പുരുഷലക്ഷണവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ദക്ഷിണാവര്തലിങ്ഗശ്ച നരോ വൈ പുത്രമാന്ഭവേത് । വാമാവര്തേ തഥാ ലിങ്ഗേ നരഃ കന്യാം പ്രസൂയതേ । । ൧ സ്ഥൂലൈഃ ശിരാലൈര്വിഷമൈര്ലിങ്ഗൈര്ദാരിദ്ര്യമാദിശേത് । ഋജുഭിര്വര്തുലാകാരൈഃ പുരുഷാ പുത്രഭാഗിനഃ । । ൨ നിമ്നപാദോപവിഷ്ടസ്യ ഭൂമിം സ്പൃശതി മേഹനഃ । ദുഃഖിതം തം വിജാനീയാത്പുരുഷം നാത്ര സംശയഃ । । ൩ ഭൂമൌ പാദോപവിഷ്ടസ്യ ഗുല്ഫൌ സ്പൃശതി മേഹനഃ । ഈശ്വരം തം വിജാനീയാത്പ്രമദാനാം ച വല്ലഭമ്
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: വലതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ലിംഗമുള്ള പുരുഷന്ക്ക് പുത്രന്മാര് ജനിക്കും; ഇടതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള് മകള് ജനിക്കും. കട്ടിയുള്ള, വളഞ്ഞ, അശുദ്ധമായ ലിംഗമുള്ളവര്ക്ക് ദാരിദ്ര്യം വരും; നേരായും വൃത്താകൃതിയിലുള്ളവര്ക്ക് പുത്രസമ്പത്ത് ലഭിക്കും. കാലുകള് താഴ്ത്തി ഇരിക്കുമ്പോള് ലിംഗം നിലത്തിനെത്തുന്നവന് ദുഃഖിതനാണെന്ന് സംശയം വേണ്ട. നിലത്ത് കാലുകള് മടക്കി ഇരിക്കുമ്പോള് ലിംഗം കണങ്കാലിനെത്തുന്നവന് സ്ത്രീകളുടെ പ്രിയനും ഐശ്വര്യവാനുമായിരിക്കും.
ഗതാ മധ്യം പ്രദേശിന്യാഃ സ ജീവേച്ഛരദഃ ശതമ് । । ൩൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ പഞ്ചവിംശോഽധ്യായഃ
മധ്യവിരല് സൂചികാവിരലിനെക്കാള് നീളമുള്ളവന് നൂറുവര്ഷം ആയുസ്സ് ലഭിക്കും.
൯ വിശേഷതഃ സ്ത്രിയോ രാജന്പൂജയന്തോ ഗുരും നൃപ । ഗുഡലവണഘൃതൈര്വീര സദാ സ്യുര്ഭാഗ്യസംയുതാഃ
രാജാവേ, സ്ത്രീകള് ഗുരുവിനെ വെല്ലുവിളിയില്ലാതെ ഭക്തിയോടെ വേലിച്ചെറുപഞ്ചസാര, ഉപ്പ്, നെയ്യ് എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിച്ചാല്, അവര്ക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും ഭാഗ്യം ലഭിക്കും.
൪൪ യാവദ്വിസൃജതേ വിത്തം വിത്തവാന്വീര ഭക്തിതഃ । താവദ്വിവര്ധതേ പുണ്യം ദാതും ശതസഹസ്രികമ് । । ൪൫ അന്യേ താമ്രമയേ പാത്രേ വംശജേ മൃന്മയേഽപി വാ । പൂജയന്തി നരാഃ ശക്ത്യാ കൃത്വാ കുങ്കുമകേശരൈഃ । । പുരുഷാകൃതികൃതം പാത്ര ഇമം മന്ത്രൈഃ സമര്ചയേത് । । ൪൬ അഗ്രിര്മൂര്ധേതി മന്ത്രേണ ഗന്ധപുഷ്പാദിഭിസ്തഥാ । ധൂപൈരഭ്യര്ച്യ വിധിവദ്ബ്രാഹ്മണായ പ്രദീയതേ । । ൪൭ ഗുഡൌദനം ഘൃതം ക്ഷീരം ഗോധൂമാഞ്ഛാലിതണ്ഡുലാന് ।।। അവേക്ഷ്യ ശക്തിം ദദ്യാദ്വൈ ദരിദ്രോ വിത്തവാംസ്തഥാ । । ൪൮ വിത്തശാഠ്യം ന കര്തവ്യം വിദ്യമാനേ ധനേ നൃപ । വിത്തശാഠ്യം ഹി കുര്വാണോ നാമുത്ര ബലഭാഗ്ഭവേത് । ।൪ ൯ ശതാനീക ഉവാച അങ്ഗാരകേണ സംയുക്താ ചതുര്ഥീ നക്തഭോജനൈഃ । ഉപോഷ്യാ കതിമാത്രാ തു ഉതാഹോ സകൃദേവ തു
വീരാ, ഭക്തിയോടെ ധനം നല്കുന്നവന് എത്രകാലം നല്കുന്നുവോ, അത്രയും കാലം അവന്റെ പുണ്യം വര്ധിക്കും; ആയിരക്കണക്കിന് ധനം ദാനം ചെയ്യണം.
thumb|400px|അഗ്നിചയനേ അശ്വപരിക്രമണമ് thumb|400px| ഉച്ചൈഃശ്രവാ നാഗപഞ്ചമീപൂജനമ് സുമന്തുരുവാച പഞ്ചമീ ദയിതാ രാജന്നാഗാനാം നന്ദിവര്ധിനീ । പഞ്ചമ്യാം കില നാഗാനാം ഭവതീത്യുത്സവോ മഹാന് । । ൧ വാസുകിസ്തക്ഷകശ്ചൈവ കാലിയോ മണിഭദ്രകഃ । ഐരാവതോ ധൃതരാഷ്ട്രഃ൧ കര്കോടകധനഞ്ജയൌ । । ഏതേ പ്രയച്ഛന്ത്യഭയം പ്രാണിനാം പ്രാണജീവിതാമ് । । ൨ പഞ്ചമ്യാം സ്നപയന്തീഹ നാഗാന്ക്ഷീരേണ യേ നരാഃ । തേഷാം കുലേ പ്രയച്ഛന്തി തേഽഭയപ്രാണദക്ഷിണാമ് । । ൩ ശപ്താ നാഗാ യദാ മാത്രാ ദഹ്യമാനാ ദിവാനിശമ് । നിര്വാപയന്തി സ്നപനൈര്ഗവാം൩ ക്ഷീരേണ മിശ്രിതൈഃ । । ൪ യേ സ്നപയന്തി വൈ നാഗാന്ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതാ । തേഷാം കുലേ സര്പഭയം ന ഭവേദിതി നിശ്ചയഃ । । ൫ ശതാനീക ഉവാച മാത്രാ ശപ്താഃ കഥം നാഗാഃ കിം സമുദ്ദിശ്യ കാരണമ് । കഥം ചാനന്ദകരണം കസ്യ വാ സമ്പ്രസാദജമ് । । ൬ സുമന്തുരുവാച [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ഉച്ചൈഃശ്രവാ] അശ്വരത്നം ശ്വേതോ ജാതോഽമൃതോദ്ഭവഃ । തം ദൃഷ്ട്വാ ചാബ്രവീത്കദ്രൂര്നാഗാനാം ജനനീ സ്വസാമ് । । ൭ അശ്വരത്നമിദം ശ്വേതം സമ്പ്രേക്ഷേഽമൃതസമ്ഭവമ് । കൃഷ്ണാംശ്ച വീക്ഷസേ ബാലാന്സര്വം ശ്വേതമുതാമ്ബരേ । । ൮ വിനതോവാച സര്വശ്വേതോ ഹയവരോ നാസ്യ കൃഷ്ണോ ന ലോഹിതഃ । കഥം പശ്യസി കൃഷ്ണം ത്വം വിനതോവാച താം സ്വസാമ്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: രാജാവേ, അഞ്ചാം ദിവസം പാമ്പുകള്ക്ക് പ്രിയമായും സന്തോഷം വര്ധിപ്പിക്കുന്നതുമായ ദിനമാണ്; ആ ദിവസം പാമ്പുകള്ക്കായി വലിയ ഉത്സവമാണ് നടക്കുന്നത്.
൯ കദ്രൂരുവാച വീക്ഷേഽഹമേകനയനാ കൃഷ്ണബാലസമന്വിതമ് । ദ്വിനേത്രാ ത്വം തു വിനതേ ന പശ്യസി പണം കുരു । । 1.32.൧൦ വിനതോവാച അഹം ദാസീ ഭവിത്രീ തേ കൃഷ്ണേ കേശേ പ്രദര്ശിതേ । ന ചേദ്ദര്ശയസേ കദ്രു മമ ദാസീ ഭവിഷ്യസി । । ൧൧ ഏവം തേ വിപണം കൃത്വാ ഗതേ ക്രോധസമന്വിതേ । വിനതാ ശയനേ സുപ്താ കദ്രൂര്ജിഹ്മമചിന്തയത് । । ൧൨ ആഹൂയ പുത്രാന്പ്രോവാച ബാലാ ഭൂത്വാ ഹയോത്തമേ । തിഷ്ഠധ്വം വിപണേ ജേഷ്യേ വിനതാം ജയഗര്ദ്ധിനീമ് । । ൧൩ പ്രോചുസ്തേ ജിഹ്മബുദ്ധിം താം നാഗാ മാതാം൧ വിഗൃഹ്യ തു । അധര്മ്യമേതന്മാതസ്തേ ന കരിഷ്യാമ തേ വചഃ । । ൧൪ താഞ്ശശാപ രുഷാ കദ്രൂഃ പാവകോ വഃ പ്രധക്ഷ്യതി । ഗതേ ബഹുതിഥേ കാലേ പാണ്ഡവോ ജനമേജയഃ । । ൧൫ സര്പസത്രം സ കര്താ വൈ ഭുവി ഹ്യന്യൈഃ സുദുഷ്കരമ് । തസ്മിന്സത്രേ സ തിഗ്മാംശുഃ പാവകോ വഃ പ്രധക്ഷ്യതി । । ൧൬ ഏവം ശപ്ത്വാ രുഷാ കദ്രൂഃ കിഞ്ചിന്നോക്തവതീ തു സാ । മാത്രാ ശപ്താസ്തഥാ നാഗാഃ കര്തവ്യം നാന്വപത്സത । । ൧൭ വാസുകിം ദുഃഖിതം ജ്ഞാത്വാ ബ്രഹ്മാ പ്രോവാച സാന്ത്വയന് । മാ ശുചോ വാസുകേഽത്യര്ഥം ശൃണു മദ്വചന പരമ് । । ൧൮ യായാവരകുലേ ജാതോ ജരത്കാരൂരിതി ദ്വിജഃ । ഭവിഷ്യതി മഹാതേജാസ്തസ്മിന്കാലേ തപോനിധിഃ
കദ്രൂ പറഞ്ഞു: ഞാന് എന്റെ ഒരു കണ്ണുകൊണ്ട് കറുത്ത രോമങ്ങള് കാണുന്നു; നീ രണ്ടുകണ്ണുകളോടെ കാണുന്നില്ല—നമുക്ക് ഒരു പന്തം വെക്കാം.
( ൧൯ ഭഗിനീം ച ജരത്കാരും തസ്മൈ ത്വം പ്രതിദാസ്യസി । ഭവിതാ തസ്യ പുത്രോഽസാവാസ്തീക ഇതി വിശ്രുതഃ । । 1.32.൨൦ സ തത്സത്രം പ്രവൃദ്ധം വൈ നാഗാനാം ഭയദം മഹത് । നിഷേധേത്സുമതിര്വാഗ്ഭിരഗ്ര്യാഭിസ്തം നവിഷ്യതി । । ൨൧ തദിമാം ഭഗിനീം രാജംസ്തസ്യ ത്വം പ്രതിദാസ്യസി । ജരത്കാരും ജരത്കാരോഃ പ്രദദ്യാ അവിചാരയന് । । ൨൨ യദാസൌ പ്രാര്ഥതേഽരണ്യേ യത്കിഞ്ചിദ്ധി വദിഷ്യതി । തത്കര്തവ്യമശങ്കേന യദീച്ഛേഃ ശ്രേയ ആത്മനഃ । । ൨൩ പിതാമഹവചഃ ശ്രുത്വാ വാസുകിഃ പ്രണിപത്യ ച । തഥാകരോദ്യഥാ ചോക്തം യത്നം ച പരമാസ്ഥിതഃ । । ൨൪ തച്ഛ്രുത്വാ പന്നഗാഃ സര്വേ പ്രഹര്ഷോത്ഫുല്ലലോചനാഃ । പുനര്ജാതമിവാത്മാനം മേനിരേ ഭുജഗോത്തമാഃ । । ൨൫ തത്ര സത്രം മഹാബാഹോ൧ തവ പിത്രാ പ്രവര്തിതമ് । ഋത്വിഗ്ഭിഃ സ ഹി തേനേഹ സര്വലോകേഷു ദുഷ്കരമ് । । ൨൬ പ്രോക്തം ച വിഷ്ണുനാ പൂര്വം ധര്മപുത്രസ്യ ധീമതഃ । അവശ്യം തസ്യ ഭവിതാ നാഗാനാം ഭയകാരകമ്
നീ ജരത്കാരു എന്ന സഹോദരിയെ അവനു നല്കണം; അവനു ആസ്തീകന് എന്ന പേരില് ഒരു പുത്രന് ജനിക്കും.
സര്പഭേദമ് ശതാനീക ഉവാച സര്പാണാം കതി രൂപാണി കേ വര്ണാഃ കിം ച ലക്ഷണമ് । കാ ജാതിസ്തു ഭവേത്തേഷാം കേഷു യോനികുലേഷു വാ । । ൧ സുമന്തുരുവാച പുരാ മേരൌ നഗവരേ കശ്യപം തപസാം നിധിമ് । പ്രണമ്യ ശിരസാ ഭക്തയാ ഗൌതമോ വാക്യമബ്രവീത് । । ൨ സര്പാണാം കതി രൂപാണി കിം ചിഹ്നം കിം ച ലക്ഷണമ് । ജാതിം കുലം തധാ വര്ണാന്ബ്രൂഹി സര്വം പ്രജാപതേ । । ൩ കഥം വാ ജായതേ സര്പഃ കധം മുഞ്ചേദ്വിഷം പ്രഭോ । വിഷവേഗാഃ കതി പ്രോക്താഃ കത്യേവ വിഷനാഡികാഃ । ।൪ ദംഷ്ട്രാഃ കതിവിധാഃ പ്രോക്താഃ കിം പ്രമാണം വിഷാഗമേ । ഗൃഹ്ണീതേ തു കദാ ഗര്ഭം കഥം ചേഹ പ്രസൂയതേ । । ൫ കീദൃശീ സ്ത്രീ പുമാംശ്ചൈവ കീദൃശശ്ച നപുംസകഃ । കിം നാമ ദശനം ചൈവ ഏതത്കഥയ സുവ്രത । । ൬ തസ്യ൧ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ കശ്യപഃ പ്രത്യഭാഷത । ശൃണു ഗൌതമ തത്ത്വേന സര്പാണാമിഹ ലക്ഷണമ് । ।൭ മാസ്യാഷാഢേ തഥാ ജ്യേഷ്ഠേ പ്രമാദ്യന്തി ഭുജങ്ഗമാഃ । തതോ നാഗോഽഥ നാഗീ ച മൈഥുനേ സമ്പ്രപദ്യതേ । । ൮ ചതുരോ വാര്ഷികാന്മാസാന്നാഗീ ഗര്ഭമധാരയത് । തതഃ കാര്ത്തികമാസേ തു അണ്ഡകാനി പ്രസൂയതേ । । ൯ അണ്ഡകാനാം തു വിജ്ഞേയേ ദ്വേശതേ ദ്വേ ച വിംശതീ । താന്യേവ ഭക്ഷയേത്സാ തു ഭോഗൈകം ഘൃണയാ ത്യജേത് । । 1.33.൧൦ സ്വര്ണാര്കവര്ണാദ്വൈ തസ്മാത്പുമാന്സഞ്ജായതേഽണ്ഡകാത് । താന്യേവ ഖാദതേ സര്പ അഹോരാത്രാണി വിംശതിമ് । । ൧൧ സ്വര്ണകേതകവര്ണാഭാദ്ദീര്ഘരാജീവസന്നിഭാത് । തസ്മാദുത്പദ്യതേ സ്ത്രീ വൈ അണ്ഡാദ്ബ്രാഹ്മണസത്തമ । । ൧൨ ശിരീഷപുഷ്പവര്ണാഭാദണ്ഡകാത്സ്യാന്നപുംസകഃ । തതോ ഭിനത്തി ചാണ്ഡാനി ഷണ്മാസേന തു ഗൌതമ । । ൧൩ തതസ്തേ പ്രീതിസമ്ബന്ധാത്സ്നേഹം ബധ്നന്തി ബാലകാഃ । തതോഽസൌ സപ്തരാത്രേണ കൃഷ്ണോ ഭവതി പന്നഗഃ । । ൧൪ ആയുഃപ്രമാണം സര്പാണാം ശതം വിംശോത്തരം സ്മൃതമ് । മൃത്യുശ്ചാഷ്ടവിധോ ജ്ഞേയഃ ശൃണുഷ്വാത്ര യഥാക്രമമ് । । ൧൫ മയൂരാന്മാനുഷാദ്വാപി ചകോരാദ്ഗോഖുരാത്തഥാ
ബിഡാലാന്നകുലാച്ചൈവ വരാഹാദ്വൃശ്ചികാത്തഥാ । । ഏതേഷാം യദി മുച്യേത ജീവേദ്വിംശോത്തരം ശതമ് । । ൧൬ സപ്താഹേ തു തതഃ പൂര്ണേ ദംഷ്ട്രാണാം ചാധിരോഹണമ് । വിഷസ്യാഗമനം തത്ര നിക്ഷിപേച്ച പുനഃ പുനഃ । । ൧൭ ഏവം ജ്ഞാത്വാ തു തത്ത്വേന വിഷകര്മ്മാരഭേത വൈ । ഏകവിംശതിരാത്രേണ വിഷദംഷ്ട്രാ സുജായതേ । । നാഗീപാര്ശ്വസമാവര്തീ ബാലസര്പഃ സ ഉച്യതേ । । ൧൮ പഞ്ചവിംശതിരാത്രസ്തു സദ്യഃ പ്രാണഹരോ ഭവേത് । ഷണ്മാസാജ്ജാതമാത്രസ്തു കഞ്ചുകം വൈ പ്രമുഞ്ചതി । । ൧൯ പാദാനാം ചാപി വിജ്ഞേയേ ദ്വേ ശതേ ദ്വേ ച വിംശതീ । ഗോലോമസദൃശാഃ പാദാഃ പ്രവിശന്തി ക്രമന്തി ച । । 1.33.൨൦ സന്ധീനാം ചാസ്യ വിജ്ഞേയേ ദ്വേശതേ വിംശതീ തഥാ । അംഗുല്യശ്ചാപി വിജ്ഞേയാ ദ്വേ ശതേ വിംശതീ തഥാ । । ൨൧ അകാലജാതാ യേ സര്പാ നിര്വിഷാസ്തേ പ്രകീര്തിതാഃ । പഞ്ചസപ്തതിവര്ഷാണി ആയുസ്തേഷാം പ്രകീര്തിതമ് । । ൨൨ രക്തപീതശുക്ലദന്താ അനീലാ മന്ദവേഗിനഃ । ഏതേ അല്പായുഷോ ജ്ഞേയോ അന്യേ ച ഭീരവഃ സ്മൃതാ । । ൨൩ ഏകം ചാസ്യ ഭവേദ്വക്ത്രം ദ്വേ ജിഹ്വേ ച പ്രകീര്തിതേ । ദ്വാത്രിംശദ്ദശനാഃ പ്രോക്താഃ പന്നാഗാനാം ന സംശയഃ । । ൨൪ തേഷാം മധ്യേ ചതസ്രസ്തു ദംഷ്ട്രാ യാഃ സുവിഷാവഹാഃ । മകരീ കരാലീ കാലരാത്രീ യമദൂതീ തഥൈവ ച । । ൨൫ സര്വാസാം ചൈവ ദംഷ്ട്രാണാം ദേവതാഃ പരികീര്തിതാഃ । പ്രഥമാ ബ്രഹ്മദേവത്യാ ദ്വിതീയാ വിഷ്ണുദേവതാ । । തൃതീയാ രുദ്രദേവത്യാ ചതുര്ഥീ യമദേവതാ । । ൨൬ ഹീനാ പ്രമാണതഃ സാ തു വാമനേത്രം സമാശ്രിതാ । നാസ്യാം മന്ത്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാ നൌഷധം നൈവ ഭേഷജമ് । । ൨൭ വൈദ്യഃ പരാങ്മുഖോ യാതി മൃത്യുസ്തസ്യാ വിലേഖനാത് । ചികിത്സാ ന ബുധൈഃ കാര്യാ തദന്തം തസ്യ ജീവിതമ് । । ൨൮ മകരീം മാസികാം വിദ്യാത്കരാലീ ച ദ്വിമാസികാ । കാലരാത്രീ ഭവേത്ത്രീണി ചതുരോ യമദൂതികാ । । ൨൯ മകരീം ഗുഡൌദനം൧ ദദ്യാത്കഷായാന്നം കരാലികാമ് । കാലരാത്രീം കടുയുതം ദൂതീം വൈ സാന്നിപാതികമ് । । 1.33.