത്രാ പ്രവര്തിതാ । । ൩ സുമന്തുരുവാച ഇമമര്ഥം പുരാ പൃഷ്ടഃ പദ്മയോനിഃ പ്രജാപതിഃ । രുദ്രേണ കുരുശാര്ദൂല ആസീനഃ കാഞ്ചനേ ഗിരൌ । । ൪ പദ്മാസനം പദ്മയോനിം സുഖാസീനം പ്രജാപതിമ് । പ്രണമ്യ ശിരസാ ദേവോ രുദ്രോ വാചമുദൈരയത് । । ൫ ശ്രീരുദ്ര ഉവാച യ ഏഷ ഭഗവാന്ദേവോ ഭാസ്കരോ ലോകഭാസ്കരഃ । കഥമേഷ ഭ്രമേദ്ദേവോ രഥസ്ഥോ വിമലഃ സദാ । । ൬ ബ്രഹ്മോവാച യഥാ ദിവി ഭ്രമേത്താത രഥാരൂഢോ രവിഃ സദാ । തഥാ തേ വര്തയിഷ്യേഽഹം രഥം ചാസ്യ ത്രിലോചന । । ൭ രഥേന ഹ്യേകചക്രേണ പഞ്ചാരേണ ത്രിണാഭിനാ । ഹിരണ്യമയേന കാന്തേന അഷ്ടബന്ധൈകനേമിനാ । । ൮ ചക്രേണ ഭാസ്വതാ ചൈവ ദിവി സൂര്യഃ പ്രസര്പതി । ദശയോജനസാഹസ്രോ വിസ്താരോഽപ്യസ്യ കഥ്യതേ । । ൯ ത്രിഗുണാ ച രഥോപസ്ഥാദീഷാ ദണ്ഡപ്രമാണതഃ । യുഗമസ്യ തു വിസ്തീര്ണമരുണോ൧ യത്ര സാരഥിഃ । । 1.52.൧൦ പ്രാസങ്ഗഃ കാംചനോ ദിവ്യോ യുക്തഃ പവനഗൈര്ഹയൈഃ । ഛന്ദോഭിര്വാജിരൂപൈസ്തു യതശ്ചക്രം തതഃ സ്ഥിതൈഃ । । ൧൧ യേനാസൌ പര്യടേദ്വ്യോമ്നി ഭാസ്വതാ തു ദിവസ്പതിഃ । അഥൈതാനി തു സൂര്യസ്യ പ്രത്യങ്ഗാനി രഥസ്യ തു । । ൧൨ സംവത്സരസ്യാവയവൈഃ കല്പിതാനി യഥാക്രമമ് । ൧നാഭ്യസ്തിസ്രസ്തു ചക്രസ്യ ത്രയഃ കാലാഃ പ്രകീര്തിതാഃ । । ൧൩ ആരാഃ പഞ്ചര്തവസ്തസ്യ നേമ്യഃ ഷഡൃതവഃ സ്മൃതാഃ । രഥവേദീ സ്മൃതേ തസ്യ അയനേ ദക്ഷിണോത്തരേ । । ൧൪ മുഹൂര്താ ൨ ഇഷവസ്തസ്യ ശമ്യാശ്ചാസ്യ കലാഃ സ്മൃതാഃ । തസ്യ കാഷ്ഠാഃ സ്മൃതാഃ കോണാ അക്ഷദണ്ഡഃ ക്ഷണാഃ സ്മൃതാഃ । । ൧൫ നിമേഷാശ്ചാസ്യ കര്ഷാഃ സ്യാദീഷാദണ്ഡോ ലവാഃ സ്മൃതാഃ । രാത്രിര്വരൂഥോ ധര്മോഽസ്യ ധ്വജ ഊര്ധ്വം പ്രതിഷ്ഠിതഃ । । ൧൬ യുഗാക്ഷികോടീ തേ തസ്യ അര്ഥകാമാവുഭൌ സ്മൃതൌ । അശ്വരൂപാണി ച്ഛന്ദാംസി വഹന്തേ വാമതോ ധുരമ് । । ൧൭ ഗായത്രീ ചൈവ ത്രിഷ്ടുപ് ച ജഗത്യനുഷ്ടുബേവ ച । പങ്ക്തിശ്ച ബൃഹതീ ചൈവ ഉഷ്ണിഗേവ തു സപ്തമീ । । ൧൮ ചക്രമക്ഷനിബദ്ധം തു ധ്രുവേ ചാക്ഷഃ സമര്പിതഃ । സഹചക്രോ ഭ്രമത്യക്ഷഃ സ ചാക്ഷോ ഭ്രമതി ധ്രുവേ । । ൧൯ അക്ഷഃ സഹൈവ ചക്രേണ ഭ്രമതേഽസൌ ധ്രുവേ സ്ഥിതഃ । ഏവമക്ഷവശാത്തസ്യ ൩ സന്നിവേശോ രഥസ്യ തു । । 1.52.൨൦ തഥാ സംയോഗഭാവേന സംസിദ്ധോ ഭാസ്കരോ രഥഃ । തേന ചാസൌ രവിര്ദേവോ നഭഃ സംസര്പതേ സദാ । । ൨൧ യുഗാക്ഷകോടീസമ്ബദ്ധേ ദ്വേ രശ്മീ സ്യന്ദനസ്യ തു । ധ്രുവേ തേ ഭ്രമതോ രശ്മീ ന ചക്രയുഗയോസ്തു വൈ । । ൨൨ ഭ്രമതോ മണ്ഡലാന്യസ്യ രവേരസ്യ രഥസ്യ തു । കുലാലചക്രവദ്യാതി മണ്ഡലം സര്വതോദിശമ് । । ൨൩ യുഗാക്ഷകോടീ തേ തസ്യ ദക്ഷിണേ സ്യന്ദനസ്യ തു । ഋഗ്യജുര്ഭ്യാം ഗൃഹീതേന വിചക്രാശ്വേന വൈ ധ്രുവേ । । ൨൪ ഹ്രസേതേ തസ്യ രശ്മീ തു മണ്ഡലേഷൂത്തരായണേ । ദക്ഷിണേഽഥ സമൃദ്ധേ തു ഭ്രമതോ മണ്ഡലാനി തു । । ൨൫ യുഗാക്ഷകോടീ തേ തസ്യ ഭ്രമേതേ സ്യന്ദനസ്യ തു । സക്താസക്തം ച ഭ്രമതേ മണ്ഡലം സര്വതോദിശമ് । । ൨൬ ആകൃഷ്യേതേ ധ്രുവേണേഹ സമം തിഷ്ഠതി സുവ്രത । തദാ സാഭ്യന്തരം ദേവോ ഭ്രമതേ മണ്ഡലാനി തു । । ൨൭ ധ്രുവേണ മുച്യമാനേ തു പുനാ രശ്മിയുഗേന വൈ । തഥൈവ ൧ ബാഹ്യതഃ സൂര്യോ ഭ്രമതേ മണ്ഡലാനി തു । । ൨൮ അശീതിമണ്ഡലശതം കാഷ്ഠയോരുഭയോരപി । സരഥോഽധിഷ്ഠിതോ ദേവൈര്വിഭ്രമേദൃഷിഭിഃ സഹ । । ൨൯ ഗന്ധര്വൈരപ്സരോഭിശ്ച സര്പഗ്രാമണിരാക്ഷസൈഃ । ഏതൈര്വസതി വൈ സൂര്യേ മാസൌ ദ്വൌ ദ്വൌ ക്രമേണ തു । । 1.52.൩൦ ധാതാര്യമാ പുലസ്ത്യശ്ച പുലഹശ്ച പ്രജാപതിഃ । ഖണ്ഡകോ വാസുകിശ്ചൈവ സകര്ണോ രശ്മിരേവ ച । । ൩൧ തുമ്ബുരുര്നാരദശ്ചൈവ ഗന്ധര്വൌ ഗായതാം വരൌ । ക്രതുസ്ഥലാപ്സരശ്ചൈവ യാ ച സാ പുഞ്ജികസ്ഥലാ । । ൩൨ ഗ്രാമണീരഥകൃത്സ്നശ്ച രഥൌജാശ്വതരാവുഭൌ । രക്ഷോ ഹേതിഃ പ്രഹേതിശ്ച യാതുധാനൌ ച താവുഭൌ । । ൩൩ മധുമാധവയോരേഷ ഗണോ വസതി ഭാസ്കരേ । തഥാ ഗ്രീഷ്മൌ തു ദ്വൌ മാസൌ മിത്രശ്ച വരുണശ്ച ഹ । । ൩൪ ഋഷിരത്രിര്വശിഷ്ഠശ്ച തക്ഷകോഽനന്ത ഏവ ച । മേനകാ സഹജന്യാ ച ഗംധര്വോ ച ഹഹാ ഹൂഹൂഃ । । ൩൫ രഥസ്വനശ്ച ഗ്രാമണ്യൌ രഥചിത്രശ്ച താവുഭൌ । പൌരുഷേയോ വധശ്ചൈവ യാതുധാനൌ മഹാബലൌ । । ൩൬ ശുചിശുക്രൌ തു ദ്വൌ മാസൌ വസന്ത്യേതേ ദിവാകരേ । ഇന്ദ്രശ്ചൈവ വിവസ്വാംശ്ച അങ്ഗിരാ ഭൃഗുരേവ ച । । ൩൭ ഏലാപര്ണസ്തഥാ സര്പഃ ശങ്ഖപാലശ്ച പന്നഗാഃ । പ്രമ്ലോചാ ദുന്ദുകാശ്ചൈവ ഗന്ധര്വൌ ഭാനുദര്ദുരൌ । । ൩൮ യാതുധാനൌ തഥാ സര്പസ്തഥാ ബ്രാഹ്മശ്ച താവുഭൌ । ഏതേ നഭോ നഭസ്യൌ ച നിവസന്തി ദിവാകരേ । । ൩൯ ശരദ്യേതേ പുനഃ ശുഭ്രാ നിവസന്തി സ്മ ദേവതാഃ । പര്ജന്യശ്ചൈവ പൂഷാ ച ഭാരദ്വാജഃ സഗൌതമഃ । । 1.52.൪൦ ചിത്രസേനശ്ച ഗന്ധര്വസ്തഥാ വസുരുചിശ്ച യഃ । വിശ്വാചീ ച ഘൃതാചീ ച തേ ഉഭേ പുണ്യലക്ഷണേ । । ൪൧ നാഗസ്ത്വൈരാവതശ്ചൈവ വിശ്രുതശ്ച ധനഞ്ജയഃ । സേനജിച്ച സുഷേണശ്ച സേനാനീര്ഗ്രാമണീസ്തഥാ । । ൪൨ ആപോ വാതശ്ച ദ്വാവേതൌ യാതുധാനൌ പ്രകീര്തിതൌ । വസന്ത്യേതേ തു വൈ സൂര്യേ ഇഷോര്ജൌ കാലപര്യയാത് । । ൪൩ ഹേമംതികൌ തു ദ്വൌ മാസൌ വസന്ത്യേതേ ദിവാകരേ । അംശൌ ഭഗശ്ച ദ്വാവേതൌ കശ്യപശ്ച ക്രതുസ്തഥാ । । ൪൪ ഭുജങ്ഗശ്ച മഹാപദ്മഃ സര്പഃ കര്കോടകസ്തഥാ । ആപോ വാതശ്ച ദ്വാവേതൌ യാതുധാനൌ പ്രകീര്തിതൌ । । ൪൫ ചിത്രാങ്ഗദശ്ച ഗന്ധര്വോരുണായുശ്ചൈവ താവുഭൌ । സഹേ ചൈവ സഹസ്യേ ച വസന്ത്യേതേ ദിവാകരേ ।.। ൪൬ പൂഷാ ജിഷ്ണുര്ജമദഗ്നിര്വിശ്വാമിത്രസ്തഥൈവ ച । കാദ്രവേയൌ മഹാനാഗൌ കമ്ബലാശ്വതരാവുഭൌ । । ൪൭ ഗന്ധര്വോ ധൃതരാഷ്ട്രശ്ച സൂര്യവാര്ചാശ്ച താവുഭൌ । തിലോത്തമാ ച രമ്ഭാ ച സര്വലോകേ ച വിശ്രുതേ । । ൪൮ ൧ഗ്രാമണീഃ സേനജിച്ചൈവ സത്യജിച്ച മഹാതപാഃ । ബ്രഹ്മോപേതശ്ച വൈ രക്ഷോ യജ്ഞോ യജ്ഞസ്തഥൈവ ച । । ഏതേ തപസ്തപസ്യൈ ച നിവസന്തി ദിവാകരേ । । ൪൯ അന്യേഽപി യേ മന്ദേഹാ രാക്ഷസാധിപതയോ ദേവദേവഗുഹ്യതമസ്യ രക്ഷാര്ഥം സകല ദേവൈരസ്മദാദിഭിഃ സന്നിയുക്താസ്താന്ഭവതേ കഥയാമി । । 1.52.൫൦ രുദ്ര ഉവാച വദ ബ്രഹ്മന്കഥാം ദിവ്യാം യാമഹം പ്രഷ്ടുമാഗതഃ । താമേവ വിസ്തരേണൈവ കഥയാശു മമ പ്രഭോ । । ൫൧ ദിവിഷ്ഠം ഭാസ്കരം ദൃഷ്ട്വാ നമേത്കേന വിധാനതഃ । കിം ഫലം തസ്യ വാ ദേവ സമാപ്തേ ഭവതി കര്മണി । । ൫൨ ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു രുദ്ര സമാസേന ഭാസ്കരസ്യ നതിക്രിയാമ് । യാം കൃത്വാ രോഗദുഃഖാര്താ മുച്യന്തേ പാപസഞ്ചയാത് । । ൫൩ സ്ഥണ്ഡിലേ മണ്ഡലം കൃത്വാ ദ്വാദശാങ്ഗുലമാനതഃ । സദ്യോ ഗോമയലിപ്തേ ച തത്രൈവാവാഹയേദ്രവിമ് । । ൫൪ പൂജയിത്വാ ഗണേശാദീന്വാസുദേവം ച സാത്യകിമ് । സത്യഭാമാം തഥാ ലക്ഷ്മീമുമാം ദേവീം ച ശങ്കരമ് । । ൫൫ മണ്ഡലസ്യ സമീപസ്ഥാന്പൂര്വോക്താന്വേദമന്ത്രവിത് । തതഃ പ്രദക്ഷിണീകൃത്യ ദണ്ഡവത്പ്രണമേത്സകൃത് । । ൫൬ ശതം സഹസ്രമയുതം ലക്ഷം വാ നിജപാപതഃ । ദൃഷ്ട്വാ ശക്തിം പ്രണമ്യാഥ സദാ സംയതമാനസഃ । । ൫൭ വിപ്രായ ദക്ഷിണാം ദദ്യാന്നിരുച്ഛ്വാസഃ സമാഹിതഃ । രക്തികേ ച ഹിരണ്യസ്യ ശതമാത്രേ സഹസ്രകേ । । ൫൮ മാഷകാണാം ചതുഷ്കം ചായുതം ദശഗുണം ദിശേത് । ദക്ഷേ ദശഗുണം പ്രോക്തം ദദ്യാദ്രോഗവിമുക്തയേ । । ൫൯ ഏവം കൃതേ വിരൂപാക്ഷ സര്വരോഗാദ്വിമുച്യതേ । ഇദം രഹസ്യം പരമം ശൃണുയാദ്യോ ഹി മാനവഃ । । 1.52.൬൦ തസ്യ രോഗാ വിനശ്യന്തി മാര്തണ്ഡസ്യ പ്രസാദതഃ । അന്യച്ച തേ പ്രവക്ഷ്യാമി യച്ചാപൃഷ്ടമുമാപതേ । । തച്ഛൃണുഷ്വ മയാ പ്രോക്തം രഥയന്തൃനിയാമകമ് । । ൬൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സൂര്യവര്ണനം നാമ ദ്വിപഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ കൈവശമുള്ള ഭഗവാൻ ദേവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി, വീരനായ ശാംബൻ നോക്കി നിൽക്കേ അദൃശ്യനായി. ശാംബനും വിധിപ്രകാരം സപ്തമീ, രഥസപ്തമീ എന്നിവ നിർവഹിച്ച്, രോഗങ്ങളും വേദനകളും വിട്ട്, ഉടൻ തന്നെ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. ശതാനീകൻ ചോദിച്ചു: രഥയാത്ര എങ്ങനെ നടത്തണം? രവി ദേവനു വേണ്ടി രഥം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കണം? മനുഷ്യലോകത്ത് രഥയാത്ര ആരാണ് ആരംഭിച്ചത്? സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഈ കാര്യങ്ങൾക്കായി, പുരാതനകാലത്ത്, പദ്മയോനിയായ പ്രജാപതിയെ, രുദ്രൻ കാഞ്ചനപർവതത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ ചോദിച്ചിരുന്നു. പദ്മാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന പദ്മയോനിയെ, സുഖാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന പ്രജാപതിയെ, രുദ്രൻ തലകുനിച്ച് വന്ദിച്ചു, ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു. ശ്രീരുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഭഗവാൻ ഭാസ്കരൻ എങ്ങനെ ശുദ്ധനും രഥത്തിൽ ഇരിക്കുകയും സദാ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു? ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ആകാശത്തിൽ രഥത്തിൽ കയറി രവി എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ, ഞാൻ അവന്റെ രഥത്തെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പറയുന്നു, ത്രിലോചനനേ. അവന്റെ രഥം ഒരുചക്രം, അഞ്ചു ആരുകൾ, മൂന്നു നാഭികൾ, പൊന്നാൽ നിർമ്മിതം, മനോഹരം, എട്ടു ബന്ധങ്ങളാൽ ബന്ധിച്ച ഒരൊറ്റ നെമിയുള്ളത്. പ്രകാശമുള്ള ചക്രത്താൽ സൂര്യൻ ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിന്റെ വീതി പതിനായിരം യോജനമാണെന്ന് പറയുന്നു. രഥത്തിന്റെ മേൽപീഠം ദണ്ഡത്തിന്റെ മൂന്നു മടങ്ങ് നീളമുള്ളതാണ്; യുകം വിശാലം, അവിടെ അരുണൻ സാരഥിയാണ്. പ്രാസം പൊന്നാൽ നിർമ്മിതവും ദിവ്യവും, വായുവിന്റെ ശക്തിയാൽ ഓടുന്ന കുതിരകളാൽ യുക്തമാണ്; അവ കാവ്യങ്ങൾ എന്ന രൂപത്തിൽ ചക്രത്തിന്റെ സമീപത്ത് നിൽക്കുന്നു. ഇതിന്റെ സഹായത്താൽ, പ്രകാശമുള്ള ദിനനാഥൻ ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇനി സൂര്യന്റെ രഥത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ വർഷത്തിന്റെ അവയവങ്ങളായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ചക്രത്തിന്റെ മൂന്നു നാഭികൾ മൂന്നു കാലങ്ങളാണ്; അഞ്ചു ആരുകൾ അഞ്ചു ഋതുക്കളാണ്; ആറു നെമികൾ ആറു ঋതുക്കളാണ്. രഥവേദി ദക്ഷിണായനം, ഉത്തരായനം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി അറിയപ്പെടുന്നു. മുഹൂർത്തങ്ങൾ ഈഷകൾ; ശമ്യകൾ കലകൾ; കോണുകൾ കഷ്ടകൾ; അക്ഷദണ്ഡം ക്ഷണങ്ങൾ; നിമിഷങ്ങൾ കർശങ്ങൾ; ഈഷാദണ്ഡം ലവങ്ങൾ; രാത്രി രഥത്തിന്റെ ശരീരം; ധർമ്മം അതിന്റെ ധ്വജം, നേരെ ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു. അക്ഷയുഗത്തിന്റെ അറ്റങ്ങൾ അർത്ഥവും കാമവും; ചന്ദസ്സുകൾ കുതിരകളായി ഇടതുവശത്ത് യുകം വഹിക്കുന്നു. ഗായത്രി, തൃഷ്ടുപ്, ജഗതി, അനുഷ്ടുപ്, പങ്ക്തി, ബൃഹതി, ഉഷ്ണിക് എന്നിങ്ങനെ ഏഴു ചന്ദസ്സുകൾ. ചക്രം അക്ഷത്തിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അക്ഷം ധ്രുവത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ചക്രം അക്ഷത്തോടൊപ്പം ഭ്രമിക്കുന്നു; അക്ഷം ധ്രുവത്തിൽ ഭ്രമിക്കുന്നു. അക്ഷം ചക്രത്തോടൊപ്പം ഭ്രമിക്കുന്നു, ധ്രുവത്തിൽ സ്ഥിരമായി. അക്ഷത്തിന്റെ ചലനപ്രകാരം രഥത്തിന്റെ ക്രമീകരണം ഇങ്ങനെ. അങ്ങനെ സംയോജനത്താൽ സൂര്യന്റെ രഥം പൂർണ്ണമാകുന്നു; അതിലൂടെ രവി ദേവൻ എപ്പോഴും ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അക്ഷയുഗത്തിന്റെ അറ്റങ്ങളിൽ രണ്ട് രശ്മികൾ രഥത്തിൽ ചലിക്കുന്നു; അവ ധ്രുവത്തിൽ ഭ്രമിക്കുന്നു, ചക്രയുഗങ്ങളിൽ അല്ല. സൂര്യന്റെ രഥം ചുറ്റും ചുറ്റും, കൂത്തുപണയന്റെ ചക്രംപോലെ, എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ചലിക്കുന്നു. അക്ഷയുഗത്തിന്റെ അറ്റങ്ങൾ രഥത്തിന്റെ വലതുവശത്താണ്; ഋക്, യജുർവേദങ്ങളാൽ ചക്രം ധ്രുവത്തിൽ കുതിരയാൽ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. രശ്മികൾ ഉത്തരായണത്തിൽ ചുറ്റലുകളിൽ കുറയുന്നു; ദക്ഷിണായണത്തിൽ വർദ്ധിക്കുന്നു. അക്ഷയുഗത്തിന്റെ അറ്റങ്ങൾ രഥത്തിൽ ഭ്രമിക്കുന്നു; ബന്ധിച്ചും അകറ്റിയും, രഥം എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ചുറ്റുന്നു. ധ്രുവം വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രഥം അചഞ്ചലമായി നിൽക്കുന്നു; അപ്പോൾ ദേവൻ അകത്തായി ചുറ്റുന്നു. ധ്രുവത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, രശ്മിയുഗംകൊണ്ടു പുറത്തായി സൂര്യൻ ചുറ്റുന്നു. എൺപത് മണ്ടലശതങ്ങൾ രണ്ട് വശത്തും; ദേവന്മാർ രഥത്തിൽ ഇരുന്നു, ഋഷിമാരോടൊപ്പം ചുറ്റുന്നു. ഗന്ധർവ്വന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, സർപ്പഗ്രാമങ്ങൾ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരോടൊപ്പം സൂര്യൻ ഇരുന്നു, ഓരോ മാസത്തിൽ രണ്ടുമാസം വീതം താമസിക്കുന്നു. ധാതാവ്, അർയമൻ, പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, പ്രജാപതി, ഖണ്ഡക, വാസുകി, സകർണൻ, രശ്മി. തുംബുരു, നാരദൻ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, ക്രതുസ്ഥല, അപ്സരസ്സായ പുഞ്ചികസ്ഥല. ഗ്രാമണി, രഥകൃത്സ്നൻ, രഥൗജ, അശ്വതരൻ; രാക്ഷസന്മാർ ഹേതി, പ്രഹേതി, യാതുധാനന്മാർ. മധു, മാധവ മാസങ്ങളിൽ ഇവർ ഭാസ്കരനിൽ താമസിക്കുന്നു. ഗ്രീഷ്മ മാസങ്ങളിൽ മിത്രനും വരുണനും; അത്രി, വസിഷ്ഠൻ, തക്ഷകൻ, അനന്തൻ; മേനക, സഹജന്യ, ഗന്ധർവ്വൻ ഹഹാ, ഹൂഹൂ. രഥസ്വനൻ, ഗ്രാമണി, രഥചിത്രൻ, പൗരുഷേയൻ, വധൻ, മഹാബലൻ യാതുധാനന്മാർ. ശുചി, ശുക്ര മാസങ്ങളിൽ ഇവർ സൂര്യനിൽ താമസിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ, വിവസ്വാൻ, അങ്കിരസ്, ഭൃഗു; ഇലാപർണൻ, ശംഖപാലൻ, സർപ്പങ്ങൾ; പ്രംലോച, ദുണ്ടുക, ഗന്ധർവ്വന്മാർ ഭാനു, ദർദുരൻ. യാതുധാനന്മാർ, സർപ്പങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ; നഭസ്, നഭസ്യ മാസങ്ങളിൽ ഇവർ സൂര്യനിൽ താമസിക്കുന്നു. ശരദ്കാലത്ത് ശുദ്ധദേവതകൾ താമസിക്കുന്നു: പർജന്യൻ, പൂഷൻ, ഭാരദ്വാജൻ, ഗൗതമൻ. ചിത്രസേനൻ, ഗന്ധർവ്വൻ, വസുരുചി; വിശ്വാചി, ഘൃതാചി, ഇരുവരും. നാഗൻ എരാവതൻ, ധനഞ്ജയൻ, സെനജിത്ത്, സുഷേനൻ, സെനാനി, ഗ്രാമണി. ആപോ, വായു, യാതുധാനന്മാർ, ഇഷോർജ മാസങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നു. ഹേമന്തകാലത്ത്: അംശൻ, ഭാഗൻ, കശ്യപൻ, ക്രതു. ഭുജംഗൻ, മഹാപദ്മൻ, കർക്കോട്ടകൻ; ആപോ, വായു, യാതുധാനന്മാർ. ചിത്രാംഗദൻ, ഗന്ധർവ്വൻ ഉറുണായു, സഹേ, സഹസ്യ, ഇവർ സൂര്യനിൽ താമസിക്കുന്നു. പൂഷൻ, ജിഷ്ണു, ജമദഗ്നി, വിശ്വാമിത്രൻ; കാദ്രവേയൻ, മഹാനാഗൻ, കംബലൻ, അശ്വതരൻ. ഗന്ധർവ്വൻ ധൃതരാഷ്ട്രൻ, സൂര്യവാർചസ്, തിലോത്തമ, രംഭ, ലോകപ്രസിദ്ധരായവർ. ഗ്രാമണി, സെനജിത്ത്, സത്യജിത്ത്, മഹാതപസ്യൻ; ബ്രഹ്മോപേതൻ, രാക്ഷസൻ, യജ്ഞൻ, യജ്ഞസ്തൻ. ഇവർ തപസ്സിൽ ലീനരായി സൂര്യനിൽ താമസിക്കുന്നു. മറ്റു മന്ദേഹന്മാരും രാക്ഷസാധിപതികളും ദേവദേവഗുഹ്യനായ ഭഗവാന്റെ സംരക്ഷണത്തിനായി എല്ലാ ദേവന്മാരും ഞങ്ങളുമൊത്ത് നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരെ ഞാൻ പറയാം. രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവേ, ഞാൻ ചോദിക്കാൻ വന്ന ദിവ്യകഥ പറയൂ; അതു മുഴുവനും വിശദമായി പറയൂ. ആകാശത്ത് ഭാസ്കരനെ കണ്ടാൽ ആരാണ് എങ്ങനെ വന്ദിക്കേണ്ടത്? ആ കർമ്മം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ എന്ത് ഫലം ലഭിക്കും? ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: രുദ്രാ, ഭാസ്കരനെ നമസ്കരിക്കുന്ന ക്രമം ഞാൻ സംക്ഷേപത്തിൽ പറയുന്നു; അതു ചെയ്താൽ രോഗവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നവർ പാപസഞ്ചയത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും. ഭൂമിയിൽ പന്ത്രണ്ടു വിരൽ വീതിയുള്ള ഒരു വൃത്തം വരച്ച്, പുതിയ ഗോമയത്തിൽ പുരട്ടി, അവിടെ തന്നെ രവിയെ ആഹ്വാനിക്കണം. ഗണേശനും മറ്റുള്ളവരും, വാസുദേവനും സത്യകിയും, സത്യഭാമയും ലക്ഷ്മിയും ഉമാദേവിയും ശങ്കരനും, അവരവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ വേദമന്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ പൂജിക്കണം. പിന്നെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്യണം. നൂറോ, ആയിരമോ, പതിനായിരമോ, ലക്ഷമോ പാപങ്ങൾ, സ്വശക്തി അനുസരിച്ച്, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച്, പ്രണാമം ചെയ്യണം. ബ്രാഹ്മണനു ദക്ഷിണ നൽകണം; മനം ഏകാഗ്രമാക്കി, ശ്വാസം പിടിച്ചു, ഒരു നൂറോ ആയിരമോ ചുവന്ന പൊന്നുനാണയങ്ങൾ. നാലു മാഷകങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ പത്ത് ആയിരം, അതിന്റെ പത്തിരട്ടി; രോഗമുക്തിക്കായി പത്തിരട്ടി നൽകണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, വിരൂപാക്ഷാ, എല്ലാ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും. ഈ പരമരഹസ്യം ആരെങ്കിലും കേട്ടാൽ, മർതാണ്ഡന്റെ കൃപയാൽ അവന്റെ രോഗങ്ങൾ നശിക്കും. ഉമാപതേ, നീ ചോദിക്കാത്തതും ഞാൻ പറയുന്നു; രഥയന്ത്രിയും നിയന്ത്രകനും സംബന്ധിച്ച കാര്യങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു, കേൾക്കൂ.
സൂര്യവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച തത്രാരുണോ മയാ പൂര്വം സാരഥ്യേ സന്നിയോജിതഃ । ഇന്ദ്രേണ മാഠരോ നാമ വായുനാ കല്മഷേണ തു । । ൧ വൈനതേയേന താര്ക്ഷ്യോപരി വിമലോ നഖതുണ്ഡപ്രഹരണഃ പുരോഗാമീ നിയുക്ത ഇതി । । കാലേന ദണ്ഡോ മഹാദണ്ഡായുധോ ഭവതാ ശേഷാ മഹാഗണാധിപഃ । । ൨ വൈശാഖേന രാജ്ഞാ വസുഭിദായുധാങ്ഗാരികൌ ദ്വൌ അഗ്നിനാ പിങ്ഗലഃ । സംയന്താ മഹാദണ്ഡായുധോ ഭവതാ ശേഷോ മഹാഗണാധിപഃ । । ൩ ഹസ്തോ യമേന പാശഹസ്തോമ്ബുപതിനാ സമിന്ധനഃ । അലകാധിപതിനാ വിഷ്ണുഃ । । ൪ അശ്വിഭ്യാം കാലോപകാലൌ വാക്ഷപ്രധാനകൌ । നരനാരായണാഭ്യാം ക്ഷാരൌ ധാരൌ ധിഷണകൃഷ്ണൌ।। ൫ വൈരാജശങ്ഖപാലപര്ജന്യരജസാം ദിശാസു വിദിശാസു ദിശാം പാലനം വിശ്വേദേവാ ദദുഃ । । ൬ സപ്തൈതാ ലോകമാതരഃ സര്വമരുതോഽദദന് । ഓംകാരോ വഷട്കാരോ വേദനിസ്വനഃ പിനാകീ വിനായകഃ ശേഷോഽനന്തോ വാസുകിശ്ച നാഗസഹസ്രേണാത്മതുല്യേനാദിത്യസ്യ രഥമനുയാന്തി
അവിടെ, അരുണനെ ഞാൻ മുമ്പ് സാരഥിയായി നിയോഗിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ മാഠരനെയും, വായു കല്മഷനെയും നിയോഗിച്ചു. വിനതയുടെ മകനായ ഗരുഡൻ താർക്ഷ്യനെ മുന്നിൽ, ശുദ്ധനും നഖവും തൂണും ആയുധമായവനായി നിർത്തി. കാലൻ ദണ്ഡനെ മഹാദണ്ഡായുധനായി, ശേഷൻ മഹാഗണാധിപതിയായി. വൈശാഖ മാസത്തിൽ രാജാവായ വസുഭിദനും ആയുധാംഗാരികനും, അഗ്നി പിങ്ങളനും, മഹാദണ്ഡായുധനായ സംയന്താവും, ശേഷൻ മഹാഗണാധിപതിയും. യമൻ കൈയിൽ പാശം പിടിച്ചവനായി, ജലപതി ഇന്ധനമായി, അലകാധിപതി വിഷ്ണുവായി. അശ്വിനീദേവന്മാർ കാലോപകാലനും വാക്ഷപ്രധാനനും, നരനാരായണന്മാർ ക്ഷാരും ധാരും ധിഷണനും കൃഷ്ണനും. വൈരാജൻ, ശംഖപാലൻ, പർജന്യൻ, രാജസ്സ് എന്നിവരാൽ ദിശകളും ഉപദിശകളും വിശ്വദേവന്മാർക്ക് സംരക്ഷണം നൽകി. ഈ ഏഴു ലോകമാതാക്കൾക്കും സർവ്വമരുതുകൾക്കും പങ്കു നൽകി. ഓംകാരവും വഷട്കാരവും വേദനിസ്വനവും പിനാകിയും വിനായകനും ശേഷനും അനന്തനും വാസുകിയും ആയിരം തുല്യശക്തിയുള്ള നാഗന്മാരും സൂര്യന്റെ രഥത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു.