൩൦ മകരീ ശസ്ത്രകം വിദ്യാത്കരാലീ കാകപാദികാ । കരാകൃതിഃ കാലരാത്രിര്യാമ്യാ കൂര്മാകൃതിഃ സ്മൃതാ । । ൩൧ മകരീ വാതുലാ ജ്ഞേയാ കരാലീ പൈത്തികീ സ്മൃതാ । കഫാത്മികാ കാലരാത്രീ യമദൂതീ സാന്നിപാതകീ । । ൩൨ ശുക്ലാ തു മകരീ ജ്ഞേയാ കരാലീ രക്തസന്നിഭാ । കാലരാത്രീ ഭവേത്പീതാ കൃഷ്ണാ ച യമദൂതികാ । । ൩൩ വാമാ ശുക്ലാ ച കൃഷ്ണാ ച രക്താ പീതാ ച ദക്ഷിണാ । സമാസേന തു വക്ഷ്യാമി യഥൈതാ വര്ണതഃ സ്മൃതാഃ । । ൩൪ ശുക്ലാ തു ബ്രാഹ്മണീ ജ്ഞേയാ രക്താ തു ക്ഷത്രിയാ സ്മൃതാ । വൈശ്യാ തു പീതികാ ജ്ഞേയാ കൃഷ്ണാ ശൂദ്രാ തു കഥ്യതേ । । അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ദംഷ്ട്രാണാം വിഷലക്ഷണമ് । । ൩൫ ദംഷ്ട്രാണാം തു വിഷം നാസ്തി നിത്യമേവ ഭുജങ്ഗമേ । ദക്ഷിണം നേത്രമാസാദ്യ വിഷം സര്പസ്യ തിഷ്ഠതി । । ൩൬ സങ്കുദ്ധസ്യേഹ സര്പസ്യ വിഷം ഗച്ഛതി മസ്തകേ । മസ്തകാദ്ധമനീം യാതി തതോ നാഡീഷു ഗച്ഛതി । । ൩൭ നാഡീഭ്യഃ പദ്യതേ ദംഷ്ട്രാം വിഷം തത്ര പ്രവര്തതേ । തത്സര്വം കഥയിഷ്യാമി യഥാവദനുപൂര്വശഃ । । ൩൮ അഷ്ടഭിഃ കാരണൈഃ സര്പോ ദശതേ നാത്ര സംശയഃ । ആക്രാന്തോ ദശതേ പൂര്വം ദ്വിതീയം പൂര്വവൈരിണമ് । । ൩൯ തൃതീയം ദശതേ ഭീതശ്ചതുര്ഥം മദദര്പിതഃ । പഞ്ചമം തു ക്ഷുധാവിഷ്ടഃ ഷഷ്ഠം ചേഹ വിഷോല്ബണഃ । । സപ്തമം പുരരക്ഷാര്ഥമഷ്ടമം കാലചോദിതഃ । । 1.33.൪൦ യസ്തു സര്പോ ദശിത്വാ൩ തു ഉദരം പരിവര്തയേത് । ബലഭുഗ്നാകൃതിം ദംഷ്ട്രാമാക്രാന്തം തം വിനിര്ദിശേത് । ।൪ ൧ യസ്യ സര്പേണ ദഷ്ടസ്യ ഗഭീരം ദൃശ്യതേ വ്രണമ് । വൈരദഷ്ടം വിജാനീയാത്കശ്യപസ്യ വചോ യഥാ । ।൪ ൨ ഏകം ദംഷ്ട്രാപദം യസ്യ അവ്യക്തം ന ച കല്പിതമ് । ഭീതദഷ്ടം വിജാനീയാദ്യഥോവാച പ്രജാപതിഃ । । ൪൩ യസ്യ സര്പേണ ദഷ്ടസ്യ രേഖാ ദന്തസ്യ ജായതേ । മദദഷ്ടം വിജാനീയാത്കശ്യപസ്യ വചോ യഥാ । । ൪൪ ദ്വേ ച ദംഷ്ട്രാപദേ യസ്യ ദൃശ്യന്തേ ച മഹാക്ഷതമ് । ക്ഷുധാവിഷ്ടം വിജാനീയാദ്യഥോവാച പ്രജാപതിഃ । । ൪൫ ദ്വേ ദംഷ്ട്രേ യസ്യ ദൃശ്യേതേ ക്വചിദ്രുധിരസങ്കുലേ । വിഷോല്ബണം വിജാനീയാദ്ദംശം തം നാത്ര സംശയഃ । । ൪൬ അപത്യരക്ഷണാര്ഥായ ജാനീയാത്തം ന സംശയഃ । യത്തു കാകപദാകാരം ത്രിഭിര്ദന്തൈസ്തു ലക്ഷിതമ് । । ൪൭ മഹാനാഗ ഇതി പ്രോക്തം കാലദണ്ഡം വിനിര്ദിശേത് । ത്രിവിധം ദഷ്ടജാതൈസ്തു ലക്ഷണം സമുദാഹൃതമ് । ।൪൮ ദഷ്ടാനുപീതം വിജ്ഞേയം കശ്യപസ്യ വചോ യഥാ । വിഷഭാഗാത്തു സര്പസ്യ ത്രിഭാഗസ്തത്ര സംക്രമേത് । । ൪൯ ഉദരം ദര്ശയേദ്യസ്തു ഉദ്ധതം തം വിനിര്ദിശേത് । ഛര്ദിതം വിഷവേഗേന നിര്വിഷഃ പന്നഗോ ഭവേത് । । 1.33.൫൦ അസാധ്യശ്ചാപി വിജ്ഞേയശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രാഭിപീഡിതഃ । ഗ്രീവാഭങ്ഗോ ഭവേത്കിഞ്ചിത്സന്ദഷ്ടോ വിഷയോഗതഃ । । ഇതോ ദംശസ്തതഃ ശുദ്ധോ വ്യന്തരഃ പരികീര്തിതഃ । । ൫൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി പഞ്ചമീകല്പേ സര്പദംഷ്ട്രാവര്ണനം നാമ ത്രയസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ
കാലലക്ഷണമ് കശ്യപ ഉവാച അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി കാലദഷ്ടസ്യ ലക്ഷണമ് । ശൃണു ഗൌതമ തത്ത്വേന യാദൃശോ ഭവതേ നരഃ । । ൧ ജിഹ്രാഭങ്ഗോഽഥ ഹൃച്ഛൂലം ചക്ഷുര്ഭ്യാം ച ന പശ്യതി । ദംശം ച ദഗ്ധസംകാശം പക്വജമ്ബൂഫലോപമമ് । । ൨ വൈവര്ണ്യം ചൈവ ദന്താനാം ശ്യാവോ ഭവതി വര്ണതഃ । സര്വേഷ്വങ്ഗേഷു ശൈഥില്യം പുരീഷസ്യ ച ഭേദനമ് । । ൩ ഭഗ്നസ്കന്ധകടിഗ്രീവ ഊര്ധ്വദൃഷ്ടിരധോമുഖഃ । ദഹ്യതേ വേപതേ ചൈവ സ്വപതേ ച മുഹുര്മുഹുഃ । । ൪ ശസ്ത്രേണ ച്ഛിദ്യമാനസ്യ രുധിരം ന പ്രവര്തതേ । ദണ്ഡേന താഡ്യമാനസ്യ ദണ്ഡരാജീ ന ജായതേ । । ൫ ദംശേ കാകപദം സുനീലമസകൃജ്ജമ്ബൂഫലാഭം ഘനമുച്ഛൂനം രുധിരാര്ദ്രസേകബഹുലം കൃച്ഛ്രാന്നിരോധോ ഭവേത് । ഹിക്കാശ്വാസഗലഗ്രഹശ്ച സുമഹാന്പാണ്ഡുസ്ത്വചാ ദൃശ്യതേ ശുഷ്കാങ്ഗഃ പ്രവദന്തി ശാസ്ത്രനിപുണാസ്തത്കാലദഷ്ടം വിദുഃ । । ൬ ദംശേ യസ്യാഥ ശോഥഃ പ്രചലിതവലിതം മണ്ഡലം വാ സുനീലം പ്രസ്വേദോ ഗാത്ര ഭേദഃ സ്രവതി ച രുധിരം സാനുനാസം ച ജല്പേത് । ദന്തോഷ്ഠാഭ്യാം വിയോഗോ ഭ്രമതി ച ഹൃദയം സന്നിരോധശ്ച തീവ്രോ ദിവ്യാനാമേഷ ദംശഃ സ്ഥലവിപുലമയോ വിദ്ധി തം കാലദഷ്ടമ് । । ൭ ദന്തൈര്ദന്താന്സ്പൃശതി ബഹുശോ ദൃഷ്ടിരായാസഖിന്നാ സ്ഥൂലോ ദംശഃ സ്രവതി രുധിരം കേകരം ചക്ഷുരേകമ് । । പ്രത്യാദിഷ്ടഃ ശ്വസിതി സതതം സാനുനാസം ച ഭാഷേത്പാപം ബ്രൂതേ സകലഗദിതം കാലദണ്ഡം തമാഹുഃ । । ൮ വേപതേ വേദനാ തീവ്രാ രക്തനേത്രശ്ച ജായതേ । ഗ്രീവാഭങ്ഗശ്ചലാ നാഭിഃ കാലദഷ്ടം വിനിര്ദിശേത് । । ൯ ദര്പണേ സലിലേ വാപി ആത്മച്ഛായാം ന പശ്യതി । മന്ദരശ്മിം തഥാ തീവ്രം തേജോഹീനം ദിവാകരമ്
കശ്യപന് പറഞ്ഞു: ഇനി ഞാന് കാലദഷ്ടന്റെ ലക്ഷണങ്ങള് പറയാം; ഗൗതമാ, ഒരാള് എങ്ങനെയാവുന്നുവെന്ന് ശ്രദ്ധിച്ചു കേള്ക്കൂ.
1.34.൧൦ വേപതേ വേദനാത്രസ്തോ രക്തനേത്രശ്ച ജായതേ । സ യാതി നിധനം ജന്തുഃ കാലദണ്ഡം വിനിര്ദിശേത് । । ൧൧ അഷ്ടമ്യാം ച നവമ്യാം ച കൃഷ്ണപക്ഷേ ചതുര്ദശീമ് । നാഗപഞ്ചമീദഷ്ടാനാം ജീവിതസ്യ ച സംശയഃ । । ൧൨ ആര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാഭരണീകൃത്തികാസു വിശേഷതഃ । വിശാഖാം ത്രിഷു പൂര്വാസു മൂലസ്വാതീശതാത്മകേ । । സര്പദഷ്ടാ ന ജീവന്തി വിഷം പീതം ച യൈസ്തഥാ । । ൧൩ ശൂന്യാഗാരേ ശ്മശാനേ ച ശുഷ്കവൃക്ഷേ തഥൈവ ച । ന ജീവന്തി നരാ ദഷ്ടാ നക്ഷത്രേ തിഥിസംയുതേ । । ൧൪ അഷ്ടോത്തരം മര്മ ശതം പ്രാണിനാം സമുദാഹൃതമ് । തേഷാം മധ്യേ തു മര്മാണി ദശ ദ്വേ ചാപി കീര്തിതേ । । ൧൫ ശങ്ഖേ നേത്രേ ഭ്രുവോര്മധ്യേ ബസ്തിഭ്യാം വൃഷണോത്തരേ । കക്ഷേ സ്കന്ധേ ഹദി മധ്യേ താലുകേ ചിബുകേ ഗുദേ । । ൧൬ ഏഷു ദ്വാദശമര്മേഷു൨ ദംശൈഃ ശസ്ത്രേണ വാ ഹതഃ । ന ജീവതി നരോ ലോകേ കാലദണ്ഡം വിനിര്ദിശേത് । । ൧൭ അകചടതപയശാം വദന്തി പ്രോക്താ ജീവന്തി ന തത്ര ഹി । ഗതം ബ്രൂയാദ്യദി സ്ഖലതി ശിരസ്തസ്യ സമ്പ്രാപ്തകാലഃ । । ൧൮ ഭവതി ച യദി ദൂതോ ഹ്യുത്തമസ്യാധമോ വാ യദി ഭവതി ച ദൂത ഉത്തമോ വാധമസ്യ । ആദൌ ദഷ്ടസ്യ നാമ യദി വദതി ക്വചിദ്വക്തി തസ്യാഥ പശ്ചാത്തം വര്ണഭേദോ യദി ഭവതി സമഃ പ്രാപ്ത കാലസ്യ ദൂതഃ । । ൧൯ ദൂതോ വാ ദണ്ഡഹസ്തോ ഭവതി ച യുഗലം പാശഹസ്തസ്തഥാ വാ രക്തവസ്ത്രം ച കൃഷ്ണം മുഖശിരസി ഗതമേകവസ്ത്രശ്ച ദൂതഃ । । തൈലാഭ്യക്തശ്ച തദ്വദ്യദി ത്വരിതഗതിര്മുക്തകേശശ്ച യാതി യഃ കുര്യാദ്ഘോരശബ്ദം കരചരണയുഗൈഃ പ്രാപ്തകാലസ്യ ദൂതഃ । । 1.34.൨൦ നാഗോദയം പ്രവക്ഷ്യാമി ഈശാനേന തു ഭാഷിതമ് । ബ്രഹ്മണാ തു പുരാ സൃഷ്ടാ ഗ്രഹാ നാഗാസ്ത്വനേകശഃ । । ൨൧ അനന്തം ഭാസ്കരം വിദ്യാത്സോമം വിദ്യാത്തു വാസുകിമ് । തക്ഷകം ഭൂമിപുത്രം തു കര്കോടം ച ബുധം വിദുഃ । । ൨൨ പദ്മം ബൃഹസ്പതിം വിദ്യാന്മഹാപദ്മം ച ഭാര്ഗവമ് । കുലികഃ ശംഖപാലശ്ച ദ്വാവേതൌ തു ശനൈശ്ചരഃ । । ൨൩ പൂര്വപാദഃ ശംഖപാലോ ദ്വിതീയഃ കുലികസ്തഥാ । നിത്യം ഭാഗേ യഥോദ്ദിഷ്ടേ ദിനരാത്രീ തഥൈവ ച । । ൨൪ ശുക്രസോമൌ ച മധ്യാഹ്നേ ഉദയേ തു ക്ഷമാസുതഃ । ശനിഃ പ്രാഗഷ്ടമേ ഭാഗേ ദിവാരാത്രേ ത്വിഹോച്യതേ । । ൨൫ ഗ്രഹാശ്ച ഭുഞ്ജതേ ചൈവ ശേഷം ഭാഗസ്യ ലക്ഷണമ് । രവിവാരേ സദാ ജ്ഞേയൌ പാദൌ ദശ ചതുര്ദശ । । ൨൬ അഷ്ട ദ്വാദശ വൈ ചന്ദ്രേ ദശ ഷഷ്ഠേ കുജേ തഥാ । ബുധസ്യ നവമേ പാദേ രാഹൌ ച ദിവസസ്യ ച । । ൨൭ ഗുരോര്ദ്വിതീയഃ ഷഷ്ഠശ്ച ഷോഡശസ്യ തു വര്ജയേത് । ഭാസ്കരസ്യ ദിനേ പ്രോക്തേ ചതുര്ഥേ ദശമേഷ്ടമേ । । ൨൮ ശനൈശ്ചരദിനേ പാദം ത്യജേച്ചൈവ സുദാരുണമ് । ദ്വിതീയം ദ്വാദശം ചൈവ ഷോഡശസ്യ തു വര്ജയേത് । । ൨൯ മുഹൂര്തഘടികാദൂര്ദ്ധ്വം ഘടികാ ചതുര്ഥം ഭാഗം വിംശതിശ്ച । കുഹൂസുതം ബുദ്ബുദം നിമേഷമേതത്കാലസ്യ ലക്ഷണമ് । । 1.34.൩൦ ഇതി ശ്രീ ഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി പഞ്ചമീകല്പേ ദംശദഷ്ടകദൂതലക്ഷണം നാമ ചതുസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ
യമദൂതീലക്ഷണമ് കശ്യപ ഉവാച സവിഷാ ദംഷ്ട്രയോര്മധ്യേ യമദൂതീ തു വൈ ഭവേത് । ന ചികിത്സാ ബുധൈഃ കാര്യാ തം ഗതാസും വിര്നിദശേത് । । ൧ പ്രഹരാര്ധം ദിവാരാത്രാവേകൈകം ഭുഞ്ജതേ ബഹിഃ । ഏകസ്യ ച സമാനം ച ദ്വിതീയം ഷോഡശം തഥാ । । ൨ നാഗോദയോ യമുദ്ദിശ്യ ഹതോ വിദ്ധോ വിദാരിതഃ । കാലദഷ്ടം വിജാനീയാത്കശ്യപസ്യ വചോ യഥാ । । ൩ യന്മാത്രം പതതേ ബിന്ദുര്വാലാഗ്രം സലിലോദ്ധൃതമ് । തന്മാത്രം സ്രവതേ ദംഷ്ട്രാ വിഷം സര്പസ്യ ദാരുണമ് । । ൪ നാഡീശതേ തു സമ്പൂര്ണേ ദേഹേ സങ്ക്രമതേ വിഷമ് । യാവത്സങ്ക്രാമയേദ്ബാഹും കുഞ്ചിതം വാ പ്രസാരയേത് । । ൫ അനേന ക്ഷണമാത്രേണ വിഷം ഗച്ഛതി മസ്തകേ । വേപതേ വിഷവേഗേ തു ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ । । ൬ വര്ധതേ രക്തമാസാദ്യ തതോ വാതൈഃ ശിഖീ യഥാ । തൈലബിന്ദുര്ജലം പ്രാപ്യ യഥാ വേഗേന വര്ധതേ । । ൭ ശിഖണ്ഡീ ആശ്രയം പ്രാപ്യ മാരുതേന സമീരിതഃ । തതഃ സ്ഥാനശതം പ്രാപ്യ ത്വചാസ്ഥാനം വിചേഷ്ടിതമ് । । ൮ ത്വചാസു ദ്വിഗുണം വിദ്യാച്ഛോണിതേഷു ചതുര്ഗുണമ് । പിത്തേ തു ത്രിഗുണം യാതി ശ്ലേഷ്മേ വൈ ഷോഡശം ഭവേത് । । ൯ വായൌ ത്രിംശദ്ഗുണം ചൈവ മജ്ജാഷഷ്ടിഗുണം തഥാ । പ്രാണേ ചൈകാര്ണവീഭൂതേ സര്വഗാത്രാണി സന്ധയേത്
കശ്യപന് പറഞ്ഞു: വിഷമുള്ള രണ്ട് പല്ലുകള്ക്കിടയില് യമദൂതി എന്ന പാമ്പ് ദഷ്ടം ഉണ്ടാകുന്നു; ജീവന് പോയാല് അതിന് ചികിത്സയില്ലെന്ന് ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു.
സപ്തഗന്ധഘൃതം ചൈവ ദ്വിതീയേ പരികീര്തിതമ് । । ൨൮ സിന്ദുവാരം തഥാ ഹിങ്ഗും തൃതീയേ കാരയേദ്ബുധഃ । തസ്യ പാനം ച കുര്വീത അഞ്ജനം ലേപനം തഥാ । । ൨൯ ഏതേനൈവോപചാരേണ തതഃ സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । രക്തസ്ഥാനം തതോ ഗത്വാ പിത്തസ്ഥാനം പ്രധാവതി । । 1.35.൩൦ പിത്തസ്ഥാനഗതേ വിപ്ര വിഷരൂപാണി മേ ശൃണു । ഉത്തിഷ്ഠതേ നിപതതേ ദഹ്യതേ മുഹ്യതേ തഥാ । । ൩൧ ഗാത്രതഃ പീതകഃ സ്യാദ്വൈ ദിശഃ പശ്യതി പീതികാ । പ്രബലാ ച ഭവന്മൂര്ച്ഛാ ന ചാത്മാനം വിജാനതേ । । വിഷക്രിയാം തസ്യ കുര്യാദ്യഥാ സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൩൨ പിത്തസ്ഥാനമതിക്രമ്യ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനം ച ഗച്ഛതി । । ൩൩ പിപ്പല്യോ മധുകം ചൈവ മധു ഖണ്ഡം ഘൃതം തഥാ । മധുസാരമലാബൂം ച ജാതിം ശങ്കരവാലുകാമ് । । ഇന്ദ്രവാരുണികാമൂലം ഗവാം മൂത്രേണ പേഷയേത് । । ൩൪ നസ്യം തസ്യ പ്രയുഞ്ജീത പാനമാലേപനാഞ്ജനമ് । ഏതേനൈവോപചാരേണ തതഃ സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൩൫ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനം തതഃ പ്രാപ്തേ തസ്യ രൂപാണി മേ ശൃണു । ഗാത്രാണി൧ തസ്യ രുധ്യന്തേ നിഃശ്വാസശ്ച ന ജായതേ । । ലാലാ ച സ്രവതേ തസ്യ കണ്ഠോ ഘുരുഘുരായതേ । । ൩൬ ഏതാനി യസ്യ രൂപാണി തസ്യ ശ്ലേഷ്മഗതം വിഷമ് । തസ്യാഗദം പ്രവക്ഷ്യാമി യേന സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൩൭ ത്രികുടകീ ശ്ലേഷ്മാതകോ ലോധ്രഞ്ച മധുസാരകമ് । ഏതാനി സമഭാഗാനി ഗവാം മൂത്രേണ പേഷയേത് । । ൩൮ തസ്യ പാനം ച കുര്വീത അഞ്ജനം ലേപനം തഥാ । ഏതേനൈവോപചാരേണ തതഃ സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൩൯ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമതിക്രമ്യ വായുസ്ഥാനം ച ഗച്ഛതി । തത്ര രൂപാണി വക്ഷ്യാമി വായുസ്ഥാനഗതേ വിഷേ । । 1.35.൪൦ ആധ്മായതേ ച ജഠരം ബാന്ധവാംശ്ച ന പശ്യതി । ഈദൃശം കുരുതേ രൂപം വൃഷ്ടിഭങ്ഗശ്ച ജായതേ । । ൪൧ ഏതാനി യസ്യ രൂപാണി തസ്യ വായുഗതം വിഷമ് । തസ്യാഗദം പ്രക്ഷ്യാമി യേന സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । ।൪ ൨ ശോണാമൂലം പ്രിയാലം ച രക്തം ച ഗജപിപ്പലീമ് । ഭാര്ങ്ഗീം വചാം പിപ്പലീം ച ദേവദാരും മധൂകകമ് । । ൪൩ മധൂകസാരം സഹസിന്ദുവാരം ഹിങ്ഗും ച പിഷ്ടാ ഗുടികാം ച കുര്യാത് । ദദ്യാച്ച തസ്യാഞ്ജനലേപനാദി ഏഷോഽഗദഃ സര്പവിഷാണി ഹന്യാത് । । ൪൪ അഞ്ജനം ചൈവ നസ്യം ച ക്ഷിപ്രം ദദ്യാദ്വിഷാന്വിതേ । വായുസ്ഥാനം തതോ മുക്ത്വാ മജ്ജാസ്ഥാനം പ്രധാവതി । ।൪൫ വിഷേ മജ്ജാഗതേ വിപ്ര തസ്യ രൂപാണി മേ ശൃണു । ദൃഷ്ടിശ്ച ഹീയതേ തസ്യ ഭൃശമങ്ഗാനി മുഞ്ചതി । ।൪ ൬ ഏതാനി യസ്യ രൂപാണി തസ്യ മജ്ജാഗതം വിഷമ് । തസ്യാഗദം പ്രവക്ഷ്യാമി യേന സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൪൭ ഘൃതമധുശര്കരാന്വിതമുശീരം ചംദനം തഥാ
ഏഴു സുഗന്ധികള് ചേര്ത്ത നെയ്യ് രണ്ടാം ഘട്ടത്തില് നല്കണം.
തതഃ പ്രണശ്യതേ ദുഃഖം തതഃ സംപദ്യതേ സുഖമ്
അതിനുശേഷം ദുഃഖം ഇല്ലാതായി സുഖം ലഭിക്കും.
മജ്ജാസ്ഥാനം തതോ ഗത്വാ മര്മസ്ഥാനം പ്രധാവതി 1.35.
മജ്ജയില് നിന്ന് വിഷം മര്മ്മസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
നിശ്ചേഷ്ടഃ പതതേ ഭൂമൌ കര്ണാഭ്യാം ബധിരോ ഭവേത്
അവന് ചലനമില്ലാതെ നിലത്ത് വീഴുകയും, ഇരുകാതും ചെവിടനാകുകയും ചെയ്യും.
ദംഡേന ഹന്യമാനസ്യ ദംഡരാജീ ന ജായതേ
ദണ്ഡംകൊണ്ട് അടിക്കപ്പെടുന്നവനാൽ ദണ്ഡം രാജാവാവില്ല.
കേശേഷു ലുച്യമാനേഷു നൈവ കേശാന്പ്രവേദതേ ശിഥിലാനി ഭവംതീഹ സ ഗതാസുരിതി ശ്രുതിഃ
മുടി പറിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ അവൾക്ക് അതിന്റെ വേദനയുണ്ടാകുന്നില്ല; അവിടെ അവളുടെ ശരീരം ദുർബലമാകുന്നു, ജീവൻ വിട്ടുപോയെന്ന് പ്രമാണങ്ങൾ പറയുന്നു.
ഏതാനി യസ്യ രൂപാണി വിപരീതാനി ഗൌതമ
ഗൗതമാ, ഇവയാണ് ലക്ഷണങ്ങൾ മറിഞ്ഞ് കാണപ്പെടുന്ന രൂപങ്ങൾ.
പുരുഷലക്ഷണവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച സമകുക്ഷിര്ഭവേദ്ഭോഗീ നിമ്നകുക്ഷിര്ധനാപഹഃ । മായാവീ വിഷമാ ൧ കുക്ഷിസ്തഥാ കുഹകകൃത്സദാ । । ൧ രാജാ സ്യാന്നിമ്നകുക്ഷിസ്തു സാര്വഭൌമോ മഹാബലഃ । സര്പോദരാ ദരിദ്രാഃ സ്യുര്ബഹുഭക്ഷാശ്ച സുവ്രത । । ൨ വിസ്തീര്ണാഭിര്മണ്ഡലാഭിരുന്നതാഭിശ്ച നാഭിഭിഃ । ഭവന്തി സുഖിനോ വീരാ ധനധാന്യസമന്വിതാഃ । । ൩ നിമ്നാഭിരഥ സ്വല്പാഭിഃ ക്ലേശഭാജോ ഭവന്തി ഹി । വലിര്മധ്യങ്ഗതാ വീരാ വിഷമാ ച വിശേഷതഃ । । ധനഹാനിം തഥാ ശൂലം നിത്യം ജനയതേ വിഭോ । । ൪ വാമാവാര്താ സദാ ശാന്തിം കരോതീതി വിദുര്ബുധാഃ । കരോതി മേധാം ദക്ഷിണേന സംപ്രവൃത്താ ദിവസ്പതേ । । ൫ പാര്ശ്വായതാ ദീര്ഘമായുരൈശ്വര്യമൂര്ധ്വതഃ സ്മൃതമ് । ഗവാഢ്യതാമധസ്താത്തു കരോതീതി വിദുര്ബുധാഃ । । ൬ ശതപത്രകര്ണികാഭാ നാഭിര്യസ്യ മഹാമതേ । ഭൂപത്വം കുരുതേ സാ തു പുരുഷസ്യ ന സംശയഃ । । ൭ സമോദരോ ഭവേദ്ഭോഗീ നിസ്വഃ സ്യാദ്വിഷമോദരഃ । സൂക്ഷ്മോദരോ ഭവേദ്വാഗ്മീ ബഹുസമ്പത്സമന്വിതഃ । । ൮ ശസ്ത്രേണാന്തം വ്രജേദ്വീര സ്ത്രീഭോഗം ചാപ്നുയാത്തഥാ । ആചാര്യോ ബഹുപുത്രശ്ച യഥാസങ്ഖ്യം വിനിര്ദിശേത് । । ൯ വലിഭിര്ദേവശാര്ദൂല ഇത്യാഹ സ പയോനിധിഃ । അഗമ്യാഗാമിനോ ജ്ഞേയാ വിഷമാഭിര്ന സംശയഃ । । 1.26.൧൦ ഋജുഭിര്വസുഭോഗീ സ്യാത്പരദാരവിനിന്ദകഃ । മാംസലൈര്മൃദുഭിഃ പാര്ശ്വൈ രാജാ സ്യാന്നാത്ര സംശയഃ । । ൧൧ അനൂര്ധ്വചിബുകാ യേ തു സുഭഗാസ്തേ ഭവന്തി വൈ । നിര്ധനാ വിഷമൈര്ദീര്ഘൈര്ഭവന്തീഹ സുവീരജ । । ൧൨ പീനൈശ്ചോപചിതൈര്നിമ്നൈഃ ൧ സ്കന്ധൈര്ഭീമാങ്ഗസമ്ഭവ । രാജാനഃ സുഖിനശ്ചാപി ഭവന്തീഹ ന സംശയഃ । । ൧൩ സമോന്നതം തു ഹൃദയം സമം ച പൃഥു ചൈവ ഹി । അവേപനം മാംസലം ച പാര്ഥിവാനാം ന സംശയഃ । । ൧൪ ഖരരോമചിതം വീരശിരാലം ച വിശേഷതഃ । അധനാനാം ഭവേദേവ ഹൃദയം ഋഭവോത്തമ । । സമവക്ഷസോഽര്ഥയുതാഃ പീനൈഃ ശൂരാഃ സ്മൃതാ ബുധൈഃ । । ൧൫ തനുഭിര്ദ്രവ്യഹീനാഃ സ്യുരസമൈശ്ചാപ്യകിഞ്ചനാഃ । വധ്യന്തേ ചാപി ശസ്ത്രേണ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । । ൧൬ ഹനുഭിര്വിഷമൈര്വീര ജന്മഹീനോ ഭവേന്നരഃ । യസ്യോന്നതോ ഭവേദ്ധനുഃ സ ഭോഗീ സ്യാന്ന സംശയഃ । । ൧൭ നിര്മാംസൈര്വിഷമൈര്വീര നിഃസ്വോ നിമ്നൈഃ പ്രചക്ഷ്യതേ । ധനവാംശ്ച ഭവേത്പീനൈഃ സുഖഭോഗസമന്വിതഃ । । വിഷമൈരര്ഥഹീനഃ സ്യാദ്ദുഃഖഭാഗീ സദാ നരഃ । । ൧൮ ചിപിടഗ്രീവകോ ദുഷ്ടോ മതോ ലോകേ സ വൈ ഗുഹ । ശൂരഃ സ്യാന്മഹിഷഗ്രീവോ മൃഗഗ്രീവോ ഭയാതുരഃ । । ൧൯ കമ്ബുഗ്രീവോ ഭവേദ്രാജാ ലമ്ബകണ്ഠോഽഗ്രലക്ഷണഃ । ഹ്രസ്വഗ്രീവസ്തു ധനവാന്സുസുഖീ ഭോഗവാംസ്തഥാ । । 1.26.൨൦ നിമാംസൌ രോമശൌ ഭഗ്നാവല്പൌ വാപി വിശേഷതഃ । നിര്ധനസ്യേദൃശാവംസൌ പ്രഖ്യാതൌ വ്യോമകേശജ । । ൨൧ ഭവേദരോമശം പൃഷ്ഠം ധനിനാം ഭീമസമ്ഭവ । സലോമശം തഥാ വക്രം നിര്ധനാനാം ബലാധിപ । । ൨൨ അസ്വേദനാവുന്നതൌ ച തഥാ പീനൌ ഷഡാനന । സമരോമസുഗന്ധൌ ച കക്ഷൌ ജ്ഞേയൌ ധനാന്വിതൌ । । ൨൩ അവ്യുച്ഛിന്നൌ തഥാ ശ്ലിഷ്ടൌ വിപുലൌ ച സുരാധിപ । ശൂരാണാമീദൃശാവംസൌ നഗജാനന്ദവര്ധന । । ൨൪ ഉദ്വൃദ്ധബാഹുകോ യസ്തു വധബന്ധനമാപ്നുയാത് । ദീര്ഘബാഹുര്ഭവേദ്രാജാ സമുദ്രവചനം യഥാ । । ൨൫ പ്രലമ്ബബാഹുര്വിജ്ഞേയോ നരഃ സര്വഗുണാന്വിതഃ । ഹ്രസ്വബാഹുര്ഭവേദ്ദാസഃ പരപ്രേഷ്യകരോഽപി വാ । । ൨൬ വാമാവര്തഭുജാ യേ തു ദീര്ഘായതഭുജാശ്ച യേ । സമ്പൂര്ണബാഹൂ രാജാ സ്യാദിത്യാഹ സ പയോനിധിഃ । । ൨൭ ഗ്രീവാ ച ൧വര്തുലാകാരാ കമ്ബുരേഖാസമാവൃതാ । സ ഭവേത്പാര്ഥിവോ ഭൂമൌ സര്വദുഷ്ടനിബര്ഹണഃ । । ൨൮ ദീര്ഘഗ്രീവാ ബകഗ്രീവാ ശുകഗ്രീവാശ്ച യേ നരാഃ । ഉഷ്ട്രഗ്രീവാഃ കരിഗ്രീവാഃ സര്വേ തേ നിര്ധനാഃ സ്മൃതാഃ । । ൨൯ ഇഭാങ്ഗസദൃശൌ൨ വൃത്തൌ സമൌ പീനൌ ച സുവ്രത । ആജാനുലമ്ബിനൌ ബാഹൂ പാര്ഥിവാനാം ന സംശയഃ । । 1.26.൩൦ ദരിദ്രാണാം ലോമശൌ ഹ്രസ്വൌ ബാഹൂ ജ്ഞേയൌ സുരോത്തമ । തസ്കരാണാം ച വിഷമൌ സ്ഥൂലൌ സൂക്ഷ്മൌ ച സുവ്രത । । ൩൧ നിമ്നം കരതലം യസ്യ പിതൃവിത്തം ന തസ്യ വൈ । ഭവേദാര്ഭവശാര്ദൂല തഥാ ഭീരുശ്ച മാനവഃ । । ൩൨ സുവൃത്തതനുനിമ്നേന ധനവാന്കരതലേന തു । ഉത്താനകരതലോ ദാതാ ഭവതീതി ന സംശയഃ । । ൩൩ വിഷമാ ഭവന്തി വിഷമൈര്നിമ്നാശ്ചാപി വിശേഷതഃ । കരതലൈര്ദേവശാര്ദൂല ലാക്ഷാഭൈരീശ്വരാഃ സ്മൃതാഃ । । ൩൪ അഗമ്യാഗമനം പീതൈ രൂക്ഷൈര്നിര്ധനതാ സ്മൃതാ । അപേയപാനം കുര്വന്തി നീലകൃഷ്ണൈഃ സദൈവ ഹി । । ൩൫ നിമ്നാഃ സ്നിഗ്ധാ ഭവേന്നൃണാം രേഖാ കരതലേ ഗുഹ । ധനിനാം ന ദരിദ്രാണാമിത്യാഹ സ പയോനിധിഃ । । ൩൬ വിരലാങ്ഗുലയോ യേ തു തേ ദരിദ്രാഃ പ്രചക്ഷതേ । ധനിനസ്തു മഹാബാഹോ യേ ഘനാങ്ഗുലയോ നരാഃ । । ൩൭ വദനം മണ്ഡലം യസ്യ ധര്മശീലം തമാദിശേത് । ശുണ്ഡവക്ത്രാ നരാ യേ തു ദുര്ഭഗാസ്തേ ന സംശയഃ । । ൩൮ ഹരിവക്ത്രാ ജിഹ്മവക്ത്രാ വികൃതാസ്യാസ്തഥാ നരാഃ । ഭഗ്നവത്രാഃ കരാലാസ്യാ സര്വേ തേ തസ്കരാഃ സ്മൃതാഃ । । ൩൯ സമ്പൂര്ണവക്ത്രാ രാജാനോ ഗജസിംഹാനനാസ്തഥാ । ഛാഗവാനരവക്ത്രാശ്ച ധനിനഃ പരികീര്തിതാഃ । । 1.26.൪൦ യസ്യ ഗണ്ഡൌ സുസമ്പൂര്ണൌ പദ്മപത്രസമപ്രഭൌ । കൃഷിഭാഗീ ഭവേന്നിത്യം ബഹുവിത്തശ്ച മാനവഃ । । ൪൧ സിംഹവ്യാഘ്രഗജേന്ദ്രാണാം കപോലഃ സദൃശോ യദി । മഹാഭോഗീ സ വിജ്ഞേയഃ സേനായാശ്ചൈവ നായകഃ । । ൪൨ വദനം തു സമം ശ്ലക്ഷ്ണം സൌമ്യം സംവൃതമേവ ഹി । പാര്ഥിവാനാം മഹാബാഹോ വിപരീതന്തു ദുഃഖദമ് । । ൪൩ മഹാമുഖം തു ദേവേശ ദുര്ഭഗത്വം പ്രയച്ഛതി । സ്ത്രീമുഖം പുത്രനാശായ മണ്ഡലം സുഖിതാം വ്രജേത് । । ൪൪ ദ്രവ്യനാശായ വൈ ദീര്ഘം പാപദം ഭയദം തഥാ । ധൂര്താനാം ചതുരസ്രം സ്യാത്പുത്രഹാനികരം ശൃണു । । ൪൫ നിമ്നവക്ത്രം ച ദേവേന്ദ്ര പുത്രഹാനികരം ഭവേത് । ഹ്രസ്വം ഭതതി കീനാശേ പൂര്ണകാന്തം ച ഭോഗിനാമ് । । ൪൬ രക്താധരോ നരപതിര്ധനവാന്കമലാധരഃ । സ്ഥൂലോഷ്ഠാ ഹനുമൂലാശ്ച ശുഷ്കൈസ്തീക്ഷ്ണൈശ്ച ദുഃഖിതാഃ । ।൪൭ അസ്ഫോടിതാഗ്രം സ്നിഗ്ധം ച നതം മൃദു തഥാ ഗുഹ । സമ്പൂര്ണം ച സദാ ശസ്തം ശ്മശ്രു ഭൂമിപതേര്ഗുഹ । । ൪൮ രക്തൈശ്ചാല്പൈസ്തഥാ രൂക്ഷൈഃ ശ്മശ്രുഭിര്ഭീമനന്ദന । നരാശ്ചൌരാ ഭവന്ത്യേവ പരദാരരതാസ്തഥാ । ।൪൯ നിര്മാംസൌ യസ്യ വൈ കര്ണൌ സംഗ്രാമാന്നാശമൃച്ഛതി
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: സമമായ വയറുള്ളവന് ഭോഗിയാകും; താഴ്ന്ന വയറുള്ളവന് ധനം നഷ്ടപ്പെടും; അസമമായ വയറുള്ളവന് കപടനും വഞ്ചകനുമാണ്. താഴ്ന്ന വയറുള്ളവന് ശക്തനായ രാജാവായിരിക്കും; പാമ്പുപോലെയുള്ള വയറുള്ളവര് ദരിദ്രരും അധികം ഭക്ഷ്യപ്രിയരും ആകും. വിശാലവും ഉയർന്ന നാഭിയുള്ളവര് ധനസമ്പന്നരായി സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും. താഴ്ന്നോ ചെറുതായോ നാഭിയുള്ളവര് കഷ്ടം അനുഭവിക്കും. നടുവില് വലി ഉള്ളവന് ധനനഷ്ടവും വേദനയും അനുഭവിക്കും. ഇടതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നവന് ശാന്തിയും വലതുവശത്തേക്ക് തിരിയുന്നവന് ബുദ്ധിയും ലഭിക്കും. വശത്തേക്ക് നീണ്ടവന് ദീര്ഘായുസ്സും ഐശ്വര്യവും നേടും; താഴേക്ക് വളഞ്ഞവന് പശുസമ്പത്ത് ലഭിക്കും. ശതപത്രംപോലെയുള്ള നാഭിയുള്ളവന് രാജാവാവും. സമമായ വയറുള്ളവന് ഭോഗിയാകും; അസമമായ വയറുള്ളവന് ദരിദ്രന്. ചെറുവയറുള്ളവന് വാഗ്മിയും ധനസമ്പന്നനും ആകും. ആയുധത്തില് വീര്യശേഷം മരിക്കാനും സ്ത്രീസുഖം അനുഭവിക്കാനും കഴിയും. ഗുരുവായും പുത്രസമ്പന്നനായി ജീവിക്കും. ശരീരത്തില് വലി ഉള്ളവന് അന്യസ്ത്രീകളോടു ചേര്ന്നവനാണ്; നേരായവന് സമ്പത്ത് അനുഭവിക്കും. മൃദുവും മാംസളവുമായ വശമുള്ളവന് രാജാവാവും. കുത്തനെ ചുണ്ടില്ലാത്തവന് ഭാഗ്യശാലിയാണ്; ദീര്ഘവും വളഞ്ഞതുമായവന് ദരിദ്രന്. കട്ടിയുള്ള, ഉയര്ന്ന ചന്തികളുള്ളവന് രാജാവായും സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുകയും ചെയ്യും. സമമായ, വിശാലമായ, മാംസളമായ ഹൃദയം രാജാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കഠിനമായ രോമമുള്ള ഹൃദയം ദരിദ്രന്ക്ക് കാണപ്പെടും. സമമായ നെഞ്ചുള്ളവന് ധനവാനാകും; കട്ടിയില്ലാത്തവന് ദരിദ്രന്. വളഞ്ഞ ചുണ്ടുള്ളവന് ദുഷ്ടനാണ്; മഹിഷംപോലെയുള്ള കഴുത്തുള്ളവന് വീരനാണ്; മൃഗംപോലെയുള്ള കഴുത്തുള്ളവന് ഭയാനകനാണ്. കംബുകഴുത്തുള്ളവന് രാജാവാവും; നീളമുള്ള കഴുത്തുള്ളവന് ധനവാനാകും. മാംസരഹിതമായ, രോമമുള്ള, ചിതറിയ, ചെറുതായ വംശമുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്. രോമമുള്ള പിറകുള്ളവര് ധനവാന്മാരാണ്; വളഞ്ഞതും രോമമുള്ളതും ദരിദ്രന്ക്ക്. വിയര്പ്പില്ലാതെ ഉയര്ന്നതും കട്ടിയുള്ളതും രോമമുള്ളതും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ കക്ഷികള് ധനവാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. വലിയ, ചേര്ന്ന, വിശാലമായ വംശങ്ങള് വീരന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. വളര്ന്ന കൈകള് വധശിക്ഷയിലേക്കാണ് നയിക്കുക; ദീര്ഘമായ കൈകള് രാജാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. നീണ്ട കൈകള് ഉള്ളവന് എല്ലാ ഗുണങ്ങളുമുള്ളവനാണ്; ചെറുകൈകള് ഉള്ളവന് ദാസനാണ്. ഇടതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞ, ദീര്ഘമായ കൈകള് ഉള്ളവന് രാജാവാവും. വൃത്തമായ കഴുത്തും കംബുരേഖകളും ഉള്ളവന് ഭൂമിയില് രാജാവാവും. ദീര്ഘമായ, ബകപോലെയുള്ള, ശുകപോലെയുള്ള, ഉഷ്ട്രപോലെയുള്ള, ആനപോലെയുള്ള കഴുത്തുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്. ആനയുടെ കാലുപോലെയുള്ള, സമമായ, കട്ടിയുള്ള കൈകള് രാജാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രോമമുള്ള, ചെറുകൈകള് ദരിദ്രന്റെ ലക്ഷണമാണ്; വളഞ്ഞതും കട്ടിയുള്ളതും സൂക്ഷ്മമായതും കള്ളന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. താഴ്ന്ന കരതലമുള്ളവന് പിതാവിന്റെ ധനം ലഭിക്കില്ല; ഭീരുവായിരിക്കും. സമമായ, കട്ടിയുള്ള, താഴ്ന്ന കരതലമുള്ളവന് ധനവാനാകും; തുറന്ന കരതലമുള്ളവന് ദാനിയാകും. വളഞ്ഞതും താഴ്ന്നതുമായ കരതലമുള്ളവന് ദരിദ്രനാകും; ചുവപ്പുള്ളവന് ഐശ്വര്യവാനാകും. മങ്ങിയതും കരിഞ്ഞതുമായ കരതലമുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്; മൃദുവും തിളക്കമുള്ളതുമായ വരികള് ധനവാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. വിരലുകള് വിരലായുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്; കട്ടിയുള്ളവന് ധനവാനാണ്. വൃത്തമായ മുഖമുള്ളവന് ധര്മ്മശീലനാണ്; ശുണ്ഢപോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവര് ദുർഭാഗ്യശാലികളാണ്. കുരങ്ങുപോലെയുള്ള, ചിരട്ടപോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവര് ധനവാന്മാരാണ്. പൂർണ്ണമായ മുഖമുള്ളവന് രാജാവാണ്; ആനയുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും മുഖമുള്ളവരും രാജാവാണ്. ചുണ്ടുകള് ചുവപ്പുള്ളവന് രാജാവാണ്; കമലപോലെയുള്ള ചുണ്ടുള്ളവന് ധനവാനാണ്. കട്ടിയുള്ള, ഉണങ്ങിയ, മൂലത്തോട് കഠിനമായ ചുണ്ടുള്ളവര് ദു:ഖിതരാണ്. മൃദുവും നന്നായി വളർന്നതുമായ മീശ ധനവാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. ചുവപ്പില്ലാത്ത, കുറവായ, ഉണങ്ങിയ മീശയുള്ളവര് കള്ളന്മാരും അന്യസ്ത്രീകളോടു ലഗ്നരായവരുമാണ്. മാംസരഹിതമായ ചെവി ഉള്ളവന് യുദ്ധത്തില് നാശം നേരിടും.