ഭഗവന്തം സഹസ്രകിരണമവലമ്ബിതുമ് । । ൮ ഏതദ്വൈ സര്വദൈവത്യം മണ്ഡലം ബ്രഹ്മവാദിനം ബ്രഹ്മയജ്ഞവാദിനീം യജ്ഞഃ । ഭഗവദ്ഭക്താനാം പരമാദിത്യോയം വിഷ്ണുര്മാഹേശ്വരാണാമ് । । ൯ സ്ഥാനാഭിമാനിനോ ഹ്യേതേ സദാ വൈ വൃഷഭധ്വജ । സൂര്യമാപ്യായയന്ത്യേതേ തേജസാം തേജ ഉത്തമമ് । । 1.53.൧൦ ഗ്രഥിതൈഃ സ്വൈര്വചോഭിസ്തു സ്തുവന്തേ ഋഷയോ രവിമ് । ഗന്ധര്വാപ്സരസശ്ചൈവ ഗീതനൃത്യൈരുപാസതേ । । ൧൧ വിയദ്ഭ്രമണതോ രക്ഷാം കുര്വംതി സ്മ ഇഷുഗ്രഹമ് । സര്പാ വഹന്തി വൈ സൂര്യം യാതുധാനാസ്തു യാന്തി ച । । ൧൨ വാലഖില്യാ ൧നമന്ത്യേതം പരിചാര്യോദയാദ്രവിമ് । ദിവസ്പതിഃ സ്വഭൂശ്ചോഭൌ അഗ്രഗൌ യോജനസ്യ തു । । ൧൩ ഭര്ഗോഽഥ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ കഞ്ജജോ വാമതഃ സ്ഥിതഃ । സര്വേ തേ പൃഷ്ഠഗാ ജ്ഞേയാ ഗ്രഹാ ലോകേഷു പൂജിതാഃ. । । ൧൪ ഉപരാഗശിഖീ ചോഭാവഗ്രതോ നാത്ര സംശയഃ । മനുഷ്യധര്മാ ദക്ഷിണത ഉത്തരേണ പ്രചേതസഃ । । ൧൫ സമ്ഭവന്തി തഥാ കൃഷ്ണ ഉഭാവേതൌ സദാഗ്രഗൌ । വാമേന വീതിഹോത്രസ്തു പൃഷ്ഠതസ്തു ഹരിഃ സദാ । । ൧൬ രഥപീഠേ ക്ഷമാ ജ്ഞേയാ അന്തരാലേ നഭസ്തഥാ । ആശ്രിത്യ രഥജാം കാന്തിം ഖം ദിവഃ സമയഃ സ്ഥിതഃ । । ൧൭ ധ്വജോ ദണ്ഡശ്ച വിജ്ഞേയോ ധ്വജാഗ്രേ വൃഷ ഏവ ച । ഋദ്ധിര്വൃദ്ധിസ്തഥാ ശ്രീശ്ച പതാകാ പാര്വതീപ്രിയ । । ൧൮ ധ്വജദണ്ഡാഗ്രേ ഗരുഡസ്തദഗ്രേ വരുണാലയഃ । മൈനാകശ്ഛത്രദണ്ഡസ്തു ഹിമവാംശ്ഛത്രമുച്യതേ । । ൧൯ കേചിദേവം വദന്തീഹ ലോകേ ചാന്യേ മഹാമതേ । ഛത്രദണ്ഡസ്തഥാ ക്ലേശഃ ക്ലേശം ഛത്രം വിദുര്ബുധാഃ । । 1.53.൨൦ ഏതേഷാമേവ ദേവാനാം യഥാ വീര്യം തഥാ തപഃ । യഥായോഗം തഥാ സത്ത്വം യഥാ സത്ത്വം തഥാ ബലമ് । । ൨൧ തഥാ തപത്യസൌ സൂര്യസ്തേഷാം സിദ്ധഃ സ്വതേജസാ । ഏതേ തപന്തി വര്ഷന്തി യാന്തി വിശ്വം സൃജന്തി ച । । ൨൨ ഭൂതാനാമശുഭം കര്മ വ്യപോഹന്തി ച കീര്തിതാഃ । ഏതേ സഹൈവ സൂര്യേണ ഭ്രമന്തേ സാനുഗാ ദിവി । । ൨൩ തപന്തശ്ച ജപന്തശ്ച ഹ്ലാദയന്തശ്ച വൈ ദ്വിജാഃ । ഗോപായന്തി സ്മ ഭൂതാനി ഇഹ തേ ഹ്യനുകമ്പയാ । । ൨൪ പ്രീണാതി ദേവാനമൃതേന സൂര്യഃ സോമേന സൂക്തേന വിവര്ധയിത്വാ । ശുക്ലേന പൂര്ണാ ദിവസക്രമേണ തം കൃഷ്ണപക്ഷേ വിബുധാഃ പിബന്തി । । ൨൫ പീതം ഹി സോമം ദ്വികലാവശേഷം കൃഷ്ണേ തു പക്ഷേ രുചിഭിര്ജ്വലന്തമ് । സുധാമൃതം തത്പിതരഃ പിബന്തി ഊര്ജാശ്ച സൌമ്യാശ്ച തഥൈവ കല്പാഃ । । ൨൬ സൂര്യേണ ഗോഭിശ്ച സമൃദ്ധിതാഭിരദ്ഭിഃ പുനശ്ചൈവ സമുജ്ജിതാഭിഃ । തഥൌഷധീഭിഃ സതതം പിബന്തി അത്യന്തപാനേന ക്ഷുധാ ജയന്തി । । ൨൭ മാസാര്ധതൃപ്തിസ്തു മതാഭിരദ്ഭിര്മാസേന തൃപ്തിഃ സ്വധയാ പിതൄണാമ് । അന്നേന ശശ്വദ്വിദധാതി മര്ത്യം ത്വയം ജഗച്ചൈവ ബിഭര്തി ഗോഭിഃ । । ൨൮ അഹോരാത്രം രഥേനാസാവേകചക്രേണ വൈ ഭ്രമന് । സപ്തദ്വീപസമുദ്രാന്താം സപ്തഭിശ്ച ഹയൈഃ സഹ । । ൨൯ ഛന്ദോഭിര്വാജിരൂപൈസ്തൈര്യതശ്ചക്രം തതഃ സ്ഥിതൈഃ । കാമരൂപൈഃ സകൃദ്യുക്തൈരന്തരസ്ഥൈര്മനോജവൈഃ । । 1.53.൩൦ ഹരിഭിരവ്യയൈര്വശ്യൈ ക്ഷുധാശ്രമവിവര്ജിതൈഃ । ദ്വ്യശീതിമണ്ഡലശതമീഹന്ത്യബ്ദേന വൈ ഹയാഃ । । ൩൧ ബാഹ്യതോഽഭ്യന്തരം ചൈവ മണ്ഡലം ദിവസക്രമാത് । കല്പാദൌ സമ്പ്രയുക്താസ്തേ വഹന്ത്യാഭൂതസമ്പ്ലവമ് । । ൩൨ ആവൃതാ ബാലഖില്യൈസ്തൈര്ഭ്രമന്തി താന്യഹാനി തു । ഗ്രഥിതൈഃ സ്വൈര്വചോഭിസ്തു സ്തൂയമാനോ മഹര്ഷിഭിഃ । । ൩൩ സേവ്യതേ നൃത്യഗീതൈശ്ച ഗന്ധര്വൈരപ്സരോഗണൈഃ । പതങ്ഗഃ പതഗൈരശ്വൈര്വസതേ ഭ്രമയന്ദിവി । । ൩൪ വീഥ്യാഗ്ര്യയാ വിചരതേ നക്ഷത്രാണി യഥാ ശശീ । മധ്യഗാശ്ചാമരാവത്യാം യദാ ഭവതി ഭാസ്കരഃ । । ൩൫ വൈവസ്വതേ സംയമനേ ഉത്തിഷ്ഠന്ദൃശ്യതേ തദാ । സുഖായാമര്ധരാത്രം തു വിഭായാമസ്തമേതി ച । । ൩൬ വൈവസ്വതേ സംയമനേ മധ്യമസ്തു രവിര്യദാ । സുഖായാമഥ വാരുണ്യാമുത്തിഷ്ഠന്ദൃശ്യതേ തദാ । । ൩൭ രാത്ര്യര്ധം ചാമരാവത്യാമസ്തമേതി യമസ്യ വൈ । സോമപുര്യാം വിഭായാം തു മധ്യഗശ്ചാര്യമാ യദാ । । ൩൮ മാഹേന്ദ്രസ്യാമരാവത്യാമുത്തിഷ്ഠതി ദിവാകരഃ । അര്ധരാത്രം സംയമനേ വാരുണ്യാമസ്തമേതി ച । । ൩൯ ഏവം ചതുര്ഷു പാര്ശ്വേഷു മേരോഃ കുര്വന്പ്രദക്ഷിണമ് । ഉദയാസ്തമനേ ചാസാവുത്തിഷ്ഠതി പുനഃ പുനഃ । । 1.53.൪൦ പൂര്വാഹ്ണേ ചാപരാഹ്ണേ ച ദ്വൌ ദ്വൌ ദേവാലയൌ പുനഃ । തപത്യേകം തു മധ്യാഹ്നേ താഭിരേവ ഗഭസ്തിഭിഃ । । ൪൧ ഉദിതോ വര്ധമാനാഭിരാമധ്യാഹ്നാത്തപേദ്രവിഃ । തതഃ പരം ഹ്രസന്തീഭിര്ഗോഭിരസ്തം നിയച്ഛതി । । ൪൨ യത്രോദ്യന്ദൃശ്യതേ സൂര്യഃ സ തേഷാമുദയഃ സ്മൃതഃ । പ്രണാശം ഗച്ഛതേ യത്ര സ തേഷാമസ്തമുച്യതേ । । ൪൩ ഏവം പുഷ്കരമധ്യേന തദാ സര്പതി ഭാസ്കരഃ । ത്രിംശദ്ഭാഗം തു മേദിന്യാ മുഹൂര്തേന സ ഗച്ഛതി । । ൪൪ യോജനാഗ്രേണ സങ്ഖ്യാം ൧ തു മുഹൂര്തസ്യ നിബോധ മേ । പൂര്ണം ശതസഹസ്രാശം സഹസ്രം തു ത്രിലോചന । । ൪൫ പഞ്ചാശച്ച തഥാല്പാനി സഹസ്രാണ്യധികാനി തു । മൌഹൂര്തികോ ഗതിര്ഹ്യേഷാ സൂര്യസ്യ തു വിധീയതേ । । ൪൬ യോജനാനാം സഹസ്രേ ദ്വേ ദ്വേ ശതേ ദ്വേ ച യോജനേ । നിമേഷാന്തരമാത്രേണ ദിവി സൂര്യഃ പ്രസര്പതി । । ൪൭ സ ശീഘ്രമേവ പര്യേതി ഭാസ്കരോഽലാതചക്രവത് । ഭ്രമന്വൈ ഭ്രമമാണേഷു ഋക്ഷേഷു വിചരത്യസൌ । । ൪൮ ഇന്ദ്രഃ പൂജയതേ സൂര്യമുത്തിഷ്ഠന്തം ദിനേ ദിനേ । മധ്യാഹ്നേ ച യമഃ പശ്ചാദസ്തം യാന്തമപാം പതിഃ । । ൪൯ സോമസ്തഥാര്ധരാത്രേ തു സദാ പൂജയതേ രവിമ് । വിഷ്ണുര്ഭവാനഹം രുദ്രഃ പൂജയാമ നിശാക്ഷയേ । । 1.53.൫൦ ഏവമഗ്നിര്നിര്ഋതിശ്ച വായുരീശാന ഏവ ച । പൂജയന്തി ക്രമേണൈവ ഭ്രമമാണം ദിവാകരമ് । । ശ്രേയോഽര്ഥം ദേവശാര്ദൂല സര്വേ ബ്രഹ്മാദയഃ സുരാഃ । । ൫൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി രഥസപ്തമീകല്പേ സൂര്യഗതിവര്ണനം നാമ ത്രിപഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള ഭഗവാനെ ആശ്രയിക്കേണ്ടതാണു. ഈ വൃത്തം എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും, ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾക്കും, ബ്രഹ്മയജ്ഞം ചെയ്യുന്നവർക്കും, യജ്ഞം തന്നെയാണ്. ഭഗവാന്റെ ഭക്തർക്കു ഈ പരമാദിത്യൻ വിഷ്ണുവാണ്, മഹേശ്വരഭക്തർക്കു അതേ ദൈവമാണ്. സ്ഥാനങ്ങളുടെ അധിപതികളായ ഇവർ, വൃഷഭധ്വജാ, സദാ സൂര്യനെ തങ്ങളുടെ തേജസ്സാൽ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു. തങ്ങളുടെ വാക്കുകൾകൊണ്ടു ഋഷിമാർ രവിയെ സ്തുതിക്കുന്നു; ഗന്ധർവ്വന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും ഗാനം, നൃത്തം എന്നിവകൊണ്ട് ആരാധിക്കുന്നു. ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്ന സൂര്യനെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഇഷുഗ്രഹം ഉപയോഗിക്കുന്നു; സർപ്പങ്ങൾ സൂര്യനെ വഹിക്കുന്നു, യാതുധാനന്മാർ കൂടെ പോകുന്നു. വാലഖില്യർ ഈ ദേവനെ വന്ദിച്ച് സേവനം ചെയ്യുന്നു; ദിനനാഥനും ഭൂമിയും മുന്നിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഭർഗ്ഗൻ ദക്ഷിണവശത്ത്, കഞ്ചൻ വാമവശത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു; ഗ്രഹങ്ങൾ പിന്നിൽ, ലോകങ്ങളിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവരാണ്. ഉപരാഗവും ശിഖിയും മുന്നിൽ; സംശയമില്ല. മനുഷ്യധർമ്മയും ദക്ഷിണവശത്ത്, ഉത്തരവശത്ത് പ്രചേതസും. അങ്ങനെ കൃഷ്ണനും, ഇരുവരും മുന്നിൽ; വാമവശത്ത് വീതിഹോത്രനും, പിന്നിൽ ഹരിയും. രഥപീഠം ഭൂമി, ഇടയിൽ ആകാശം; രഥത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശം ആകാശത്തിലും ദിവയിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ധ്വജവും ദണ്ഡവും അറിയേണ്ടത്; ധ്വജത്തിന്റെ മുകളിൽ വൃഷഭൻ; സമൃദ്ധിയും വർദ്ധിയും ശ്രീയും പതാകയായി, പാർവതിപ്രിയയായ ദേവി. ധ്വജദണ്ഡത്തിന്റെ മുകളിൽ ഗരുഡൻ, അതിന്റെ മുകളിൽ വരുണന്റെ ആലയം; മൈനാകൻ കുടക്കോലായി, ഹിമവാൻ കുടയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ചിലർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർക്ക് വേറേ അഭിപ്രായം. കുടക്കോലമാണ് ക്ലേശം, ക്ലേശം തന്നെയാണ് കുടം എന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. ഈ ദേവന്മാരുടെ ശക്തിക്കനുസരിച്ച് തപസ്സും, യോഗ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് സത്ത്വവും, സത്ത്വത്തിനനുസരിച്ച് ബലവും. അങ്ങനെ സൂര്യൻ അവരുടേതായ തേജസ്സിൽ തപിക്കുന്നു. ഇവർ തപിക്കുന്നു, മഴവർഷിക്കുന്നു, ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭൂതങ്ങളുടെ അശുഭകർമങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നു. ഇവർ സൂര്യനോടൊപ്പം അനുചരന്മാരായി ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു. തപസ്സും ജപവും നടത്തി, ദ്വിജന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച്, ഭൂതങ്ങളെ അനുകമ്പയോടെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ദേവന്മാരെ അമൃതംകൊണ്ട്, സൂര്യൻ സോമം കൊണ്ടും, സുക്തംകൊണ്ട് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; പൂർണ്ണമായ വെളിച്ചത്തിൽ, ദിവസക്രമത്തിൽ, ദേവന്മാർ പകർന്നെടുക്കുന്നു; കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ദ്വികലാവശേഷം പിതാക്കന്മാർ അമൃതംപോലെയുള്ള സോമം പാനമാക്കുന്നു. സൂര്യൻ പശുക്കളാൽ സമൃദ്ധിയോടെ, വെള്ളംകൊണ്ടും ഔഷധികളാലും, പാനത്തിൽ അതിരില്ലാതെ, വിശപ്പിനെ ജയിക്കുന്നു. മാസാർദ്ധത്തിൽ വെള്ളംകൊണ്ട് തൃപ്തി, മാസത്തിൽ സ്വധയാൽ പിതാക്കന്മാർക്ക് തൃപ്തി. അന്നംകൊണ്ട് മനുഷ്യനും ലോകവും സൂര്യൻ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ദിവസവും രാത്രിയും ഒരുചക്രരഥത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച്, ഏഴു ദ്വീപുകളും സമുദ്രങ്ങളും കടന്ന്, ഏഴു കുതിരകളോടൊപ്പം. ചന്ദസ്സുകൾ കുതിരരൂപത്തിൽ ചക്രത്തിന്റെ സമീപത്ത്; മനസ്സുപോലെയുള്ള, ആഗ്രഹംപോലെയുള്ള, ക്ഷീണമില്ലാത്ത, വശീകരിക്കാവുന്ന കുതിരകൾ. എൺപത് മണ്ടലശതങ്ങൾ ഒരു വർഷത്തിൽ കുതിരകൾ ചുറ്റുന്നു. പുറത്തും അകത്തും ദിവസക്രമത്തിൽ ചുറ്റുന്നു; കല്പാരംഭത്തിൽ അവയെ പ്രേരിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. വാലഖില്യന്മാർ ചുറ്റും ചുറ്റുന്നു; മഹർഷിമാർ വാക്കുകൾകൊണ്ട് സ്തുതിക്കുന്നു. ഗന്ധർവ്വന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും നൃത്തഗാനങ്ങളാൽ സേവിക്കുന്നു. സൂര്യൻ കുതിരകളാൽ ആകാശത്ത് ചുറ്റുന്നു. വീഥിയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് ചന്ദ്രൻ നക്ഷത്രങ്ങൾ ചുറ്റുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അമരാവതിയിൽ സൂര്യൻ മദ്ധ്യഗതിയായാൽ, വൈവസ്വതൻ സംയമനത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു. സുഖായാമത്തിൽ അർദ്ധരാത്രി, വിഭായാമത്തിൽ അസ്തമനം. വൈവസ്വതൻ സംയമനത്തിൽ സൂര്യൻ മദ്ധ്യഗതിയായാൽ, സുഖായാമത്തിലും വാരുണ്യയിലും ഉദിക്കുന്നു. അർദ്ധരാത്രിയിൽ അമരാവതിയിൽ അസ്തമനം, യമന്റെ നഗരത്തിൽ. സോമപുരിയിൽ വിഭായാമിൽ സൂര്യൻ മദ്ധ്യഗതിയായാൽ, അർയമൻ. മഹേന്ദ്രന്റെ അമരാവതിയിൽ സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതും, അർദ്ധരാത്രിയിൽ സംയമനത്തിൽ വാരുണ്യയിൽ അസ്തമിക്കുന്നതും. ഇങ്ങനെ നാലു ദിക്കിലും മേരുവിനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു; ഉദയവും അസ്തമനവും ആവർത്തിക്കുന്നു. പൂർവ്വാഹ്നവും അപരാഹ്നവും രണ്ട് ദേവാലയങ്ങൾ; മദ്ധ്യാഹ്നത്തിൽ ഒരേ ദേവാലയം; അവയുടെ കിരണങ്ങളാൽ സൂര്യൻ തപിക്കുന്നു. ഉദിച്ചാൽ വർദ്ധിച്ച കിരണങ്ങൾ; മദ്ധ്യാഹ്നം കഴിഞ്ഞാൽ കുറയുന്ന കിരണങ്ങൾ അസ്തമിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നിടം അവർക്കു ഉദയം; അസ്തമിക്കുന്നിടം അവർക്കു അസ്തം. ഇങ്ങനെ പുഷ്കരമധ്യത്തിലൂടെ സൂര്യൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഒരു മുഹൂർത്തത്തിൽ മേദിനിയുടെ മുപ്പത് ഭാഗം കടക്കുന്നു. മുഹൂർത്തത്തിലെ യോജനങ്ങളുടെ എണ്ണം കേൾക്കൂ: പൂർണ്ണമായ ഒരു ലക്ഷം, അതിനുമേൽ അഞ്ഞൂറ്, അൽപ്പം കൂടി; ഇതാണ് സൂര്യന്റെ മുഹൂർത്തഗതി. രണ്ട് ആയിരം യോജനവും, രണ്ട് നൂറും, രണ്ട് യോജനവും, ഒരു നിമിഷത്തിൽ സൂര്യൻ ആകാശത്ത് കടക്കുന്നു. സൂര്യൻ വളരെ വേഗത്തിൽ ചുറ്റുന്നു, അലയുന്ന ചക്രംപോലെ; ചലിക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ദിനംപ്രതി ഉദിക്കുന്ന സൂര്യനെ പൂജിക്കുന്നു; മദ്ധ്യാഹ്നത്തിൽ യമൻ, അസ്തമയത്തിൽ ജലപതി. സോമൻ അർദ്ധരാത്രിയിൽ രവിയെ പൂജിക്കുന്നു; വിഷ്ണു, ഭവാനി, ഞാൻ രുദ്രൻ, രാത്രിയുടെ അവസാനം പൂജിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അഗ്നി, നിരൃതി, വായു, ഈശാനൻ എന്നിവരും ക്രമത്തിൽ ചലിക്കുന്ന സൂര്യനെ പൂജിക്കുന്നു. ദേവശാർദൂലാ, സകല ദേവന്മാരും ബ്രഹ്മാവുമുതൽ ശ്രേയസ്സിനായി സൂര്യനെ ആരാധിക്കുന്നു.