ചിപിടാഭ്യാം ഭവേദ്രോഗീ ഹ്രസ്വൌ ച കൃപണസ്യ ച । । 1.26.൫൦ ശങ്കുകര്ണശ്ച ഭൂനാഥഃ സര്വശത്രുഭയങ്കരഃ । ദീര്ഘായൂ രോമശാഭ്യാം തു വിപുലാഭ്യാം നരാധിപഃ । । ഭോഗീ ച സ ഭവേന്നിത്യം ദേവബ്രാഹ്മണപൂജകഃ । । ൫൧ ശിരാവബദ്ധൌ ക്രൂരസ്യ വ്യാലമ്ബൌ ച വിശേഷതഃ । മാംസലൌ സുഖദൌ ജ്ഞേയൌ ശ്രവണൌ വ്യോമകേശജ । । ൫൨ ഭോഗീ സ്യാന്നിഗണ്ഡോ വൈ മന്ത്രീ സമ്പൂര്ണഗണ്ഡകഃ । ശുഭഭാക്ഛുകനാസസ്തു ചിരജീവീ ശുഷ്കനാസികഃ । । ൫൩ കുന്ദകുണ്ഡലസങ്കാശൈഃ പ്രകാശൈര്ദശനൈര്നൃപഃ । ഋക്ഷവാനരദന്താശ്ച നിത്യം ക്ഷുത്പരിപീഡിതാഃ । । ൫൪ ഹസ്തിദന്താഃ ഖരദന്താഃ സ്നിഗ്ധദന്താ ഗുണാന്വിതാഃ । കരാലൈര്വിരലൈ രൂക്ഷൈര്ദശനൈര്ദുഃഖജീവിനഃ । । ൫൫ ദ്വാത്രിംശദ്ദന്താ രാജാന ഏകത്രിംശച്ച ഭോഗവാന് । ത്രിംശദ്ദന്താ നരാ നിത്യം സുഖദുഃഖിത്വഭാഗിന । । ഊനത്രിംശച്യ ദശനൈഃ പുരുഷാഃ ദുഃഖഭാഗിനഃ । । ൫൬ കൃഷ്ണജിഹ്വോ ഭവേത്പ്രേഷ്യഃ സവലയാ തു ജിഹ്വയാ । ഭവേത്കോപസ്യ കര്താ വൈ സ്ഥൂലരൂക്ഷശ്ച ജിഹ്വയാ । । ൫൭ ശ്വേതജിഹ്വാ നരാ ജ്ഞേയാഃ ശൌചാചാരസമന്വിതാഃ । പദ്മപത്രസമാ ജിഹ്വാ സൂക്ഷ്മാ ദീര്ഘാ സുശോഭനാ । । സ്ഥൂലാ ച ന ച വിസ്തീര്ണാ യേഷാം തേ മനുജാധിപാഃ । । ൫൮ നിമ്നാ സ്നിഗ്ധാ ച ഹ്രസ്വാ ച രക്താഗ്രാ രസനാ യദി । സര്വവിദ്യാപ്രവക്താരസ്തേ ഭവന്തി ന സംശയഃ । । ൫൯ കൃഷ്ണതാലുര്നരോ യസ്തു സ ഭവേത്കുലനാശനഃ । സുഖഭാഗീ ദുഃഖഭാഗീ പീതതാലുര്നരാധിപഃ । । 1.26.൬൦ വികൃതം സ്ഫുടിതം രൂക്ഷം താലുകം ന പ്രശസ്യതേ । സിംഹതാലുര്നരപതിര്ഗജതാലുസ്തഥൈവ ച । । പദ്മതാലുര്ഭവേദ്രാജാ ശ്വേതതാലുര്ധനേശ്വരഃ । । ൬൧ ഹംസസ്വരാ നരാ ധന്യാ മേഘഗമ്ഭീരനിഃസ്വനാഃ । ക്രൌംചസ്വനാശ്ച രാജാനോ ഭോഗവന്തോ മഹാധനാഃ । । ൬൨ ചക്രവാകസ്വനാ ധന്യാ രാജാനോ ധര്മവത്സലാഃ । കുമ്ഭസ്വനോ നരപതിര്ദുന്ദുഭിസ്വന ഏവ ച । । രൂക്ഷദീര്ഘസ്വരാഃ ക്രൂരാഃ പശൂനാം സദൃശാ ന തു । । ൬൩ ൨ഗുര്ഗുരസ്വരസംയുക്താഃ പുരുഷാഃ ക്ലേശഭാഗിനഃ । ചാഷസ്വനാ ഭാഗ്യയുതാ ഭിന്നകാംസ്യസ്വരാശ്ച യേ । । ക്ഷീണഭിന്നസ്വരാ യേ സ്യുരധമാസ്തേ പ്രകീര്തിതാഃ । । ൬൪ പാര്ഥിവാസ്തനുനാസാശ്ച ദീര്ഘനാസാശ്ച ഭോഗിനഃ । ഹ്രസ്വനാസാ നരാ യേ തു ധര്മശീലാസ്തു തേ മതാഃ । । ൬൫ ഹസ്ത്യശ്വസിംഹനാസാശ്ച സൂചീനാസാശ്ച യേ നരാഃ । തേഷാം സിധ്യതി വാണിജ്യം ഹയാനാം ചൈവ വിക്രയഃ । । ൬൬ വികൃതാ നാസികാ യസ്യ ൩സ്ഥൂലാഗ്രാ രൂപവര്ജിതാ । പാപകര്മാ സ വിജ്ഞേയഃ സാമുദ്രവചനം യഥാ । । ൬൭ ദാഡിമീപുഷ്പസംകാശേ ഭവേതാം യസ്യ ലോചനേ । ൪ ഭൂപതിഃ സ തു വിജ്ഞേയഃ സപ്തദ്വീപാധിപോ ഗുഹ । । ൬൮ വ്യാഘ്രാക്ഷാഃ കോപനാ ജ്ഞേയാഃ ക൫ര്കടാക്ഷാഃ കലിപ്രിയാഃ । ബിഡാലഹംസനേത്രാശ്ച ഭവന്തി പുരുഷാധമാഃ । । ൬൯ മപൂരനകുലാക്ഷാശ്ച നരാസ്തേ മധ്യമാഃ സ്മൃതാഃ । ന ൧ശ്രീസ്ത്യജതി സര്വജ്ഞ പുരുഷം മധുപിങ്ഗലമ് । । 1.26.൭൦ ആപിങ്ഗലാക്ഷാ രാജാനഃ സര്വഭോഗസമന്വിതാഃ । രോചനാ ഹരിതാലാക്ഷാ ഗുഞ്ജാപിങ്ഗാ ധനേശ്വരാഃ । । ബലസത്ത്വഗുണോപേതാഃ പൃഥിവീചക്രവര്തിനഃ । । ൭൧ ദ്വിമാത്രാവീക്ഷണാ നിത്യം ജീവന്തി പരമാശ്രിതാഃ । ത്രിമാത്രാസ്യന്ദിനോ ജ്ഞേയാഃ പുരുഷാഃ സുഖഭാഗിനഃ । । ൭൨ ചതുര്മാത്രാനിമേഷൈശ്ച നയനൈരീശ്വരാഃ സ്മൃതാഃ । ദീര്ഘായുഷോ ധര്മരതാഃ പഞ്ചമാത്രാനിമേഷിണഃ । । ൭൩ ഹ്രസ്വകര്ണാ മഹാഭാഗാ മഹാകര്ണാശ്ച യേ നരാഃ । ആവര്തകര്ണാ ധനിനഃ സ്നിഗ്ധകര്ണാസ്തഥൈവ ച । । ൭൪ ദീര്ഘായുഷഃ ശുക്തികര്ണാഃ ശങ്ഖകര്ണാ മഹാധനാഃ । ദീര്ഘായുഷോ ദീര്ഘകര്ണാ ലമ്ബകര്ണാസ്തപസ്വിനഃ । । ൭൫ ലലാടേനാര്ധചന്ദ്രേണ ഭവന്തി പൃഥിവീശ്വരാഃ । വിപുലേന ലലാടേന മഹാധനപതിഃ സ്മൃതഃ । । സ്വല്പേന തു ലലാടേന നരോ ധര്മരതഃ സ്മൃതഃ । । ൭൬ രേഖാ പഞ്ച ലലാടേ തു സ്ത്രിയാ വാ പുരുഷസ്യ വാ । ശതം ജീവതി വര്ഷാണാമൈശ്വര്യം ചാധിഗച്ഛതി । । ൭൭ ചതൂരേഖാമശീതിം തു ത്രിഭിഃ സപ്തതിമേവ ച । ദ്വാഭ്യാം ഷഷ്ടിം തു രേഖാഭ്യാം ചത്വാരിംശത്തഥൈകയാ । । അരേഖേന ലലാടേന വിജ്ഞേയാ പഞ്ചവിംശതിഃ । । ൭൮ രേഖാച്ഛേദൈസ്തു വിജ്ഞേയാ ഹീനമധ്യോത്തമാ നരാഃ । അല്പായുഷസ്തഥാല്പാഭിര്വ്യാധിഭിഃ പരിപീഡിതാഃ । । ൭൯ ത്രിശൂലം പട്ടിശം വാപി ലലാടേ യസ്യ ദൃശ്യതേ । ഈശ്വരം തം വിജാനീയാദ്ഭോഗിനം കീര്തിമാശ്രിതമ് । । 1.26.൮൦ ഉത്ക്രാന്തനിമ്നം തു ശിരഃ സ്വല്പോപഹതമേവ ച । ചന്ദ്രാകാരം൧ നരേന്ദ്രാണാം ഗവാഢ്യം മങ്ഗലം സ്മൃതമ് । । ൮൧ വിഷമം തു ദരിദ്രാണാം ശിരോ ദീര്ഘം തു ദുഃഖിനാമ് । നാഗകുമ്ഭനിഭം രാജ്ഞഃ സമം സര്വത്ര ഭോഗിനഃ । । ൮൨ കപിലഃ സ്ഫുടിതൈ രൂക്ഷൈഃ സ്ഥൂലൈശ്വ ശിഖരേശയൈഃ । ദുഃഖിതാ പുരുഷാ ജ്ഞേയാ രോമശ്മശ്രുഭിരേവ ച । । ൮൩ രൂക്ഷാ വിവര്ണാ നിസ്തേജാഃ ഖരാഃ സ്ഥൂലാശ്ച മൂര്ധജാഃ । നാതിസ്തോകാ ന ബഹുശോ മൂര്ധജാ ദുഃഖഭാഗിനഃ । । ൮൪ വിരലാശ്ച മൃദുസ്നിഗ്ധാ ഭ്രമരാഞ്ജനസപ്രഭാഃ । കചാ യസ്യ തു ദൃശ്യന്തേ സ ഭവേത്പൃഥിവീപതിഃ । । ൮൫ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ
ചെവികൾ ചുരുണ്ടവനോ ചുരുങ്ങിയവനോ രോഗികൾ ആയിരിക്കും; ചെവികൾ ചെറുതായാൽ ദുർഭാഗ്യവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കും. ശംഖാകൃതിയിലുള്ള ചെവികൾ ഉള്ളവൻ ഭൂപതിയാകുന്നു, ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയപ്പെടുത്തലായിരിക്കും. രോമം വളരുന്ന ചെവികൾ ഉള്ളവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരും, വിശാലമായ ചെവികൾ ഉള്ളവർ രാജാവായും, സദാ സമൃദ്ധിയും ദൈവഭക്തിയും ഉള്ളവരുമാണ്. കുരുക്കൻമാർക്ക് തലയിൽ കയറ്റിയ ചെവികൾ ഉണ്ടാകും; തൂങ്ങിയ ചെവികൾ പ്രത്യേകിച്ച് ക്രൂരന്മാർക്കാണ്. മാംസലമായ ചെവികൾ സുഖം നൽകുന്നവയാണെന്ന് അറിയണം. ആകാശത്തിൽ വളരുന്ന രോമം ഉള്ളവൻ ഭോഗിയാകുന്നു; കവിള് നിറഞ്ഞവൻ മന്ത്രിയും, പൂർണ്ണമായ കവിള് ഉള്ളവൻ സമ്പന്നനുമാണ്. നല്ല ഭാഗ്യവാൻ ചിറകുപോലെയുള്ള മൂക്കുള്ളവനും, ഉണങ്ങിയ മൂക്കുള്ളവൻ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനും. കുന്ദപൂവുപോലും കുണ്ടലപോലും വെളിച്ചമുള്ള പല്ലുകൾ ഉള്ളവൻ രാജാവായിരിക്കും. കരടി, കുരങ്ങ് മുതലായവയുടെ പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ സദാ വിശപ്പു അനുഭവിക്കും. ആനയുടെ പല്ലുകൾ, കുതിരയുടെ പല്ലുകൾ, മൃദുവായ പല്ലുകൾ ഗുണമുള്ളവർക്കാണ്. ഭയാനകമായ വിരലായ പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. മുപ്പത്തിരണ്ട് പല്ലുകൾ ഉള്ളവൻ രാജാവും, മുപ്പത്തൊന്ന് പല്ലുകൾ ഉള്ളവൻ ഭോഗവാനും. മുപ്പത് പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കും. മുപ്പതിൽ കുറവ് പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. കറുത്ത നാവുള്ളവൻ ദാസനാകും; വരയുള്ള നാവുള്ളവൻ കോപം ചെയ്യുന്നവനാകും; കനത്തും ഉണങ്ങിയതുമായ നാവുള്ളവൻ ക്രൂരനാകും. വെളുത്ത നാവുള്ളവൻ ശുദ്ധവും ആചാരമുള്ളവനും; താമരയിലുപോലും സുഷുമമായും ദീർഘമായും മനോഹരമായും നാവുള്ളവർ രാജാവായിരിക്കും. കനത്തും വിശാലമല്ലാത്ത നാവുള്ളവർ മനുഷ്യാധിപതികളാണ്. താഴ്ന്നതും മൃദുവും ചെറുതുമായും ചുവന്ന അഗ്രമുള്ള നാവുള്ളവർ സർവ്വവിദ്യകൾ സംസാരിക്കുന്നവരാണ്. കറുത്ത താലുവുള്ളവൻ കുടുംബനാശം വരുത്തും; മഞ്ഞ താലുവുള്ളവൻ സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കും. വികൃതമായ, പൊട്ടിയ, ഉണങ്ങിയ താലു നല്ലതല്ല. സിംഹത്തിന്റെ താലു ഉള്ളവൻ രാജാവും, ആനയുടെ താലു ഉള്ളവനും. താമരയുടെ താലു ഉള്ളവൻ രാജാവും, വെളുത്ത താലു ഉള്ളവൻ ധനവാനുമാണ്. ഹംസസ്വരമുള്ളവർ ഭാഗ്യശാലികളും, മേഘഗംഭീരമായ ശബ്ദമുള്ളവർ ധനവാനും. ക്രൗഞ്ചസ്വരമുള്ള രാജാക്കന്മാർ ഭോഗവാന്മാരും മഹാധനവാന്മാരുമാണ്. ചക്രവാകസ്വരമുള്ളവർ ധന്യരും, രാജാക്കന്മാർ ധർമ്മപ്രിയരുമാണ്. കുംഭസ്വരവും ദുണ്ടുഭിശബ്ദവും ഉള്ളവർ രാജാധിപതികളാണ്. ഉണങ്ങിയ ദീർഘസ്വരമുള്ളവർ ക്രൂരരും, മൃഗങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവരും. ഗുരുസ്വരമുള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും; ചാഷശബ്ദമുള്ളവർ ഭാഗ്യശാലികളും, ഭിന്നമായ കാംസ്യശബ്ദമുള്ളവരും. ക്ഷീണമായ ശബ്ദമുള്ളവർ അധമരാണ്. രാജാക്കന്മാർക്ക് സാന്ദ്രമായ മൂക്കും ദീർഘമായ മൂക്കുമാണ്; ചെറുമൂക്കുള്ളവർ ധർമ്മശീലികൾ. ആന, കുതിര, സിംഹമൂക്കുള്ളവർ, സൂചിമൂക്കുള്ളവർ വ്യാപാരത്തിൽ വിജയിക്കും, കുതിരവില്പനയിലും. വികൃതമായ മൂക്കുള്ളവൻ, കനത്ത അഗ്രമുള്ളവൻ, രൂപരഹിതനായവൻ പാപകർമിയാണ്. ദാടിമിപ്പൂവുപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവൻ ഭൂപതിയും, ഏഴു ദ്വീപുകളുടെ അധിപനുമാണ്. പുലി കണ്ണുള്ളവർ കോപമുള്ളവരും, ഞണ്ട് കണ്ണുള്ളവർ കലിപ്രിയരും. പൂച്ചയും ഹംസയും പോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ മനുഷ്യാധമരാണ്. മൃഗം, നക്കു പോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ മധ്യസ്ഥരാണ്. മധുപിങ്ങളകണ്ണുള്ളവനെ ശ്രീദേവി ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകില്ല. ആപിങ്ങളകണ്ണുള്ള രാജാക്കന്മാർ സർവ്വഭോഗസമ്പന്നരാണ്. രോചന, ഹരിതാലകണ്ണുള്ളവർ, ഗുഞ്ചപ്പിങ്ങളകണ്ണുള്ളവർ ധനവാന്മാരാണ്. ശക്തിയും സത്ത്വഗുണവും ഉള്ളവർ ഭൂമിയിലെ ചക്രവർത്തികളാണ്. രണ്ടുതവണ കണ്ണ് തുറന്ന് നോക്കുന്നവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരാണ്; മൂന്നുതവണ നോക്കുന്നവർ സുഖഭോക്താക്കളാണ്. നാലുതവണ കണ്ണ് തുറക്കാത്തവർ രാജാധിപതികളാണ്; അഞ്ചുതവണ നോക്കുന്നവർ ദീർഘായുസ്സും ധർമ്മപ്രിയരും. ചെറുകർണ്ണമുള്ളവർ മഹാഭാഗ്യശാലികളും, വലിയ കർണ്ണമുള്ളവർ മഹാഭാഗ്യവാന്മാരും. വളയമുള്ള കർണ്ണമുള്ളവർ ധനവാന്മാരും, മൃദുകർണ്ണമുള്ളവരും. ദീർഘായുസ്സുള്ളവർ ശുക്തികർണ്ണമുള്ളവരും, ശംഖകർണ്ണമുള്ളവർ മഹാധനവാന്മാരും. ദീർഘായുസ്സുള്ളവർ ദീർഘകർണ്ണമുള്ളവരും, തൂങ്ങിയ കർണ്ണമുള്ളവർ തപസ്സുകാരുമാണ്. അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള നെറ്റി ഉള്ളവർ ഭൂമിയുടെ അധിപതികളാണ്; വിശാലമായ നെറ്റി ഉള്ളവർ മഹാധനവാന്മാരാണ്; ചെറു നെറ്റി ഉള്ളവർ ധർമ്മപ്രിയരാണ്. അഞ്ചു രേഖകൾ നെറ്റിയിൽ ഉള്ളവർക്കും സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും നൂറുവർഷം ജീവിക്കാനും ഐശ്വര്യം നേടാനും കഴിയും. നാല് രേഖകൾ എൺപതുവർഷം, മൂന്ന് രേഖകൾ എഴുപത്, രണ്ട് രേഖകൾ അറുപത്, ഒരു രേഖ നാല്പത്, രേഖയില്ലാത്തവർ ഇരുപത്തഞ്ച് വയസ്സാണ്. രേഖകളുടെ മുറിവുകൾ നോക്കി മനുഷ്യരുടെ ദൈർഘ്യം, മദ്ധ്യം, ഉത്തമം തിരിച്ചറിയാം. കുറവുള്ള രേഖകൾ ഉള്ളവർ ദുർബലരും, രോഗബാധിതരുമാണ്. നെറ്റിയിൽ ത്രിശൂലം, പട്ടിശം എന്നിവ കാണുന്നവൻ ഐശ്വര്യവാനും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കും. ഉയർന്ന നെറ്റി ഉള്ളവർ സമ്പന്നരും, ചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള തല രാജാക്കന്മാർക്കും, പശുക്കളാൽ സമൃദ്ധിയുമാണ്. അസമമായ തല ദരിദ്രർക്കും, ദീർഘമായ തല ദു:ഖിതർക്കും, നാഗകുംഭംപോലെയുള്ള തല രാജാക്കന്മാർക്കും, സമമായ തല ഭോഗവാന്മാർക്കും. കപിലം, പൊട്ടിയതും ഉണങ്ങിയതുമായ മുടി ഉള്ളവർ ദു:ഖിതരാണ്; രോമം വളരുന്നവരും. ഉണങ്ങിയതും വർണ്ണരഹിതവും തേജസ്സില്ലാത്തതുമായ, കനത്തതുമായ മുടി ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. വളരെ കുറവോ അധികമോ അല്ലാത്ത മുടി ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. വിരലായും മൃദുവായും മൃദുലമായും കറുത്തതുമായ മുടി ഉള്ളവൻ ഭൂമിപതിയാകും.