സൂര്യമഹിമവര്ണനമ് രുദ്ര ഉവാച അഹോ ഹംസസ്യ മാഹാത്മ്യം വര്ണിതം ഭവതേദൃശമ് । കഥ്യതാം പുനരേവേദം മാഹാത്മ്യം ഭാസ്കരസ്യ തു । । ൧ ബ്രഹ്മോവാച ആദിത്യമന്ത്രമഖിലം ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് । ഭവത്യസ്മാജ്ജഗത്സര്വം സദേവാസുരമാനുഷമ് । । ൨ രുദ്രേന്ദ്രോപേന്ദ്രചന്ദ്രാണാം വിപ്രേന്ദ്രത്രിദിവൌകസാമ് । മഹാദ്യുതിമതാം കൃത്സ്നം തേജോ യത്സാര്വലൌകികമ് । । ൩ സര്വാത്മാ സര്വലോകേശോ ദേവദേവഃ പ്രജാപതിഃ । സൂര്യ ഏഷ ത്രിലോകസ്യ മൂലം പരമദൈവതമ് । । ൪ അഗ്നൌ പ്രാസ്താഹുതിഃ സമ്യഗാദിത്യമുപതിഷ്ഠതി । ആദിത്യാജ്ജായതേ വൃഷ്ടിര്വൃഷ്ടേരന്നം തതഃ പ്രജാഃ । । ൫ സൂര്യാത്പ്രസൂയതേ ൧സര്വം തത്ര ചൈവ പ്രലീയതേ । ഭാവാഭാവൌ ഹി ലോകാനാമാദിത്യാന്നിഃസൃതൌ പുരാ । । ൬ ഏതത്തു ധ്യാനിനാം ധ്യാനം മോക്ഷം ചാപ്യേഷ മോക്ഷിണാമ് । അത്ര ഗച്ഛന്തി നിര്വാണം ജായന്തേഽസ്മാത്പുനഃ പ്രജാഃ । । ൭ ക്ഷണാ മുഹൂര്താ ദിവസാ നിശാഃ പക്ഷാശ്ച നിത്യശഃ । മാസാഃ സംവത്സരാശ്ചൈവ ഋതവോഽഥ യുഗാനി ച । । ൮ സദാദിത്യാദൃതേ ഹ്യേഷാ കാലസങ്ഖ്യാ ന വിദ്യതേ । കാലാദൃതേ ന നിയമോ ൨ നാഗ്നിര്ന ഹവനക്രിയാ । । ൯ ൩ഋതൂനാമവിഭാഗാച്ച, പുഷ്പമൂലഫലം കുതഃ । കുതഃ സസ്യവിനിഷ്പത്തിസ്തൃണൌഷധിഗണാഃ ൪ കുതഃ । । 1.54.൧൦ അഭാവോ വ്യവഹാരാണാം ജന്തൂനാം ദിവി ചേഹ ച । ജഗത്പ്രതപനമൃതേ ഭാസ്കരം വാരിതസ്കരമ് । । ൧൧ നാവൃഷ്ട്യാ തപതേ സൂര്യോ നാവൃഷ്ട്യാ പരിവിശ്യതേ । നാവൃഷ്ട്യാ വികൃതിം ധത്തേ വാരിണാ ദീപ്യതേ രവിഃ । । ൧൨ വസന്തേ കപിലഃ സൂര്യോ ഗ്രീഷ്മേ കാഞ്ചനസപ്രഭഃ । ശ്വേതോ വര്ണേന വര്ഷാസു പാണ്ഡുഃ ശരദി ഭാസ്കരഃ । । ൧൩ ഹേമന്തേ താമ്രവര്ണസ്തു ശിശിരേ ലോഹിതോ രവിഃ । ഇതി വര്ണാഃ സമാഖ്യാതാഃ ശൃണു വര്ണഫലം ഹര । । ൧൪ കൃഷ്ണോഭയായ ജഗതസ്താമ്രഃ സേനാപതിം വിനാശയതി । പീതോ നരേന്ദ്രപുത്രം൫ ശ്വേതസ്തു പുരോഹിതം ഹന്തി । । ൧൫ ചിത്രോഽഥ വാപി ധൂമ്രോ രവീ രശ്മിവ്യാകുലം കരോത്യുച്ചൈഃ । തസ്കരശസ്ത്രനിപാതൈര്യദി ന സലിലമാശു പാതയതി । । ൧൬ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി രഥസപ്തമീകല്പേ സൂര്യമഹിമവര്ണനം നാമ ചതുഷ്പഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
സൂര്യന്റെ മഹിമയെ കുറിച്ച് രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഹംസന്റെ മഹത്വം നീ ഇങ്ങനെയൊക്കെ വിവരിച്ചു. ഇനി ഭാസ്കരന്റെ മഹത്വവും വീണ്ടും വിശദമായി പറയൂ. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ആദിത്യ മന്ത്രവും, സഞ്ചരിക്കുന്നവയും അചഞ്ചലമായവയും ഉൾപ്പെടെ മൂന്നു ലോകവും എല്ലാം അവനിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉൾപ്പെടെ ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം അവനിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, ഉപേന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, മഹത്തായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ, സ്വർഗ്ഗവാസികൾ എന്നിവരുടെ മുഴുവൻ പ്രകാശവും, അതിന്റെ ആധികാരികതയും സൂര്യനിൽ നിന്നാണ്. എല്ലാവർക്കും ഉള്ളിൽ വസിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും നാഥൻ, ദേവന്മാരുടെ ദേവൻ, സൃഷ്ടാവായ പ്രജാപതി — ഈ സൂര്യൻ മൂന്നു ലോകത്തിന്റെയും ആധാരവും പരമ ദൈവവുമാണ്. അഗ്നിയിൽ അർപ്പിച്ച ഹോമം ശരിയായി ചെയ്താൽ, അതിന്റെ ഫലം സൂര്യനിൽ എത്തുന്നു. സൂര്യനിൽ നിന്നാണ് മഴ ഉണ്ടാകുന്നത്; മഴയിൽ നിന്ന് അന്നം, അന്നത്തിൽ നിന്ന് ജീവികൾ. സൂര്യനിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ജനിക്കുന്നത്; എല്ലാം അവിടെയാണു ലയിക്കുന്നത്. ലോകങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും ലയവും ആദിത്യനിൽ നിന്നാണ്. ധ്യാനികൾക്ക് ഇതാണ് ധ്യാനം; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഇതാണ് മോക്ഷം. ഇവിടെയാണ് നിർവാണം നേടുന്നത്; ജീവികൾ വീണ്ടും ഇവിടെ ജനിക്കുന്നു. നിമിഷങ്ങൾ, മുഹൂർത്തങ്ങൾ, ദിവസങ്ങൾ, രാത്രികൾ, പക്ഷങ്ങൾ, മാസങ്ങൾ, വർഷങ്ങൾ, ঋതുക്കൾ, യുഗങ്ങൾ — ഈ കാലഗണന എല്ലാം സൂര്യനെ ആശ്രയിച്ചാണ്. സൂര്യൻ ഇല്ലാതെ കാലത്തിന്റെ അളവ് തന്നെ ഇല്ല. കാലം ഇല്ലാതെ നിയമവും ഇല്ല; അഗ്നിയും ഹോമവും ഇല്ല. ഋതുക്കളുടെ വ്യത്യാസം ഇല്ലെങ്കിൽ പൂവും, കിഴങ്ങും, പഴവും എവിടെ? വിളകൾ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? പുല്ലും ഔഷധികളും എവിടെ? സൂര്യൻ പ്രകാശിപ്പിക്കാതെ ജന്തുക്കൾക്കും ഇവിടെയും സ്വർഗ്ഗത്തിലും പ്രവർത്തനം ഉണ്ടാകില്ല. സൂര്യൻ പ്രകാശം നൽകാതെ ലോകം നിലനിൽക്കില്ല. മഴയില്ലെങ്കിൽ സൂര്യൻ ചൂടില്ല; മഴയില്ലെങ്കിൽ ഭൂമി ഉണങ്ങും; മഴയില്ലെങ്കിൽ സൂര്യൻ വെള്ളത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കില്ല. വസന്തത്തിൽ സൂര്യൻ കപില വർണ്ണം; ഉഷ്ണകാലത്ത് പൊന്നുപോലെയുള്ള പ്രകാശം; മഴക്കാലത്ത് വെളുത്ത നിറം; ശരത്കാലത്ത് പാണ്ടു വർണ്ണം. ഹേമന്തത്തിൽ താമ്ര വർണ്ണം; ശിശിരത്തിൽ ചുവപ്പു നിറം. ഇതാ സൂര്യന്റെ വർണ്ണങ്ങൾ. ഹര, ഇപ്പോൾ ഈ വർണ്ണങ്ങൾക്കുള്ള ഫലവും കേൾക്കൂ. കറുത്തവർണ്ണം ലോകത്തിന് ദോഷം; താമ്ര വർണ്ണം സൈന്യാധിപനെ നശിപ്പിക്കും; മഞ്ഞു നിറം രാജകുമാരനെ; വെള്ള നിറം പുരോഹിതനെ സംഹരിക്കും. ചിത്രം അല്ലെങ്കിൽ പുക നിറം സൂര്യൻ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിന്റെ കിരണങ്ങൾ അതിയായി വ്യാപിച്ചാൽ, ഉടൻ മഴ പെയ്യാതിരുന്നാൽ കള്ളന്മാരുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും ആക്രമണം ഉണ്ടാകും.
൧ വിധിനാ കേന കര്തവ്യാ കസ്മിന്കാലേ സുരോത്തമ । കഥം ച ഭ്രാമയേദ്ദേവം രഥാരൂഢം൨ ദിവാകരമ് । । ൨ ദേവസ്യ യേ രഥം ഭക്ത്യാ ഭ്രാമയന്തി വഹന്തി ച । തേഷാം ച കിം ഫലം പ്രോക്തം യേ ച നൃത്യകരാ നരാഃ । । ൩ ഭ്രമന്തി യേ ന ച ദേവേന നൃത്യഗീതപരായണാഃ । പ്രജാഗരം ച കുര്വന്തി ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതാഃ । । ൪ തേഷാം ച കിം ഫലം പ്രോക്തം. രഥം യച്ഛന്തി ൩ യേ രവേഃ । ബലിം ഭക്തം ച യേ ഭക്ത്യാ ദിശന്ത്യാഹി(?)കഭോജനമ് । । ൫ ഏതന്മേ ബ്രൂഹി നിഖിലം സുരജ്യേഷ്ഠ സവിസ്തരമ് । ലോകാനാം ശ്രേയസേ ദേവ പരം കൌതൂഹലം ഹി മേ । । ൬ ബ്രഹ്മോവാച സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി ഭൂതേശ ഗണേശോഽസി ത്രിലോചന । ശൃണുഷ്വൈകമനാ വച്മി യഥാപ്രശ്നം സവിസ്തരമ് । । ൭ ദേവസ്യ രഥയാത്രേയം ഭാസ്കരസ്യ മഹാത്മനഃ । ഇന്ദ്രോത്സവസ്തഥാ രുദ്ര മയാ ഹ്യേതൌ പ്രകീര്തിതൌ । । ൮ മര്ത്യലോകേ ശാന്തിഹേതോര്ലോകാനാം ലോകപൂജിത । പ്രവര്തിതാവുഭൌ യസ്മിന്ദേശേ ദേവമഹോത്സവൌ । । ൯ ന തത്രോപദ്രവാഃ സന്തി രാജതസ്കരസമ്ഭവാഃ । തസ്മാത്കാര്യാവിമൌ ഭക്ത്യാ ദുര്ഭിക്ഷസ്യേഹ ശാന്തയേ । । 1.55.൧൦ ശുക്ലപക്ഷേ തു സപ്തമ്യാം മാസി ഭാദ്രപദേ ഹര । ഘൃതേനാഭ്യങ്ഗയേദ്ദേവം പഞ്ചപൂതാങ്ഗജേന വൈ । । ൧൧ അഭ്യങ്ഗയേദ്മഹേശം യഃ സര്ഷപൈഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതഃ । ദിനേ ദിനേ ജഗന്നാഥം പ്രവിഷ്ടം വര്ണകേ രവിമ് । । ൧൨ സ ഗച്ഛേദ്യാനമാരൂഢോ ഗൈരികം കിങ്കിണീകൃതമ് । വൈശ്വാനരപുരം ദിവ്യം ഗന്ധര്വാപ്സരശോഭിതമ് । । ൧൩ ശാല്യോദനം ഖണ്ഡമിശ്രം വജ്രം വജ്രസമന്വിതമ് । വര്ണഭക്തം പ്രയച്ഛേദ്യോ ഭാസ്കരായ ദിനേ ദിനേ । । ൧൪ ആരൂഢഃ സ വിമാനം തു ജ്വാലാമാലാകുലം ശുഭമ് । ഗച്ഛേന്മമ പുരം ദേവ സ്തൂയമാനോ മഹര്ഷിഭിഃ । । ൧൫ തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന ഭാസ്കരായ നരഃ ശിവ । വര്ണഭക്തം പ്രദാതവ്യം പ്രവിഷ്ടസ്യേഹ വര്ണകമ് । । ൧൬ ഘൃതപൂര്ണം ഖണ്ഡവേഷ്ടം കാസാരം മോദകം പയഃ । ദധ്യോദനം പായസം ച സംയാവം ഗുഡപൂപകാന് । । ൧൭ യേ പ്രയച്ഛന്തി ദേവസ്യ ഭാസ്കരസ്യേഹ വര്ണകമ് । തേ ഗച്ഛന്തി ന സന്ദേഹോ നരാ വൈ മന്ദിരം മമ । । ൧൮ അഹന്യഹനി യോ ഭക്ത്യാ ഭാസ്കരായ പ്രയച്ഛതി । അഭ്യങ്ഗായ ഘൃതം ദേയം സ യാതി പരമാം ഗതിമ് । । ൧൯ തഥാ യോ വര്ണഭക്തം ച അഹന്യഹനി ഭക്തിതഃ । സ പ്രാപ്യേഹ ശുഭാന്കാമാന്ഗച്ഛേത്സ ഭവസാലയമ് । । 1.55.൨൦ ചൂര്ണമുദ്വര്തനായേഹ യഃ പ്രയച്ഛേച്ഛുഭം രവേഃ । സ യാതി പരമം സ്ഥാനം യത്ര ദേവോ ദിവാകരഃ । । ൨൧ തതസ്തം സ്നാപയേദ്ദേവം പൌഷേ മാസി വിധാനതഃ । സപ്തമ്യാം ശുക്ലപക്ഷസ്യ ശൃണുഷ്വൈകമനാസ്തഥാ । । ൨൨ തീര്ഥോദകമുപാനീയ അന്യദ്വാഥ ജലം ശുഭമ് । വേദോക്തേന വിധാനേന പ്രതിമാം സ്ഥാപയേദ്ബുധഃ । । ൨൩ യജേദ്ധി തീര്ഥനാമാനി മനസാ സംസ്മരന്ബുധഃ । പ്രയാഗം പുഷ്കരം ദേവം കുരുക്ഷേത്രം ച നൈമിഷമ് । । ൨൪ പൃഥൂദകം ചന്ദ്രഭാഗാം ശൌരം ഗോകര്ണമേവ ച । ബ്രഹ്മാവര്തം കുശാവര്തം ബില്വകം നീലപര്വതമ് । । ൨൫ ഗങ്ഗാദ്വാരം തഥാ പുണ്യം ഗങ്ഗാസാഗരമേവ ച। കാലപ്രിയം മിത്രവനം ശുണ്ഡീരസ്വാമിനം തഥാ । । ൨൬ ചക്രതീര്ഥം തഥാ പുണ്യം രാമതീര്ഥം തഥാ ശിവമ് । വിതസ്താ ഹര്ഷപംഥാ വൈ തഥാ വൈ ദേവികാ സ്മൃതാ । । ൨൭ ഗങ്ഗാ സരസ്വതീ സിന്ധുശ്ചന്ദ്രഭാഗാ സനര്മദാ । വിപാശാ യമുനാ താപീ ശിവാ വേത്രവതീ തഥാ । । ൨൮ ഗോദാവരീ പയോഷ്ണീ ച കൃഷ്ണാ വേണ്യാ തഥാ നദീ । ശതരുദ്രാ പുഷ്കരിണീ കൌശികീ സരയൂസ്തഥാ । । ൨൯ തഥാന്യേ സാഗരാശ്ചൈവ സാന്നിധ്യം കല്പയന്തു വൈ । തഥാശ്രമാഃ പുണ്യതമാ ദിവ്യാന്യായതനാനി ച । । 1.55.൩൦ ഏവം സ്നാനവിധിം കൃത്വാ അര്ചയിത്വാ പ്രണമ്യ ച । ധൂപമര്ഘ്യം പ്രദത്ത്വാ തു പ്രതിമാമധിവാസയേത് । । ൩൧ ത്രിരാത്രം സപ്തരാത്രം വാ മാസം മാസാര്ധമേവ ച । സ്ഥിതം സ്നാനഗൃഹേ ദേവം പൂജയേദ്ഭക്തിതോ നരഃ । । ൩൨ ചത്വരേ ലേപയേദ്വേദിം ചതുരസ്രാം ശുഭേ കൃതാമ് । ചതുര്ദിശം ശ്വേതകുമ്ഭൈര്വിതാനവരശോഭിതാമ് । । ൩൩ കൃഷ്ണപക്ഷേ തു മാഘസ്യ സപ്തമ്യാം ത്രിപുരാംതക । കൃത്വാഗ്നികാര്യം വിധിവത്കൃത്വാ ബ്രാഹ്മണഭോജനമ് । । ൩൪ ശങ്ഖഭേരീനിനാദൈസ്തു ബ്രഹ്മഘോഷൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । പുണ്യാഹഘോഷവിവിധൈര്ബ്രാഹ്മണാന്സ്വസ്തി വാച്യ ച । । ൩൫ തതോഽസ്യ പരയാ ഭക്ത്യാ സൂര്യസ്യ പരമാത്മനഃ । രഥേന ദര്ശനീയേന കിങ്കിണീജാലമാലിനാ । । സൂര്യശ്ച ഭ്രാമയേദ്ദേവം മഹോത്സവപുരഃസരമ് । । ൩൬ ശുക്ലപക്ഷേ തു മാഘസ്യ രഥമാരോപയേദ്രവിമ് । കൃത്വാഗ്നിഹോമം വിധിവത്തഥാ ബ്രാഹ്മണഭോജനമ് । । ൩൭ പ്രീണയിത്വാ ജനം സര്വം ദക്ഷിണാഭോജനാദിനാ । പ്രപൂജ്യ ബ്രാഹ്മണാന്ദിവ്യാന്ഭൌമാംശ്ചാപി സുവാചകാന് । । ൩൮ ഇതിഹാസപുരാണാഭ്യാം വാചകോ ബ്രാഹ്മണോത്തമഃ । തതോ ദേവശ്ച ഇഷ്ടശ്ച സമ്പൂജ്യോ യത്നതസ്തദാ । । ൩൯ മാഘസ്യ ശുക്ലപക്ഷസ്യ പഞ്ചമ്യാമേകഭക്തകമ് । അയാചിതം ചതുര്ഥ്യാം തു ഷഷ്ഠ്യാം നക്തം പ്രകീര്തിതമ് । । 1.55.൪൦ സപ്തമ്യാമുപവാസം തു ആശ്രമാദ്രോപയേദ്രഥമ് । അഗ്നികാര്യം തു വൈ കൃത്വാ രഥസ്യ പുരതഃ ശിവ । । ൪൧ ഷഷ്ഠ്യാം ച രാത്രൌ ഭൂതേശ രഥസ്യേഹാധിവാസനമ് । ബ്രാഹ്മണാന്ഭോജയിത്വാ തു ദിവ്യാന്ഭൌമാംശ്ച വാചകാന് । । ൪൨ രഥമാരോപയേദ്ദേവം സപ്തമ്യാം ഭൂതഭാവനമ് । സിതായാം മാഘമാസേ തു തസ്യ ദേവാലയാഗ്രതഃ । । ൪൩ തത്രസ്ഥസ്യൈവ ദേവസ്യ കുര്യാദ്രാത്രൌ പ്രജാഗരമ് । നാനാവിധൈഃ പ്രേക്ഷണകൈര്ദീപവൃക്ഷോപശോഭിതൈഃ । ।൪൪ ശംഖതൂര്യനിനാദൈശ്ച ബ്രഹ്മഘോഷൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । കുര്യാത്പ്രജാഗരം ഭക്ത്യാ ദേവസ്യ പുരതോ നിശി । ।൪൫ തതോഽഷ്ടമ്യാം ച യത്നേന ദേവം രഥഗതം നയേത് । നഗരസ്യോത്തരം ദ്വാരം ശങ്ഖഭേരീ നിനാദിതമ് । । ൪൬ തതഃ പൂര്വം ദക്ഷിണം ച ദ്വാരം ചാപി തഥാ പരമ് । ഏവം ഹി ക്രിയമാണായാം യാത്രായാം വത്സരാവധൌ । । ൪൭ മാനവാഃ സുഖമേധന്തേ രാജാ ജയതി ചാഹിതാന് । നീരുജശ്ച ജനാഃ സര്വേ ഗവാം ശാന്തിര്ഭവേത്തഥാ । ।൪൮ കര്താരഭ്രാപി യാത്രായാഃ സ്യര്ഗഭാഗോ ഭവന്തി ഹി । വോഢാരശ്ച തഥാ വത്സ സൂര്യലോകം യജന്തി വൈ । । ൪൯ രുദ്ര ഉവാച കഥം സഞ്ചാല്യതേ ബ്രഹ്മന്സ്ഥാപിതാ പ്രതിഭാ സകൃത് । ഏതന്മേ വദ ദേവേശ സുമഹാന്സംശയോ ഹി മേ । । 1.55.൫൦ ബ്രഹ്മോവാച പൂര്വമേവ സഹസ്രാംശോര്യാനഹേതോര്മഹാത്മനഃ । സംവത്സരസ്യാവയവൈഃ ൧കല്പിതോഽസ്യ രഥോ മയാ । । ൫൧ സര്വേഷാം തു രഥാനാം വൈ സ രഥഃ പ്രഥമഃ സ്മൃതഃ । തം ദൃഷ്ട്വാ തു തതസ്ത്വന്യേ സ്യന്ദനാ വിശ്വകര്മണാ । । ൫൨ കല്പിതാഃ സര്വദേവാനാം സോമാദീനാമനേകശഃ । വിശ്വകര്മകൃതം പ്രാപ്യ രഥം ദേവേന പുത്രക । । ൫൩ പൂജാര്ഥമാത്മനോ ദത്തം മനവേ സത്കുലോദ്വഹ । മനുനേക്ഷ്വാകവേ ദത്തം മര്ത്യൈഃ സമ്പൂജ്യതാം രവിഃ । । ൫൪ അതസ്തു രഥയാനേന ൧ചാലനം വിഹിതം രവേഃ । തസ്മാന്ന ചാലനേ ദോഷഃ സവിതുശ്ചല ഏവ സഃ । । ൫൫ യസ്മാദ്രഥേന പര്യേതി ഭാസ്കരഃ പൃഥിവീമിമാമ് । ഗച്ഛന്ന ദൃശ്യതേ ചൈതന്മണ്ഡലം സവിതുസ്തഥാ । । ൫൬ അദൃഷ്ടം ചലതേ യസ്മാത്തസ്മാദ്വൈ പാര്വതീപ്രിയ । തദേവം രഥയാത്രാസു ദൃഷ്ടം ഭാനോര്മനീഷിഭിഃ । । ൫൭ അന്യേഷാം ചാലനം നേഷ്ടം ദേവാനാം പാര്വതീപ്രിയ । ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാദീനാം സ്ഥാപിതാനാം വിധാനതഃ । । ൫൮ തസ്മാദ്രഥേന ദേവസ്യ യാത്രാ കാര്യാ വിധാനതഃ । പ്രജാനാമിഹ ശാന്ത്യര്ഥം പ്രതിസംവത്സരം സദാ । । ൫൯ കാഞ്ചനോ വാഥ രൌപ്യോ വാ ദൃഢദാരുമയോഽപി വാ । ദൃഢാക്ഷയുഗചക്രശ്ച രഥഃ കാര്യഃ സുയന്ത്രിതഃ । । 1.55.൬൦ തസ്മിന് രഥവരേ ശ്രേഷ്ഠേ കല്പിതേ സുമനോരമേ । ആരോപ്യ പ്രതിമാം യത്നാദ്യോജയേദ്വാജിനഃ ശുഭാന് । । ൬൧ ഹരില്ലക്ഷണസമ്പന്നാന്സുമുഖാന്വശവര്തിനഃ । കുങ്കുമേന സമാലബ്ധാംശ്ചാമരസ്രഗ്വിഭൂഷിതാന് । । ൬൨ സദശ്വാന്യോജയിത്വാ തു രഥസ്യാര്ഘ്യം പ്രദായ ച । വിബുധാമ്പൂജയിത്യാ തു ധൂപമാല്യാനുലേപനൈഃ । । ൬൩ ആഹാരൈര്വിവിധൈശ്ചാപി ഭോജയിത്വാ ദ്വിജോത്തമാന് । ദീനാന്ധകൃപണാദീംശ്ച സര്വാന്സംതര്പ്യ ശക്തിതഃ
ഏത് വിധിയിൽ, ഏത് സമയത്ത്, ദൈവത്തെ രഥത്തിൽ കയറ്റി എങ്ങനെ യാത്ര നടത്തണം? ഭക്തിയോടെ ദൈവത്തിന്റെ രഥം വഹിക്കുന്നവർക്കും, നൃത്തം ചെയ്യുന്നവർക്കും ലഭിക്കുന്ന ഫലം എന്താണ്? ദൈവത്തോടൊപ്പം നൃത്തഗീതങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നവർക്കും, ഭക്തിയോടെ ജാഗരണം ചെയ്യുന്നവർക്കും എന്ത് ഫലം ലഭിക്കും? രവിയുടെ രഥം സമർപ്പിക്കുന്നവർക്കും, ഭക്തിയോടെ ഭോജനം, ബലി എന്നിവ അർപ്പിക്കുന്നവർക്കും എന്താണ് ഫലം? ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ദൈവമേ, ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഇതെല്ലാം വിശദമായി പറയൂ; എനിക്ക് അതീവ കൗതുകമുണ്ട്. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനായോ, ഗണപതിയായോ, ത്രയലോചനനായോ, നീ ചോദിച്ചത് വളരെ ഉചിതം. ഞാൻ വിശദമായി പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ. ഭാസ്കരന്റെ മഹാത്മ്യത്തോടെയുള്ള രഥയാത്രയും, ഇന്ദ്രോത്സവവും, രുദ്ര, ഞാൻ ഇവ രണ്ടും തന്നെ വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യലോകത്ത് ശാന്തിക്കായും, ലോകങ്ങൾക്കായി പൂജിക്കപ്പെടുന്ന മഹോത്സവങ്ങളാണ് ഇവ. ദേവമഹോത്സവങ്ങൾ നടക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ രാജാവിനും ജനങ്ങൾക്കും ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല; കള്ളന്മാരുടെ ഭീഷണി ഉണ്ടാവില്ല. അതുകൊണ്ട് ഭക്തിയോടെ ഈ മഹോത്സവങ്ങൾ നടത്തണം; ദുര്ഭിക്ഷം ഇല്ലാതാക്കാൻ ഇത് അനിവാര്യമാണ്. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ സപ്തമിയിലാണ് ഈ ഉത്സവം നടത്തേണ്ടത്. അന്നേദിവസം ദൈവത്തെ clarified വെണ്ണയിൽ നന്നായി അഭ്യംഗനം ചെയ്യണം. പഞ്ചപുതം ചേർന്ന എണ്ണ ഉപയോഗിച്ച് അഭ്യംഗനം ചെയ്യണം. മഹേശ്വരനെ സർഷപ എണ്ണയിൽ ഭക്തിയോടെ അഭ്യംഗനം ചെയ്താൽ, പ്രതിദിനം ജഗന്നാഥനായ രവി ദേവനെ വർണ്ണകത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചാൽ, ആൾ രഥത്തിൽ കയറി, ഗൈരികം, കിങ്കിണി എന്നിവയാൽ അലങ്കരിച്ച ദിവ്യമായ വൈശ്വാനരപുരത്തിൽ എത്തും; അവിടെ ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും അലങ്കാരമായി ഉണ്ടാകും. ശുദ്ധമായ അന്നം, കണ്ടം, മധുരം, clarified വെണ്ണ, പാൽ, தயിർ, പായസം, ഗുഡപൂവു എന്നിവ ദിവസേന ഭാസ്കരനു അർപ്പിച്ചാൽ, ആൾക്കു സംശയമില്ലാതെ എന്റെ മണ്ഡിരത്തിൽ പ്രവേശനം ലഭിക്കും. ഭക്തിയോടെ clarified വെണ്ണ ഉപയോഗിച്ച് അഭ്യംഗനം ചെയ്യുന്നവൻ പരമഗതിയിലേക്കു പോകും. ദിവസേന ഭക്തിയോടെ വർണ്ണഭക്തം അർപ്പിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് നല്ല ആഗ്രഹങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി ഭവസാലയത്തിലേക്കു പോകും. ഭാസ്കരനു ചൂടുവെള്ളത്തിൽ ചൂർണ്ണം അർപ്പിക്കുന്നവൻ ദിവാകരൻ വസിക്കുന്ന പരമസ്ഥാനത്തിൽ എത്തും. പൗഷ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ സപ്തമിയിലാണ് ദൈവത്തെ നന്നായി സ്നാനിപ്പിക്കണം. തീർത്ഥജലം കൊണ്ടുവന്ന്, വേദോപദേശപ്രകാരം പ്രതിമ സ്ഥാപിക്കണം. മനസ്സിൽ തീർത്ഥങ്ങളുടെ പേരുകൾ ചിന്തിച്ച് യജ്ഞം നടത്തണം — പ്രയാഗം, പുഷ്കരം, കുരുക്ഷേത്രം, നൈമിഷം, പൃഥൂദകം, ചന്ദ്രഭാഗ, ശൗരം, ഗോകർണം, ബ്രഹ്മാവർത്തം, കുശാവർത്തം, ബിൽവകം, നീലപർവതം, ഗംഗാദ്വാരം, ഗംഗാസാഗരം, കാലപ്രിയം, മിത്രവനം, ശുണ്ഢീരസ്വാമി, ചക്രതീർഥം, രാമതീർഥം, ശിവം, വിതസ്ത, ഹർഷപന്ത, ദേവിക, ഗംഗ, സരസ്വതി, സിന്ധു, ചന്ദ്രഭാഗ, നർമദ, വിപാശ, യമുന, താപി, ശിവ, വേത്രവതി, ഗോദാവരി, പയോഷ്ണി, കൃഷ്ണ, വേണി, ശതരുദ്ര, പുഷ്കരിണി, കൗശികി, സരയു, മറ്റു സമുദ്രങ്ങൾ, അശ്രമങ്ങൾ, ദിവ്യമായ ക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സാന്നിധ്യം ചിന്തിക്കണം. ഇങ്ങനെ സ്നാനവിധി നടത്തി, പൂജയും പ്രണാമവും ചെയ്ത്, ധൂപം, അർഘ്യം അർപ്പിച്ച് പ്രതിമയെ അഭിഷേകം ചെയ്യണം. മൂന്ന് ദിവസം, ഏഴ് ദിവസം, ഒരു മാസം, അർദ്ധമാസം എന്നിങ്ങനെ സ്നാനഗൃഹത്തിൽ ദൈവത്തെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം. ചതുര്വേദി നിർമ്മിച്ച്, നാലു ദിക്കിലും വെള്ളക്കലശങ്ങൾ വെച്ച് അലങ്കരിക്കണം. മാഘ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ സപ്തമിയിൽ അഗ്നികാര്യവും ബ്രാഹ്മണഭോജനവും നിർവഹിക്കണം. ശംഖം, ഭേരി, ബ്രഹ്മഘോഷം, പൂണ്യാഹഘോഷം എന്നിവയോടെ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അനുഗ്രഹിക്കണം. അതിനുശേഷം ഭക്തിയോടെ സൂര്യദേവനെ കിങ്കിണി ജാലം അലങ്കരിച്ച രഥത്തിൽ കയറ്റി മഹോത്സവമായി യാത്ര നടത്തണം. മാഘ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ രഥത്തിൽ രവിയെ കയറ്റി അഗ്നിഹോമവും ബ്രാഹ്മണഭോജനവും നടത്തണം. എല്ലാവരെയും ദക്ഷിണയോ ഭോജനമോ നൽകി സന്തോഷിപ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഭൂമിയിലെ പണ്ഡിതന്മാരെയും ആദരിക്കണം. ഇതിഹാസം, പുരാണം വായിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആദരിക്കണം. ദൈവത്തെ ഉത്സാഹത്തോടെ പൂജിക്കണം. മാഘ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ അഞ്ചാം തീയതിയിൽ ഒരു ഭോജനം മാത്രം, നാലാം തീയതിയിൽ യാഞ്ജനമില്ലാതെ, ആറാം തീയതിയിൽ രാത്രി ഉപവാസം, ഏഴാം തീയതിയിൽ ഉപവാസം, അശ്രമത്തിൽ രഥം കയറ്റണം. ആറാം തീയതിയിൽ രാത്രി രഥം അഭിഷേകം ചെയ്യണം. ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഭൂമിയിലെ പണ്ഡിതന്മാരെയും ഭോജനം നൽകണം. ഏഴാം തീയതിയിൽ ദൈവത്തെ രഥത്തിൽ കയറ്റണം. മാഘ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഏഴാം തീയതിയിൽ ക്ഷേത്രം മുന്നിൽ ദൈവം ഇരിക്കുമ്പോൾ രാത്രി ജാഗരണം നടത്തണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളും, ദീപങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരവും, ശംഖം, തൂരി, ബ്രഹ്മഘോഷം എന്നിവയോടെ ഭക്തിയോടെ ജാഗരണം നടത്തണം. എട്ടാം തീയതിയിൽ ദൈവത്തെ രഥത്തിൽ കയറ്റി നഗരത്തിന്റെ വടക്കൻ വാതിലിലൂടെ ശംഖം, ഭേരി എന്നിവ മുഴക്കി കൊണ്ടു കൊണ്ടുപോകണം. പിന്നെ കിഴക്ക്, തെക്ക് വാതിലുകളിലും അങ്ങനെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും യാത്ര നടത്തണം. ഒരു വർഷം ഇതു ചെയ്യുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും; രാജാവിന് ജയവും ജനങ്ങൾക്ക് രോഗമില്ലായ്മയും പശുക്കൾക്ക് സമാധാനവും ലഭിക്കും. യാത്രയിൽ പങ്കാളികളായവർക്കും വഹിക്കുന്നവർക്കും സൂര്യലോകം ലഭിക്കും. രുദ്രൻ ചോദിച്ചു: സ്ഥാപിച്ച പ്രതിമ എങ്ങനെ ചലിപ്പിക്കണം? ദൈവമേ, ഇതിൽ എനിക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്; ദയവായി വിശദമായി പറയൂ. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: സഹസ്രാംശുവിന്റെ യാത്രയ്ക്കായി വർഷത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഞാൻ രഥം നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാ രഥങ്ങളിലും അതാണ് പ്രധാനമായത്. അതിന്റെ മാതൃകയിൽ മറ്റു ദേവന്മാർക്കും വിശ്വകർമ്മൻ രഥങ്ങൾ നിർമിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ പൂജയ്ക്കായി മനുവിന് നൽകിയ രഥം ഇക്ഷ്വാകുവിന് നൽകി; മനുഷ്യർക്ക് രവി പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് രഥയാത്രയിൽ ചലനം അനുമതിയുണ്ട്; അതിൽ ദോഷമില്ല. സൂര്യൻ രഥത്തിൽ ഭൂമിയെ ചുറ്റുന്നു; അതിന്റെ ചക്രം കാണപ്പെടുന്നു. അതു കാണാനാകാത്തതുകൊണ്ടാണ് പാര്വതിപ്രിയേ, രഥയാത്രയിൽ ദർശനം മഹത്വമുള്ളതെന്ന് മനീഷികൾ പറയുന്നു. മറ്റ് ദേവന്മാർക്ക് ചലനം വേണ്ട; ബ്രഹ്മ, വിഷ്ണു, ശിവ തുടങ്ങിയവരുടെ പ്രതിമകൾ സ്ഥിരമായി വയ്ക്കണം. അതുകൊണ്ട് ദേവന്റെ രഥയാത്ര നിയമപ്രകാരം, ജനങ്ങളുടെ ശാന്തിക്കായി, വർഷംതോറും നടത്തണം. പൊൻ, വെള്ളി, ദൃഢമായ മരത്തിൽ, ദൃഢമായ ചക്രം, ദൃഢമായ അക്ഷം, നല്ല യന്ത്രം എന്നിവയാൽ രഥം നിർമ്മിക്കണം. അതിൽ മനോഹരമായ പ്രതിമ കയറ്റി, നല്ല കുതിരകൾ ചേര്ക്കണം. ഹരിയിലക്കങ്ങൾ, മനോഹരമായ മുഖം, കുങ്കുമം, ചാമരം, പുഷ്പമാല എന്നിവയാൽ അലങ്കരിച്ച കുതിരകൾ ചേർക്കണം. എല്ലായ്പ്പോഴും നല്ല കുതിരകൾ ചേർത്ത്, രഥത്തിന് അർഘ്യം നൽകി, ദേവന്മാരെ പൂജിച്ച്, ധൂപം, പുഷ്പം, ഉണക്കുമണം എന്നിവ അർപ്പിച്ച്, വിവിധ വിഭവങ്ങൾ നൽകി, ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ദരിദ്രരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം.