പുരുഷലക്ഷണ-വര്ണനമ് കാര്തികേയ ഉവാച സംക്ഷേപതോ മമ വിഭോ ലക്ഷണാനി നൃപസ്യ തു । ശുഭാനി ചാങ്ഗജാതാനി ബ്രൂഹി മേ വദതാം വര । । ൧ ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു വക്ഷ്യേങ്ഗജാതാനി പാര്ഥിവസ്യ ശുഭാനി ച । പാര്ഥിവോ ജ്ഞായതേ യൈസ്തു നരാണാം മധ്യഭാഗതഃ । । ൨ ത്രീണി യസ്യ മഹാബാഹോ വിപുലാനി നരസ്യ തു । ഉദ്യതാനി തഥാ ഷഡ് വൈ ഗമ്ഭീരാണി ച ത്രീണി വൈ । । ൩ ചത്വാരി ചാപി ഹ്രസ്വാനി സപ്ത രക്താനി വാ വിഭോ । ദീര്ഘാണി ചാപി സൂക്ഷ്മാണി ഭവന്തി യസ്യ പഞ്ച വാ । । ൪ നാഭിഃ സംധിഃ സ്വനശ്ചേതി ഗമ്ഭീരാണി ച ത്രീണി വൈ । വദനം ച ലലാടം ച ദന്തോത്തമ ഉരസ്തഥാ । । ൫ വിസ്തീര്ണമേതസ്ത്രിതയം വീര യസ്യ നരസ്യ തു । സ രാജാ നാത്ര സന്ദേഹഃ ശൃണുഷ്വേവോന്നതാനി ച । । ൬ കൃകാടികാ തധാ ചാസ്യം നഖാ വക്ഷോഽഥ നാസികാ । കക്ഷേ ചാപി മഹാബാഹോ ഷഡേതാനി വിദുര്ബുധാഃ । । ൭ ലിങ്ഗം പൃഷ്ഠം തഥാ ഗ്രീവാ ജങ്ഘാ ഹ്രസ്വാനി സുവ്രത । നേത്രാന്തേ ഹസ്തപാദൌ തു താല്വോഷ്ഠൌ ച സുരോത്തമ । । ജിഹ്വാ രക്താ നഖാശ്ചൈവ സപ്തൈതാനി മഹാമതേ । । ൮ ത്വചഃ കരരുഹാഃ കേശാ ദശനാ ഋഭവോത്തമ । സൂക്ഷ്മാണ്യേതാനി ച ഗുഹ പഞ്ച ചാപി വിദുര്ബുധാഃ । । ൯ നാസികാലോചനേ ബാഹൂ സ്തനയോരന്തരം ഹനുഃ । ഇതി ദീര്ഘമിദം പ്രോക്തം പഞ്ചകം ഭൂഭുജാം നൃപ । । 1.27.൧൦ ക്ഷുതം രാജ്ഞാം സകൃദ്ദ്വിസ്ത്രിര്നാദിതം ഹ്രാദിതം തഥാ । ദീര്ഘായുഷാം പ്രയുക്തം തേ ഹസിതം ച വിദുര്ബുധാഃ । । ൧൧ പദ്മപത്രനിഭേ നേത്രേ ധനിനാം ശിവനന്ദന । ഭാര്ഗവീമാപ്നുയാത്സോഽപി രക്താന്തേ യസ്യ ലോചനേ । । ൧൨ മധുപിങ്ഗൈര്മഹാത്മാനോ നരാ ജ്ഞേയാഃ സുരാധിപ । ഭീരവോ ഹി കൃശാക്ഷാസ്തു ചൌരാ മണ്ഡലചക്രകൈഃ । । ൧൩ ഹയഃ കേകരനേത്രാസ്തു ഗമ്ഭീരൈരര്ഥസമ്പദഃ । നീലോത്പലാഭൈര്വേദവിദോ ഭൃശം കൃഷ്ണൈസ്തഥാര്ഥിതാ । । മന്ത്രിത്വം സ്ഥൂലസുദൃശോ വദന്തി ഭുവി തദ്വിദഃ । । ൧൪ ശ്യാമാക്ഷാഃ സുഭഗാ ജ്ഞേയാ ദീനാക്ഷൈഭ്ര ദരിദ്രതാ । വിസ്തീര്ണൈര്ഭോഗിനോ ശ്രേയാ വിപുലൈശ്ച തഥാ ഗുഹ । । ൧൫ അഭ്യുന്നതാഭിര്ഹ്രസ്വായുര്വിശാലാഭിഃ സുഖീ ഭവേത് । ദരിദ്രോ വിഷമാഭിസ്തു തതോ ജ്ഞേയഃ സുരോത്തമ । । ൧൬ ഭ്രുവോ ബാലേന്ദുസദൃശാ ധനിനാമാര്ഭവോത്തമ । ദീര്ഘാഭിര്നിര്ധനോ ജ്ഞേയഃ സംസക്താഭിസ്തു സുവ്രത । । ൧൭ ക്ഷീണാഭിരര്ഥഹീനാഃ സ്യുര്നരാ ജ്ഞേയാഃ സുരോത്തമ । മധ്യേ നതഭ്രുവോ യേ ച പരദാരരതാസ്തു തേ । । ൧൮ വിരലൈരുന്നതൈഃ ശംഖൈര്ധന്യാഃ൧ സ്യുര്നാത്ര സംശയഃ । നിമ്നൈഃ സ്തുത്യര്ഥസംസക്താ൨ ഉന്നതൈശ്ച ജനാധിപാഃ । । ൧൯ വിഷമലലാടാ വിധനാഃ സദാ സ്യുര്ദേവസത്തമ । ആചാര്യാഃ ശുക്തിസദൃശൈര്നരാഃ സ്യുര്നാത്ര സംശയഃ । । 1.27.൨൦ ഉന്നതശിരോഭിരാഢ്യാ നരാ ജ്ഞേയാഃ സദാ ഗുഹ । വധബന്ധഭാഗിനോ വീരാ നരാ നിന്നലലാടിനഃ । । ഭൃശമുന്നതൈശ്ച മൂര്ഖാശ്ച കൃപണാശ്ച തഥാ നതൈഃ । । ൨൧ ശുഭാവഹം മനുഷ്യാണാം വദനം സ്യാദ്യഥാ ശൃണു । അദീനമാനനം സ്നിഗ്ധം സസ്മിതം ച വിശേഷതഃ । । ൨൨ സാശ്രുദീനം തഥാ രൂക്ഷമസ്നിഗ്ധം നിന്ദിതം൪ ഗുഹ । അസമ്ഭാവ്യം മുഖം ജ്ഞേയം നരാണാം നഗദാരണ । । ൨൩ അകമ്പം ഗുഭദം ജ്ഞേയം നരാണാം ഹസിതം ഗുഹ । നിമീലിതാക്ഷം പാപസ്യ ഹസിതം ചാര്ഭവോത്തമ । । ൨൪ ആമണ്ഡലം ശിരോ യസ്യ സ ഗവാഢ്യോ നരോ ഭവേത് । ഛത്രാകൃതി ശിരോ യസ്യ സ ഭവേന്നൃപതിര്നരഃ । । ൨൫ ചിപിടാകാരിതശിരാ ഹന്യാദ്വൈ പിതരൌ നരഃ । ഘണ്ടാകൃതി ശിരോധ്വാനമസകൃത്സേവതേ നരഃ । । നിമ്നം ശിരോനര്ഥദം സ്യാന്നരാണാമര്ഭവോത്തമ । । ൨൬ ഗുഡൈഃ സ്നിഗ്ധൈസ്തഥാ കൃഷ്ണൈരഭിന്നാഗ്രൈസ്തഥൈവ ഹി । കേശൈര്ന ചാതിബഹുലൈര്മൃദുഭിഃ പാര്ഥിവോ ഭവേത് । । ൨൭ ബഹുലാഃ കപിലാഃ സ്ഥൂലാ വിഷമാഃ സ്ഫുടിതാസ്തഥാ । പരുഷാ ഹ്രസ്വാതികുടിലാ ദരിദ്രാണാം കചാഃ ഘനാഃ । । ൨൮ ഇത്യുക്തം ലക്ഷണം നൄണാം ശുഭം വാശുഭമേവ ച । യോഷിതാം തദിദാനീം തേ ലക്ഷണം വച്മി ഭീമജ । । ൨൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ
കാർത്തികേയൻ ചോദിച്ചു: മഹാഭാഗവേ, രാജാവിന്റെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ. ശരീരത്തിലെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ പറയൂ. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: കേൾക്കൂ, രാജാവിന്റെ ശരീരത്തിലെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ നിന്ന് രാജാവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവയാണ്. ആരുടെയെങ്കിലും മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ വിശാലവും ഉയർന്നതുമായിരിക്കും; മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ ഗംഭീരവും ആഴമുള്ളതുമായിരിക്കും; നാല് അവയവങ്ങൾ ചെറുതായിരിക്കും; ഏഴ് അവയവങ്ങൾ ചുവപ്പായിരിക്കും; അഞ്ച് അവയവങ്ങൾ ദീർഘവും സുഷുമവുമായിരിക്കും. നാഭി, സംധികൾ, ശബ്ദം — ഈ മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ ആഴമുള്ളവയാണ്. മുഖം, നെറ്റി, മികച്ച പല്ലുകൾ, നെഞ്ച് — ഈ മൂന്ന് വിശാലമായ അവയവങ്ങൾ ഉള്ളവൻ രാജാവാണ്, സംശയമില്ല. ഉയർന്നതായും വിശാലമായതായും കണക്കാക്കുന്ന അവയവങ്ങൾ: കഴുത്ത്, മുഖം, നഖങ്ങൾ, നെഞ്ച്, മൂക്ക്, കക്ഷം — ഇവ ആറു. ലിംഗം, പുറം, കഴുത്ത്, ജംഗകൾ — ഇവ ചെറുതായിരിക്കും. കണ്ണിന്റെ അറ്റം, കൈകാലുകൾ, താലു, അധരങ്ങൾ, നാവ്, ചുവന്ന നഖങ്ങൾ — ഇവ ഏഴു. ത്വക്ക്, രോമം, മുടി, പല്ലുകൾ — ഇവ അഞ്ചു സുഷുമമായവയാണ്. മൂക്ക്, കണ്ണുകൾ, ഭുജങ്ങൾ, സ്തനങ്ങൾ, താടിയുടെ ഇടയിൽ — ഇവ ദീർഘമായവയാണ്. രാജാക്കന്മാർക്ക് ഈ അഞ്ച് ദീർഘാവയവങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. രാജാക്കന്മാർക്ക് ഒരിക്കൽ, രണ്ടിക്കൽ, മൂന്നിക്കൽ തുമ്മൽ ഉണ്ടാകാം; ദീർഘായുസ്സുള്ളവർക്കാണ് ഇത്. പദ്മപത്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ധനവാന്മാർക്കാണ്; കണ്ണിന്റെ അറ്റം ചുവപ്പായാൽ ഭാർഗവീ ഭാഗ്യം ലഭിക്കും. മധുപിങ്ങളകണ്ണുള്ളവർ മഹാത്മാക്കളാണ്; കൃഷ്ണാക്ഷികൾ ഭീരുക്കളും, ചതുരാകൃതിയിലുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ കള്ളന്മാരുമാണ്. കുതിരയുടെ കണ്ണുപോലെയുള്ളവർ ഗംഭീരവും സമ്പന്നവുമാണ്; നീലോത്പലപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ വേദപാരായണികളും, കറുത്ത കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ മന്ത്രികളുമാണ്. ശ്യാമാക്ഷികൾ ഭാഗ്യശാലികളും, ദീനാക്ഷികൾ ദരിദ്രരും. വിശാലമായ കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ ഭോഗവാന്മാരാണ്; ഉയർന്ന കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരാണ്. ദീർഘഭ്രൂവുള്ളവർ ദരിദ്രരും; ചേർന്ന ഭ്രൂവുള്ളവർ സുഖഭോക്താക്കളാണ്. ക്ഷീണഭ്രൂവുള്ളവർ ധനരഹിതരും; നടുവിൽ താഴ്ന്ന ഭ്രൂവുള്ളവർ പരസ്ത്രീപ്രിയരും. വിരലായും ഉയർന്നതുമായ ഭ്രൂവുള്ളവർ ഭാഗ്യശാലികളും; താഴ്ന്ന ഭ്രൂവുള്ളവർ പ്രശംസയ്ക്കർഹരും, ഉയർന്നതായാൽ ജനാധിപതികളും. അസമമായ നെറ്റി ദരിദ്രർക്കാണ്; ശുക്തിപോലെയുള്ള നെറ്റി ഗുരുക്കന്മാർക്കാണ്. ഉയർന്ന തല ഉള്ളവർ സമ്പന്നരും; താഴ്ന്ന നെറ്റി ഉള്ളവർ വധഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. വളരെ ഉയർന്ന തല ഉള്ളവർ മൂഢന്മാരും ദു:ഖിതരും; താഴ്ന്നതായാൽ അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. മനുഷ്യരുടെ മുഖം ദയയില്ലാത്തതും, മൃദുവും, സ്മിതമുള്ളതുമാകണം. കണ്ണീരുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും മൃദുത്വം ഇല്ലാത്തതും നിന്ദിതവുമാണ്. മുഖം വിശ്വാസമില്ലാത്തതായാൽ അവൻ വിശ്വാസമില്ലാത്തവനാണ്. അകമ്പനമില്ലാതെ ചിരിയുള്ളവൻ നല്ലവനാണ്; കണ്ണ് അടച്ച് ചിരിയുള്ളവൻ പാപിയാണെന്ന് അറിയണം. ആമണ്ഡലമായ തല ഉള്ളവൻ പശുസമ്പന്നനാകും; കുടയാകൃതിയിലുള്ള തല രാജാവാകും. ചുരുണ്ട തല ഉള്ളവൻ മാതാപിതാക്കളെ കൊല്ലും; ഘണ്ടാകൃതിയിലുള്ള തല ഉള്ളവൻ പലതവണ ശിരസ്സ് നമസ്കരിക്കും. താഴ്ന്ന തല ദു:ഖം നൽകും. മൃദുവും കറുപ്പും പൊട്ടിയതുമായ മുടി, അതികൂടിയതല്ലാത്ത മൃദുവായ മുടി — ഇതാണ് രാജാവിന് ഉചിതം. കനത്ത, കപിലം, കനത്തതും അസമവും പൊട്ടിയതുമായ മുടി, ഉണങ്ങിയതും ചെറുതും വളരെയധികം വളരാത്തതും ദരിദ്രർക്കാണ്. ഇതാണ് പുരുഷന്മാരുടെ ശുഭാശുഭലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി സ്ത്രീകളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു.
സ്ത്രീലക്ഷണവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ശൃണ്വിദാനീം മഹാബാഹോ സ്ത്രീലക്ഷണമനുത്തമമ് । യന്മയോക്തം പുരാ വീര നാരദസ്യ മഹാത്മനഃ । । ൧ തത്ത്വം വിജ്ഞായതേ യേന ശുഭാശുഭമവസ്ഥിതമ് । നിന്ദിതം ച പ്രശസ്തം ച സ്ത്രീണാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് । । ൨ മാതരം പിതരം ചൈവ ഭ്രാതരം മാതുലം തഥാ । ദ്വൌ തു ബിമ്ബൌ പരീക്ഷേത സമുദ്രസ്യ വചോ യഥാ । । ൩ മുഹൂര്തേ തിഥിസമ്പന്നേ നക്ഷത്രേ ചാഭിപൂജിതേ । ദ്വിജൈസ്തു സഹ വാഗമ്യ കന്യാം വീക്ഷേത ശാസ്ത്രവിത് । । ൪ ഹസ്തൌ പാദൌ പരീക്ഷേത അങ്ഗുലീര്നഖമേവ ച । ൧പാണിമേവ ച ജങ്ഘേ ച കടിനാസോരു ഏവ ച । । ൫ ജഘനോദരപൃഷ്ഠം ച സ്തനൌ കര്ണൌ ഭുജൌ തഥാ । ജിഹ്വാം ചോഷ്ഠൌ ച ദന്താശ്ച കപോലം ഗലകം തഥാ । । ൬ ചക്ഷുര്നാസാ ലലാടം ച ശിരഃ കേശാംസ്തഥൈവ ച । രോമരാജിം൧ സ്വരം വര്ണമാവര്താനി തു വാ പുനഃ । । ൭ യസ്യാസ്തു രേഖാഗ്രീവായാം യാ൨ ച രക്താന്തലോചനാ । യസ്യ സാ ഗൃഹമാഗച്ഛേത്തദ്ഗൃഹം സുഖമേധതേ । । ൮ ലലാടേ ദൃശ്യതേ യസ്യാസ്ത്രിശൂലം ദേവനിര്മിതമ് । ബഹൂനാം സ്ത്രീസഹസ്രാണാം സ്വാമിനീം താം വിനിര്ദിശേത് । । ൯ രാജഹംസഗതിര്യസ്യാ മൃഗാക്ഷീ മൃഗവര്ണികാ । സമശുക്ലാഗ്രദന്താ ച കന്യാം താമുത്തമാം വിദുഃ । । 1.28.൧൦ മണ്ഡൂകകുക്ഷീ യാ കന്യാ ന്യഗ്രോധപരിമണ്ഡലാ । ഏകം ജനയതേ പുത്രം സോഽപി രാജാ ഭവിഷ്യതി । । ൧൧ ഹംസസ്വരാ മൃദുവചാ യാ കന്യാ മധുപിങ്ഗലാ । അഷ്ടൌ ജനയതേ പുത്രാന്ധനധാന്യവിവര്ധിനീ । । ൧൨ ആയതൌ ശ്രവണൌ യസ്യാഃ സുരൂപാ ചാപി നാസികാ । ഭ്രുവൌ ചേന്ദ്രായുധാകാരൌ സാത്യന്തം സുഖഭാഗിനീ । । ൧൩ തന്വീ ശ്യാമാ തഥാ കൃഷ്ണാ സ്നിഗ്ധാങ്ഗീ മൃദുഭാഷിണീ । ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുദശനാ ഭവേദൈശ്വര്യഭാഗിനീ । । ൧൪ വിസ്തീര്ണം ജഘനം യസ്യാ വേദിമധ്യാ തു യാ ഭവേത് । ആയതേ വിപുലേ നേത്രേ രാജപത്നീ തു സാ ഭവേത് । । ൧൫ യസ്യാഃ പയോധരേ വാമേ ഹസ്തേകര്ണേ ഗലേഽപി വാ । മശകം തിലകം വാപി സാ പൂര്വം ജനയേത്സുതമ് । । ൧൬ ഗൂഢഗുല്ഫാങ്ഗുലിശിരാ അല്പപാര്ഷ്ണിഃ സുമധ്യമാ । രക്താക്ഷീ രക്തചരണാ സാത്യന്തം സുഖഭാഗിനീ । । ൧൭ കൂര്മപൃഷ്ഠായതനഖൌ സ്നിഗ്ധഭാവവിവര്ജിതൌ । വക്രാങ്ഗുലിതലൌ പാദൌ കന്യാം താം പരിവര്ജയേത് । । ൧൮ യേന കേനചിദംശേന മാംസം യസ്യാ വിവര്ധതേ । രാസഭീം താദൃശീം വിദ്യാന്ന സാ കല്യാണമര്ഹതി । । ൧൯ പാദേ പ്രദേശിനീ യസ്യാ അങ്ഗുഷ്ഠം സമതിക്രമേത് । ദുഃശീലാ ദുര്ഭഗാ ജ്ഞേയാ കന്യാം താം പരിവര്ജയേത് । । 1.28.൨൦ പാദേ മധ്യമികാ യസ്യാഃ ക്ഷിതിം ന സ്പൃശതേ യദി । രമതേ സാ ന കൌമാരേ സ്വച്ഛന്ദാ൧ കാമചാരിണീ । । ൨൧ പാദേ അനാമികാ യസ്യാഃ ക്ഷിതിം ന സ്പൃശതേ യദി । ദ്വിതീയം പുരുഷം ഹത്വാ തൃതീയേ സാ പ്രതിഷ്ഠിതാ । । ൨൨ പാദേ കനിഷ്ഠാ യസ്യാസ്തു ക്ഷിതിം ന സ്പൃശതേ യദി । ദ്വിതീയം പുരുഷം ഹത്വാ തൃതീയേ സാ പ്രതിഷ്ഠിതാ । । ൨൩ ന ദേവികാ ന ധനികാ ന ധാന്യപ്രതിനാമികാ । ഗുല്മവൃക്ഷസനാമ്നീ ച കന്യാം താം പരിവര്ജയേത് । । ൨൪ ഇന്ദ്രചന്ദ്രാദിപുരുഷസനാമ്നീ ച യദാ ഭവേത് । നൈതാഃ പതിഷു രജ്യന്തേ യാശ്ച നക്ഷത്രനാമികാഃ । । ൨൫ ആവര്തഃ പൃഷ്ഠതോ യസ്യാ നാഭിം സമനുവിന്ദതി । തദപത്യം ഭവേദ് ധ്രസ്വം ഹ്രസ്വായുശ്ച വിനിര്ദിശേത് । । ൨൬ പൃഷ്ഠാവര്താ പതിം ഹന്തി നാഭ്യാവര്താ പതിവ്രതാ । കട്യാവര്താ തു സ്വച്ഛന്ദാ ന കദാചിദ്വിരജ്യതേ । । ൨൭ യസ്യാസ്തു ഹസമാനായാ ഗണ്ഡേ ജായേത് കൂപകമ് । രമതേ സാ ന കൌമാരേ സ്വച്ഛന്ദാ കാര്യകാരിണീ । । ൨൮ യസ്യാസ്തു ഗച്ഛമാനായാഷ്ടിട്ടീകായതി ജങ്ഘികാ । പുത്രം വ്യവസ്യേത്സാ കര്തും പതിത്വേ നാത്ര സംശയഃ । । ൨൯ സ്ഥൂലപാദാ ച യാ കന്യാ സര്വാംഗേഷു ച ലോമശാ । സ്ഥൂലഹസ്താ ച യാ സ്യാദ്വൈ ദാസീം താം നിര്ദിശേദ്ബുധഃ । । 1.28.൩൦ യസ്യാശ്ചോത്കടകൌ൨ പാദൌ മുഖം ച വികൃതം ഭവേത് । ഉത്തരോഷ്ഠേ ച രോമാണി സാ ക്ഷിപ്രം ഭക്ഷയേത്പതിമ് । । ൩൧ ത്രീണി യസ്യാഃ പ്രലമ്ബന്തേ ലലാടമുദരം സ്ഫിചൌ । ത്രീണി ഭക്ഷയതേ സാ തു ദേവരം ശ്വസുരം പതിമ് । । ൩൨ സമുദ്ഭൂഷിതചാരിത്രാ ഗുരുഭക്താ പതിവ്രതാ । ദേവബ്രാഹ്മണഭക്താ ച മാനുഷീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩ ൩ നിത്യം സ്നാതാ സുഗന്ധാ ച നിത്യം ച പ്രിയവാദിനീ । അല്പാശിന്യല്പരോഷാ ച ദേവതാം താം വിനിര്ദിശേത് ।। ൩൪ പ്രച്ഛന്നം കുരുതേ പാപമപവാദം ച രക്ഷതി । ഹദയം സ്യാച്ച ദുര്ഗ്രാഹ്യം മാര്ജാരീ താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩൫ ഹസതേ ക്രീഡതേ ചൈവ ക്രുദ്ധാ ചൈവ പ്രസീദതി । നീചേഷു രമതേ നിത്യം രാസഭീ താം വിനിര്ദിശേത് ।। ൩൬ പ്രതികൂലകരീ നിത്യം ബന്ധൂനാം ഭര്തുരേവ ച । സ്വച്ഛന്ദേ ലലിതാം ചൈവ ആസുരീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩൭ ൧ബഹ്വാശീ ബഹുവാക്യാ ച നിത്യം ചാപ്രിയവാദിനീ । ഹിനസ്തി സ്വപതിം യാ തു രാക്ഷസീം താം വിനിര്ദിശേത് ।। ൩൮ ശൌചാചാരപരിഭ്രഷ്ടാ രൂപഭ്രഷ്ടാ ഭയങ്കരാ । പ്രസ്വേദമലപങ്കാ ച പിശാചീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩൯ നിത്യം സ്നാതാം സുഗന്ധാം ച മാംസമദ്യപ്രിയാദിനീമ് । വൃക്ഷോദ്യാനപ്രസക്താ ച ഗാന്ധര്വീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।1.28.൪൦ ചപലാ ചഞ്ചലാ ചൈവ നിത്യം പശ്യേദ്ദിശസ്തഥാ । ചലസ്വഭാവാ ലുബ്ധാ ച വാനരീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൪ ൧ ചന്ദ്രാനനാം ശുഭാങ്ഗീം തു മത്തവാരണഗാമിനീമ് । ആരക്തനഖഹസ്താം തു വിദ്യാദ്വിദ്യാധരീം ബുധഃ ।।൪൨ വീണാവാദിത്രശബ്ദേന വംശഗീതരവേണ ച । പുഷ്പധൂപപ്രസക്താം ച ഗാന്ധര്വീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൪൩ സുമന്തുരുവാച ഇത്യേവമുക്ത്വാ സ മഹാനുഭാവോ ജഗാമ വേധാ നിജമന്ദിരം വൈ । സ്ത്രീണാം തഥാ പുംസ്ത്വവതാം ച വീര യല്ലക്ഷണം പാര്ഥിവ ലോകപൂജ്യമ് । । ൪൪ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീ കല്പേ സ്ത്രീലക്ഷണവര്ണനം നാമാഷ്ടാവിംശോഽധ്യായഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, ഞാൻ മുമ്പ് മഹാത്മാവായ നാരദന് പറഞ്ഞതുപോലെ, സ്ത്രീകളുടെ ഉത്തമ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ശുഭവും അശുഭവും, നിന്ദിതവും പ്രശസ്തവുമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. അമ്മയെയും അച്ഛനെയും സഹോദരനെയും അമ്മാവനെയും രണ്ടുപേരെയും സമുദ്രശാസ്ത്രം പോലെ പരിശോധിക്കണം. നല്ല മുഹൂർത്തത്തിലും നക്ഷത്രത്തിൽ, ദ്വിജന്മാരോടൊപ്പം വന്ന്, ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പെൺകുട്ടിയെ പരിശോധിക്കണം. കൈകളും കാലുകളും വിരലുകളും നഖങ്ങളും, പാദം, ജംഗ, കടി, നാശിക, ഉരു എന്നിവ പരിശോധിക്കണം. കുഴി, വയറ്, പുറം, സ്തനങ്ങൾ, ചെവി, ഭുജങ്ങൾ, നാവ്, അധരങ്ങൾ, പല്ലുകൾ, കപോലങ്ങൾ, കംപം എന്നിവയും. കണ്ണ്, മൂക്ക്, നെറ്റി, തല, മുടി, രോമരാശി, ശബ്ദം, വർണ്ണം, വളയങ്ങൾ എന്നിവയും. കഴുത്തിൽ രേഖയുള്ളവളും, കണ്ണിന്റെ അറ്റം ചുവപ്പുള്ളവളും ആ വീട്ടിൽ വരുമ്പോൾ ആ കുടുംബം സുഖം അനുഭവിക്കും. നെറ്റിയിൽ ദേവൻ നിർമ്മിച്ച ത്രിശൂലം കാണുന്നവളെ ആയിരം സ്ത്രീകളുടെ അധിപതിയായി കണക്കാക്കണം. രാജഹംസയുടെ നടപ്പുള്ളവളും, മൃഗാക്ഷിയായും, സമമായും വെളുത്ത അഗ്രമുള്ള പല്ലുള്ളവളും ഉത്തമസ്ത്രിയാണെന്ന് അറിയണം. ആമയുടെ വയറ്റുപോലും, അശ്വത്താകൃതിയിലുള്ളവളും ഒരു മകനേ ജനിക്കും; ആ മകനും രാജാവാകും. ഹംസസ്വരവും മൃദുവായ വാക്കും ഉള്ള, മധുപിങ്ങളവളായ പെൺകുട്ടി എട്ടു മക്കളെയും ധനധാന്യസമൃദ്ധിയെയും നൽകും. നീളമുള്ള ചെവിയും മനോഹരമായ മൂക്കും, ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ള ഭ്രൂവും ഉള്ളവൾ പരമസുഖഭാഗ്യവതിയാണ്. സുന്ദരിയും കറുത്തവളും മൃദുവായ ശരീരവും മൃദുവായ വാക്കും ഉള്ളവളും ശംഖം, കുന്ദം, ചന്ദ്രൻ പോലുള്ള പല്ലുള്ളവളും ഐശ്വര്യഭാഗ്യവതിയാണ്. വിശാലമായ കുഴി ഉള്ളവളും, നടുവിൽ വേദിപോലെയുള്ളവളും, നീളവും വിശാലവുമുള്ള കണ്ണുള്ളവളും രാജപത്നിയാകും. ഇടതു സ്തനത്തോ കൈയിലോ ചെവിയിലോ കഴുത്തിലോ കറുത്ത പുള്ളിയോ തിലകമോ ഉള്ളവൾ ആദ്യം മകനേ ജനിക്കും. മറഞ്ഞ ഗുൽഫും വിരലും ചെറുതായ കാൽവിരലുകളും, ചുവന്ന കണ്ണും ചുവന്ന കാലും ഉള്ളവൾ പരമസുഖഭാഗ്യവതിയാണ്. ആമയുടെ പുറംപോലും മൃദുത്വം ഇല്ലാത്ത നഖവും വളഞ്ഞ വിരലുകളും ഉള്ള കാലുകൾ ഉള്ളവളെ ഒഴിവാക്കണം. ശരീരത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഭാഗത്ത് മാംസം അധികം വളരുന്നവളെ കഴുകപ്പറയണം; അവൾക്ക് നല്ല ഭാഗ്യം ഉണ്ടാവില്ല. കാലിൽ രണ്ടാം വിരൽ അങ്ങൂഷ്ഠത്തെക്കാൾ നീളമുള്ളവൾ ദുർഭാഗ്യവതിയും ദുർശീലവുമാണ്; അവളെ ഒഴിവാക്കണം. കാലിൽ മധ്യവിരൽ നിലത്തൊതുങ്ങാത്തവൾ ബാല്യത്തിൽ സ്വേച്ഛയുള്ളവളാണ്. കാലിൽ അനാമിക നിലത്തൊതുങ്ങാത്തവൾ രണ്ടാമത്തെ ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തി മൂന്നാമനിൽ സ്ഥിരമാകും. കാലിൽ കനിഷ്ഠ നിലത്തൊതുങ്ങാത്തവളും അതുപോലെയാണ്. ദേവികയോ ധനികയോ ധാന്യപ്രതിയായോ ഗുല്മവൃക്ഷസമാനമായോ പേരുള്ളവളെ ഒഴിവാക്കണം. ഇന്ദ്രചന്ദ്രാദിപുരുഷപേരുള്ളവളും നക്ഷത്രപേരുള്ളവളും ഭർത്താവിൽ ആസ്വാദനം കാണില്ല. പുറത്ത് വളയമുള്ളവളുടെ നാഭിയിൽ വളയമെത്തുന്നുവെങ്കിൽ, ആ മക്കൾ ചെറുതും ദീർഘായുസ്സില്ലാത്തവരുമാകും. പുറവളയമുള്ളവൾ ഭർത്താവിനെ കൊല്ലും; നാഭിവളയമുള്ളവൾ പതിവ്രതയാകും; കടി വളയമുള്ളവൾ സ്വേച്ഛയുള്ളവളാണ്. ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ കംപത്തിൽ കുഴി ഉണ്ടാകുന്നവൾ ബാല്യത്തിൽ സ്വേച്ഛയുള്ളവളാണ്. നടക്കുമ്പോൾ ജംഗയിൽ അസ്ഥി ചലനം കാണുന്നവൾ മകനെ ജനിപ്പിക്കും; ഭർത്തൃഭാഗ്യത്തിൽ സംശയമില്ല. കനത്ത കാലുള്ളവളും ശരീരമൊക്കെയും രോമമുള്ളവളും കനത്ത കൈയുള്ളവളും ദാസിയായി കണക്കാക്കണം. കൂർത്ത കാലും മുഖം വികൃതവുമുള്ളവളും മേൽഅധരത്തിൽ രോമം ഉള്ളവളും ഭർത്താവിനെ വേഗം നശിപ്പിക്കും. മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ (നെറ്റി, വയറ്, കുഴി) തൂങ്ങിയവളും ഭർത്താവിനെയും ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരനെയും ശ്വശുരനെയും നശിപ്പിക്കും. നല്ല സ്വഭാവവും ഗുരുഭക്തിയും പതിവ്രതയും ദൈവ-ബ്രാഹ്മണഭക്തിയും ഉള്ളവളെ മനുഷ്യിയായി കണക്കാക്കണം. സദാ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവളും സുഗന്ധവുമുള്ളവളും സദാ പ്രിയവാക്യവുമുള്ളവളും അല്പം ഭക്ഷിക്കുന്നവളും അല്പം കോപമുള്ളവളും ദേവതയായി കണക്കാക്കണം. മറഞ്ഞ് പാപം ചെയ്യുന്നവളും അപവാദം പരത്തുന്നവളും മനസ്സ് പിടികൂടാൻ കഴിയാത്തവളും പൂച്ചപോലെയാണ്. ചിരിക്കുകയും കളിക്കുകയും കോപിക്കുകയും സന്തോഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവളും താഴ്ന്നവരിൽ ആസ്വദിക്കുന്നവളും കഴുകപ്പറയണം. എപ്പോഴും ബന്ധുക്കൾക്കും ഭർത്താവിനും എതിരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവളും സ്വേച്ഛയുള്ളവളും ആസുരിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. അധികം ഭക്ഷിക്കുന്നവളും അധികം സംസാരിക്കുന്നവളും എപ്പോഴും അപ്രിയവാക്യവുമുള്ളവളും ഭർത്താവിനെ വേദനിപ്പിക്കുന്നവളും രാക്ഷസിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ശുദ്ധിയും ആചാരവും ഇല്ലാത്തവളും ഭയപ്പെടുത്തുന്നവളും ചർമ്മം ചളിയും ചീത്തയും നിറഞ്ഞവളും പിശാചിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. സദാ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവളും സുഗന്ധവുമുള്ളവളും മാംസം മദ്യം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളും വൃക്ഷോദ്യാനത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നവളും ഗാന്ധർവിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ചഞ്ചലയും എപ്പോഴും ദിശകളിൽ നോക്കുന്നവളും ചലസ്വഭാവവും ലോഭവുമുള്ളവളും വാനരിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ചന്ദ്രാനനയും ശുഭാംഗിയും മത്താനയായ നടപ്പുമുള്ളവളും ചുവന്ന നഖവും കൈയും ഉള്ളവളും വിദ്യാധരിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. വീണയോ വാദ്യശബ്ദമോ വംശഗീതമോ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളും പൂവ്, ധൂപം എന്നിവയിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവളും ഗാന്ധർവിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാനുഭാവൻ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. സ്ത്രീകളുടെയും പുരുഷന്മാരുടെയും ലോകപൂജ്യമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇതാണ്.
ഗണപതികല്പവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച ഗകാരാക്ഷരദേവസ്യ ഗണേശസ്യ മഹാത്മനഃ । ആരാധനവിധിം ബ്രൂഹി സാങ്ഗം മന്ത്രസമന്വിതമ് । । ൧ സുമന്തുരുവാച ന തിഥിര്ന ച നക്ഷത്രം നോപവാസോ വിധീയതേ । യഥേഷ്ടം൧ ചേഷ്ടതഃ സിദ്ധിഃ സദാ ഭവതി കാമികാ । । ൨ ശ്വേതാര്കമൂലം സങ്ഗൃഹ്യ കുര്യാദ്ഗണപതിം ബുധഃ । അങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം തു പദ്മാസനഗതം തഥാ । । ൩ ചതുര്ഭുജം ത്രിനേത്രം ച സര്വാഭരണഭൂഷിതമ് । നാഗയജ്ഞോപവീതാങ്ഗം ശശാങ്കകൃതശേഖരമ് । । ൪ ദന്തം സവ്യേ കരേ ദദ്യാദ്ദ്വിതീയേ ചാക്ഷസൂത്രകമ് । തൃതീയേ പരശും ദദ്യാച്ചതുര്ഥേ മോദകം ന്യസേത് । । ൫ കുങ്കുമം ചന്ദനം ചാപി സമാലമ്ഭനമുച്യതേ । വാസോഭിര്ഭൂഷണൈ രക്തൈര്മാല്യൈശ്ചാരാധയേദ്ഗണമ് । । ൬ ധൂപേന ച സുഗന്ധേന മോദകൈശ്ചാപി പൂജയേത് । ഏവം പൂജ്യാഗ്രതസ്തസ്യ ഭോജയേദ്ബ്രാഹ്മണം ബുധഃ । । ൭ വാമനം കുബ്ജകം ചാപി ഭോജയേത്പുരതോ ദ്വിജമ് । ആശീര്വാദം തതസ്തസ്മാത്പ്രാപ്യ സിദ്ധിമവാപ്നുയാത് । । ൮ ഭക്ത്യാ കുരുകുലശ്രേഷ്ഠ ൧ശൃണു മന്ത്രപദാനി വൈ । ഗം സ്വാഹാ മൂലമന്ത്രോഽയം പ്രണവേന സമന്വിതഃ । । ൯ ഗാം നമോ ഹദയം ജ്ഞേയം ഗീം ശിരഃ പരികീര്തിതമ് । ശിഖാ ച ഗൂം നമോ ജ്ഞേയോ ഗൈം നമഃ കവചം സ്മൃതമ് । । 1.29.൧൦ ഗൌം നമോ നേത്രമുദ്ദിഷ്ടം ഗഃ ഫട് കാമാസ്ത്രമുച്യതേ । ആഗച്ഛോല്കാമുഖായേതി മന്ത്ര ആവാഹനേ ഹ്യയമ് । । ൧൧ ഗം ഗണേശായ നമോ ഗന്ധമന്ത്രഃ പ്രകീര്തിതഃ । പുഷ്പോല്കായ നമഃ പുഷ്പമന്ത്ര ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ । । ൧൨ ധൂപോല്കായ നമോ ധൂപമന്ത്ര ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ । ദീപോല്കായ നമോ ദീപമന്ത്ര ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ । । ൧൩ ഓം ഗം മഹോല്കായ നമോ ബലിമന്ത്രഃ പ്രകീര്തിതഃ । ഓം സംസിദ്ധോല്കായ നമോ മന്ത്രശ്ചായം വിസര്ജനേ । । ൧൪ ഓം മഹാകര്ണായ വിദ്മഹേ വക്രതുണ്ഡായ ധീമഹി । തന്നോ ദന്തിഃ പ്രചോദയാത് ഗായത്രീ ജപഃ പൂര്വതഃ । । ൧൫ മഹാഗണപതയേ വീര൧ സ്വാഹാ ദക്ഷിണതഃ സദാ । മഹോല്കായ പശ്ചിമതഃ കൂശ്മാണ്ഡായോത്തരേണ തു । । ഏകദന്തത്രിപുരാന്തകായ ആഗ്നേയ്യാം വീര നിര്ദിശേത് । । ൧൬ ഓം ശിവദത്ത വികടഹരഹാസ പ്രാണായ സ്വാ നൈര്ഋത്യാമ് । ൨തുലമ്ബനാത്യചലദന്തകായ സ്വാഹാ വായവ്യാമ് । । ൧൭ പദ്മദംഷ്ട്രായ നരായേതി ഐശാന്യാം ഹോമയേദ്ബുധഃ । ഹും ഫട് ഹുഁ ഫട് ഹസ്തതാലധ്വനിര്ഹസനകൂര്ദനഃ । । ൧൮ മൃദനര്തനഗണപതിര്ദേവസ്യ മുദ്രാം തതോ ഹോമം സമാചരേത് । ന യദാ വശ്യാ ഭവതി । । കൃഷ്ണതിലാഹുതിമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത്ത്രിരാത്രേണ രാജാ വശ്യോ ഭവതി । । ൧൯ തിലയവഹോമേന സര്വേ ജനപദാ വശ്യാ ഭവന്തി । അതി രൂപവതീ കന്യാ ഗച്ഛന്തമനു(?)ച്ഛതി । । 1.29.൨൦ ചണതന്ദുലഹോമേനാജിതോ ഭവേത് । നിമ്ബപത്രസമൈസ്തൈലൈര്വിദ്വേഷണം കരോതി । । സോമഗ്രഹണേ ഉദകമധ്യേ അവതീര്യ അഷ്ടസഹസ്രം ജപേത് । സങ്ഗ്രാമേ അപരാജിതോ ഭവതി । । ൨൧ ( ഓം ലമ്ബരാജ്ഞേ നമഃ ।) ആദിത്യാഭിമുഖോ ഭൂത്വാ അഷ്ടസഹസ്രം ജപേത് । ആദിത്യോ വരദോ ഭവതി । । ൨൨ ശുക്ലചതുര്ഥ്യാമുപോഷ്യ ഗന്ധപുഷ്പാദിഭിരര്ചനം കൃത്വാ തിലതന്ദുലാഞ്ജുഹുയാത് । ശിരസാ ധാരയംസ്തൈരപരാജിതോ ഭവതി । । ൨൩ അപാമാര്ഗസമിദ്ഭിരഗ്നിം പ്രജ്വാല്യ ഏകവിംശത്യാഹുതീര്യോ ജുഹുയാത് । ത്രിരാത്രാച്ഛത്രും വ്യാപാദയതി । । ൨൪ അഥോത്തരേണ മന്ത്രം വ്യാഖ്യാസ്യേ । വൃക്ഷമൂലേ കജ്ജലം സങ്ഗൃഹ്യ സപ്തഭിര്മന്ത്രിതം കൃത്വാ നേത്രാണ്യഞ്ജയേദ്യം പശ്യതി സ വശീ ഭവതി । । ൨൫ പുഷ്പം ഫലം മൂലം ചാഷ്ടസഹസ്രാഭിമന്ത്രിതം കൃത്വാ യസ്മൈ ദദാതി സ വശ്യോ ഭവതി । । ൨൬ യത്കിഞ്ചിന്മൂലമന്ത്രേണ കരോതി തത്സിധ്യതി । സര്വേ ഗ്രഹാഃ സുപ്രീതാ ഭവന്തി । । നഗരദ്വാരം ഗത്വാ അഷ്ടസഹസ്രം ദ്വാരം നിരൂപയേത് । । ൨൭ പുരം ദ്വാരേണ ഗൃഹ്യതേ പ്രാങ്മുഖോ യജതി സ ഉച്ചാടയതി । സമ്മുഖോ ജപതി ചോരാന്വിദ്രാവയതി । । ൨൮ തൃണാനി ലൂനയതി । കാഷ്ഠാനി ച്ഛേദയതി । । ൨൯ ൧ഗജരാജേന യുദ്ധയതി । ജലമധ്യേ സപ്തരാത്രം ജപേത് । അകാലേ വര്ഷയതി । കൂപതഡാഗാഞ്ഛോഷയതി । । പ്രതിമാം നൃത്യയതി । ആകര്ഷയതി । സ്തമ്ഭയതി । യോജനശതാത്സ്ത്രീപുരുഷാനാകര്ഷയതി । । 1.29.൩൦ ഗോരോചനാം ച സഹസ്രാഭിമന്ത്രിതാം കൃത്വാ ഹസ്തേ ബദ്ധ്വാ യോജനശതസഹസ്രം ഗത്വാ പുനരാഗച്ഛതി । । ൩൧ അഥ മാരയിതുകാമഃ ഖദിരകീലകം കൃത്വാ സ്ത്രീപുരുഷം വിചിന്ത്യ ഹദയേ നിഖനയേത് । ക്ഷണാദേവ മ്രിയതേ । । ൩൨ സര്വപാതകവിമുക്തോ ഭവതി । അഗ്നിതേജാഃ സര്വേഭ്യോഽപരാജിതോ ഭവതി । । ൩൩ ഓം വകതുണ്ഡായ സ്വാഹാ । ഓം ഏകദംഷ്ട്രായ സ്വാഹാ । ഓം കൃതകൃഷ്ണായ സ്വാഹാ । ഓം ഗജകര്ണായ സ്വാഹാ । । ഓം ലമ്ബോദരായ സ്വാഹാ । ഓം വികടായ സ്വാഹാ । ഓം ധൂമ്രവര്ണായ സ്വാഹാ । ഓം ഗഗനകൂജായ സ്വാഹാ । । ഓം വിനായകായ സ്വാഹാ । ഓം ഗണപതയേ സ്വാഹാ । ഓം ഹസ്തിമുഖായ സ്വാഹാ । । ൩൪ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ ഗണപതികല്പവര്ണനം നാമൈകോനത്രിംശോഽധ്യായഃ
ശതാനീകൻ ചോദിച്ചു: ഗകാരം എന്ന അക്ഷരദേവനായ മഹാഗണപതിയുടെ പൂജാവിധിയും മന്ത്രസഹിതമായ ആചാരവും എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ. സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഈ പൂജയ്ക്ക് പ്രത്യേകമായ തിഥിയോ നക്ഷത്രമോ ഉപവാസമോ നിർബന്ധമില്ല; മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചപോലെ ചെയ്താൽ സിദ്ധി ലഭിക്കും. ശ്വേതാർക്കത്തിന്റെ മൂലം എടുത്ത്, അംഗുഷ്ഠത്തിന്റെ അളവിൽ, പദ്മാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, നാലു കൈകളും മൂന്നു കണ്ണുകളും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച, നാഗയജ്ഞോപവീതം ധരിച്ച, ചന്ദ്രൻ കിരീടത്തിൽ ഉള്ള ഗണപതിയുടെ പ്രതിമ നിർമ്മിക്കണം. ഇടത്തുകൈയിൽ ദന്തം, രണ്ടാമത്തെ കൈയിൽ അക്ഷസൂത്രം, മൂന്നാമത്തെ കൈയിൽ പരശു, നാലാമത്തെ കൈയിൽ മോദകം വയ്ക്കണം. കുങ്കുമവും ചന്ദനവും ഉപയോഗിച്ച് സമർപ്പണം നടത്തണം. ചുവന്ന വസ്ത്രവും അലങ്കാരവും പൂക്കളും അർപ്പിച്ച് ഗണപതിയെ പൂജിക്കണം. സുഗന്ധമുള്ള ധൂപവും മോദകവും അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കണം. പൂജയ്ക്ക് ശേഷം ബ്രാഹ്മണനെ ഭക്ഷണം കൊടുക്കണം. വാമനനെയും കുബ്ജനെയും മുൻപിൽ ഇരുത്തി ദ്വിജനെയും ഭക്ഷണം കൊടുക്കണം. അവരുടെ ആശീർവാദം നേടി സിദ്ധി നേടാം. ഭക്തിയോടെ, കുരുകുലശ്രേഷ്ഠാ, ഈ മന്ത്രങ്ങൾ കേൾക്കൂ: 'ഗം സ്വാഹാ' എന്നതാണ് മൂലമന്ത്രം; പ്രണവം ചേർത്ത് ജപിക്കണം. 'ഗാം നമോ' ഹൃദയത്തിന്, 'ഗീം' ശിരസ്സിന്, 'ഗൂം നമോ' ശിഖയ്ക്ക്, 'ഗൈം നമഃ' കവചത്തിന്, 'ഗൗം നമോ' കണ്ണിന്, 'ഗഃ ഫട്' ആയുധത്തിന്. 'ആഗച്ഛോൽകാമുഖായ' എന്നത് ആവാഹനമന്ത്രമാണ്. 'ഗം ഗണേശായ നമഃ' ഗന്ധമന്ത്രം; 'പുഷ്പോൽകായ നമഃ' പുഷ്പമന്ത്രം; 'ധൂപോൽകായ നമഃ' ധൂപമന്ത്രം; 'ദീപോൽകായ നമഃ' ദീപമന്ത്രം; 'ഓം ഗം മഹോൽകായ നമഃ' ബലിമന്ത്രം; 'ഓം സംസിദ്ധോൽകായ നമഃ' വിസർജനം. 'ഓം മഹാകർണായ വിദ്യമഹേ വക്രതുണ്ടായ ധീമഹി, തന്നോ ദന്തിഃ പ്രചോദയാത്' എന്നതാണ് ഗായത്രി ജപം. 'മഹാഗണപതയേ സ്വാഹാ' എന്നത് ദക്ഷിണയിൽ, 'മഹോൽകായ' പശ്ചിമത്തിൽ, 'കൂശ്മാണ്ഡായ' ഉത്തരത്തിൽ, 'ഏകദന്തത്രിപുരാന്തകായ' ആഗ്നേയയിൽ. 'ഓം ശിവദത്ത വികടഹരഹാസ പ്രാണായ സ്വാ' നൈരൃതിയിൽ; 'തുലംബനാത്യചലദന്തകായ സ്വാഹാ' വായവ്യത്തിൽ; 'പദ്മദംഷ്ട്രായ നരായതി' ഐശാന്യയിൽ ഹോമം ചെയ്യണം. 'ഹും ഫട് ഹും ഫട്' എന്നത് ഹസ്തതാളധ്വനി, ഹാസ്യക്കൂർത്തനം. മൃദംഗനൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഗണപതിയുടെ മുദ്രയും ഹോമവും ചെയ്യണം. വശീകരണം ആവശ്യമെങ്കിൽ കൃഷ്ണതിലയുടെ അഷ്ടസഹസ്രം ത്രിരാത്രത്തിൽ ഹോമം ചെയ്താൽ രാജാവിനെ വശീകരിക്കാം. തിലയവഹോമം ചെയ്താൽ ജനപദം മുഴുവൻ വശീകരിക്കാം. അതിരൂപവതിയായ കന്യകയെയും. ചണത്തണ്ടുലഹോമം ചെയ്താൽ ജയിക്കാം. നിംബപത്രസമം എണ്ണയിൽ ചേർത്ത് ദ്വേഷം ഉണ്ടാക്കാം. സോമഗ്രഹണത്തിൽ വെള്ളത്തിൽ കയറി അഷ്ടസഹസ്രം ജപിച്ചാൽ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാം. ആദിത്യഭിമുഖമായി അഷ്ടസഹസ്രം ജപിച്ചാൽ ആദിത്യൻ വരദായകനാകും. ശുക്ലചതുര്ഥിയിൽ ഉപവസിച്ച് ഗന്ധപുഷ്പാദികൾ അർപ്പിച്ച് തിലതണ്ടുലം ഹോമം ചെയ്ത് തലയിൽ ധരിച്ചാൽ ജയിക്കാം. അപ്പാമാർഗം സമിദ് ഉപയോഗിച്ച് അഗ്നി തെളിച്ച് ഇരുപത്തിയൊന്ന് ഹോമം ചെയ്താൽ ശത്രുവിനെ ത്രിരാത്രത്തിൽ സംഹരിക്കാം. വൃക്ഷത്തിന്റെ അടിയിൽ കജ്ജളം എടുത്ത് ഏഴ് മന്ത്രം ജപിച്ച് കണ്ണിൽ പുരട്ടിയാൽ ആരെയും വശീകരിക്കാം. പൂവ്, പഴം, മൂലം എന്നിവ അഷ്ടസഹസ്രം മന്ത്രം ജപിച്ച് ആര്ക്ക് കൊടുത്താലും അവൻ വശീകരിക്കപ്പെടും. മൂലം മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് എന്ത് ചെയ്താലും സിദ്ധിക്കും; എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും പ്രീതിയോടെ കാണും. നഗരദ്വാരത്തിൽ അഷ്ടസഹസ്രം ജപിച്ചാൽ നഗരം പിടിച്ചെടുക്കാം; ദ്വാരത്തിൽ യജിച്ച് ശത്രുവിനെ പുറത്താക്കാം; നേരെ നോക്കി ജപിച്ചാൽ കള്ളന്മാരെ ഓടിക്കാം. പുല്ല് പറിക്കാം; മരങ്ങൾ വെട്ടാം. ഗജരാജനോട് യുദ്ധം ചെയ്യാം; വെള്ളത്തിൽ ഏഴു രാത്രി ജപിച്ചാൽ സമയമില്ലാതെ മഴ വരും; കിണറോ തടാഗമോ ഉണക്കാം; പ്രതിമയെ നൃത്തിപ്പിക്കാം; ആകർഷിക്കാം; നിലയ്ക്കിപ്പിക്കാം; നൂറു യോജന ദൂരം സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെ ആകർഷിക്കാം. ഗൊരോചന അയ്യായിരം മന്ത്രം ജപിച്ച് കൈയിൽ കെട്ടിയാൽ നൂറു യോജന സഹസ്രം ദൂരം പോയി തിരിച്ചു വരാം. കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ ഖദിരക്കീലം ഉണ്ടാക്കി സ്ത്രീപുരുഷനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ കുത്തിയാൽ ഉടൻ മരിക്കും. എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും; അഗ്നിതേജസ്സിൽ അപരാജിതനാകും. 'ഓം വക്രതുണ്ടായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഏകദംഷ്ട്രായ സ്വാഹാ', 'ഓം കൃതകൃഷ്ണായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഗജകർണായ സ്വാഹാ', 'ഓം ലംബോദരായ സ്വാഹാ', 'ഓം വികടായ സ്വാഹാ', 'ഓം ധൂമ്രവർണായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഗഗനകൂജായ സ്വാഹാ', 'ഓം വിനായകായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഗണപതയേ സ്വാഹാ', 'ഓം ഹസ്തിമുഖായ സ്വാഹാ' എന്നിങ്ങനെയാണ് മന്ത്രങ്ങൾ.
വിനായകപൂജാവിധിവര്ണനമ് സുമന്തരുവാച നിമ്ബമയമങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ നിത്യധൂപഗന്ധാദിഭിരര്ചയിത്വാ പ്രച്ഛന്നം ശിരസി ബദ്ധ്വാ ഗച്ഛേത് । । സര്വജനപ്രിയോ ഭവതി । ശ്വേതാര്കമൂലാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ധൂപാദിഭിരര്ചയിത്വാ സര്വാന്വര്ണാന്വശമാനയതി ।। ശ്വേതചന്ദനമങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ പുഷ്പഗന്ധാദിഭിരര്ചയിത്വാ ശുക്ലചതുര്ഥ്യാമഷ്ടമ്യാം വാ ബലിം കുര്യാദഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദ്ദധ്നാ പായസേന രാജാനം വശമാനയതി । രക്തചന്ദനമയം ഗണപതിമങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം കൃത്വാ ഭൌതികം ബലിം ദദ്യാദ്ദധിമധുഘൃതാഹുതീനാം ഗണപതിമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദാത്മപ്രാപികാം പ്രജാം വശമാനയതി । രക്തകരവീരമൂലാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । । രക്തപുഷ്പഗന്ധോപഹാരൈര്ബലിം ദദ്യാത് । തിലലവണഘൃതേനാഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത് । ദശഗ്രാമാന്വശമാനയതി । । ശ്വേതകരവീരാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ തിലപിഷ്ടദധിഘൃതക്ഷീരഹരിദ്രാമിശ്രേണാഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദ്വേശ്യാം വശമാനയതി । । അശ്വത്ഥമൂലാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ഗന്ധപുഷ്പധൂപബലിം ദത്ത്വാ ശതം ജുഹുയാച്ഛത്രും വശമാനയതി । । അര്കമൂലാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ഗന്ധപുഷ്പധൂപബലീന് ദദ്യാത് । തിന്ദുകാഷ്ടശതം ജുഹുയാച്ഛത്രും വശമാനയതി । । ബില്വമൂലമയമങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ഗന്ധപുഷ്പധൂപാര്ചിതം കൃത്വാ ത്രിമധ്വക്താനാമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദ്രാജാമാത്യാന്വശമാനയതി । । ശിരസി ധൂപാന്ധൃത്വാ ഗച്ഛേദ്രാജദ്വാരം വിഗ്രഹേ ജയോ ഭവതി । ഹസ്തിദന്തമൃത്തികാമയമങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । । ഗന്ധപുഷ്പധൂപാര്ചിതം കൃത്വാ. കൃഷ്ണചതുര്ഥ്യാം നഗ്നോ ഭൂത്വാഭ്യര്ചയേത് । സപ്ത വാരാഞ്ജപേന്നിത്യം ൧ നാരീണാം സുഭഗോ ഭവതി । । വൃഷഭശൃങ്ഗമൃത്തികാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । ഗന്ധപുഷ്പാര്ചിതം കൃത്വാ ഗുഗ്ഗുലുധൂപം ദദ്യാദ്ഘോഷപതിം വശമാനയതി । । അഥ വാ വല്മീകമൃത്തികാംഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । കടുകതൈലേന പ്രതിമാം ലേപയേത് । । ഉന്മത്തകകാഷ്ഠേനാഗ്നിം പ്രജ്വാല്യാഹുതീനാമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത്തിലസര്ഷപമിശ്രേണ സര്വധൂപം ദദ്യാത്ത്രികടുകേന ലേപയേത് । । അഗരുധൂപം ദദ്യാദ്രാജാനം വശമാനയതി । പരേഷാം ച വല്ലഭോ ഭവതി । രക്തചന്ദനേനാത്മാനം ധൂപയേത്സുഭഗോ ഭവതി । । ഓം ഗണപതയേ വക്രതുണ്ഡായ ഗജദന്തായ ഗുലഗുലേതിനിനാദായ൨ ചതുര്ഭുജായ ത്രിനേത്രായ മുശലപാശവജ്രഹസ്തായ സര്വഭൂതദമനായ സര്വലോകവശംകരായ സര്വദുഷ്ടോപഘാതജനനായ സര്വശത്രുവിമര്ദനായ സര്വരാജ്യസമീഹനായ രാജാനമിഹ വശമാനയ ഹന ഹന പച പച വജ്രാങ്കുശേന ഗണേശ ഫട് സ്വാഹാ । ഓം ഗാം ഗീം ഗൂം ഗൈം ഗൌം ഗഃ സ്വാഹാ നമഃ ഹദയം മൂലമന്ത്രസ്യ । ഓം കഃ ശിരഃ, ഓം ഖഃ ശിഖാ, ഓം ഗഃ ഹദയമ്, ഓം ഗുഃ വക്ത്രം, ഓം ഗൈം നേത്രമ് । ഓം ഘഃ കവചമ്, ഓം ങ ആവാഹനം ഹദയസ്യ ആവാഹനാങ്ഗാനി ഭവന്തി ഓം നമഃ ഹദയം മൂലമന്ത്രസ്യ, ഓം ഗാഃ ശിരഃ, ഓം ഗൈഃ നമഃ ശിഖാ ഓം ഗൌഃ നമഃ കവചമ്, ഓം ഗം നമഃ നേത്രേ, ഓം ഗഃ ഫട് അസ്ത്രമ് । । ഓം അങ്ഗുഷ്ഠോല്കായ സ്വാഹാ ആവാഹനം ഹദയസ്യ സ്വാഹാ വിസര്ജനം ഹദയസ്യ ഓം ഗന്ധോല്കായ സ്വാഹാ । । ഗന്ധമന്ത്രഃ । । ഓം ധര്മഭൂതോല്കായ സ്വാഹാ । । പുഷ്പമന്ത്രഃ । । ദുര്ജയായ ൧ പൂര്വേണ । ഓം ധൂര്ജടയേ ദക്ഷിണേന । ഓം ലമ്ബോദരായ പശ്ചിമതഃ । ഓം ഗണപതയേ ഉത്തരതഃ । ഓം ഗണാധിപതയേ ഐശാന്യാമ് । ഓം മഹാഗണപതയേ ആഗ്നേയ്യാമ് । ഓം കൂശ്മാണ്ഡായ നൈര്ഋത്യാമ് । ഓം ഏകദന്തത്രിപുരഘാതിനേ൨ ത്രിനേത്രായ വായവ്യാമ് । ഓം മഹാഗണപതയേ വിദ്മഹേ വക്രതുണ്ഡായ ധീമഹി । । തന്നോ ദന്തിഃ പ്രചോദയാത് । । ഗായത്രീ । । പദ്മദംഷ്ട്രാമാലാപ്രകര്ഷണീപരശ്വംകുശപാശപടഹമുദ്രാ അഷ്ടൌ മുദ്രാ ദര്ശയിത്വാ തതഃ കര്മാണി കാരയേത് । । കൃഷ്ണതിലാഹുതീനാമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത് । രാജാനം വശമാനയേത് । । ആവാഹനാദ്യേകാദശമുദ്രാ നൈവേദ്യാന്തം ക്രമാദ്ദര്ശയേത് । । ആരാധയേദ്യേന വിധിനാ ത്രിനേത്രം ശൂലിനം ഹരമ് । തേനൈവാരാധയേദ്ദേവം വിഘ്നേശം ഗണപം നൃപ । । ൧ തദേവ മണ്ഡലം ചാസ്യ അങ്ഗന്യാസസ്തഥൈവ ച । ഋതേ മന്ത്രപദാനീഹ സമാനം സര്വമേവ ഹി । । ൨ പൂജയേദ്യസ്തു വിഘ്നേശമേകദന്തമുമാസുതമ് । നശ്യന്തി തസ്യ വിഘ്നാനി ന ചാരിഷ്ടം കദാചന । । ൩ യശ്ചോപവാസം കൃത്വാ തു ചതുര്ഥ്യാം പൂജയേന്നരഃ । സര്വേ തസ്യ സമാരമ്ഭാഃ സിധ്യേയുര്നാത്ര സംശയഃ । ।൪ യസ്യാനുകൂലോ വിഘ്നേശഃ ശിവയോഃ കുലനന്ദന । തസ്യാനുകൂലം സര്വം സ്യാജ്ജഗദ്വൈ സര്വകര്മസു । । ൫ തസ്മാദാരാധയേദേനം ഭക്തിശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । കുങ്കുമാഗുരുധൂപേന തഥൈവോണ്ഡീരകസ്രജാ । । ൩പലലോല്ലാപികാഭിശ്ച ജാതികോന്മത്തകൈസ്തഥാ । । ൬ ശുക്ലപക്ഷേ ചതുര്ഥ്യാം തു വിധിനാനേന പൂജയേത് । തസ്യ സിധ്യതി നിര്വിഘ്നം സര്വകര്മ ന സംശയഃ । ।൭ ഏകദന്തേ ജഗന്നാഥേ ഗണേശേ തുഷ്ടിമാഗതേ । പിതൃദേവമനുഷ്യാദ്യാഃ സര്വേ തുഷ്യന്തി ഭാരത । । ൮ തസ്മാദാരാധയേദേനം സദാ ഭക്തിപുരഃസരമ് । കര്ണലേപൈസ്തുണ്ഡികാഭിര്മോദകൈശ്ച൧ മഹീപതേ । । പൂജയേത്സതതം ദേവം വിഘ്നവിനാശായ ദന്തിനമ് । । ൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ വിനായകപൂജാവിധിനിരൂപണം നാമ ത്രിംശോഽധ്യായഃ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: നിംബമരത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ള, അങ്ങൂഠത്തിന്റെ ഒരു പാദം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതിപ്രതിമ നിർമ്മിച്ച്, ദിവസവും ധൂപവും സുഗന്ധവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ച്, രഹസ്യമായി തലയിൽ കെട്ടി വെച്ച് പുറത്ത് പോകുന്നവൻ എല്ലാവർക്കും പ്രിയനാകും. വെള്ളയാർക്കമരത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച് ധൂപാദികൾ അർപ്പിച്ചാൽ എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങളെയും വശീകരിക്കാം. വെള്ളചന്ദനത്തിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച് പൂക്കളും സുഗന്ധവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ച്, ശുക്ലചതുര്ഥിയിലോ അഷ്ടമിയിലോ ബലി അർപ്പിച്ച്, പാൽപായസം ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തുമ്പോൾ രാജാവിനെ വശീകരിക്കാം. ചുവപ്പു ചന്ദനത്തിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, ഭൗതിക ബലി അർപ്പിച്ച്, തൈരും തേനും നെയ്യും ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തി, സ്വന്തം ജനങ്ങളെ വശീകരിക്കാം. ചുവപ്പു കരവീര വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, ചുവപ്പ് പൂക്കളും സുഗന്ധവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ച്, എട്ടായിരം തിള്, ഉപ്പ്, നെയ്യ് ചേർത്ത് ഹോമം നടത്തുമ്പോൾ പത്തു ഗ്രാമങ്ങളെ വശീകരിക്കാം. വെള്ള കരവീര വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, തിള്, തൈര്, നെയ്യ്, പാൽ, മഞ്ഞൾ എന്നിവ ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തി, വേശ്യയെ വശീകരിക്കാം. അശ്വത്ത വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, നൂറ് പ്രാവശ്യം ഹോമം ചെയ്താൽ ശത്രുവിനെ വശീകരിക്കാം. അർക്ക വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, തിണ്ടുക മരത്തിന്റെ കഷ്ണം നൂറ് പ്രാവശ്യം ഹോമം ചെയ്താൽ ശത്രുവിനെ വശീകരിക്കാം. ബില്വ വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള മധുരങ്ങൾ ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തി, രാജാവിനെയും മന്ത്രിമാരെയും വശീകരിക്കാം. തലയിൽ ധൂപം കെട്ടി രാജാവിന്റെ വാതിലിലേക്ക് പോയാൽ ജയമുണ്ടാകും. ആനക്കൊമ്പ് മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, കൃഷ്ണചതുര്ഥിയിലോ നഗ്നനായി പൂജിച്ചാൽ, ഏഴു ദിവസം ജപം ചെയ്താൽ സ്ത്രീകളിൽ പ്രിയനാകും. കാളയുടെ കൊമ്പ് മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും അർപ്പിച്ച്, ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം അർപ്പിച്ചാൽ, ഗ്രാമപ്രധാനനെ വശീകരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ വണ്ടി മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, കടുവതൈലത്തിൽ പ്രതിമയെ പുരട്ടി, ഉന്മത്തക മരത്തിൽ തീ കത്തിച്ച്, എട്ടായിരം തിള്, കടുക് ചേർത്ത് ഹോമം ചെയ്ത്, എല്ലാ ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, ത്രികടുകം പുരട്ടി, അഗരു ധൂപം അർപ്പിച്ചാൽ രാജാവിനെ വശീകരിക്കാം, മറ്റുള്ളവർക്കും പ്രിയനാകും. ചുവപ്പു ചന്ദനത്തിൽ തന്നെ താനെ ധൂപിച്ചാൽ പ്രിയനാകും. ഗണപതിയെ ഉച്ചരിക്കേണ്ട മന്ത്രങ്ങൾ: "ഓം ഗണപതയേ വക്രതുണ്ടായ ഗജദന്തായ ഗുലഗുലേതിനിനാദായ ചതുര്ഭുജായ ത്രിനേത്രായ മുശലപാശവജ്രഹസ്തായ സര്വഭൂതദമനായ സര്വലോകവശംകരായ സര്വദുഷ്ടോപഘാതജനനായ സര്വശത്രുവിമര്ദനായ സര്വരാജ്യസമീഹനായ രാജാനമിഹ വശമാനയ ഹന ഹന പച പച വജ്രാങ്കുശേന ഗണേശ ഫട് സ്വാഹാ". മറ്റു മന്ത്രങ്ങളും, ഹൃദയാദി ന്യാസം, പൂജാവിധാനങ്ങൾ, വിവിധ മുദ്രകൾ, ഹോമങ്ങൾ എന്നിവ നിർവ്വഹിക്കണം. ഗണപതിയെ ഭക്തിയും ശ്രദ്ധയുംകൊണ്ട് കുങ്കുമം, അഗരു ധൂപം, ഒണ്ടീരക്കമാല, പച്ചരി, ഉണക്കമുളക്, ജാതിക്ക, ഉന്മത്തകം എന്നിവകൊണ്ടും പൂജിക്കണം. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ഥിയിൽ ഈ വിധത്തിൽ പൂജിച്ചാൽ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിർവിഘ്നമായി സിദ്ധിക്കും. ഏകദന്തനായ ഗണപതി തൃപ്തനാകുമ്പോൾ പിതൃദേവതകളും മനുഷ്യരും സന്തുഷ്ടരാകും. അതുകൊണ്ട് ഭക്തിപൂർവ്വം ഈ ദേവനെ സദാ പൂജിക്കണം. കർണലേപം, തുണ്ടിക, മോദകം എന്നിവകൊണ്ടും ദന്തിയേ പൂജിച്ചാൽ എല്ലാ വിഘ്നങ്ങളും അകറ്റാം.
ശിവാചതുര്ഥീ പൂജനമ് സുമന്തുരുവാച ശിവാ ശാന്താ സുഖാ രാജംശ്ചതുര്ഥീ ത്രിവിധാ സ്മൃതാ । മാസി ഭാദ്രപദേ ശുക്ലാ ശിവാ ലോകേഷു പൂജിതാ । । ൧ തസ്യാം സ്നാനം തഥാ ദാനമുപവാസോ ജപസ്തഥാ । ക്രിയമാണം ശതഗുണം പ്രസാദാദ്ദന്തിനോ നൃപ । । ൨ ഗുഡലവണഘൃതാനാം തു ദാനം ശുഭകരം സ്മൃതമ് । ഗുഡാപൂപൈസ്തഥാ വീര പുണ്യം ബ്രാഹ്മണഭോജനമ് । । ൩ യാസ്തസ്യാം നരശാര്ദൂല പൂജയന്തി സദാ സ്ത്രിയഃ । ഗുഡലവണപൂപൈശ്ച ശ്വശ്രൂം ശ്വസുരമേവ ച । ।൪ താഃ സര്വാഃ സുഭഗാഃ സ്യുര്വേ൧ വിഘ്രേശസ്യാനുമോദനാത് । കന്യകാ തു വിശേഷേണ വിധിനാനേന പൂജയേത് । । ൫ ( ഇതി ശിവാകല്പഃ) സുമന്തുരുവാച മാഘേ മാസി തഥാ ശുക്ലാ യാ ചതുര്ഥീ മഹീപതേ । സാ ശാന്താ ശാന്തിദാ നിത്യം ശാന്തിം കുര്യാത്സദൈവ ഹി । । ൬ സ്നാനദാനാദികം കര്മ സര്വമസ്യാം കൃതം വിഭോ । ഭവേത്സഹസ്രഗുണിതം പ്രസാദാത്തസ്യ൨ ദന്തിനഃ । । ൭ കൃതോപവാസോ യസ്തസ്യാം പൂജയേദ്വി ഘ്നനായകമ് । തസ്യ ഹോമാദികം കര്മ ഭവേത്സാഹസ്രികം നൃപ । । ൮ ലവണം ച ഗുഡം ശാകം ഗുഡപൂപാംശ്ച ഭാരത । ദത്ത്വാ ഭക്ത്യാ തു വിപ്രേഭ്യഃ ഫലം സാഹസ്രികം ഭജേത്
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ശിവാ എന്ന ചതുര്ഥി ശാന്തവും സൗഖ്യകരവുമാണ്, രാജാവേ. ഈ ചതുര്ഥിക്ക് മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ശിവാ ലോകത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ദിവസം സ്നാനം, ദാനം, ഉപവാസം, ജപം എന്നിവ ചെയ്യുന്നത് നൂറിരട്ടി ഫലം നൽകുന്നു, ഗണപതിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ. ചക്കരയും ഉപ്പും നെയ്യും ദാനം ചെയ്യുന്നത് വളരെ ശുഭകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. ചക്കരപ്പൂരിയും, ബ്രാഹ്മണഭോജനവും വലിയ പുണ്യം നൽകും. ആ ദിവസം സ്ത്രീകൾ ചക്കരയും ഉപ്പും പൂപ്പുംകൊണ്ട് അമ്മയെയും ഭർത്താവിന്റെ അമ്മയെയും പൂജിച്ചാൽ, അവർക്കെല്ലാം ഗണപതിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഭാഗ്യവും ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് കന്യകൾ ഈ വിധത്തിൽ പൂജിക്കണം. മാഘ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ഥി ശാന്തിയും ശാന്തിദായിനിയുമാണ്; ആ ദിവസം സ്നാനം, ദാനം തുടങ്ങിയ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ആയിരംപടി ഫലം നൽകും, ഗണപതിയുടെ കൃപയാൽ. ആ ദിവസം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് വിഘ്നനാശകനെ പൂജിച്ചാൽ ഹോമാദികൾ ആയിരംപടി ഫലം നൽകും. ഉപ്പും ചക്കരയും പച്ചക്കറിയും ചക്കരപ്പൂരിയും ഭക്തിപൂർവ്വം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം ചെയ്താൽ ആയിരംപടി ഫലം ലഭിക്കും.
൩൮ ശര്വായ ശര്വപുത്രായ ക്ഷോണ്യുത്സങ്ഗഭവായ ച । കുജായ ലലിതാങ്ഗായ ലോഹിതാങ്ഗായ വൈ തഥാ । । ൩൯ ഓംകാരപൂര്വകൈര്മന്ത്രൈഃ സ്വാഹാകാരസമന്വിതൈഃ । അഷ്ടോത്തരശതം വീര അര്ധാര്ധമര്ധമേവ ച । । 1.31.൪൦ ഏതൈര്മന്ത്രപദൈര്ഭക്ത്യാ ശക്ത്യാ വാ കാമതോ നൃപ । ഖാദിരൈഃ സുസമിദ്ഭിസ്തു ചാജ്യദുഗ്ധൈര്യവൈസ്തിലൈഃ । । ൪൧ ഭക്ഷ്യൈര്നാനാവിധൈശ്ചാന്യൈഃ ശക്ത്യാ ഭക്ത്യാ സമന്വിതഃ । ഹുത്വാഹുതീസ്തതോ൪ വീര ദേവം സംസ്ഥാപയേത്ക്ഷിതൌ । । ൪൨ സൌവര്ണം രാജതം വാപി ശക്ത്യാ ദാരുമയം നൃപ । ദേവദാരുമയം വാപി ശ്രീഖണ്ഡചന്ദനൈരപി । । ൪൩ താമ്രേ പാത്രേ രൌപ്യമയേ ചാജ്യകുങ്കുമകേസരൈഃ । അന്യൈര്വാ ലോഹിതൈര്വാപി പുഷ്പൈഃ പത്രൈഃ ഫലൈരപി । । രക്തൈശ്ച വിവിധൈര്വീര അഥ വാ ശക്തിതോഽര്ചയേത്
ശര്വന്, ശര്വന്റെ പുത്രന്, ഭൂമിയുടെ മടിയില് ജനിച്ചവന്, കുജന്, സുന്ദരമായ അവയവങ്ങളുള്ളവന്, ചുവപ്പു നിറമുള്ളവന്— ഇവരെ ഓംകാരത്തോടുകൂടിയ മന്ത്രങ്ങളാല് ഭക്തിയോടെ, ശക്തിയോടെ, ആഗ്രഹത്തോടെ, നല്ല ഇന്ധനങ്ങളായ ഖാദിരം, നല്ല സമിതുകള്, അജ്യം, പാല്, യവം, എള്ള്, വിവിധ വിഭവങ്ങള് എന്നിവകൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്തു, ദൈവത്തെ ഭൂമിയില് പ്രതിഷ്ഠിക്കണം. സ്വര്ണ്ണം, വെള്ളി, ശക്തിയനുസരിച്ച് താമ്രം, ദാരു, ദേവദാരു, ചന്ദനം എന്നിവകൊണ്ടോ, താമ്രപാത്രം, വെള്ളിപാത്രം, അജ്യം, കുങ്കുമം, കേശരം, ചുവന്ന പൂക്കള്, ഇലകള്, പഴങ്ങള് എന്നിവകൊണ്ടോ, ചുവന്നവയൊക്കെ ഉപയോഗിച്ച് ഭക്തിയോടെ അര്പ്പിക്കണം.
1.31.൫൦ സുമന്തുരുവാച ചതുര്ഥീ സാ ചതുര്ഥീ സാ യദാങ്ഗാരകസംയുതാ । ഉപോഷ്യാ തത്ര തത്രൈവ പ്രദേയോ വിധിവദ്ഗുഡഃ । । ൫൧ ഉപോഷ്യ നക്തേന വിഭോ ചതസ്രഃ കുജസംയുതാ । ചതുര്ഥ്യാം ച ചതുര്ഥ്യാം ച വിധാനം ശൃണു യാദൃശമ് । । ൫൨ സൌവര്ണം തു കുജം കൃത്വാ സവിനായകമാദരാത് । ദശസൌവര്ണികം മുഖ്യം ദശാര്ധമര്ധമേവ ച । ।൫ ൩ സൌവര്ണപാത്രേ രൌപ്യേ വാ ഭക്ത്യാ താമ്രമയേഽപി വാ । വിംശത്പലാനി പാത്രാണി വിംശത്യര്ധപലാനി വാ । । ൫൪ വിംശത്കര്ഷാണി വാ വീര വിംശദര്ധാര്ധമേവ വാ । രൌപ്യസങ്ഖ്യം പലം കാര്യം പലാര്ധമര്ധമേവ ച । । ൫൫ ശക്ത്യാ വിത്തൈശ്ച ഭക്ത്യാ ച പാത്രേ താമ്രമയേഽപി തു । പ്രതിഷ്ഠാപ്യ ഗ്രഹേശം വൈ വസ്ത്രൈഃ സമ്പരിവേഷ്ടിതമ് । । വിവിധൈഃ സാധകൈ രക്തൈഃ പുഷ്പൈ രക്തൈഃ സമന്വിതമ് । । ൫൬ ബ്രാഹ്മണായ സദാ ദദ്യാദ്ദക്ഷിണാസഹിതം നൃപ । വാചകായ മഹാബാഹോ ഗുണിനേ ശ്രേയസേ നൃപ । । ൫൭ ഇതി തേ കഥിതാ പുണ്യാ തിഥീനാമുത്തമാ തിഥിഃ । യാമുപോഷ്യ നരോ രൂപം ദിവ്യമാപ്നോതി ഭാരത । । ൫൮ കാന്ത്യാത്രേയസമം വീരം തേജസാ രവിസന്നിഭമ് । പ്രഭയാ രവികല്പം ച സമീരബലസംശ്രിതമ് । । ൫൯ ഈദൃഗ്രൂപം സമാപ്യേഹ യാതി ഭൌമസദോ നൃപ । പ്രസാദാദ്വിഘ്നനാഥസ്യ തഥാ ഗണപതേര്നൃപ । । 1.31.൬൦ പഠതാം ശൃണ്വതാം രാജന്കുര്വതാം ച വിശേഷതഃ । ബ്രഹ്മഹത്യാദിപാപാനി ക്ഷീയന്തേ നാത്ര സംശയഃ । । ഋദ്ധിം വൃദ്ധിം തഥാ ലക്ഷ്മീം ലഭതേ നാത്ര സംശയഃ । । । ൬൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ സുഖാവഹാങ്ഗാരകചതുര്ഥീവ്രതനിരൂപണം നാമൈകത്രിംശോഽധ്യായഃ
സുമന്തു പറഞ്ഞു: അങ്ങാരകയോടു ചേര്ന്ന ചതുർത്ഥി നോമ്പ് അനുഷ്ഠിക്കണം; അന്നേദിവസം ശരിയായ രീതിയില് വെള്ളിച്ചെറുപഞ്ചസാര അര്പ്പിക്കണം. അങ്ങാരകയോടു ചേര്ന്ന നാല് ചതുർത്ഥികള് നോമ്പ് അനുഷ്ഠിച്ച്, കുജന് സ്വര്ണ്ണത്തില് നിര്മ്മിച്ച് വിനായകസഹിതം ആദരപൂര്വ്വം പ്രതിഷ്ഠിക്കണം. സ്വര്ണ്ണപാത്രം, വെള്ളിപാത്രം, താമ്രപാത്രം എന്നിവയില് ഭക്തിയോടെ ഇരുപത് പലയോ അതിന്റെ പാതിയോ അര്പ്പിക്കണം. ശക്തിയനുസരിച്ച് താമ്രപാത്രത്തില് ഗ്രഹേശനെ വസ്ത്രം പൊതിഞ്ഞ്, ചുവന്ന പൂക്കള്, ഇലകള് എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന് നല്കണം. ഇതു ചെയ്താല് ദൈവികരൂപവും, തേജസ്സും, ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കും. ഈ വ്രതം ചെയ്യുന്നവര്ക്കും, കേള്ക്കുന്നവര്ക്കും, പാടുന്നവര്ക്കും മഹാപാപങ്ങള് നശിക്കും; ഐശ്വര്യവും സമൃദ്ധിയും ലക്ഷ്മിയും ലഭിക്കും.
ബ്രാഹ്മണം ഭോജയേത്പശ്ചാദ് ഘൃതപായസമോദകൈഃ । ।൪ ൯ അനന്തോ വാസുകിഃ ശങ്ഖഃ പദ്മഃ കമ്ബല ഏവ ച । തഥാ കര്കോടകോ നാഗോ നാഗോ ഹ്യശ്വതരോ നൃപ । । 1.32.൫൦ ധൃതരാഷ്ട്രഃ ശങ്ഖപാലഃ കാലിയസ്തക്ഷകസ്തഥാ । പിങ്ഗലശ്ച തഥാ നാഗോ മാസി മാസി പ്രകീര്തിതാഃ । । ൫൧ വത്സരാന്തേ പാരണം സ്യാദ്ബ്രാഹ്മണാന്ഭോജയേദ്ബഹൂന് । ഇതിഹാസവിദേ നാഗം ഗൈരികേണ കൃതം നൃപ । । തഥാര്ചനാ പ്രദാതവ്യാ വാചകായ മഹീപതേ । । ൫൨ ഏഷ വൈ നാഗപഞ്ചമ്യാ൫ വിധിഃ പ്രോക്താ ബുധൈര്നൃപ । തവ പിത്രാ കൃതശ്ചൈവ പിതുര്മോക്ഷായ ഭാരത । । ൫൩ ത്വമേകമേകം വൈ വീര പഞ്ചമ്യാം ഭരതര്ഷഭ । സുവര്ണഭാരനിഷ്പന്നം നാഗം ദത്ത്വാ തഥാ ച ഗാമ് । । ൫൪ വ്യാസായ കുരുശാര്ദൂല പിതുരാനൃണ്യമാപ്നുയാഃ । തവ പിത്രാ കൃതാ ഹ്യേവം പഞ്ചമ്യുപാസനാ നൃപ । । ൫൫ ഉത്സൃജ്യ നാഗതാം വീര തവ പൂര്വപിതാമഹഃ । പുഷ്പോത്തരം സദോ ഗത്വാ തഥാ പുഷ്പസദോ നൃപ । । ൫൬ സുനാസീരസദോ ഗത്വാ തദാ ഭര്ഗസദോ ഗതഃ । സ്വഭൂസദസ്തതോ ഗത്വാ കഞ്ജജസ്യ സദോ ഗതഃ । । ൫൭ അന്യേഽപി യേ കരിഷ്യന്തി ഇദം വ്രതമനുത്തമമ് । ദഷ്ടകോ മോക്ഷ്യതേ തേഷാം ശുഭം സ്ഥാനമവാപ്സ്യതി । । ൫൮ യശ്ചേദം ശൃണുയാന്നിത്യം നരഃ൧ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । കുലേ തസ്യ ന നാഗേഭ്യോ ഭയം ഭവതി കുത്രചിത് । । ൫൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി പഞ്ചമീകല്പേ നാഗപഞ്ചമീവ്രതവര്ണനം നാമ ദ്വാത്രിംശോഽധ്യായഃ
പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണനെ നെയ്യ്, പായസം, മധുരപാനങ്ങള് എന്നിവ നല്കി ഭോജിപ്പിക്കണം. അനന്തന്, വാസുകി, ശംഖന്, പത്മന്, കംബളം, കർക്കോട്ടകം, അശ്വതരന്, ധൃതരാഷ്ട്രന്, ശംഖപാലന്, കാലിയന്, തക്ഷകന്, പിംഗളന് എന്നിവരെ ഓരോ മാസവും സ്മരിക്കണം. വര്ഷാവസാനത്തില് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഭോജിപ്പിക്കണം. ഇതിഹാസം അറിയുന്നവന് നിര്മ്മിച്ച പാമ്പിനെ ഗൈരികം കൊണ്ട് പൂജിക്കണം. ഈ വിധം നാഗപഞ്ചമിയുടെ കര്മ്മങ്ങള് നിര്വഹിച്ചാല് പിതാവിന് മോക്ഷം ലഭിക്കും. ഓരോ പഞ്ചമിയിലും ഒരു സ്വര്ണ്ണപാമ്പും ഒരു പശുവും ദാനം ചെയ്താല് പിതാവിന്റെ ഋണമോചനവും ലഭിക്കും. ഈ വ്രതം ചെയ്യുന്നവരുടെ കുടുംബത്തില് പാമ്പ് ഭയം ഉണ്ടാകില്ല. ഈ വ്രതം ചെയ്യുന്നതും, കേള്ക്കുന്നതും കുടുംബത്തില് പാമ്പ് ഭയം ഉണ്ടാകാതെ രക്ഷ ലഭിക്കും.
ശതാനികന് ചോദിച്ചു: പാമ്പുകള്ക്ക് എത്ര രൂപങ്ങളുണ്ട്, അവയുടെ നിറം എന്ത്, ലക്ഷണങ്ങള് എന്ത്, അവയുടെ ജനനം എങ്ങനെയാണ്, ഏത് കുടുംബങ്ങളില് ആണ് പാമ്പുകള് ജനിക്കുന്നത്?
പൂച്ച, നക്കല്, പന്നി, ചെറുവണ്ടി എന്നിവയില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടാല് ഒരു പാമ്പ് നൂറ്റിരുപത് വര്ഷം ജീവിക്കും.
വേദനയോടെ വിറയ്ക്കുകയും കണ്ണുകള് ചുവപ്പുകയും ചെയ്യുന്നവന് മരണത്തിലേക്ക് പോകുന്നു—ഇത് കാലദണ്ഡം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
1.35.൧൦ ശ്രോത്രേ നിരുധ്യമാനേ ച യാതി ദഷ്ടസ്ത്വസാധ്യതാമ് । തതോഽസൌ മ്രിയതേ ജന്തുര്നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസവര്ജിതഃ । । ൧൧ നിഷ്ക്രാന്തേ തു തതോ ജീവേ ഭൂതേ പഞ്ചത്വമാഗതേ । താനി ഭൂതാനി ഗച്ഛന്തി യസ്യ യസ്യ യഥാതഥമ് । । ൧൨ പൃഥിവ്യാപസ്തഥാ തേജോ വായുരാകാശമേവ ച । ഇത്യേഷാമേവ സങ്ഘാതഃ ശരീരമഭിധീയതേ । । ൧൩ പൃഥിവീ പൃഥിവീം യാതി തോയം തോയേഷു ലീയതേ । തേജോ ഗച്ഛതി ചാദിത്യം മാരുതോ മാരുതം വ്രജേത് । । ൧൪ ആകാശം ചൈവമാകാശേ സഹ തേനൈവ ഗച്ഛതി । സ്വസ്ഥാനം തേ പ്രപദ്യന്തേ പരസ്പരനിയോജിതാഃ । । ൧൫ ന ജീവേദാഗതഃ കശ്ചിദിഹ ജന്മനി സുവ്രത । വിഷാര്തം ന ഉപേക്ഷേത ത്വരിതം തു ചികിത്സയേത് । । ൧൬ ഏകമസ്തി വിഷം ലോകേ ദ്വിതീയം ചോപപദ്യതേ । യഥാ നാനാവിധം ചൈവ സ്ഥാവരം തു തഥൈവ ച । । ൧൭ പ്രഥമേ വിഷവേഗേ തു രോമഹര്ഷോഽഭിജായതേ । ദ്വിതീയേ വിഷവേഗേ തു സ്വേദോ ഗാത്രേഷു ജായതേ । । ൧൮ തൃതീയേ വിഷവേഗേ തു കമ്പോ ഗാത്രേഷു ജായതേ । ചതുര്ഥേ വിഷവേഗേ തു ശ്രോത്രാന്തരനിരോധകൃത് । । ൧൯ പഞ്ചമേ വിഷവേഗേ തു ഹിക്കാ ഗാത്രേഷു ജായതേ । ഷഷ്ഠേ ച വിഷവേഗേ തു പ്രാണേഭ്യോഽപി പ്രമുച്യതേ । । സപ്തധാതുവഹാ ഹ്യേതേ വൈനതേയേന ഭാഷിതാഃ । । 1.35.൨൦ ത്വചഃ സ്ഥാനേ വിഷേ പ്രാപ്തേ തസ്യ രൂപാണി മേ ശൃണു । അങ്ഗാനി തിമിരായന്തേ തപന്തേ ച മുഹുര്മുഹുഃ । । ൨൧ ഏതാനി യസ്യ ചിഹ്നാനി തസ്യ ത്വചി ഗതം വിഷമ് । തസ്യാഗദം പ്രവക്ഷ്യാമി യേന സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൨൨ അര്കമൂലമപാമാര്ഗം പ്രിയങ്ഗും തഗരം൨ തഥാ । ഏതദാലോഡ്യ ദാതവ്യം തതഃ സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൨൩ തതസ്തസ്മിത്കൃതേ വിപ്ര ന നിവര്തേത ചേദ്വിഷമ് । ത്വചഃ സ്ഥാനം തതോ ഭിത്ത്വാ രക്തസ്ഥാനം പ്രധാവതി । । ൨൪ വിഷേ ച രക്തം സംപ്രാപ്തേ തസ്യ രൂപാണി മേ ശൃണു । ദഹ്യതേ മുഹ്യതേ൧ ചൈവ ശീതലം ബഹു മന്യതേ । । ൨൫ ഏതാനി യസ്യ രൂപാണി തസ്യ രക്തഗതം വിഷമ് । തത്രാഗദം പ്രവക്ഷ്യാമി യേന സമ്പദ്യതേ സുഖമ് । । ൨൬ ഉശീരം ചന്ദനം കുഷ്ഠമുത്പലം തഗരം തഥാ । മഹാകാലസ്യ മൂലാനി സിന്ദുവാരനഗസ്യ ച । । ഹിങ്ഗുലം മരിചം ചൈവ പൂര്വവേഗേ തു ദാപേയത് । । ൨൭ ബൃഹതീ വൃശ്ചികാ കാലീ ഇന്ദ്ര വാരുണിമൂലകമ്
കാതുകള് അടഞ്ഞാല് ദഷ്ടന് അസാധ്യനാകും; പിന്നെ ശ്വാസം ഇല്ലാതെ അവന് മരിക്കും. ജീവന് പുറത്തുപോയാല് അവന്റെ പഞ്ചഭൂതങ്ങള് ഓരോന്നായി അതത് സ്ഥാനത്തേക്ക് പോകും. ഭൂമി ഭൂമിയിലേക്കും, വെള്ളം വെള്ളത്തിലേക്കും, തീ സൂര്യനിലേക്കും, വായു വായുവിലേക്കും, ആകാശം ആകാശത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ഈ ലോകത്ത് ആരും അനശ്വരനല്ല; വിഷം കിട്ടിയവനെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്, ഉടന് ചികിത്സ ചെയ്യണം. ലോകത്ത് ഒരു വിഷം മാത്രമല്ല, പലതരത്തിലുള്ള വിഷങ്ങളുണ്ട്. ആദ്യവട്ടം വിഷം കയറുമ്പോള് രോമങ്ങള് നട്ടെല്ലും, രണ്ടാംവട്ടം വിയര്പ്പും, മൂന്നാംവട്ടം വിറയലും, നാലാംവട്ടം കാതടയലും, അഞ്ചാംവട്ടം ഇടിയലും, ആറാംവട്ടം ജീവന് നഷ്ടപ്പെടലും ഉണ്ടാകും. വിഷം ത്വക്കില് എത്തിയാല് ശരീരം ഇരുണ്ടു ചൂടാകുകയും ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളവന് ത്വക്കില് വിഷം കയറിയതാണ്. അഗദം നല്കണം: അര്ക്കമൂലം, അപാമാര്ഗം, പ്രിയംഗു, തഗരം എന്നിവ ചേര്ത്ത് നല്കണം. ഇതു ചെയ്തിട്ടും വിഷം മാറില്ലെങ്കില് വിഷം രക്തത്തിലേക്ക് കയറും.