തസ്മാന്നാനാവിധൈഃ കാമൈര്ഭക്ഷ്യലേഹ്യസമന്വിതൈഃ । । ൬൭ പൂജയിത്വാ ജനം സര്വമിമമുച്ചാരയേന്മനുമ് । ബലിം ഗൃഹ്ണന്തു മേ ദേവാ ആദിത്യാ വസവസ്തഥാ । । ൬൮ മരുതോഥാശ്വിനൌ രുദ്രാഃ സുപര്ണാഃ പന്നഗാ ഗ്രഹാഃ । അസുരാ യാതുധാനാശ്ച൨ രഥസ്ഥാ യാസ്തു ദേവതാഃ । । ൬൯ ദിഗ്പാലാ ലോകപാലാശ്ച യേ ച വിഘ്നവിനായകാഃ । ജഗതഃ സ്വസ്തി കുര്വംതു യേ ച ദിവ്യാ മഹര്ഷയഃ । । 1.55.൭൦ മാ വിഘ്നം മാ ച മേ പാപം മാ ച മേ പരിപന്ഥിനഃ । സൌമ്യാ ഭവന്തു തൃപ്താശ്ച ദേവാ ഭൂതഗണാസ്തഥാ । । ൭൧ വാമദേവ്യൈഃ പവിത്രൈശ്ച മാനസ്തോകരഥന്തരൈഃ । ആകൃഷ്ണേന രജസാ ഋചമേകാമുദാഹരേത് । । ൭൨ തതഃ പുണ്യാഹശബ്ദേന കൃതവാദിത്രനിഃസ്വനൈഃ । രഥക്രമണകം കുര്യാദ്വര്ത്മനാ സുസമേന തു । । പുരുഷൈശ്ചാപി വോഢവ്യഃ സൂര്യഭക്തിസമന്വിതൈഃ । । ൭൩ സുകൃതൈഃ ച ൩പ്രഗ്രഹൈര്ദാന്തൈര്ബലീവര്ദ്ദൈരഥാപി വാ । യഥാ പര്യടനം ച സ്യാദ്വിഷമേ പഥി ഗച്ഛതഃ । । ൭൪ ഉപവാസസ്ഥിതൈര്വിപ്രൈര്ദിവ്യൈര്ഭൌമൈശ്ച സുവ്രതൈഃ । ത്രിംശദ്ഭിഃ ഷോഡശൈര്വാപി പ്രതിമാം ഭാസ്കരസ്യ തു । । ൭൫ സ്ഥാനാത്പ്രചാല്യം വൈ രുദ്ര രഥമാരോപയേച്ഛനൈഃ । രാജ്ഞീ ച നിക്ഷുഭാ രുദ്ര ഭാര്യേ തസ്യ മഹാത്മനഃ । । ൭൬ ശനൈരാരോപയേദ്രുദ്ര ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോ രഥേ । നിക്ഷുഭാം ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ രാജ്ഞീം ചാപ്യുത്തരേ തഥാ । ൭൭ ദ്വാവേവ ബ്രാഹ്മണൌ തസ്മിന്ദിവ്യോ ഭൌമശ്ച പാര്ശ്വയോഃ । ബ്രഹ്മകല്പസ്തഥാ ഭൌമഃ കൂബരസ്യോപരി സ്ഥിതഃ । ൭൮ ഗരുഡം പൃഷ്ഠതശ്ചാസ്യ വല്ഗമാനം പ്രകല്പയേത് । ആതപത്രം തഥാ ശ്വേതം സ്വര്ണദണ്ഡമനൌപമമ് । । ൭൯ സുവര്ണബിന്ദുഭിശ്ചിത്രം മണിമുക്താഫലോജ്ജ്വലമ് । തതസ്ത്വിന്ദ്രധനുഃപ്രഖ്യം സ്വര്ണദണ്ഡമഥാവ്രണമ് । । 1.55.൮൦ ധ്വജം പ്രകല്പയേത്തസ്യ പതാകാഭിരലങ്കൃതമ് । ഭൂതേശനാനാവര്ണാഭിസ്സപ്തഭിഃ കാമനാശനഃ । । ൮൧ ധ്വജോപരിചരം൧ വ്യോമ അരുണാധിഷ്ഠിതം ഭവേത് । രഥതുണ്ഡഗതാന്വിപ്രാന്നയേദ്രഥവരം രവേഃ । । ൮൨ സാരഥ്യം രുദ്ര കുര്യാദ്വൈ ശ്രേയോഽര്ഥമാത്മനഃ സദാ । നാരുഹേത രഥേഽശ്രദ്ധോ യദീച്ഛേച്ഛ്രേയ ആത്മനഃ । । ൮൩ രഥമാരോഹതസ്തസ്യ ക്ഷയം ഗച്ഛതി സന്തതിഃ । സ രഥോ ദേവദേവസ്യ വോഢവ്യോ ബ്രാഹ്മണൈഃ സദാ । । ൮൪ ക്ഷത്രിയൈശ്ചാപി വൈശ്യൈശ്ച ന തു ശൂദ്രൈഃ കദാചന । യേ ത്വന്യദേവതാഭക്താ യേ ച മദ്യപ്രവര്തകാഃ । । ൮൫ നൈതൈഃ ശൂദ്രൈശ്ച വോഢവ്യ ഇതരൈസ്തു സദോഹ്യതേ । ഉപവാസവ്രതോപേതൈര്വോഢവ്യഃ പാര്വതീപ്രിയ । । ൮൬ സ്വസ്ഥാനാച്ചലിതോ രുദ്ര പൂര്വദ്വാരം വ്രജേത൩ വൈ । ദിനമേകം വസേത്തത്ര പൂജ്യമാനോ നൃപേണ വൈ । । ൮൭ നാനാവിധൈഃ പ്രേക്ഷണകൈഃ പുരാണശ്രവണേന ച । നാനാവിധൈര്ബ്രഹ്മഘോഷൈര്ബ്രാഹ്മണാനാം ച തര്പണൈഃ । । ൮൮ സ്ഥിത്വാ തു തത്രാഷ്ടമ്യന്തം നവമ്യാം ചലതേ പുനഃ । വ്രജേത ദക്ഷിണം ദ്വാരം നഗരസ്യ ത്രിലോചന । । ൮൯ തത്രാപി ദിനമേകം തു തിഷ്ഠന്തേന്ധകസൂദന । സ്ഥിതേഽത്ര തൈഃ പൂജ്യമാനോ യഥാ രാജ്ഞാ തഥാ നൃപൈഃ । । 1.55.൯൦ തസ്മാദപി ചലേദ്ഭദ്ര ദ്വാരം പശ്ചാത്തതോത്തരമ് । തത്രാപി പൂജ്യഃ ശൂദ്രൈസ്തു വിധിവത്പ്രിയദര്ശന । । ൯൧ തസ്മാച്ച ചലതേ രുദ്ര വ്രജേന്മധ്യം പുരസ്യ തു । തത്രസ്ഥം പൂജയന്തി സ്മ ബ്രാഹ്മണാഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതാഃ । । ൯൨ ശംഖവാദിത്രനിര്ഘോഷൈസ്തഥാ പ്രേക്ഷണകൈര്വരൈഃ । ബ്രഹ്മഘോഷൈശ്ച വിവിധൈഃ സമന്താദ്ദീപകൈഃ ശുഭൈഃ । । ൯൩ നാനാവിധൈര്വിത്തദാനൈര്ബ്രാഹ്മണാനാം ച തര്പണൈഃ । ദീനാന്ധകൃപണാനാം ച തര്പണൈസ്ത്രിപുരാന്തക । । ൯൪ പുരമധ്യാത്തു ചലിതസ്തിഷ്ഠേത്പ്രാപ്യ സ്വമംദിരമ് । ഇത്ഥം പ്രാപ്യ സ്ഥിതോ ദേവഃ പുരതോ മംദിരസ്യ തു । । ൯൫ തത്ര സ്ഥിതഃ പൂജനീയോ ഭവേത്പൌരേണ കൃത്സ്നശഃ । പൂജ്യമാനസ്ത്വഹോരാത്രം രഥാരൂഢസ്തു തിഷ്ഠതി । । ൯൬ അപരേ ദിനേ വ്രജേത്സ്ഥാനം തച്ചിരന്തനമാദരാത് । ത്രയോദശ്യാം വ്യതീതായാം ചതുര്ദശ്യാം ത്രിലോചന । । ൯൭ സദൈവം ഭ്രാമയേദ്ദേവം ഗ്രഹേശം ദുരിതാപഹമ് । പരിവാരയുതം രുദ്ര സാനുഗം പരമേശ്വരമ് । । ൯൮ ഇതി ശ്രോഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി രഥസപ്തമീകല്പേ രഥയാത്രാവര്ണനം നാമ പഞ്ചപഞ്ചാശത്തമോധ്യായഃ
അതിനാൽ, പലവിധമായ ഇഷ്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഭക്ഷ്യവും ലേഹ്യവുമൊക്കെയും സമർപ്പിച്ച്, എല്ലാ ജനങ്ങളെയും ആദരപൂർവം പൂജിച്ച്, ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം: 'എന്റെ ബലികൾ ദേവന്മാർ സ്വീകരിക്കട്ടെ; ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, മരുതുകൾ, അശ്വിനികൾ, രുദ്രന്മാർ, സൂപർണ്ണന്മാർ, പന്നഗന്മാർ, ഗ്രഹങ്ങൾ, അസുരന്മാർ, യാതുധാനന്മാർ, രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ദേവതകൾ, ദിഗ്പാലന്മാർ, ലോകപാലന്മാർ, വിഘ്നവിനായകർ, ദിവ്യ മഹർഷികൾ, ഇവർ ലോകത്തിന് ശുഭം വരുത്തട്ടെ. ദോഷങ്ങളോ, പാപങ്ങളോ, തടസ്സങ്ങളോ ഉണ്ടാകരുത്. ദേവതകളും ഭൂതഗണങ്ങളും തൃപ്തരാകട്ടെ.' വാമദേവ്യരായ ശുദ്ധമായ മന്ത്രങ്ങൾ, മാനസ്തോകരഥാന്തരങ്ങൾ, കൃഷ്ണവർണ്ണമായ രികുകൾ ഇവയും ഉച്ചരിക്കണം. പിന്നെ, 'പുണ്യാഹ' എന്ന ശബ്ദത്തോടും വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തോടും കൂടി, രഥം സുതാര്യമാർഗ്ഗത്തിൽ നീക്കണം. ഈ രഥം സൂര്യഭക്തിയുള്ള പുരുഷന്മാർ വഹിക്കണം. നല്ല സ്വഭാവമുള്ള, കഠിനമായ, ദന്തമുള്ള കാളകളാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉത്തമമായ കുതിരകളാലോ, വഴിയിൽ കഠിനതയുണ്ടെങ്കിൽ അതനുസരിച്ച്, രഥം വഹിക്കാം. ഉപവാസം പാലിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരും, ദിവ്യരായ ഭൂമിയിലെ സുവ്രതന്മാരും, മുപ്പതോ, പതിനാറോ പേർ ചേർന്ന്, ഭാസ്കരന്റെ പ്രതിമയെ സ്ഥാനം വിട്ട് രഥത്തിൽ ശാന്തമായി ഇരുത്തണം. രാജ്ഞിയായ നിക്ഷുഭയും, ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഭാര്യയും, ഇരുവരെയും ശാന്തമായി രഥത്തിൽ ഇരുത്തണം; നിക്ഷുഭയെ ദക്ഷിണഭാഗത്തും, രാജ്ഞിയെ വടക്കുഭാഗത്തും. രണ്ട് ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ദിവ്യനും ഭൂമിയുമാണ്, രഥത്തിന്റെ ഇരുവശത്തും ഇരിക്കണം. കൂബരന്റെ മുകളിൽ, ബ്രഹ്മകല്പനായ ഭൂമിയുമുണ്ട്. രഥത്തിന്റെ പുറകിൽ ഗരുഡൻ, വാൽഗം പിടിച്ചിരിക്കും. വെളുത്ത കുടയും, സ്വർണ്ണദണ്ഡവും, മനോഹരമായ പതാകയും, മണിമുത്ത് പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച പതാകയും, ഇന്ദ്രധനുസ് പോലെയുള്ള സ്വർണ്ണദണ്ഡവും, ധ്വജവും ഒരുക്കണം. ഏഴ് നിറങ്ങളുള്ള ഭൂതേശന്മാരുടെ പതാകകൾ ധ്വജത്തിൽ അലങ്കരിക്കണം. ധ്വജത്തിന് മുകളിൽ, ആകാശത്തിൽ, അരുണൻ അധിഷ്ഠിതനായിരിക്കും. രഥത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്തെ ബ്രാഹ്മണന്മാർ രഥം നയിക്കണം. സാരഥ്യം രുദ്രൻ ചെയ്യണം. വിശ്വാസമില്ലാത്തവർ രഥത്തിൽ കയറരുത്. അങ്ങനെ കയറുന്നവരുടെ സന്തതിക്ക് നാശം വരും. ഈ രഥം ദേവദേവന്റെതായതിനാൽ, ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ മാത്രം വഹിക്കണം; ക്ഷത്രിയന്മാരോ, വൈശ്യന്മാരോ വഹിക്കാം, എന്നാൽ ശൂദ്രന്മാർക്ക് ഒരിക്കലും കഴിയില്ല. അന്യദേവതാഭക്തരും മദ്യപാനികൾക്കും രഥം വഹിക്കാൻ പാടില്ല. ഉപവാസവ്രതം പാലിക്കുന്നവർ മാത്രം വഹിക്കണം. രഥം സ്ഥാനം വിട്ടാൽ, പൂർവ്വദ്വാരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം; അവിടെ ഒരു ദിവസം രാജാവിന്റെ പൂജയോടെ നില്ക്കണം. വിവിധ കാഴ്ചകളും പുരാണശ്രവണവും ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ തൃപ്തിക്കായുള്ള ദാനങ്ങളും നടത്തണം. അവിടെ അഷ്ടമി കഴിഞ്ഞ് നവമിയിൽ ദക്ഷിണദ്വാരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം; അവിടെയും ഒരു ദിവസം രാജാക്കന്മാരുടെ പൂജയോടെ നില്ക്കണം. പിന്നെ പശ്ചിമദ്വാരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം; അവിടെ ശൂദ്രന്മാർക്ക് വിധിപ്രകാരം പൂജിക്കാം. അവിടെയും പൂജിച്ചശേഷം, നഗരത്തിന്റെ നടുവിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം; അവിടെ ഭക്തിയോടെ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പൂജിക്കും. ശംഖവാദ്യങ്ങൾ, വാദ്യങ്ങൾ, ദീപങ്ങൾ, ഭക്തിപൂർവം ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ തൃപ്തിക്കായുള്ള ദാനങ്ങൾ, ദരിദ്രന്മാരുടെയും അന്ധന്മാരുടെയും തൃപ്തിക്കായുള്ള ദാനങ്ങൾ എന്നിവ നടത്തണം. നഗരമധ്യത്തിൽ നിന്ന് സ്വന്തം ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അവിടെ ദേവൻ നില്ക്കുമ്പോൾ, നഗരവാസികൾ മുഴുവനും പൂജിക്കണം. ഒരു ദിവസം മുഴുവൻ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് പൂജ സ്വീകരിക്കും. അടുത്ത ദിവസം പഴയ സ്ഥലത്തേക്ക് ആദരപൂർവം കൊണ്ടുപോകണം.Trayodashi കഴിഞ്ഞ് ചതുർദശ്യിൽ ദൈവത്തെ, ഗ്രഹേശനെ, ദോഷങ്ങൾ നീക്കുന്ന പരമേശ്വരനെ, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം നഗരത്തിൽ ചുറ്റിക്കൊണ്ടു പോകണം.
സൂര്യരഥയാത്രാവര്ണനമ് ശ്രീരുദ്ര ഉവാച കഥം പ്രചാലയേദ്ബ്രഹ്മന് രഥസ്ഥം തമനാശനമ് । അനുഗാശ്ച കഥം ചാസ്യ കേ ച തേ അനുഗാ ക്രമാത് । । ൧ ഭൂയോഭൂയഃ സുരശ്രേഷ്ഠ വിസ്തരാന്മമ ശ്രേയസേ । ൧ വദ സര്വം ജഗന്നാഥ പരം കൌതൂഹലം ഹി മേ । । ൨ ബ്രഹ്മോവാച ശനൈര്നയേദ്രഥം രുദ്ര വര്ത്മനാ സു സമേന തു । യഥാ പര്യടനം തു സ്യാദ്വിഷമേ പഥി ഗച്ഛതഃ । । ൩ പ്രതീഹാരരഥം പൂര്വം നയേന്മാര്ഗവിശുദ്ധയേ । തസ്മാദനന്തരം രുദ്ര ദണ്ഡനായകമാദരാത് । । ൪ പിങ്ഗലം ച തതസ്തസ്യ പൃഷ്ഠഗം ചാദരാന്നയേത് । രക്ഷകോ ദ്വാരകോ യസ്മാദ്രഥാരൂഢൌ തു പൃഷ്ഠതഃ । । ൫ രഥാരൂഢസ്തഥാ ദിണ്ഡീ ദേവസ്യ പുരതഃ സ്ഥിതഃ । തസ്മാദപി തഥാ രുദ്ര ലേഖകോ ഭാസ്കരപ്രിയഃ । । ൬ ശനൈഃശനൈര്നയേദ്രുദ്ര രഥം ദേവസ്യ യത്നതഃ । യുഗാക്ഷചക്രഭങ്ഗോ വാ യഥാ ന സ്യാത്ത്രിലോചന । । ൭ ഈഷാഭങ്ഗേ ദ്വിജഭയം ഭഗ്നേഽക്ഷേ ക്ഷത്രിയക്ഷയഃ । തുലാഭങ്ഗേ തു വൈശ്യാനാം ശയ്യാശൂദ്രക്ഷയോ ഭവേത് । । ൮ യുഗഭങ്ഗേ ത്വനാവൃഷ്ടിഃ പീഠഭങ്ഗേ പ്രജാഭയമ് । പരചക്രാഗമം ൧ വിദ്യാച്ചക്രഭങ്ഗേ രഥസ്യ തു । । ൯ ധ്വജസ്യ പതനേ ചാപി നൃപഭങ്ഗം വിനിര്ദിശേത് । ൨വ്യങ്ഗിതപ്രതിമായാം തു രാജ്ഞോ മരണമാദിശേത് । । 1.56.൧൦ ഛത്രഭങ്ഗാദ്ഭയം രുദ്ര യുവരാജ്ഞോ വിനിര്ദിശേത് । ഉത്പന്നേഷ്വേവമാദ്യേഷു ഉത്പാതേഷ്വശുഭേഷു ച । । ൧൧ ബലികര്മ പുനഃ കുര്യാച്ഛാംതിഹോമം തഥൈവ ച । ബ്രാഹ്മണാന്വാചയേദ്ഭൂയോ ദദ്യാദ്ദാനാനി ചൈവ ഹി । । ൧൨ പൂര്വോത്തരേ ച ദിഗ്ഭാഗേ രഥസ്യാഗ്നിം പ്രകല്പയേത് । സമിദ്ഭിസ്തു ഘൃതാക്താഭിര്ഹോമയേജ്ജാതവേദസമ് । । ൧൩ സ്വാഹാകാരാന്വദന്സമ്യഗ്ദൈവതേഭ്യസ്ത്വനുക്രമാത് । ഗ്രഹേഭ്യശ്ച പ്രജാഭ്യശ്ച നാമാന്യുദ്ദിശ്യ ഹോമയേത് । । ൧൪ പ്രഥമം ചാഗ്നയേ സ്വാഹാ സ്വാഹാ സോമായ ചൈവ ഹി । സ്വാഹാ പ്രജാപതയേ ച ദേയാ ആഹുതയഃ ക്രമാത് । । ൧൫ സ്വസ്ത്യസ്ത്വിഹ ച വിപ്രേഭ്യഃ സ്വസ്തി രാജ്ഞേ തഥൈവ ച । ഗോഭ്യഃ സ്വസ്തി പ്രജാഭ്യശ്ച ജഗതഃ ശാന്തിരസ്തു വൈ । । ൧൬ ശം നോഽസ്തു ദ്വിപദേ നിത്യം ശാന്തിരസ്തു ചതുഷ്പദേ । ശം പ്രജാഭ്യസ്തഥൈവാസ്തു ശം സദാത്മനി ചാസ്തു വൈ । । ൧൭ ഭൂഃ ശാന്തിരസ്തു ദേവേശ ഭുവഃ ശാന്തിസ്തഥൈവ ച । സ്വശ്ചൈവാസ്തു തഥാ ശാന്തിഃ സര്വത്രാസ്തു തഥാ രവേഃ । । ൧൮ ത്വം ദേവ ജഗതഃ സ്രഷ്ടാ പോഷ്ടാ ചൈവ ത്വമേവ ഹി । പ്രജാപാല ഗ്രഹേശാന ശാന്തിം കുരു ദിവസ്പതേ । । ൧൯ ഇദമന്യച്ച വക്ഷ്യാമി ശാന്ത്യാ പരമകാരണമ് । യാത്രാകാരണഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ സ്വജന്മനഃ । । 1.56.൨൦ ദുഃസ്ഥാന്ഗ്രഹാംശ്ച വിജ്ഞായ ഗ്രഹശാന്തിം സമാചരേത് । പ്രാദേശമാത്രാഃ കര്ത്തവ്യാഃ സമിധോഽഥ പ്രമാണതഃ । । ൨൧ thumb|അര്ക thumb|പലാശ thumb|ഖദിര thumb|അപാമാര്ഗ thumb|അശ്വത്ഥ thumb|ഉദുമ്ബര thumb|ശമീ thumb|ദൂര്വാ thumb|കുശാ അര്കമയ്യോ രവേഃ കാര്യാ പാലാശ്യഃ ശശിനഃ സ്മൃതാഃ । ഖാദിര്യശ്ചൈവ ഭൌമായ ആപാമാര്ഗ്യോഽബ്ജസൂനവേ । । ൨൨ ആശ്വത്ഥ്യശ്ചാഥ ജീവായ ഔദുമ്ബര്യഃ സിതായ ച । അസിതായ ശമീമയ്യോ ദൂര്വാ കാര്യസ്തു രാഹവേ । ।൨ ൩ കേതവേ തു കുശാഃ കാര്യാഃ ദക്ഷിണാശ്ചാപ്യതഃ ശൃണു । സൂര്യായ ശോഭനാം ധേനും ശംഖം ദദ്യാദഥേന്ദവേ । । ൨൪ രക്തമനഡ്വാഹം ഭൌമായ കാഞ്ചനം സോമസൂനവേ । ജീവായ വാസസീ ദേയേ ശുക്രായാശ്വം സിതം ഹര । । ൨൫ ശനൈശ്ചരായ ഗാം നീലാം രാഹവേ ഭാണ്ഡപായസമ് । ഛാഗം തു കേതവേ ദദ്യാച്ഛൃണ്വേഷാം ഭോജനാന്യപി । । ൨൬ ഗുഡൌദനം തു സൂര്യായ സോമായ ഘൃതപായസമ് । ഹവിഷ്യമന്നം ഭൌമായ ക്ഷീരാന്നം സോമസൂനവേ । । ൨൭ ദധ്യോദനം തു ജീവായ ശുക്രായാഥ ഘൃതാശനമ് । തിലപിഷ്ടാംശ്ച മാഷാശ്ച സൂര്യപുത്രായ ദാപയേത് । । ൨൮ രാഹവേ ദാപയേന്മാംസം കേതവേ ചിത്രമോദനമ് । സൌവീരമാരനാലം ച സ്വിന്നബീജം ച കാഞ്ജികമ് । । ൨൯ യഥാ ബാണപ്രഹാരാണാം വാരണം കവചം സ്മൃതമ് । തഥാ ദൈവോപഘാതാനാം ശാന്തിര്ഭവതി വാരണമ് । । 1.56.൩൦ അഹിംസകസ്യ ദാന്തസ്യ ധര്മാര്ജിതധനസ്യ ച । നിത്യം ച നിയമസ്ഥസ്യ സദാ സാനുഗ്രഹാ ഗ്രഹാഃ । । ൩൧ ഗ്രഹാഃ പൂജ്യാഃ സദാ രുദ്ര ഇച്ഛതാ വിപുലം യശഃ । ശ്രീകാമഃ ശാന്തികാമോ വാ ഗ്രഹയജ്ഞം സമാചരേത് । । ൩൨ വൃഷ്ട്യായുഃപുഷ്ടികാമോ വാ തഥൈവാഭിചരന്പുനഃ । യാനപത്യാ ഭവേന്നാരീ ദുഷ്പ്രജാശ്ചാപി യാ ഭവേത് । । ൩൩ ബാലാ യസ്യാഃ പ്രമ്രിയന്തേ യാ ച കന്യാപ്രജാ ഭവേത് । രാജ്യഭ്രഷ്ടോ നൃപോ യസ്തു ദീര്ഘരോഗീ ച യോ ഭവേത് । । ൩൪ ഗ്രഹയജ്ഞഃ സ്മൃതസ്തേഷാം മാനവാനാം മനീഷിഭിഃ । തസ്മാദസൌ സദാ കാര്യഃ ശ്രേയോഽര്ഥം ജാനതാ ഹര । । ൩൫ ദത്തപുഷ്പഃ ക്രൂരദൃക്ച പുഷ്പജോ ധിഷണസ്തഥാ । സിതാസിതൌ തഥാ രുദ്ര ഉപരാഗഃ ശിഖീ തഥാ । । ൩൬ ഏതേ ഗ്രഹാ മഹാബാഹോ വിദ്വദ്ഭിഃ പൂജിതാഃ സദാ । താമ്രകാത്സ്ഫാടികാദ്രക്തചന്ദനാത്സ്വര്ണകാദപി । ൩൭ രാജതാദായസാത്സീസാദ്ഗ്രഹാഃ കാര്യാഃ൨ പ്രയത്നതഃ । സ്വര്ണേ വാഥ പടേ ലേഖ്യാ യഥാശാസ്ത്രം മഹേശ്വര । । ൩൮ യഥാവര്ണം പ്രദേയാനി വാസാംസി കുസുമാനി ച । ഗംധാശ്ച ബലയശ്ചൈവ ധൂപോ ദേയശ്ച ഗുഗ്ഗുലഃ । । ൩൯ കര്തവ്യാ മന്ത്ര൩വംതശ്ച ചരവഃ പ്രതിദൈവതമ് । ആകൃഷ്ണേന ഇമം ദേവാ അഗ്നിര്മൂര്ധാ ദിവഃ കകുത് । । 1.56.൪൦ ഉദ്ബുധ്യസ്വ യഥാസംഖ്യമൃച ഏതാഃ പ്രകീര്തിതാഃ । ബൃഹസ്പതേ അതിയദര്യസ്തഥൈവാന്നാത്പരിസ്രുതഃ । । ൪൧ ശം നോ ദേവീ തഥാ കാംഡാത്കേതും കൃണ്വന്നിമാഃ ക്രമാത് । പൂര്വോക്താഃ സമിധസ്ത്വത്ര യഥാശാസ്ത്രം പ്രഹോമയേത് । ।൪ ൨ ഏകൈകസ്യാഷ്ടശതകമഷ്ടാവിംശതിരേവ വാ । ഹോതവ്യാ മധുസര്പിഭ്യാം ദധ്നാ ചൈവ സമന്വിതാഃ । ।൪ ൩ പൂര്വോക്തഭോജനം യദ്ധി ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ നിവേദയേത് । ശക്തിതോ വാ യഥാലാഭം ദക്ഷിണാ തു൧ വിധാനതഃ । । ൪൪ യശ്ച യസ്യ യദാ ദുഃസ്ഥഃ സ തം യത്നേന പൂജയേത് । മയൈഷാ ഹി വരോ ദത്തഃ പൂജിതാഃ പൂജയിഷ്യഥ । । ൪൫ ഗ്രഹാധീനാ നരേംദ്രാണാമുച്ഛ്രയാഃ പതനാനി ച । ഭാവാഭാവൌ ച ജഗതസ്തസ്മാത്പൂജ്യതമാ ഗ്രഹാഃ । । ൪൬ ഗ്രഹാ ഗാവോ നരേന്ദ്രാശ്ച ഗുരവോ ബ്രാഹ്മണാസ്തഥാ । പൂജിതഃ പൂജയന്ത്യേതേ നിര്ദഹന്ത്യപമാനിതാഃ । । ൪൭ യഥാ സമുത്ഥിതം യന്ത്രം യന്ത്രേണൈവ പ്രഹന്യതേ । തഥാ സമുത്ഥിതാം പീഡാം ഗ്രഹശാന്ത്യാ ൩ പ്രശാമയേത് । । ൪൮ യജ്വനാം സത്യവാക്യാനാം തഥാ നിത്യോപവാസിനാമ് । ജപഹോമപരാണാം ച സര്വം ദുഷ്ടം പ്രശാമ്യതി । । ൪ ൯ ഏവം കൃത്വാ പ്രജാശാന്തിം കൃത്വാ ച സ്വസ്തിവാചനമ് । പുനഃ സജ്ജം രഥം കൃത്വാ കുര്യാത്പ്രകമണം ഹര । । 1.56.൫൦ മാര്ഗം ശേഷം നയിത്വാ തു നയേദ്ദേവാലയം രവിമ് । പൂജയിത്വാ തതഃ ൪പൂര്വാ യാഃ പ്രോക്താ രഥദേവതാഃ । । ൫൧ യഥാ പൂജ്യാ ഗ്രഹാഃ സര്വേ ഉത്പാതേഷു ത്രിലോചന । രഥദേവാസ്തഥാ൫ പൂജ്യാ യാഃ സ്ഥിതാ രഥമാശ്രിതാഃ । । ൫൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ ആദിത്യമഹിമവര്ണനം നാമ ഷട്പഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
സൂര്യരഥയാത്രയുടെ ക്രമം ശ്രീരുദ്രൻ ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മാവേ, ആ അശുഭങ്ങൾ നീക്കുന്ന ദൈവത്തെ രഥത്തിൽ കയറ്റി എങ്ങനെ യാത്ര നടത്തണം? ആരൊക്കെയാണ് അവന്റെ അനുഗാമികൾ? അവരൊക്കെ ഏത് ക്രമത്തിൽ പോകണം? ദൈവമേ, ഇതെല്ലാം വീണ്ടും വിശദമായി പറയൂ; എനിക്ക് അതീവ കൗതുകമുണ്ട്. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: രുദ്രാ, രഥം വളരെ മൃദുവായി, സമതലമായ വഴിയിൽ, സൂക്ഷ്മതയോടെ മുന്നോട്ട് നയിക്കണം. കുഴിയുള്ള വഴിയാണെങ്കിൽ പോലും യാത്ര തടസ്സപ്പെടാതെ മുന്നോട്ട് പോകണം. ആദ്യം മാർഗം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ പ്രതീഹാര രഥം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകണം. അതിന് ശേഷം കാവൽനാഥന്റെ രഥം ആദരവോടെ നയിക്കണം. പിന്നെ പിങ്ക് നിറമുള്ള രഥം, കാവലുകാരൻ, വാതിൽരക്ഷകൻ എന്നിവരെ പിന്നിൽ സൂക്ഷിക്കണം. ദേവന്റെ രഥത്തിന് മുന്നിൽ ദിണ്ഢി എന്ന പ്രഖ്യാപകൻ നില്ക്കണം. അതിന് ശേഷം ഭാസ്കരനു പ്രിയപ്പെട്ട ലേഖകൻ. ദൈവത്തിന്റെ രഥം വളരെ സൂക്ഷ്മതയോടെ, പതുക്കെ നയിക്കണം; അക്ഷം, ചക്രം, യുക് എന്നിവ ഒടിയാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കണം. യുക് ഒടിയാൽ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭയം; അക്ഷം ഒടിയാൽ ക്ഷത്രിയർക്കു നാശം; തുലാ ഒടിയാൽ വൈശ്യർക്കു നഷ്ടം; പീഠം ഒടിയാൽ ശൂദ്രർക്കു നാശം. യുക് ഒടിയാൽ മഴയില്ല; പീഠം ഒടിയാൽ ജനങ്ങൾക്ക് ഭയം; ശത്രുവിന്റെ ചക്രം വന്നാൽ ആക്രമണം; രഥത്തിന്റെ ചക്രം ഒടിയാൽ വിജ്ഞാന നഷ്ടം. പതാക വീണാൽ രാജാവിന്റെ നാശം; പ്രതിമക്ക് ദോഷം വന്നാൽ രാജാവിന്റെ മരണം. കുട ഒടിയാൽ യുവരാജാവിനു ഭയം. ഇങ്ങനെയുള്ള അശുഭങ്ങൾ സംഭവിച്ചാൽ, ബലികർമ്മവും ശാന്തിഹോമവും വീണ്ടും നടത്തണം; ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വിളിച്ച് ദാനം നൽകണം. രഥത്തിന്റെ ഈശാന കോണിൽ അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച്, clarified വെണ്ണ പുരണ്ട സമിദ് ഉപയോഗിച്ച് ജാതവേദസിനു ഹോമം നടത്തണം. ദേവന്മാർക്കും ഗ്രഹങ്ങൾക്കും ജനങ്ങൾക്കും പേരുപറഞ്ഞ് സ്വാഹാ വിളിച്ച് ഹോമം നടത്തണം. ആദ്യം അഗ്നിക്കു സ്വാഹാ, പിന്നെ സോമനു, പിന്നെ പ്രജാപതിക്കു അർപ്പണം ചെയ്യണം. ഇവിടെയുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും രാജാവിനും പശുക്കൾക്കും ജനങ്ങൾക്കും ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ; ലോകത്തിന് സമാധാനം ഉണ്ടാകട്ടെ. രണ്ട് കാലുകളുള്ളവർക്കും നാലു കാലുകളുള്ളവർക്കും ജനങ്ങൾക്കും ആത്മാവിനും ശാന്തി ഉണ്ടാകട്ടെ. ഭൂമിക്കും അന്തരീക്ഷത്തിനും സ്വർഗ്ഗത്തിനും സമാധാനം ഉണ്ടാകട്ടെ; എല്ലായിടത്തും സൂര്യനു സമാധാനം ഉണ്ടാകട്ടെ. ദൈവമേ, നീ ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും പോഷകനും പ്രജാപാലകനും ഗ്രഹങ്ങളുടെ നാഥനും ആകുന്നു; ദിവസ്പതിയായ നീ ശാന്തി നൽകണം. ഇനി മറ്റൊരു പരമശാന്തിയുടെ കാരണവും ഞാൻ പറയും. യാത്രയ്ക്കും വ്യക്തിയുടെ ജനനത്തിനും കാരണമായ ദോഷഗ്രഹങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവർക്കായി ശാന്തി ചെയ്യണം. അർക്ക്, പാലാശം, ഖദിരം, അപാമാർഗം, അശ്വത്ത, ഉദുംബരം, ശമീ, ദൂർവ, കുശ എന്നിവയാൽ സമിദ് ഒരുക്കണം. സൂര്യനു അർക്ക, ചന്ദ്രനു പാലാശം, മംഗളനു ഖദിരം, ബുധനു അപാമാർഗം, ഗുരുവിനു അശ്വത്ത, ശുക്രനു ഉദുംബരം, ശനിക്കു ശമീ, രാഹുവിനു ദൂർവ, കെതുവിനു കുശ. സൂര്യനു മനോഹരമായ പശു, ചന്ദ്രനു ശംഖം, മംഗളനു ചുവപ്പു കാള, ബുധനു പൊൻ, ഗുരുവിനു വസ്ത്രം, ശുക്രനു വെള്ള കുതിര, ശനിക്കു നീല പശു, രാഹുവിനു പാൽപായസം, കെതുവിനു ആട് നൽകണം. ഭക്ഷണങ്ങൾ: സൂര്യനു ചക്കരച്ചോറ്, ചന്ദ്രനു നെയ്പായസം, മംഗളനു ഹവിസ്യാന്നം, ബുധനു പാൽചോറ്, ഗുരുവിനു തയിർചോറ്, ശുക്രനു നെയ്ഭക്ഷണം, ശനിക്കു എള്ളുപൊടി, ഉഴുന്ന്, രാഹുവിനു ഇറച്ചി, കെതുവിനു മിശ്രിതം, പുളിച്ചരിയും പാനീയവും. വില്ലിനുള്ള കവർ പോലെ ദൈവോപഘാതങ്ങൾ തടയാൻ ശാന്തി ചെയ്യണം. അഹിംസകനും, ദമനശീലനും, ധർമ്മത്തിൽ സമ്പാദിച്ച സമ്പത്തുള്ളവനും, നിരന്തരം നിയമത്തിൽ നില്ക്കുന്നവനും ഗ്രഹങ്ങൾ എപ്പോഴും അനുഗ്രഹം നൽകും. വലിയ യശസ്സും ഐശ്വര്യവും ശാന്തിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഗ്രഹയജ്ഞം ചെയ്യണം. മഴ, ആയുസ്സ്, സമൃദ്ധി, മക്കളില്ലായ്മ, ദീർഘരോഗം, രാജ്യം നഷ്ടം, കുട്ടികൾ മരിക്കുന്നത്, കന്യകമാത്രം ഉള്ളത് — ഇവയ്ക്കെല്ലാം ഗ്രഹയജ്ഞം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്ഷേമത്തിനായി ഇത് ചെയ്യണം. ദത്തപുഷ്പൻ, ക്രൂരദൃക്, പുഷ്പജൻ, ധിഷണൻ, സിതൻ, അസിതൻ, ഉപരാഗൻ, ശിഖി — ഇവയെല്ലാം പണ്ഡിതന്മാർ എപ്പോഴും പൂജിക്കണം. താമ്രം, സ്ഫടികം, ചുവന്ന ചന്ദനം, പൊൻ, വെള്ളി, ഇരുമ്പ്, സീസം, പൊന്നിൽ അല്ലെങ്കിൽ തൂവലിൽ വരച്ച്, വസ്ത്രം, പൂവ്, സുഗന്ധം, ബലി, ഗഗ്ഗുലു ധൂപം എന്നിവ അർപ്പിക്കണം. ഓരോ ദേവതയ്ക്കും മന്ത്രം ചേർത്ത് ഹോമം ചെയ്യണം: "ആകൃഷ്ണേന ഇമം ദേവാ അഗ്നിർമൂർധാ ദിവ: കകുത്" തുടങ്ങിയ മന്ത്രങ്ങൾ. ഓരോ ദേവതയ്ക്കും എട്ടോ ഇരുപത്തിയെട്ടോ ഹോമം തേനും നെയ്യും തയിരും ചേർത്ത് നടത്തണം. മുമ്പ് പറഞ്ഞ ഭക്ഷണം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നൽകണം; കഴിയുന്നത്ര ദാനം നൽകണം. ആർക്ക് ദോഷം ഉണ്ടോ, അവനെ അതിനനുസരിച്ച് പൂജിക്കണം. ഞാൻ തന്ന വരം: പൂജിക്കപ്പെട്ടവർ അനുഗ്രഹം നൽകും. രാജാക്കന്മാരുടെ ഉയർച്ചയും തകർച്ചയും ഗ്രഹങ്ങൾ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ലോകത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പും ഇല്ലായ്മയും ഗ്രഹങ്ങൾക്കാണ്. അതുകൊണ്ട് ഗ്രഹങ്ങൾ ഏറ്റവും പൂജ്യമാണ്. ഗ്രഹങ്ങൾ, പശുക്കൾ, രാജാക്കന്മാർ, ഗുരുക്കന്മാർ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ — ഇവരെ പൂജിച്ചാൽ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കും; അപമാനിച്ചാൽ നാശം വരും. യന്ത്രം മറ്റൊരു യന്ത്രം കൊണ്ട് തടയുന്നതുപോലെ, ഗ്രഹശാന്തി കൊണ്ട് ദോഷങ്ങൾ മാറ്റണം. സത്യവ്രതികളായ യജ്ഞികന്മാർ, നിരന്തരം ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവർ, ജപഹോമത്തിൽ ലയിച്ചവർ — ഇവർക്കു എല്ലാ ദോഷങ്ങളും അകറ്റപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ജനങ്ങൾക്ക് ശാന്തി വരുത്തി, സ്വസ്തിവാചനം പറഞ്ഞ്, വീണ്ടും രഥം ഒരുക്കി യാത്ര തുടരണം. ശേഷിച്ച വഴി പൂർത്തിയാക്കി, ദൈവത്തെ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ച്, മുമ്പ് പറഞ്ഞ രഥദേവതകളെയും, ദുരിതകാലങ്ങളിൽ ഗ്രഹങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നതുപോലെ, പൂജിക്കണം.
രഥയാത്രാവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ക്ഷീരം യവാഗൂര്ബ്രഹ്മണേ സ്യാത്പരമാന്നം ത്രിലോചന । ഫലാനി കാര്തികേയസ്യ ദദ്യാദ്ഭൂതേശപ്രീതയേ । । വിവസ്വതേ മധു മാംസം തഥാ മദ്യം ച സുവ്രത । । ൧ പുരുഹൂതായ ഭക്ഷ്യാണി സാനുഗായ നിവേദയേത് । ഹവിരന്നമഗ്നയേ സ്യാദഗ്രാന്നം വിഷ്ണവേ തഥാ । । ൨ രാക്ഷസേഭ്യഃ സമൈരേയം ദദ്യാന്മാംസൌദനം ഹര । സംസ്കൃതം പിശിതാന്നം ച രേവതായ നിവേദയേത് । । ൩ തിലാന്നം പിതൃരാജായ ദദ്യാത്ത്രിപുരസൂദന । ആശ്വിനാഭ്യാമപൂപാംസ്തു വസുഭ്യോ മാംസമോദനമ് । । ൪ പിതൃഭ്യഃ പായസം ദദ്യാദ്ഘൃതാക്തം മധുനാ സഹ । കാത്യായന്യൈ യവാഗൂം ച ശ്രിയൈ ദദ്യാത്തഥാ ദധി । । ൫ സരസ്വത്യൈ ത്രിമധുരം വരുണായേക്ഷുരസൌദനമ് । ൧ഖാഡവാന്നം ധനപതാവേവം മിത്രേ ത്രിലോചന । । ൬ സസ്നേഹേന തു തക്രേണ മരുദ്ഭ്യസ്തര്പണം സ്മൃതമ് । മാംസാന്നഭക്തസൂപാംശ്ച മാതൃഭ്യോ വൈ നിവേദയേത് । । ൭ ഉല്ലേപികാശ്ച ഭൂതേഭ്യോ ജലം സൂര്യായ വൈ ഹര । ദദ്യാദ്ഗണാധിപതയേ മോദകാംസ്ത്രിപുരാന്തക । । ൮ ശഷ്കുല്യസ്തു നൈര്ഋതായ ദേയാഃ സ്യുര്ഗണനായക । സര്വഭക്ഷ്യാണി വിശ്വേഭ്യോ ദാതവ്യാനി സമന്തതഃ । । ൯ ക്ഷീരൌദനമൃഷിഭ്യസ്തു ക്ഷീരം നാഗേഭ്യ ഏവ ഹി । സൂര്യരഥായ ബലിം ദദ്യാത്കുര്യാദ്വൈ സാര്വഭൌതികമ് । । 1.57.൧൦ ഉദ്വര്തനം സുരാ മാംസം തദ്വാഹേഭ്യശ്ച ഭാരത । ആജ്യം ച ബ്രഹ്മണേ ദദ്യാത്ത്ര്യമ്ബകായ തിലാംസ്തഥാ । । ൧൧ സ്വാഹാതനയേ വൈ ലാജാ ദാതവ്യാസ്ത്രിപുരാന്തക । ഭാസ്കരായ സദാ ദദ്യാത്കോവിദാരം ത്രിലോചന । । ൧൨ രാജവൃക്ഷം തഥേന്ദ്രായ ഹവിഷ്യം പാവകായ ച । ചക്രിണേ സപ്തധാന്യം ച ഗരുഡേ മത്സ്യമോദനമ് । । ൧൩ യക്ഷേഭ്യോ വിവിധാന്നാനി നിര്യാസം രേവതേ ത്യജേത് । വൈകംകതസ്രജോ രുദ്ര യമായ പരികീര്തിതാഃ । । ൧൪ ദേയം സ്യാത്കര്ണികാരം തു അശ്വിഭ്യാം വൃഷഭധ്വജ । ശ്രിയൈ പദ്മാനി ദേയാനി ചംഡികായ സുചംദനമ് । । ൧൫ നവനീതം സരസ്വത്യൈ വിനതായൈ തഥാമിഷമ് । പുഷ്പാണ്യപ്സരസാം രുദ്ര മാലത്യാഃ പരികീര്ത്തിതമ് । । ൧൬ വരുണായാഗ്നിമന്ഥം തു ഫലം മൂലം നിര്ഋതയേ । ബില്വം ദദ്യാത്കുബേരായ കപിത്ഥം മരുതാം തഥാ । । ൧൭ ഗംധര്വേഭ്യസ്ത്വാരഗ്വധം ദദ്യാത്ത്രിപുരസൂദന । വാസവേഭ്യസ്തു കര്പൂരം ദദ്യാദ്ദാരു ഗണാധിപേ । । ൧൮ പിതൃഭ്യഃ പിണ്ഡമൂലാനി ഭൂതേഭ്യശ്ച ബിഭീതകമ് । ഗോഭ്യോ യവാന്പ്രദദ്യാദ്വൈ മാതൃഭ്യശ്ചാക്ഷതാന്ഹര । । ൧൯ ഗുഗ്ഗുലം വിഘ്നപതയേ വിശ്വേഭ്യോ ദേയമോദനമ് । ഋഷിഭ്യോ ബ്രഹ്മവൃക്ഷം തു നാഗേഭ്യോ വിഷമുത്തമമ് । । 1.57.൨൦ ഭാസ്കരസ്യേഹ ദേയാനി സകലാനി ഗണാധിപ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: രഥയാത്രയുടെ സമയത്ത് ബ്രഹ്മാവിന് പാൽപായസം നൽകണം, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവനേ, ഏറ്റവും നല്ല അന്നവും അർപ്പിക്കണം. കാർത്തികേയനു ഫലങ്ങൾ സമർപ്പിക്കണം, ഭൂതേശ്വരൻ സന്തോഷിക്കാനായി. വിവസ്വാനു തേനും ഇറച്ചിയും മദ്യം നൽകണം, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവനേ. പുരൂഹൂതനും അവന്റെ അനുചിതന്മാർക്കും വിഭവങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം. അഗ്നിക്കു ഹവിരന്നം, വിഷ്ണുവിന് ആദ്യഭാഗം അന്നം നൽകണം. രാക്ഷസന്മാർക്ക് മധുരപാനവും ഇറച്ചിചോരും, രേവതയ്ക്കു വിഭവമായ ഇറച്ചിഅന്നം സമർപ്പിക്കണം. പിതൃരാജാവിന് എള്ള് ചോറ് നൽകണം, ത്രിപുരസൂദനേ. അശ്വിനീദേവന്മാർക്ക് അപ്പം, വസുക്കൾക്ക് ഇറച്ചിചോറ് നൽകണം. പിതാക്കന്മാർക്ക് നെയ്യും തേനും ചേർത്ത പായസം അർപ്പിക്കണം. കാത്യായനിക്ക് യവാഗൂ, ശ്രീദേവിക്ക് തൈര് നൽകണം. സരസ്വതിക്ക് മൂന്നു വിധം മധുരം, വരുണനു കരിമ്പ് ചോറ്. ധനപതിക്ക് ഖാഡവം, മിത്രനു അന്നം സമർപ്പിക്കണം, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവനേ. മരുത് ദേവന്മാർക്ക് നെയ്യും മോറും ചേർത്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം. മാതൃകൾക്ക് ഇറച്ചിയും അന്നവും കറിയും സമർപ്പിക്കണം. ഭൂതങ്ങൾക്കു ചട്ണി, സൂര്യനു വെള്ളം, ഹരനേ. ഗണനാഥന് മോദകം നൽകണം, ത്രിപുരാന്തകാ. നൈരൃതനു ശസ്കുലി അർപ്പിക്കണം, ഗണനാഥാ. സർവ്വഭക്ഷ്യങ്ങൾ വിശ്വദേവന്മാർക്ക് ചുറ്റും നൽകണം. ഋഷികൾക്ക് പാൽചോറ്, നാഗങ്ങൾക്ക് പാൽ. സൂര്യന്റെ രഥത്തിന് സർവ്വഭൗതിക ബലിയും അർപ്പിക്കണം. രഥം വലിക്കുന്നവർക്കു ഉലേപനം, മദ്യം, ഇറച്ചി എന്നിവ നൽകണം, ഭാരതാ. ബ്രഹ്മാവിന് നെയ്യും, ത്ര്യമ്പകനു എള്ളും നൽകണം. സ്വാഹയുടെ പുത്രിക്ക് പൊരിപ്പരുത്തും, ത്രിപുരാന്തകാ. ഭാസ്കരനു എപ്പോഴും കോവിദാരവൃക്ഷം, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവനേ. ഇന്ദ്രനു രാജവൃക്ഷം, അഗ്നിക്കു ഹവിരന്നം. ചക്രധാരിക്ക് ഏഴ്വിധം ധാന്യങ്ങൾ, ഗരുഡന് മീനചോറ്. യക്ഷന്മാർക്ക് പലവിധം വിഭവങ്ങൾ, രേവതയ്ക്കു നിസ്സാരവും. രുദ്രന് വൈക്കംകതമാല, യമന് കർണികാരപൂവ്. അശ്വിനീദേവന്മാർക്കും കർണികാരപൂവ്, വൃഷഭധ്വജാ. ശ്രീദേവിക്ക് താമര, ചണ്ഡികയ്ക്ക് നല്ല ചന്ദനം. സരസ്വതിക്ക് വെണ്ണ, വിനതയ്ക്കു ഇറച്ചി. അപ്പ്സരസ്സുകൾക്ക് പൂക്കൾ, രുദ്രാ, മാലതി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. വരുണനു അഗ്നിമന്തം, നിരൃതിക്കു ഫലവും കിഴങ്ങും. കുബേരനു ബില്വം, മരുതുകൾക്ക് കപിത്തം. ഗന്ധർവന്മാർക്ക് ആരഗ്വധം, ത്രിപുരസൂദനേ. വാസുക്കൾക്ക് കർപ്പൂരം, ഗണനാഥന് മരുമരം. പിതാക്കന്മാർക്ക് കിഴങ്ങുവർഗ്ഗങ്ങൾ, ഭൂതങ്ങൾക്കു ബിഭീതകം. പശുക്കൾക്ക് യവം, മാതൃകൾക്ക് അക്ഷതം, ഹരനേ. വിഘ്നപതിക്ക് ഗുഗ്ഗുള്, വിശ്വദേവന്മാർക്ക് അന്നം. ഋഷികൾക്ക് ബ്രഹ്മവൃക്ഷം, നാഗങ്ങൾക്ക് ഉത്തമവിഷം. ഈ എല്ലാം ഭാസ്കരനു അർപ്പിക്കണം, ഗണനാഥാ.
കാര്പാസബീജലവണതുഷൈര്ദുര്ദൃഷ്ടിശാന്തയേ । । ൨൮ വേദീമാരോപയേത്പശ്ചാത്പത്നീഭ്യാം സഹ സുവ്രത । തത്രസ്ഥം പൂജയേദ്ദേവം ദിനാനി ദശ സുവ്രത । । ൨൯ ദശാഹികേതി വിഖ്യാതാ യാ പൂജാ ഭൂതലേ ഹര । തയാ സമ്പൂയേദ്ദേവം ചതുര്ഥേഽഹ്നി തഥാ ഹര । । 1.57.൩൦ ചതുര്ഥേഽഹനി കര്തവ്യം യത്നാദ്ധി സ്നപനം രവേഃ । അഭ്യങ്ഗഭോജനാദ്യൈസ്തു പൂജാസത്കാരമണ്ഡലൈഃ । । ൩൧ അനേന വിധിനാ പൂജ്യ ദശാഹാനി ദിവാകരമ് । തതോ നയേത്പരം സ്ഥാനം യത്തത്പൂര്വമഥാലയമ് । । ൩൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി രഥസപ്തമീകല്പ ആദിത്യമഹിമവര്ണനം നാമ സപ്തപഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
ദുഷ്ടദൃഷ്ടി ശാന്തിക്കായി, കർപ്പാസബീജവും ഉപ്പും തവിടുംകൊണ്ട് ഒരു വേദി നിർമ്മിച്ച്, ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ചേർന്ന്, അവിടെ ദൈവത്തെ പത്തു ദിവസം ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം. ഭൂമിയിൽ ഈ പത്തു ദിവസത്തെ പൂജ വളരെ പ്രശസ്തമാണ്, ഹരനേ. ഈ രീതിയിൽ ദൈവത്തെ സമ്പൂർണ്ണമായി ആദരിക്കണം. നാലാം ദിവസം സൂര്യന്റെ അഭിഷേകം ശ്രദ്ധയോടെ നടത്തണം. ഉണങ്ങിയതും ഭക്ഷണവും മറ്റു പൂജാപാചാരങ്ങളും അർപ്പിച്ച്, ഈ വിധിയിൽ പത്തു ദിവസം സൂര്യനെ ആരാധിക്കണം. അതിന് ശേഷം ദൈവത്തെ പഴയ ആലയത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുപോകണം.