വിസര്ജയേദ്ദര്ശയിത്വാ മുദ്രാം തു ഭരതര്ഷഭ । । അംകുശം നരശാര്ദൂല ഹ്യാഹ്വാനേ കംജമാദിശേത്
മുദ്ര കാണിച്ചശേഷം ദേവനെ വിടവാങ്ങിക്കണം, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ. ആഹ്വാനത്തിനായി കമലം സൂചിപ്പിക്കണം.
യസ്ത്വേവം പൂജയേദ്ദേവം പ്രതിപന്നിത്യമേവ ച । । ഉപോഷ്യ പംചദശ്യാം തു സ യാതി പരമം പദമ്
ഈ വിധത്തിൽ ദേവനെ പ്രതിപദി ദിവസവും ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച്, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കും.
സുമംതു രുവാച । । । । ആപോ ഹിഷ്ഠേതി മംത്രോഽയം ഹൃദയം പരികീര്തിതമ് । । ഋതം സത്യം ശിഖാ പ്രോക്താ ഉദുത്യം നേത്രമാദിശേത്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: 'ആപോ ഹിഷ്ഠ' എന്ന മന്ത്രം ഹൃദയത്തിനാണ്; 'ഋതം സത്യം' ശിഖയ്ക്കും, 'ഉദുത്യം' കണ്ണുകൾക്കുമാണ്.
ചിത്രം ദേവാനാം മസ്തമിതി സര്വലോകേഷു വിശ്രുതമ് । । വര്മണാ തേ ച്ഛാദയാമി കവചം സമുദാഹൃതമ്
'ചിത്രം ദേവാനാം മസ്ത' എന്നത് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമാണ്; 'ഞാൻ നിന്നെ കവചത്തിൽ മൂടുന്നു' എന്നതാണു കവചം.
ഗായത്ര്യാ പൂജയേദ്ദേവമോംകാരേണാഭിമംത്രിതമ്। । പ്രണവേനാപരാന്സര്വാനൃഗ്വേദാദീന്പ്രപൂജയേത്
ഗായത്രി മന്ത്രം ഓംകാരത്താൽ ശക്തിയോടെ ദേവനെ പൂജിക്കണം; പ്രണവം ഉപയോഗിച്ച് ഋഗ്വേദം മുതലായവയെ എല്ലാം ആരാധിക്കണം.
ആഹ്വാനേ പൂജനേ വീര വിസര്ഗേ ബ്രഹ്മണസ്തഥാ । । ഗായത്രീ പരമോ മംത്രോ വേദമാതാ വിഭാവിനീ
ആഹ്വാനം, പൂജ, വിടവാങ്ങൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഗായത്രി പരമോന്നത മന്ത്രവും വേദമാതാവും പ്രകാശവതിയുമാണ്.
ഗായത്ര്യക്ഷരതത്ത്വൈസ്തു പൂജയേദ്യസ്തു ദേവതാമ് । । സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ സ്ഥാനം ദുര്ലഭം യദ്ദുരാ സദമ്
ഗായത്രിയുടെ അക്ഷരതത്ത്വങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ദേവതയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, അപൂർവവും ദുർലഭവുമായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം പ്രാപിക്കും.
ചതുര്ഥീതിഥിവ്രതമാഹാത്മ്യമ് സുമന്തുരുവാച ചതുര്ഥ്യാം തു സദാ രാജന്നിരാഹാരവ്രതാന്വിതഃ । ദത്ത്വാ തിലാന്നം വിപ്രസ്യ സ്വയം ഭുംക്തേ തിലൌദനമ് । । ൧ വര്ഷദ്വയേ സമാപ്തിര്ഹി വ്രതസ്യ തു യദാ ഭവേത് । വിനായകസ്തസ്യ തുഷ്ടോ ദദാതി ഫലമീഹിതമ്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നാലാം തിഥിയിൽ എപ്പോഴും ഉപവാസം പാലിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന് തിലം ചേർത്ത അന്നം ദാനം ചെയ്ത്, തിലോദനം സ്വയം കഴിക്കണം. രണ്ടു വർഷം പൂർത്തിയായാൽ വ്രതം സമാപിക്കും; അപ്പോൾ വിനായകൻ സന്തോഷത്തോടെ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം നൽകും.
൨ യാതി ഭാഗ്യനിവാസം ഹി ക്രീഡതേ വിഭവൈഃ സഹ । ഇഹ ചാഗത്യ പുണ്യാന്തേ ദിവ്യോ ദിവ്യവപുര്യശാഃ । । ൩ മതിമാന്ധൃതിമാന്വാഗ്മീ ഭാഗ്യവാന്കാമകാരവാന്
രണ്ടുവർഷം വ്രതം നിഷ്ഠയോടെ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ വിനായകൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നു.
അസാധ്യാന്യപി സാധ്യേഹ ക്ഷണാദേവ മഹാന്ത്യപി । । ൪ ഹന്ത്യശ്വരഥസമ്പന്നം ഷലീപുത്രസഹായവാന് । രാജാ ഭവതി ദീര്ഘായുഃ സപ്തജന്മാന്യസൌ നൃപ । । ഏതദ്ദദാതി സന്തുഷ്ടോ വിഘ്നഹന്താ൪ വിനായകഃ । । ൫ ശതാനീക ഉവാച വിഘ്നഃ കസ്യ കൃതസ്തേന യേന വിഘ്നവിനായകഃ । ഏതദ്വദസ്വ വിഘ്നേശ വിഘ്നകാരണമദ്യ മേ । । ൬ സുമന്തുരുവാച കൌമാരേ ലക്ഷണേ പുംസാം സ്ത്രീണാം ച സുകൃതേ കൃതേ । വിഘ്നം ചകാര വിഘ്നേശോ ഗാങ്ഗേയസ്യ വിനായകഃ । । ൭ തം തു വിഘ്നം വിദിത്വാസൌ കാര്ത്തികേയോ രുഷാന്വിതഃ । ഉത്കൃഷ്യ ദന്തം തസ്യാസ്യാദ്ധന്തും തം ച സമുദ്യതഃ । । ൮ നിവാര്യാപൃച്ഛദ്ദേവേശോ രോഷഃ കാര്യഃ കുതസ്ത്വയാ । തം ചാചഖ്യൌ സ പിത്രേ വൈ കൃതം പൂരുഷലക്ഷണമ് । । തത്ര വിഘ്നകൃതേ മഹ്യം യോഷിതാ ന ച ലക്ഷണമ് । । ൯ അഥോവാച മഹാദേവഃ പ്രഹസന്ത്സ്വസുതം കില । മമ കിം ലക്ഷണം പുത്ര പശ്യസേ ത്വം വദസ്വ മേ । । 1.22.൧൦ സ ചോവാച കരേ തുഭ്യം കപാലം ദ്വിജലക്ഷിതമ് । അവിചാരേണ സംസ്ഥാപ്യം കപാലീ തേന ചോച്യതേ । । സ തല്ലക്ഷണമാദായ സമുദ്രേ പ്രാക്ഷിപദ്രുഷാ । । ൧൧ അഥ ദേവസമാജേ വൈ പ്രവൃത്തേ ബ്രഹ്മരുദ്രയോഃ । അഹം ജ്യായാനഹം ജ്യായാന്വിവാദോഽഭൂത്തയോര്ദ്വയോഃ । । തവ സംഭൂത്യഭിജ്ഞോഽസ്തി മാം തു വേദ ന കശ്ചന । । ൧൨ ഏവം ശിവേഽതി ബ്രുവതി ബ്രഹ്മണഃ പഞ്ചമം ശിരഃ । മുക്താട്ടഹാസം പ്രോവാച ത്വാമഹം വേദിതാ ഭവ । । ൧൩ ഏവം ബ്രുവന്തു രുദ്രേണ ബ്രാഹ്മം ഹയശിരോ മഹത് । നഖാഗ്രേണ നികൃത്തം ച തസ്യൈവ ച കരേ സ്ഥിതമ് । । ൧൪ കരസ്ഥേനൈവ തേനാസാവാഗച്ഛദ്യത്ര വൈ ഹരിഃ । തപസ്തേപേ തദാ മേരൌ തത്രാസൌ ഭഗവാന്വശീ । । ൧൫ കൃത്തേ ഹയശിരേ തസ്മിന്സ്ഥാനാത്തസ്മാത്തു ബ്രഹ്മണഃ । രോഷാദ്വിനിഃസൃതസ്ത്വന്യഃ പുരുഷഃ ശ്വേതകുണ്ഡലീ । । ൧൬ കവചീ സശിരസ്കശ്ച സശരഃ സശരാസനഃ । അനിര്ദേശ്യവപുഃ സ്രഗ്വീ കിം കരോമി സ ചാബ്രവീത് । । ൧൭ അഥോവാച രുഷാ ബ്രഹ്മാ ഹന്യതാം സ സുദുര്മതിഃ । സ തു മാര്ഗേണ രുദ്രസ്യ ആഗച്ഛദ്രോഷതോ ദ്രുതമ് । । ൧൮ രുദ്രോഽപി വിഷ്ണുതേജോഭിഃ പ്രവിഷ്ടഃ സ ത്വധിഷ്ഠിതഃ । സ പ്രവിശ്യ തദാപശ്യത്തപന്തം ചോത്തമം തപഃ । । ഹരോ നാരായണം ദേവം വൈകുണ്ഠമപരാജിതമ് । । ൧൯ ഹരം ദൃഷ്ട്വാഥ സമ്പ്രാപ്തം കാര്യം ചാസ്യ വിചിന്ത്യ ച । ഉവാച ശൂലിനം ദേവോ ഭിന്ധി ശൂലേന മേ ഭുജമ് । । 1.22.൨൦ സ ബിഭേദ മഹാതേജാ ഭുജം ശൂലേന തം ഹരഃ । । ൨൧ ശൂലഭേദാദസൃക്ചോര്ധ്വം ജഗാമാവൃത്യ രോദസീ । വിനിവൃത്യ തതഃ പശ്ചാത്കപാലേ നിപപാത ഹ । । ൨൨ അസൃക്കപാലേ പതിതം പ്രദേശിന്യാ വ്യവര്ദ്ധയത് । യദാ ഹി വിനിവൃത്തിഃ സ്യാദ്ദേവസ്യ രുധിരം പ്രതി । । ൨൩ തദാ തു വ്യസൃജത്തോയം സ കൃത്വാ വാരുണീം തനുമ് । തോയേ പ്രവൃത്തേഽസൃഗ്ഭൂതേ കപാലേ യത്ര തച്ഛിരഃ । । ൨൪ കപാലേ തു പ്രദേശിന്യാ രുദ്രോഽസൌ രുധിരേഽസൃജത് । ആമുക്തകവചം രക്തം രക്തകുണ്ഡലിനം നരമ് । । ൨൫ അഥോവാച ഭവം ദേവം കിം കരോമീതി മാനദ । അസാവപി സസര്ജാഥ ശ്വേതകുണ്ഡലിനം നരമ് । । ൨൬ താവുഭൌ സമയുധ്യേതാം ധനുഷ്പ്രവരധാരിണൌ । യഥാ രാജന്ബലീയാംസൌ കുജകേതൂ യുഗാത്യയേ । । ൨൭ തയോസ്തു യുധ്യതോരേവം സംവര്തശ്ചാധികോ ഗതഃ । ന ചാദൃശ്യത വിജയ ഏകസ്യാപി തദാ തയോഃ । । ൨൮ അഥാന്തരിക്ഷേ തൌ ദൃഷ്ട്വാ വാഗുവാചാശരീരിണീ । അവതാരോഽഥ ഭവിതാ യുവയോര്ഹി മയാ സഹ । । ൨൯ ഭാരാപനോദഃ കര്ത്തവ്യഃ പൃഥിവ്യര്ഥേ സുരൈഃ സഹ । തദാശ്ചര്യോ ഹി ഭവിതാ ദേവകാര്യാര്ഥസിദ്ധയേ । । 1.22.൩൦ ഭൂലോകഭാവം നിര്ധൂയ ഭൂയോ ഗന്താ സുരാലയമ് । ഏവമുക്ത്വാ തു വൈകുണ്ഠോ ദദാവേകം രവേസ്തദാ । । ൩൧ ശ്വേതകുണ്ഡലിനം ദൃപ്തം൧ തം ജഗ്രാഹ രവിര്മുദാ । ഇന്ദ്രസ്യാപി തതഃ പശ്ചാദ്രക്തകുണ്ഡലിനം ദദൌ ।।൩൨ ജഗ്രാഹ ച മുദാ യുക്ത ഇന്ദ്രഃ സ്വം ച പുരം യയൌ । ഗതൌ രവീന്ദ്രൌ പ്രഗൃഹ്യ പുരുഷൌ ക്രോധസമ്ഭവൌ ।।൩ ൩ അഥോവാച തദാ രുദ്രം ദേവഃ കമലസംസ്ഥിതഃ । ഗച്ഛ ത്വമപി കാപാലേ കപാലവ്രതചര്യയാ ൩൪ യേ ച വ്രതം ത്വദീയം വൈ ധാരയിഷ്യന്തി മാനവാഃ । ന തേഷാം ദുര്ലഭം കിഞ്ചിദ്ഭവിതേഹ പരത്ര ച ।।൩൫ ഏവം സംലപ്യ ബഹുശഃ സുമുഖം പ്രതിനന്ദ്യ ച । ആഹൂയ ച സമുദ്രം സ പ്രത്യുവാചാവിചാരയന് ।।൩൬ കുരുഷ്വാഭരണം൨ സ്ത്രീണാം ലക്ഷണം യദ്വിലക്ഷണമ് । കാര്ത്തികേയേന യത്പ്രോക്തം തദ്വദസ്വാവിചാരയന് ।। ൩൭ സ ചാഹ മമ നാമ്നേദം ഭവേത്പുരുഷലക്ഷണമ് । ദേവേന തത്പ്രതിജ്ഞാതമേവമേതദ്ഭവിഷ്യതി ।।൩൮ കാര്ത്തികേയേന യത്പ്രോക്തം തദ്വദസ്വാവിചാരയന് ।।൩൯ പ്രയച്ഛാസ്യ വിഷാണം വൈ നിഷ്കൃഷ്ടം യത്ത്വയാഽധുനാ । അവശ്യമേവ തദ്ഭൂതം ഭവിതവ്യം തു കസ്യചിത് ।।1.22.൪൦ ഋതേ വിനായകം തദ്വൈ ദൈവയോഗാന്ന കാമതഃ । ഗൃഹാണ ഏതത്സാമുദ്രം യത്ത്വയാ പരികീര്തിതമ് ।।൪൧ സ്ത്രീപുംസോര്ലക്ഷണം ശ്രേഷ്ഠം സാമുദ്രമിതി വിശ്രുതമ । ഇമം ച സവിഷാണം വൈ കുരു ദേവവിനായകമ ।।൪൨ അഥോവാച ച ദേവേശം ബാഹുലേയഃ സമത്സരമ് । വിഷാണം ദദ്മി ചാസ്യാഹം തവ വാക്യാന്ന സംശയഃ । । ൪൩ യദാ ത്വയം വിഷാണം ച മുക്ത്വാ തു വിചരിഷ്യതി । തദാ വിഷാണമുക്തഃ സന്ഭസ്മ ഐതം കരിഷ്യതി । । ൪൪ ഏവമസ്ത്വിതി തം ചോക്ത്വാ വിഷാണം തത്കരേ ദദൌ । വിനായകസ്യ ദേവേശഃ കാര്തികേയമതേ സ്ഥിതഃ । । ൪൫ സവിഷാണകരോഽദ്യാപി ദൃശ്യതേ പ്രതിമാ നൃപ । ഭീമസൂനോര്മഹാബാഹോര്വിഘ്നം കര്ത്തും മഹാത്മനഃ । । ൪൬ ഏതദ്രഹസ്യം ദേവാനാം മയാ തേ സമുദാഹൃതമ് । യത്ര ദേവോ ന വൈ വേദ ദേവാനാം ഭുവി ദുര്ലഭമ് । । ൪൭ മയാ പ്രസന്നേന തവ ഗുഹ്യമേതദുദാഹൃതമ് । കഥിതം തിഥിസംയോഗേ വിനായകകഥാമൃതമ് । । ൪൮ യ ഇദം ശ്രാവയേദ്വിദ്വാന്ബ്രാഹ്മണാന്വേദപാരഗാന് । ക്ഷത്രിയാംശ്ച സ്വവൃത്തിസ്ഥാന്വിട്ശൂദ്രാംശ്ച ഗുണാന്വിതാന് । । ൪൯ ന തസ്യ ദുര്ലഭം കിഞ്ചിദിഹ ചാമുത്ര വിദ്യതേ । ന ച ദുര്ഗതിമാപ്നോതി ന ച യാതി പരാഭവമ് । । 1.22.൫൦ നിര്വിഘ്നം സര്വകാര്യാണി സാധയേന്നാത്ര സംശയഃ । ഋദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം ചാപി വിന്ദേത ഭരതോത്തമ । । ൫൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പവര്ണനം നാമ ദ്വാവിംശോഽധ്യായഃ
വിഘ്ന-വിനായകകഥാവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച കേനായം ഭീമജോ വിപ്ര പ്രമഥാധിപതിഃ കൃതഃ । ഭര്തൃത്വേ ചാപി വിഘ്നാനാമധികാരീ കഥം ബഭൌ । । ൧ സുമന്തുരുവാച സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി രാജേന്ദ്ര യദയം വിഘ്നകാരകഃ । യൈര്വാപി വിഘ്നകരണൈര്നിര്യുക്തോഽപി വിനായകഃ । । തത്തേ വച്മി മഹാബാഹോ ശൃണുഷ്വൈകമനാധുനാ । । ൨ ആദ്യേ കൃതയുഗേ വീര പ്രജാസര്ഗമവാപ ഹ । ദൃഷ്ട്വാ കര്മാണി സിദ്ധാനി വിനാ വിഘ്നേന ഭാരത । । ൩ അഗതക്ലേശാം പ്രജാം ദൃഷ്ട്വാ ഗര്വിതാം കൃത്സ്നശോ നൃപ । ബഹുശശ്ചിന്തയിത്യാ തു ഇദം കര്മ മഹീപതേ । । ൪ വിനായകഃ സമൃദ്ധ്യര്ഥം പ്രജാനാം വിനിയോജിതഃ । ഗണാനാം ചാധിപത്യേ ച ഭീമഃ കഞ്ജജസാത്ത്വതൈഃ । । തതോപസൃഷ്ടോ യസ്തസ്യ ലക്ഷണാനി നിബോധ മേ । । ൫ സ്വപ്നേവഗാഹതേഽത്യര്ഥം ജലം മുണ്ഡാംശ്ച പശ്യതി । കാഷായവാസസശ്ചൈവ ക്രവ്യാദാംശ്ചാധിരോഹതി । । ൬ അന്ത്യജൈര്ഗര്ദഭൈരുഷ്ട്രൈഃ സഹൈകത്രാവതിഷ്ഠതേ । വ്രജമാനസ്തഥാത്മാനം മന്യതേഽനുഗതം പരൈഃ । । ൭ വിമനാ വിഫലാരമ്ഭഃ സംസീദത്യനിമിത്തതഃ । കരടാരൂഢമാത്മാനമമ്ഭസോന്തരഗം തഥാ । । ൮ പത്തിഭിശ്ചാവൃതം യാന്തം സങ്ഗമനാന്തികം നൃപ । പശ്യതേ കുരുശാര്ദൂല സ്വപ്നാന്തേ നാത്ര സംശയഃ । । ൯ ചിത്തം ച വികൃതാകാരം കരവീരവിഭൂഷിതമ് । തേനോപസൃഷ്ടോ ലഭതേ ന രാജ്യം പൌര്വസംഭവമ് । । 1.23.൧൦ കുമാരീ ന ച ഭര്താരമപത്യം ഗര്ഭിണീ തഥാ । ആചാര്യത്വം ശ്രോത്രിയശ്ച ശിഷ്യാശ്ചാധ്യയനം തഥാ । । വണിഗ്ലാഭം ച നാപ്നോതി കൃഷിം ചൈവ കൃഷീവലഃ । । ൧൧ സ്നപനം തസ്യ കര്തവ്യം പുണ്യേഽഹനി ' മഹീപതേ । ഗൌരസര്ഷപകല്കേന സാജ്യേനോത്സാദിതേന തു । । ൧൨ ശുക്ലപക്ഷേ ചതുര്ഥ്യാം തു വാസരേ ധിഷണസ്യ ച । തിഷ്യേ ച വീരനക്ഷത്രേ തസ്യൈവ പുരതോ നൃപ । । ൧൩ സര്വൌഷധൈഃ സര്വഗന്ധൈര്വിലിപ്തശിരസസ്തഥാ । ഭദ്രാസനോപവിഷ്ടസ്യ സ്വസ്തി വാച്യ ദ്വിജാഞ്ഛുഭാന് । । ൧൪ വ്യോമകേശം തു സമ്പൂജ്യ പാര്വതീം ഭീമജം തഥാ । കൃഷ്ണം സപിതരം താത പവമാനം സിതം തഥാ । । ൧൫ ധിഷണം ചേന്ദുപുത്രം ച കോണം കേതും ച ൩ ഭാരത । വിധുന്തുദം ബാഹുലേയം നന്ദകസ്യ ച ധാരിണമ് । । ൧൬ അശ്വസ്ഥാനാദ്ഗജസ്ഥാനാദ്വല്മീകാത്സങ്ഗമാദ്ഹ്രദാത് । മൃത്തികാം രോചനാം ഗന്ധാന്ഗുഗ്ഗുലം ചാപ്സു നിക്ഷിപേത് । । ൧൭ യദാഹൃതം ഹ്യേകവര്ണൈശ്ചതുര്ഭിഃ കലശൈര്ഹ്രദാത് । ചര്മണ്യാനഡുഹേ രക്തേ സ്ഥാപ്യം ഭദ്രാസനം തഥാ । । ൧൮ സഹസ്രാക്ഷം ശതധാരമൃഷിഭിഃ ൧ പാവനം കൃതമ് । തേന ത്വാമഭിഷിഞ്ചാമി പാവമാന്യഃ പുനന്തു തേ । । ൧൯ ഭഗം തേ വരുണോ രാജാ ഭഗം സൂര്യോ ബൃഹസ്പതിഃ । ഭഗമിന്ദ്രശ്ച വായുശ്ച ഭഗം സപ്തര്ഷയോ ദദുഃ । । 1.23.൨൦ യത്തേ കേശേഷു ദൌര്ഭാഗ്യം സീമന്തേ യച്ച മൂര്ധനി । ലലാടേ കര്ണയോരക്ഷ്ണോരാപസ്തദ് ഘ്നന്തു തേ സദാ । । ൨൧ സ്നാതസ്യ സാര്ഷപം തൈലം സുവേണൌദുമ്ബരേണ തു । ജുഹുയാന്മൂര്ധനി കുശാന്സവ്യേന പരിഗൃഹ്യ തു । । ൨൨ മിതശ്ച സമ്മിതശ്ചൈവ തഥാ ച ശാലകംടകഃ । കൂഷ്മാണ്ഡോ രാജശ്രേഷ്ഠാസ്തേഽഗ്നയഃ സ്വാഹാസമന്വിതാഃ । । ൨൩ നാമഭിര്ബലിമന്ത്രൈശ്ച നമസ്കാരസമന്വിതൈഃ । ദദ്യാച്ചതുഷ്പഥേ ശൂര്പേ കുശാനാസ്തീര്യ സര്വതഃ । । ൨൪ കൃതാകൃതാംസ്തണ്ഡുലാംശ്ച പലലൌദനമേവ ച । മത്സ്യാന്പക്വാംസ്തഥൈവാമാന്മാംസമേതാവദേവ തു । । ൨൫ പുഷ്പം ചിത്രം സഗന്ധം ച സുരാം ച ത്രിവിധാമപി । മൂലകം പൂരികാഃ പൂപാംസ്തഥൈവോണ്ഡേരികാസ്രജമ് । । ദധിപായസമന്നം ച ഗുഡവേഷ്ടാന്സമോദകാന് । । ൨൬ വിനായകസ്യ ജനനീമുപതിഷ്ഠേത്തതോഽമ്ബികാമ് । ദൂര്വാസര്ഷപപുഷ്പാണാം ദത്ത്വാ പുഷ്പാഞ്ജലിത്രയമ് । । ൨൭ രൂപം ദേഹി യശോ ദേഹി ഭഗം ഭഗവതി ദേഹി മേ । പുത്രാന്ദേഹി ധനം ദേഹി സര്വാന്കാമാംശ്ച ദേഹി മേ । । അചലാം ബുദ്ധിം മേ ദേഹി ധരായാം ഖ്യാതിമേവ ച । । ൨൮ തതഃ ശുക്ലാമ്ബരധരഃ ശുക്ലമാല്യാനുലേപനഃ । ഭോജയേദ് ബ്രാഹ്മണാന്ദദ്യാദ്വസ്ത്രയുഗ്മം ഗുരോരപി । । ൨൯ ഏവം വിനായകം പൂജ്യ ഗ്രഹാംശ്ചൈവ വിധാനതഃ । കര്മണാം ഫലമാപ്നോതി ശ്രിയം പ്രാപ്നോത്യനുത്തമാമ് । । 1.23.൩൦ ആദിത്യസ്യ സദാ പൂജാം തിലകം സ്വാമിനസ്തഥാ । വിനായകപതേശ്ചൈവ സര്വസിദ്ധിമവാപ്നുയാത് । । ൩൧ ഇതി ശ്രീ ഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പവര്ണനം നാമ ത്രയോവിംശോഽധ്യായഃ
൩൭ സൌഭാഗ്യമല്പൈ കഥിതം ദാരിദ്ര്യം വികടൈസ്തഥാ । നിമ്നൈഃ സ്വസ്ത്രീജിതാ ജ്ഞേയാഃ സമാംസൈ രാജ്യഭാഗിനഃ । । ൩൮ ൪ഹംസഭാസശുകാനാം ച തുല്യാ യസ്യ ഗതിര്ഭവേത് । സ ഭവേത്പാര്ഥിവഃ പൂജ്യഃ സമുദ്രവചനം യഥാ । । ൩൯ അന്യേഷാമപി ശസ്താനാം പക്ഷിണാം ച ശുഭാ ഗതിഃ । വൃഷസിംഹഗജേന്ദ്രാണാം ൬ഗതിര്ഭോഗവിവര്ധിനീ । । 1.24.൪൦ ജലോര്മിസദൃശീ യാ ച കാകോലൂകസമാ ച യാ । ഗതിര്ദ്രവ്യവിഹീനാനാം ദുഃഖശോകഭയങ്കരാ । । ൪൧ ശ്വാനോഷ്ട്മഹിഷാണാം ൧ഖരസൂകരയോസ്തഥാ । ഗതിര്മേഷസമാ യേഷാം തേ നരാ ഭാഗ്യവര്ജിതാഃ । । ൪൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ ചതുര്വിംശോധ്യായഃ
സൗഭാഗ്യം ചെറുതാണെങ്കില് അതു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ദാരിദ്ര്യം ഭയാനകമായ രൂപങ്ങളോടെയാണ് വരുന്നത്. താടികള് താഴ്ന്നവരായാല് ഭാര്യയുടെ അടിമകളാവും; താടികള് മാംസളമായവര് രാജ്യം ഭോക്താക്കളാവും.
ഗതാ മധ്യം പ്രദേശിന്യാഃ സ ജീവേച്ഛരദഃ ശതമ് । । ൩൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ പഞ്ചവിംശോഽധ്യായഃ
മധ്യവിരല് സൂചികാവിരലിനെക്കാള് നീളമുള്ളവന് നൂറുവര്ഷം ആയുസ്സ് ലഭിക്കും.
൯ വിശേഷതഃ സ്ത്രിയോ രാജന്പൂജയന്തോ ഗുരും നൃപ । ഗുഡലവണഘൃതൈര്വീര സദാ സ്യുര്ഭാഗ്യസംയുതാഃ
രാജാവേ, സ്ത്രീകള് ഗുരുവിനെ വെല്ലുവിളിയില്ലാതെ ഭക്തിയോടെ വേലിച്ചെറുപഞ്ചസാര, ഉപ്പ്, നെയ്യ് എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിച്ചാല്, അവര്ക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും ഭാഗ്യം ലഭിക്കും.
പ്രതിപത്കല്പസമാപ്തിവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച പൌര്ണമാസ്യുപവാസം തു കൃത്വാ ഭക്ത്യാ നരാധിപ । അനേന വിധിനാ യസ്തു വിരിഞ്ചിം പൂജയേന്നരഃ । । ൧ പ്രതിപദ്യാം മഹാബാഹോ സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । ഋഗ്ഭിര്വിശേഷതോ ൧ ദേവീ വിരിഞ്ചേര്വാസ്തുദേവതാഃ । । ൨ കാര്ത്തികേ മാസി ദേവസ്യ രഥയാത്രാ പ്രകീര്തിതാ । യാം കൃത്വാ മാനവോ ഭക്ത്യാ യാതി ബ്രഹ്മസലോകതാമ് । । ൩ കാര്തികേ മാസി രാജേന്ദ്ര പൌര്ണമാസ്യാം ചതുര്മുഖമ് । മാര്ഗേണ ചര്മണാ സാര്ധം സാവിത്ര്യാ ച പരന്തപ । । ൪ ഭ്രാമയേന്നഗരം സര്വം നാനാവാദ്യൈഃ സമന്വിതമ് । സ്ഥാപയേദ് ഭ്രാമയിത്വാ തു സലോകം നഗരം നൃപ । । ൫ ബ്രാഹ്മണം ഭോജയിത്യാഗ്രേ ശാംഡിലേയം പ്രപൂജ്യ ച । ആരോപയേദ്രഥേ ദേവം പുണ്യവാദിത്രനിസ്വനൈഃ । । ൬ രഥാഗ്രേ ശാംഡിലീപുത്രം പൂജയിത്വാ വിധാനതഃ । ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ ച കൃത്വാ പുണ്യാഹമംഗലമ് । । ൭ ദേവമാരോപയിത്വാ തു രഥേ കുര്യാത്പ്രജാഗരമ് । നാനാവിധൈഃ പ്രേക്ഷണകൈര്ബ്രഹ്മഘോഷൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । । ൮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm രഥോപരി ടിപ്പണീ] കൃത്വാ പ്രജാഗരം ഹ്യേവം പ്രഭാതേ ബ്രാഹ്മണം നൃപ । ഭോജയിത്വാ യഥാശക്ത്യാ ഭക്ഷ്യഭോജ്യൈരനേകശഃ । । ൯ പൂജയിത്വാ ജനം൨ വീര വജ്രേണ വിധിവന്നൃപ । ബീജേന ച മഹാബാഹോ പയസാ പായസേന ച । । 1.18.൧൦ ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ ച ച്ഛാംദേന വിധിനാ നൃപ । കൃത്വാ പുണ്യാഹശബ്ദം ച രഥം ച ഭ്രാമയേത്പുരേ । । ൧൧ ചതുര്വേദവിദൈര്വിപ്രൈര്ഭ്രാമയേദ്ബ്രഹ്മണോ രഥമ് । ബഹ്വൃചാഥര്വണോച്ചാരൈശ്ഛന്ദോഗാധ്വര്യുഭിസ്തഥാ । । ൧൨ ഭ്രാമയേദ്ദേവദേവസ്യ സുരജ്യേഷ്ഠസ്യ തം രഥമ് । പ്രദക്ഷിണം പുരം സര്വം മാര്ഗേണ സുസമേന തു । । ൧൩ ന വോഢവ്യോ രഥോ വീര ശൂദ്രേണ ശുഭമിച്ഛതാ । നാരുഹേത രഥം പ്രാജ്ഞോ മുക്ത്വൈകം ഭോജകം നൃപ । । ൧൪ ബ്രഹ്മണോ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ സാവിത്രീം സ്ഥാപയേന്നൃപ । ഭോജകോ വാമപാര്ശ്വേ തു പുരതഃ കഞ്ജജം ന്യസേത് । । ൧൫ ഏവം തൂര്യനിനാദൈസ്തു ശംഖശബ്ദൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । ഭ്രാമയിത്വാ രഥം രാജന്പുരം സര്വം പ്രദക്ഷിണമ് । । സ്വസ്ഥാനേ സ്ഥാപയേദ്ഭൂയഃ കൃത്വാ നീരാജനം ബുധഃ । । ൧൬ യ ഏവം കുരുതേ യാത്രാം ഭക്ത്യാ യശ്ചാപി പശ്യതി । രഥം ചാകര്ഷതേ യസ്തു സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൭ കാര്തികേ മാസ്യമാവാസ്യാം യസ്തു ദീപപ്രദീപനമ് । ശാലായാം ബ്രഹ്മണഃ കുര്യാത്സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൮ പ്രതിപദി ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാപി ഗുഡമിശ്രൈഃ പ്രദീപകൈഃ । വാസോഭിരഹതൈശ്ചാപി സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൯ ഗംധൈപുഷ്പൈര്നവൈര്വസ്ത്രൈരാത്മാനം ൧ പൂജയേച്ച യഃ । തസ്യാം പ്രതിപദായാം തു സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । 1.18.൨൦ മഹാപുണ്യാ തിഥിരിയം ബലിരാജ്യപ്രവര്തിനീ । ബ്രഹ്മണഃ സുപ്രിയാ നിത്യം ബാലേയാ പരികീര്തിതാ । । ൨൧ ബ്രാഹ്മണാന്പൂജയിത്വാസ്യാമാത്മാനം ച വിശേഷതഃ । സ യാതി പരമം സ്ഥാനം വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । । ൨൨ ചൈത്രേ മാസി മഹാബാഹോ പുണ്യാ പ്രതിപദാ പരാ । തസ്യാം യഃ ശ്വപചം സ്പൃഷ്ട്വാ സ്നാനം കുര്യാന്നരോത്തമ । ൨൩ ന തസ്യ ദുരിതം കിഞ്ചിന്നാധയോ വ്യാധയോ നൃപ । ഭവന്തി കുരുശാര്ദൂല തസ്മാത്സ്നാനം പ്രവര്തയേത് । । ൨൪ ദിവ്യം നീരാജനം തദ്ധി സര്വരോഗവിനാശനമ് । ഗോമഹിഷ്യാദി യത്കിംചിത്തത്സര്വം ഭൂഷയേന്നൃപ । । ൨൫ തൈലശസ്ത്രാദിഭിര്വസ്ത്രസ്തോരണാധസ്തതോ നയേത് । ബ്രാഹ്മണാനാം തഥാ ഭോജ്യം കുര്യാത്കുരുകുലോദ്വഹ । । ൨൬ തിസ്രോ ഹ്യേതാഃ പരാഃ പ്രോക്താസ്തിഥയഃ കുരുനന്ദന । കാര്ത്തികേശ്വയുജേ മാസി ചൈത്രേ മാസേ ച ഭാരത । । ൨൭ സ്നാനം ദാനം ശതഗുണം കാര്ത്തികേ യാ തിഥിര്നൃപ । ബലിരാജ്യാപ്തിസുഖദാ പാംശുലാശുഭനാശിനീ । । ൨൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി പ്രതിപത്കല്പസമാപ്തിവര്ണനം നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ
പ്രതിപത്കൽപ്പത്തിന്റെ സമാപ്തി വിവരണം: സുമന്തു പറഞ്ഞു: രാജാവേ, പൗർണമി ദിവസം ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം ചെയ്ത്, ഈ വിധത്തിൽ വിരിഞ്ചിയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, പ്രതിപതിയിൽ ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികമാസത്തിൽ ദേവന്റെ രഥയാത്ര നടത്തുന്നത് മഹാപുണ്യമാണെന്നും, ഭക്തിയോടെ അതു നടത്തുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും. കാർത്തികമാസത്തിലെ പൗർണമിയിൽ, രാജാവേ, നാലുമുഖനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, സാവിത്രിയോടും ചേർന്ന്, നഗരത്തിൽ മുഴുവൻ സംഗീതത്തോടും ആഘോഷത്തോടും കൂടി ഭക്തിയോടെ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ച്, ശാണ്ഡിലേയനെ ആദരിച്ചു, ദേവനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ശാണ്ഡിലീപുത്രനെ പൂജിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വന്ദിച്ച്, പൂണ്യാഹം ഉച്ചരിച്ച്, രഥം നഗരത്തിൽ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ചതുര്വേദപാരായണ ബ്രാഹ്മണന്മാർ രഥം ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ഈ രഥം ശൂദ്രൻ വഹിക്കരുത്; ഒരു ഭോജകൻ ഒഴികെ മറ്റാർക്കും കയറാൻ പാടില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വലതുവശത്ത് സാവിത്രിയെ, ഇടതുവശത്ത് ഭോജകനെ, മുന്നിൽ കമലജനത്തെ സ്ഥാപിക്കണം. ശംഖധ്വനിയും വാദ്യങ്ങളും മുഴങ്ങുമ്പോൾ, രഥം നഗരത്തിൽ ഭ്രമിപ്പിച്ച്, വീണ്ടും സ്താനത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, നീരാജനം നടത്തണം. ഭക്തിയോടെ ഈ യാത്ര നടത്തുന്നവനും, അതു കാണുന്നവനും, രഥം വലിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മപദം ലഭിക്കും. കാർത്തികമാസത്തിലെ അമാവാസ്യയിൽ ശാലയിൽ ദീപം തെളിക്കുന്നവനും, പ്രതിപതിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ മധുരപലഹാരങ്ങളോടും വസ്ത്രങ്ങളോടും ആദരിക്കുന്നവനും, ഗന്ധപുഷ്പവസ്ത്രാദികളാൽ ആത്മാവിനെ പൂജിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കും. ഈ തിഥി മഹാപുണ്യമുള്ളതും, ബ്രഹ്മാവിന് പ്രിയവും, ബാലിദാനത്തിന് പ്രസിദ്ധവുമാണ്. ഈ തിഥിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആത്മാവിനെയും പ്രത്യേകിച്ച് പൂജിച്ചാൽ, അതിമഹത്തായ വിഷ്ണുപദം ലഭിക്കും. ചൈത്രമാസത്തിലെ പ്രതിപതിയിൽ ശ്വപചനെ സ്പർശിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് ദോഷങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല. ദിവ്യമായ നീരാജനം രോഗങ്ങൾ നീക്കും. പശുക്കളെ അലങ്കരിച്ച്, വസ്ത്രങ്ങൾ, തോർണങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭക്ഷണം എന്നിവ നൽകണം. ഈ മൂന്ന് തിഥികൾ കാർത്തിക, ആശ്വയുജ, ചൈത്ര മാസങ്ങളിൽ മഹാപുണ്യമുള്ളവയാണ്. കാർത്തികതിഥിയിൽ സ്നാനവും ദാനവും ശതഗുണം ഫലപ്രദമാണ്.
ശര്യാത്യാഖ്യാനേ പുഷ്പദ്വിതീയാ വര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ദ്വിതീയായാം തു രാജേന്ദ്ര അശ്വിനൌ സോമപീതിനൌ । ച്യവനേന കൃതൌ യജ്ഞേ മിഷതോ മഘവസ്യ൧ ച । । ൧ ശതാനീക ഉവാച കഥമിന്ദ്രസ്യ മിഷതഃ കൃതൌ തൌ സോമപീതിനൌ । ച്യവനേന ഹി ദേവാനാം പശ്യതാം തദ്വദസ്വ മേ । । ൨ അഹോ മഹത്തപസ്തസ്യ ച്യവനസ്യ മഹാത്മനഃ । യദിന്ദ്രസ്യ ബലാദേവ ദേവത്വം പ്രാപിതാവുഭൌ । । ൩ സുമന്തുരുവാച പുരാതനയുഗേ സന്ധൌ പശ്ചിമേഽഥ നരാധിപ । ച്യവനോ യോഗമാസ്ഥായ ഗംഗാകൂലേഽവസച്ചിരമ് । । ൪ തത്ര ശര്യാതിരായാതഃ സ്നാതുമന്തഃ൧ പുരൈഃ സഹ । സ്നാത്വാഭ്യര്ച്യ൨ പിതൄന്ദേവാന്ഗമനായോപചക്രമേ । । ൫ തത്ര മൂഢം ജനപദമപശ്യത്പഥി ചേഷ്ടനമ് । വിണ്മൂത്രോത്സര്ഗസംരുദ്ധം ജ്യോതിരാക്ഷിപ്തനിഷ്ക്രിയമ് । । ഭ്രമന്തം തത്രതത്രൈവ സമീക്ഷ്യ സ ബലം നൃപഃ । । ൬ ഉവാച൩ ദുര്മനാ രാജാ അമാത്യാന്സ്വാന്പുരോഗമാന് । ച്യവനസ്യാശ്രമോഽയം ഹി നാപരാദ്ധം തു കേനചിത് । । ൭ ന ചോവാച യദാ കശ്ചിത്തസ്യ രാജ്ഞസ്തു പൃച്ഛതഃ । തദാ സുതാ സുകന്യാസ്യ പ്രോവാച പിതരം വചഃ । । ൮ മയാ ദൃഷ്ടം തു യത്താത സഖിഭിഃ സഹ കൌതുകമ് । തത്തേ വച്മി നിബോധ ത്വം ശൃണു താത മഹാദ്ഭുതമ് । । ൯ ശിഞ്ജിതാരാവബഹുലാഃ കാഞ്ചീനൂപുരമേഖലാഃ । ഗായന്ത്യോ വിലപന്ത്യശ്ച കീഡന്ത്യശ്ചാത്ര കാനനേ । । 1.19.൧൦ കോകിലധ്വനിമശ്രൌഷം വ്യക്താവ്യക്താക്ഷരം കൃശമ് । സുകന്യേ ഹ്യേഹിഹ്യേഹീതി വല്മീകാദ്വചമുദ്ഗിരന് । । ൧൧ തത്ര ഗത്വാദ്ഭുതം താത പശ്യാമഃ കില പാവകൌ । ദീപാവിവാചലശിഖൌ ഭൂയഃ കന്യാ ഉവാച ഹ । । ൧൨ മയാ ച കൌതുകാത്താത കിമേതദിത്യബുദ്ധിതഃ । സൂദിതൌ ദര്ഭസൂച്യഗ്രൈസ്തത്തേജഃ സമുപാരമത് । । ൧൩ തച്ഛ്രുത്വാ നൃപതിസ്ത്രസ്തസ്തൂര്ണം തദ്വനമാഗമത് । യത്രാസ്തേ ഭാര്ഗവഃ കഷ്ടം വല്മീകാന്തര്ഗതോ മുനിഃ । । ൧൪ ഗത്വാ സ തത്ര പ്രോവാച പ്രണിപത്യ ദ്വിജോത്തമമ് । അപരാദ്ധം മയാ ൧ ദേവ തത്ക്ഷമസ്വ നമോഽസ്തു തേ । । ൧൫ സ തം പ്രോവാച നൃപതിം മയാ ജ്ഞാതം നരാധിപ । സുകന്യാം മേ പ്രയച്ഛസ്വ നിവേശാര്ഥീ൨ ഹ്യഹം നൃപ । । അനുക്രമന്സുകന്യാം തു ദത്ത്വാ രാജന്സുഖീ ഭവ । । ൧൬ ഇത്യുക്തഃ പ്രദദൌ രാജാ സുകന്യാമവിചാരയന് । തതഃ സ്വപുരമാഗമ്യ അവസത്സുചിരം സുഖീ । । ൧൭ സുകന്യാപി പതിം ലബ്ധ്വാ സുപ്രീതാരാധയത്തദാ । രാജ്യശ്രിയം പരിത്യജ്യ വല്കലാജിനധാരിണീ । । ൧൮ ഗതേ ബഹുതിഥേ കാലേ വസന്തേ സമുപസ്ഥിതേ । തപോദ്യോതിതസര്വാങ്ഗീം രൂപോദാര്യഗുണാന്വിതാമ് । । സ്നാതാം സ്വഭാര്യാം ച്യവന ഉവാച മധുരാക്ഷരമ് । । ൧൯ ഏഹ്യേഹി ഭദ്രേ ഭദ്രം തേ ശയനീയം സമാശ്രയ । അപത്യം ജനയസ്യാദ്യ കുലദ്വയവിവര്ധനമ് । । 1.19.൨൦ ഏവമുക്താ തു സാ കന്യാ പ്രാഞ്ജലിഃ പതിമബ്രവീത് । ൩നാര്ഹസ്യദ്യ സുകല്യാണ സങ്ഗമം സ്ഥണ്ഡിലേഽസമേ । । ൨൧ മമ പ്രിയം കുരുഷ്വാദ്യ തതോ മാമാഹ്വയസ്വ ച । പിതൃഗേഹേ യഥാതിഷ്ഠം ശയനീയേ സുസംസ്കൃതേ । । ൨൨ ബഹുഗൈരികവര്ണാദ്യൈഃ ശ്വേതപീതാരുണാകുലേ । വസ്ത്രാലങ്കാരഗന്ധാദ്യൈസ്തഥാ ത്വമപി തത്കുരു । । ൨൩ ആത്മാനം വയസോപേതം രൂപവന്തം സുവര്ചസമ് । വസ്ത്രാലങ്കാരഗന്ധാഢ്യം പശ്യേയം യേന സാദരമ് । । ൨൪ സുകന്യായാ വചഃ ശ്രുത്വാ ച്യവനഃ പ്രാഹ ദുര്മനാഃ । ന മേഽസ്തി വിത്തം കല്യാണി പിതുസ്തേഽസ്തി യഥാ വനേ । । ൨൫ സ കഥം ഭൂഷയാമ്യദ്യ സുരൂപശ്ച കഥം വദ । പ്രോവാച സാ പതിം ഭൂയഃ പ്രഹസന്തീ കൃതാഞ്ജലിഃ । । വിത്തം ദദാവൈലവിലോ രൂപം വൈരോചനോഽദദത് । । ൨൬ ച്യവനഃ പ്രാഹ ഭാര്യാം താം ന കരിഷ്യേ തപോവ്യയമ് । ഏവമുക്ത്വാ തപശ്ചോഗ്രം തതാപ സുചിരം തദാ । । ൨൭ അഥ തത്രാഗതൌ വീരാവശ്വിനൌ കാലപര്യയാത് । ദൃഷ്ടവന്തൌ സുകന്യാം തൌ ദീപ്ത്യാ വൈ ദേവതാമിവ । । ൨൮ ഉപഗമ്യോചതുസ്താം തൌ കാ ത്വം സുന്ദരി രൂപിണീ । കിമര്ഥമിഹ ഏകാ ത്വം തിഷ്ഠസേ കസ്തവാശ്രയഃ । । ൨൯ സാ താവുവാച തന്വങ്ഗീ ശര്യാതിദുഹിതാ ഹ്യഹമ് । ഭര്താ ച ച്യവനോ മഹ്യം കൌ ച വാം മേ തഥോച്യതാമ് । । 1.19.൩൦ ഊചതുശ്ചാശ്വിനൌ ദേവാവാവാം വിദ്ധി നൃപാത്മജേ । കിം കരിഷ്യസി തേന ത്വം ജീര്ണേന ച കൃശേന ച । । ആവയോര്വൃണു ഭര്താരമേകമേവ യമിച്ഛസി । । ൩൧ സാ ത്വബ്രവീച്ച മാ മൈവം വക്തുമര്ഹൌ ദിവൌകസൌ । ഭര്താരമനുരക്താങ്ഗീ യഥാ സ്വാഹാ വിഭാവസോഃ । । ൩൨ അശ്വിനാവൂചതുഃ ആയാതു ച വിശത്വദ്യ ച്യവനോ വൈഷ്ണവീജലമ് । തതോ നൌ മധ്യഗം ഹ്യേകം വൃണീഷ്വാന്യം യമിച്ഛതി । । ൩൩ താവബ്രൂതാം സുകന്യാം തു ഗത്വാ പൃച്ഛ സ്വകം പതിമ് । തം ച പൃഷ്ട്വാ പുനശ്ചാത്രാഗച്ഛ നൌ സന്നിധൌ പുനഃ । । ൩൪. ആവാമത്രൈവ തിഷ്ഠാവോ യാവദാഗമനം തവ । സാ ഗത്വാ പ്രാഹ ഭര്താരമശ്വിനാവേവസൂചതുഃ
ശര്യാതിയുടെ കഥയിൽ, പുഷ്പദ്വിതീയയുടെ വിവരണം: സുമന്തു പറഞ്ഞു: ദ്വിതീയയിൽ അശ്വിനീദേവന്മാർ സോമപാനം ചെയ്യാൻ ച്യവനമുനിയുടെ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. രാജാവായ ശര്യാതി ഗംഗാതീരത്ത് സ്നാനത്തിനായി പോയപ്പോൾ, ഒരു വിചിത്രമായ ജനപദം കണ്ടു, അവിടം മലമൂത്രം നിറഞ്ഞ്, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, പ്രവർത്തനശേഷിയില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങ് അലഞ്ഞു. രാജാവ് ചോദിച്ചപ്പോൾ ആരും ഉത്തരം പറഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ രാജകുമാരി സുകന്യ പറഞ്ഞു: 'ഞാനും കൂട്ടുകാരികളും കാട്ടിൽ കളിക്കുമ്പോൾ, ഒരു വാൽമീകത്തിൽ നിന്ന് 'സുകന്യ, ഇവിടെ വരിക' എന്ന ശബ്ദം കേട്ടു. അതിനുള്ളിൽ രണ്ട് തീപോലുള്ള പ്രകാശങ്ങൾ കണ്ടു. കൗതുകത്താൽ ഞാൻ ദർഭാസൂചി കൊണ്ട് അതിൽ തൊട്ടു, അപ്പോൾ പ്രകാശം അപ്രത്യക്ഷമായി.' രാജാവ് ഭയന്ന് വന്ന് ഭാർഗവമുനിയെ കണ്ടു, ക്ഷമ ചോദിച്ചു. മുനി പറഞ്ഞു: 'എന്റെ മകൾ സുകന്യയെ എനിക്ക് വിവാഹം നൽകണം.' രാജാവ് സുകന്യയെ മുനിക്ക് നൽകി. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചു. ഒരു വേനൽക്കാലത്ത്, സുകന്യ ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ദേഹം അലങ്കരിച്ച്, വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച്, ഞാൻ നിന്നെ സ്നേഹത്തോടെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' ച്യവനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് സമ്പത്ത് ഇല്ല, കാട്ടിൽ നിന്നുള്ളതല്ലാതെ.' അശ്വിനീദേവന്മാർ അവിടെ എത്തി, സുകന്യയോട് ചോദിച്ചു: 'നീ ഞങ്ങളിലോ ഭർത്താവിലോ ആരെയാണു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്?' സുകന്യ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഭർത്താവിനെ വിട്ട് മറ്റാരെയും തിരഞ്ഞെടുക്കില്ല.' അശ്വിനീദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ഭർത്താവിനെ ഞങ്ങൾ മനോഹരനാക്കാം, പിന്നെ നീ തിരഞ്ഞെടുക്കാം.' അവർ ഗംഗയിൽ കുളിച്ചു, മൂവരും ഒരേ രൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ ആശങ്കപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വിനീദേവന്മാരെ ച്യവനൻ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കാളികളാക്കി, ദൈവത്വം ലഭിച്ചു.
൩൫ രൂപവന്തം ച ഭര്താരം കരിഷ്യാവോ യമിച്ഛസി । അഥ മധ്യഗതം ഹ്യേകം ഭര്തൃത്വേന വരിഷ്യസി । । ൩൬ ഏവമസ്ത്വിതി താം പ്രാഹ ഭാര്യാം ച്യവനസ്ത്വരന് । സാ തം ഗൃഹ്യ ജഗാമാശു യത്ര തൌ ഭിഷജാവുഭൌ । । ൩൭ സാ താവുവാച ച്യവനോ യഥോക്തം ഭവതോര്വചഃ । കുരുതം ഹ്യശ്വിനൌ ക്ഷിപ്രം സുകന്യാ ചേപ്സിതം൨ വൃണോത് । । ൩൮ തൌ തം സങ്ഗൃഹ്യ ഗങ്ഗായാം പ്രവിഷ്ടൌ മുനിനാ സഹ । മുഹൂര്താത്തു സമുത്തിഷ്ഠന്രൂപതശ്ച ശ്രിയാ വൃതാഃ । । ൩൯ ശോഭന്തേ സ്മ മഹാബാഹൌ കമുദ്ഭിദ്യ തപോയുതാഃ । കല്പാദൌ കലശേ യദ്വത്കഞ്ജാക്ഷ വ്യോമ വേധസഃ । । ഉദകാദുത്ഥിതാസ്തസ്മാത്സര്വേ തേ സമരൂപകാഃ ।।1.19.൪൦ സുകന്യാ തു തതോ ദൃഷ്ട്വാ ഭര്ത്താരം ദേവരൂപിണമ് । ഹര്ഷേണ മഹതാവിഷ്ടാ ന ച തം വേദ ഭാരത ।।൪൧ സമകായാഃ സമവയഃ സമരൂപാഃ സമശ്രിയഃ । വസ്ത്രാലങ്കാരസദൃശാന്ദൃഷ്ട്വാ ചിന്താം ഗതാ ചിരമ് ।।൪൨ സാ ചിന്തയിത്വാ സുചിരം വൈദ്യദേവാവുവാച ഹ । ബീഭത്സോഽപി മയാ ഭര്താ പരിത്യക്തോ ന കര്ഹിചിത് ।।൪൩ ഭവദ്ഭിരാത്മസംദൃശം കഥം൧ ത്യക്ത്വാ വൃണേ പരമ് । തസ്മാത്തമേവ ഭര്താരം പ്രയച്ഛധ്വം ദിവൌകസഃ ।।൪൪ തയാ സബഹുമാനം തൌ പ്രാഞ്ജല്യാ പ്രാര്ഥിതൌ തദാ । ദേവചിഹ്നാനി സ്വാന്യേവ ധാരയന്തൌ സുപൂജിതൌ ।।൪൫ സുകന്യാ നിപുണം തൌ തു സുനിരീക്ഷ്യ ച വിഹ്വലാ । ന രജോ ന നിമേഷോ വൈ ന സ്പൃശേതേ ധരാം പദേ ।।൪൬ അയം ച സരജാ മ്ലാനോ ഭൂമിമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി । നിമേഷം ചൈവ തസ്യൈവം ജ്ഞാത്വാ വൈ ച്യവനോ വൃതഃ ।।൪൭ ച്യവനേ വൃതേ സുകന്യയാ പുഷ്പവൃഷ്ടിഃ പപാത ഹ । ദേവദുന്ദുഭയശ്ചൈവ പ്രാവാദ്യന്ത അനേകശഃ ।।൪൮ തതസ്തു ച്യവനസ്തുഷ്ടോ ദിവ്യരൂപധരസ്തദാ । ഉവാച തൌ തു സുപ്രീത അശ്വിനൌ കിം കരോമി വാമ് ।।൪൯ ഭാര്യാ ദത്താ കൃതം രൂപം ദേവാനാമപി ദുര്ലഭമ് । ഉപകാരം വരിഷ്ഠം യോ ന കരോത്യുപകാരിണഃ ।।1.19.൫൦ ഏകവിംശത്സ ഗച്ഛേച്ച നരകാണി ക്രമേണ വൈ । തസ്മാദഹം വരിഷ്ഠം വൈ കരിഷ്യേഽഹമമാനുഷമ് । । ൫൧ ഉപകാരം ഭവദ്ഭ്യാം തു പ്രീതഃ കുര്യാം സുനിശ്ചിതമ് । യജ്ഞഭാഗഫലം ദദ്യാം യദ്ദേവേഷ്വപി ദുര്ലഭമ് । । ൫൨ ഏവമുക്ത്വാ തു ദേവേശൌ വിസസര്ജ മഹാമുനിഃ । ആജഗാമാശ്രമം പുണ്യം സഹഭാര്യോ മുദാന്വിതഃ । । ൫൩ അഥ ശുശ്രാവ ശര്യാതിശ്ച്യവനം ദേവരൂപിണമ് । ജഗാമ ച മഹാതേജാ ദ്രഷ്ടും മുനിവരം വശീ । । ൫൪ തം ദൃഷ്ട്വാ പ്രണിപത്യാദൌ പ്രതിപൂജ്യ യഥാര്ഹതഃ । സുകന്യാം തു തതോ ദൃഷ്ട്വാ പ്രണിപത്യാഭിനന്ദ്യ ച । । ൫൫ സസ്വജേ മൂര്ധ്നി ആഘ്രായ തതോത്സങ്ഗം ൧ സമാനയത് । സാ തസ്യാഃ സസ്വജേ പ്രേമ്ണാ ആനന്ദാശ്രുപരിപ്ലുതാ । । സംസ്ഥാപ്യ താം മുദാ യുക്തോ നൃപതിഃ സഹ ഭാര്യയാ । । ൫൬ ഭൂയോഽബ്രവീത്സുസംതുഷ്ടം ച്യവനസ്തം നരാധിപമ് । സംഭാരം കുരു യജ്ഞാര്ഥം യാജയിഷ്യേ നരാധിപ । । ൫൭ ഏവമുക്തഃ സ നൃപതിഃ പ്രണിപത്യ മഹാമുനിമ് । ജഗാമ സ്വപുരം ഹൃഷ്ടോ യജ്ഞാര്ഥം യത്നമാചരത് । । ൫൮ സപ്രേഷ്യാന്പ്രേഷയന്ക്ഷിപ്രം യജ്ഞാര്ഥേ ദ്രവ്യമാഹരത് । മംത്രിപുരോഹിതാചാര്യാനാനയാമാസ സത്വരമ് । । ൫൯ സമാനീതേഷു സര്വേഷു തേഷു ദ്രവ്യേഷു ഭാരത । ആജഗാമ വിശുദ്ധാത്മാ ച്യവനഃ സഹ ഭാര്യയാ । । 1.19.൬൦ സമ്പൂജിതശ്ച ശുശ്രാവ മഹാന്തം ത്യാഗമൌജസമ് । അന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ സാര്ദ്ധമത്ര്യങ്ഗിരസഭാര്ഗവൈഃ । । ൬൧ പ്രവര്തിതേ മഹായജ്ഞേ യജമാനേ നൃപോത്തമേ । ഋത്വിക്ത്വകര്മനിരതേ ഹൂയമാനേ ഹുതാശനേ । । ആഹൂതാഃ സ്വാഗതാഃ സര്വേ ഭാഗാര്ഥം ത്രിദിവാലയാഃ । । ൬൨ യജ്ഞഭാഗേ പ്രവൃത്തേ തു ശാസ്ത്രോക്തേന വിധാനതഃ । ആഗതാവശ്വിനൌ തത്ര ആഹൂതോ ച്യവനേന തു । । ൬൩ ആഹ്വാനേ ക്രിയമാണേ തു അശ്വിഭ്യാം തു തദാ നൃപ । പ്രോവാചേന്ദ്രോഽഥ ച്യവനം നൈതൌ ഭാഗാന്വിതൌ കുരു । । ദേവാനാം ഭിഷജാവേതൌ ന ഭാഗാര്ഹൌ ന ദൈവതൌ । । ൬൪ ച്യവനസ്ത്വിംദ്രമാഹേദം ദേവൌ ഹ്യേതാവുഭാവപി । മമോപകാരിണാവേതൌ ദദ്മി ഭാഗം ന സംശയഃ । । ൬൫ തതോ ഹ്യുവാച സക്രോധഃ സ ശക്രശ്ച്യവനം രുഷാ । വിപ്രര്ഷേ പ്രഹരിഷ്യാമി യദി ഭാഗം പ്രയച്ഛസി । । ൬൬ ഏവമുക്തസ്തു വിപ്രര്ഷിര്ന ചോവാചാപി കിഞ്ചന । ഭാഗൌ ദദൌ ച സോഽശ്വിഭ്യാം സ്രുവമുദ്യമ്യ മന്ത്രതഃ । । ൬൭ അഥ ഉദ്യമ്യ ഭിദുരം മോക്തുകാമോ ദിവസ്പതിഃ । സ്തമ്ഭിതശ്ച്യവനേനാഥ സവജ്രഃ സ നരാധിപ । । ൬൮ സ സ്തമ്ഭയിത്വാത്വിന്ദ്രം തു ഭാഗം ദത്ത്വാശ്വിനോര്വശീ । സമാപയാമാസ തദാ യജ്ഞകര്മ യഥാര്ഥവത് । । ൬൯ കഞ്ജജോഽഥാജഗാമാശു ആഹ ച ച്യവനം തദാ । ഉത്തംഭ്യതാമയം ലേഖോ ഭാഗശ്ചാസ്ത്വശ്വിനോരിഹ ।।1.19.൭൦ തഥേന്ദ്രസ്തമുവാചേദം ച്യവനം പ്രീതമാനസഃ । ജാനാമി ശക്തിം തപസശ്ച്യവനേഹ തവോത്തമാമ് ।।൭ ൧ ഖ്യാപനാര്ഥം ഹി തപസസ്തവ ഏതത്കൃതം മയാ । അദ്യപ്രഭൃതി ഭാഗോഽസ്തു ദേവത്വം ചാശ്വിനോസ്തഥാ ।।൭൨ യസ്ത്വിമാം തപസഃ ഖ്യാതിം ത്വദീയാം വൈ പഠിഷ്യതി । ശൃണുയാദ്വാപി ശുദ്ധാത്മാ തസ്യ പുണ്യഫലം ശൃണു ।।൭൩ വിരോചനസദോ ഗത്വാ ഗത്വാ പുഷ്പസദസ്തഥാ । കാലേഽഥ വാമദേവസ്യ മുഞ്ജകേശസദസ്തഥാ ൭൪ ഏവമുക്ത്വാ ജഗാമാശു ദേവഃ സ്വഭവനം വശീ । ച്യവനോഽപി സഭാര്യോ വൈ ശയാര്തിശ്ചാശ്രമം ഗതഃ ।।൭൫ അഥാപശ്യദ്വിമാനാഭം ഭവനം ദേവനിര്മിതമ് । ശയ്യാസനവരൈര്ജുഷ്ടം സര്വകാമസമൃദ്ധിമത് ।।൭൬ ൧ഉദ്യാനവാപിഭിര്ജുഷ്ടം ദേവേന്ദ്രേണ സമാഹൃതമ് । ൨ഗോഖണ്ഡസന്നിഭം രേജേ ഗൃഹം തദ്ഭുവി ദുര്ലഭമ് ।।൭൭ സുഭൂഷണാനി ദിവ്യാനി രത്നവന്തി മഹാന്തി ച । അരജാന്സി ച വസ്ത്രാണി ദിവ്യപ്രാവരണാനി ച । ।൭൮ തത്സര്വമഖിലം സഹ പത്ന്യാ മഹാമുനിഃ । മുദം പരമികാം ലേഭേ ശക്രം ച പ്രശശംസ ഹ ।।൭൯ ഏവമിഷ്ടാ തിഥിരിയം ദ്വിതീയാ അശ്വിനോര്നൃപ । ദേവത്വം യജ്ഞഭാഗം ച സമ്പ്രാപ്താവിഹ ഭാരത ।।1.19.൮൦ ഉപോഷ്യാ വിധിനാ യേന തം ശൃണുഷ്വ നരാധിപ । രൂപം സുരൂപം യോ വാഞ്ഛേദ്ദ്വിതീയായാം നരാധിപ । । ൮൧ കാര്തികേ ശുക്ലപക്ഷസ്യ ദ്വിതീയായാം നരാധിപ । പുഷ്പാഹാരോ വര്ഷമേകം ഭവേത്സ നിയതാത്മവാന് । । ൮൨ കാലപ്രാപ്താനി യാനി സ്യുര്ഹവിഷ്യം കുസുമാനി തു । ഭുഞ്ജീയാത്താനി ദത്ത്വാ തു ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ നരാധിപ । । ൮൩ സൌവര്ണരൌപ്യപുഷ്പാണി അഥ വാ ജലജാനി ൧ ച । വ്രതാന്തേ തസ്യ സന്തുഷ്ടൌ ദേവൌ ത്രിഭുവനേഽശ്വിനൌ । । ൮൪ ദദതുഃ കാമഗം ദിവ്യം വിമാനമതിതേജസമ് । സുചിരം ദിവി നാരീഭിര്ലോകേഽസൌ രമതേഽശ്വിനോഃ । । ൮൫ ഇഹ ചാഗത്യ കല്പാന്തേ ജാതോ വിപ്രഃ പുരസ്കൃതഃ । വേദവേദാംഗവിദുഷഃ സപ്തജന്മാന്തരാണ്യസൌ । । ൮൬ ജാതോ ജാതോ ഭവേദ്വിദ്വാന്ബ്രാഹ്മണോഽസൌ കൃതേ യുഗേ । ദാതാ യജ്ഞപതിര്വാഗ്മീ ആധിവ്യാധിവിവര്ജിതഃ । । ൮൭ പുത്രപൌത്രൈഃ പരിവൃതഃ സഹ പന്ത്യാഽവസച്ചിരമ് । മധ്യദേശേ സുനഗരേ ൨ ധര്മിഷ്ഠോ രാജ്യഭാഗ്ഭവേത് । । ൮൮ ഇത്യേഷാ കഥിതാ തുഭ്യം ദ്വിതീയാ പുഷ്പസംജ്ഞിതാ । ഫലസംജ്ഞാ തഥാന്യാ സ്യാത്സുതേ വൈ മുഞ്ജകേശിനി । । ൮൯ സുഷ്ഠു പുണ്യാ പാപഹരാ വിഷ്ടരശ്രവസഃ പ്രിയാ । അശൂന്യശയനാ ലോകേ പ്രഖ്യാതാ കുരുനന്ദന । । 1.19.൯൦ താമുപോഷ്യ നരോ രാജഞ്ഛ്രദ്ധാഭക്തിപുരസ്കൃതഃ । ഋദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം വാഥ ഭാര്യയാ സഹ മോദതേ । । ൯൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ദ്വിതീയാകല്പേ ശര്യാത്യാഖ്യാനേ പുഷ്പദ്വിതീയാവര്ണനം നാമൈകോനവിംശോഽധ്യായഃ
നിന്റെ ഭർത്താവിനെ മനോഹരനാക്കാമെന്ന് അശ്വിനീദേവന്മാർ സമ്മതിച്ചു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ കൂട്ടി അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അവർ മൂവരും ഗംഗയിൽ കുളിച്ചു, ഒരേ രൂപത്തോടും ഭംഗിയോടും പുറത്തുവന്നു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വിനീദേവന്മാർക്ക് ദൈവത്വവും യജ്ഞഭാഗവും ലഭിച്ചു. ഈ ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ, ഒരു വർഷം പൂക്കളാൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ, അശ്വിനീദേവന്മാർ അത്ഭുതവിമാനം നൽകും, ആൾ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ദീർഘകാലം സുഖത്തോടെ ജീവിക്കും. ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചാൽ, ഏഴു ജന്മങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണനായി, ധന്യനും, വാഗ്മിയും, രോഗരഹിതനുമായിരിക്കും. ഈ ദ്വിതീയ തിഥി പുഷ്പദ്വിതീയ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്.
അശൂന്യശയനാ നാമ്ന്യാഃ ദ്വിതീയാതിഥേര്മഹത്ത്വമ് ശതാനീക ഉവാച ബ്രൂഹി മേ ദ്വിജശാര്ദൂല ദ്വിതീയാം ഫലസംജ്ഞിതാമ് । യാമുപോഷ്യ നരോ യോഷിദ്വിയോഗം നേഹ ഗച്ഛതി । । ൧ പത്ന്യാ നരോ മുനിശ്രേഷ്ഠ ഭാര്യാ ച പതിനാ ൧ സഹ । താമഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി വിധവാ സ്ത്രീ ന ജായതേ । । ഉപോഷിതേന യേനാര്യ പത്ന്യാ ച സഹിതോ നരഃ । । ൨ തന്മേ ബ്രൂഹി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ശ്രേയോഽര്ഥം നരയോഷിതാമ് । യേന മേ കൌതുകം ബ്രഹ്മഞ്ഛ്രുത്വാപൂര്വം പ്രസര്പതി । । ൩ സുമന്തുരുവാച അശൂന്യശയനാം നാമ ദ്വിതീയാം ശൃണു ഭാരത । യാമുപോഷ്യ ന വൈധവ്യം സ്ത്രീ പ്രയാതി നരാധിപ । । പത്നീവിയുക്തശ്ച നരോ ന കദാചിത്പ്രജായതേ । ।൪ ശേതേ ജഗത്പതിഃ കൃഷ്ണഃ ശ്രിയാ സാര്ധം യദാ നൃപ । അശൂന്യശയനാ നാമ തദാ ഗ്രാഹ്യാ ഹി സാ തിഥിഃ । । ൫ കൃഷ്ണപക്ഷേ ദ്വിതീയായാം ശ്രാവണേ മാസി ഭാരത । ഇദമുച്ചാരയേത്സ്നാതഃ പ്രണമ്യ ജഗതഃ പതിമ് । । ശ്രീവത്സധാരിണം ദേവം ഭക്ത്യാഭ്യര്ച്യ ശ്രിയാ സഹ । । ൬ ശ്രീവത്സധാരിഞ്ഛ്രീകാന്ത ശ്രീവത്സ ശ്രീപതേഽവ്യയ । ഗാര്ഹസ്ഥ്യം മാ പ്രണാശം മേ യാതു ധര്മാര്ഥകാമദമ് । । ൭ ഗാവശ്ച മാ പ്രണശ്യന്തു മാ പ്രണശ്യന്തു മേ ജനാഃ । । ൮ ജാമയോ മാ പ്രണശ്യന്തു മത്തോ ദാമ്പത്യഭേദതഃ । ലക്ഷ്മ്യാ വിയുജ്യേഽഹം ദേവ ന കദാചിദ്യഥാ ഭവാന് । । ൯ തഥാ കലത്രസമ്ബന്ധോ ദേവ മാ മേ വിയുജ്യതാമ് । ലക്ഷ്മ്യാ ന ശൂന്യം വരദ യഥാ തേ ശയനം സദാ । । 1.20.൧൦ ശയ്യാ മമാപ്യശൂന്യാസ്തു തഥാ തു മധുസൂദന । ഏവം പ്രമാദ്യ പൂജാം ച കൃത്വാ ലക്ഷ്മ്യാസ്തഥാ ഹരേഃ । । ൧൧ ഫലാനി ദദ്യാച്ഛായായാമഭീഷ്ടാനി ജഗത്പതിമ് । നക്തം ൧ പ്രണമ്യായതനേ ഹവിര്ഭുഞ്ജീത വാഗ്യതഃ । । ൧൨ ബ്രാഹ്മണായ ദ്വിതീയേഽഹ്നി ശക്ത്യാ ദദ്യാച്ച ദക്ഷിണാമ് । । ൧൩ ശതാനീക ഉവാച കാനി താനി അഭീഷ്ടാനി കേശവസ്യ ഫലാനി തു । യോജ്യാനി ശയനേ വിപ്ര ദേവദേവസ്യ കഥ്യതാമ് । । ൧൪ കിം ച ദാനം ദ്വിതീയേഽഹ്നി ദാതവ്യം ബ്രാഹ്മണസ്യ തു । ഭക്തൈര്നരൈര്ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ദേവദേവസ്യ ശക്തിതഃ । । ൧൫ സുമന്തുരുവാച യാനി തത്ര മഹാബാഹോ കാലേ സന്തി ഫലാനി തു। മധുരാണി സുതീവ്രാണി ന ചാപി കടുകാനി തു । । ൧൬ ദാതവ്യാനി നൃപശ്രേഷ്ഠ സ്വശക്ത്യാ ശയനേ നൃപ । മധുരാണി പ്രദത്താനി നരോ വല്ലഭതാം യജേത് । । ൧൭ യോഷിച്ച കുരുശാര്ദൂല ഭര്തുര്വല്ലഭതാമിയാത് । തസ്മാത്കടുകതീവ്രാണി സ്ത്രീലിങ്ഗാനി വിവര്ജയേത് । । ൧൮ ഖര്ജൂരമാതുലിങ്ഗാനി ശ്വേതേന ശിരസാ സഹ । ഫലാനി ശയനേ രാജന്യജ്ഞഭാഗഹരസ്യ തു । । ൧൯ ദേയാനി കുരുശാര്ദൂല സ്വശക്ത്യാ മുഞ്ജകേശിനേ । ഏതാന്യേവ തു വിപ്രസ്യ ഗാങ്ഗേയസഹിതാനി തു । । 1.20.൨൦ ദ്വിതീയേഽഹ്നി പ്രദേയാനി ഭക്ത്യാ ശക്ത്യാ ച ഭാരത । വാസോദാനം തഥാ ധാന്യഫലദാനസമന്വിതമ് । । ഗാങ്ഗേയസ്യ വിശേഷേണ ധാന്യദാനം പ്രചക്ഷതേ । । ൨൧ ഏവം കരോതി യഃ സമ്യങ്നരോ മാസചതുഷ്ടയമ് । തതോ ജന്മത്രയം വീര ഗൃഹഭങ്ഗോ ന ജായതേ । । ൨൨ അശൂന്യശയനശ്ചാസൌ ധര്മകാമാര്ഥസാധനഃ । ഭവത്യവ്യാഹതൈശ്വര്യഃ പുരുഷോ നാത്ര സംശയഃ । । ൨൩ ൧നാരീ ച രാജന്ധര്മജ്ഞാ വ്രതമേതദ്യഥാവിധി । യാ കരോതി ന സാ ശോച്യാ ബന്ധുവര്ഗസ്യ ജായതേ । । ൨൪ വൈധവ്യം ദുര്ഭഗത്വം ച ഭര്തൃത്യാഗം ച സത്തമ । നാപ്നോതി ജന്മ ത്രിയതമേതച്ചീര്ത്വാ൨ മഹാവ്രതമ് । । ൨൫ അദത്ത്വാ കടുകാനീഹ ഫലാനി കുരുനന്ദന । ഖര്ജൂരമാതുലിങ്ഗാനി ബൃഹത്ഫലശിരാംസി ച । । ൨൬ ദത്ത്വാ ദ്വിജേഭ്യോ രാജേന്ദ്ര മധുരാണി പരാണി ച । തസ്മാത്സ്വശക്ത്യാ യത്തേന ദേയാനി മധുരാണി ച । । ൨൭ ഇത്യേഷാ കഥിതാ കൃഷ്ണദ്വിതീയാ തിഥിരുത്തമാ । യാമുപോഷ്യ നരോ രാജന്നൃദ്ധിം വൃദ്ധിം തഥാ വ്രജേത് । । ൨൮ ശതാനീക ഉവാച ഭവതാ കഥിതേയം വൈ ദ്വിതീയാ തിഥിരുത്തമാ । അശ്വിഭ്യാം ദ്വിജശാര്ദൂല കഥമസ്യാം ജനാര്ദനഃ । । ൨൯ സമ്പൂജ്യഃ ഫലസംജ്ഞായാം കഥിതഃ പദ്മയാ സഹ । തദത്ര കൌതുകം മഹ്യം സുമഹജ്ജായതേ ദ്വിജ । । 1.20.൩൦ സുമന്തുരുവാച ഏവമേതന്ന സന്ദേഹോ തഥാ വദസി ഭാരത । അശ്വിനോര്വൈ തിഥിരിയം കിം തു വാക്യം നിബോധ മേ । । ൩൧ അശൂന്യശയനാ ദത്താ ൧വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । അശ്വിഭ്യാം കുരു ശാര്ദൂല പ്രീതയേ മുഞ്ജകേശിനഃ । । ൩൨ താവേവ കുരുശാര്ദൂല പൂജ്യേതേഽത്ര മഹീപതേ । നാസത്യൌ ഭഗവാന്വിഷ്ണുര്ദത്തശ്ച ശ്രീര്വിഭാവ്യതേ । । ൩൩ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ദ്വിതീയാകല്പസമാപ്തൌ വിംശോഽധ്യായഃ
അശൂന്യശയനാ എന്ന പേരിലുള്ള ദ്വിതീയ തിഥിയുടെ മഹത്വം: ശതാനീകൻ ചോദിച്ചു: ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ ഭാര്യയെയും ഭർത്താവിനെയും വേർപാട് വരില്ലെന്ന് പറയുന്നു. അതിന്റെ വിധി വിശദമായി പറയൂ. സുമന്തു പറഞ്ഞു: അശൂന്യശയനാ എന്ന ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ സ്ത്രീക്ക് വിധവാവേണ്ടി വരില്ല, ഭർത്താവിനെയും ഭാര്യയെയും വേർപാടില്ല. കൃഷ്ണൻ ശ്രീദേവിയോടൊപ്പം ശയനിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ തിഥിയിൽ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ദ്വിതീയയിൽ, ശുദ്ധമായി സ്നാനം ചെയ്ത്, ഭക്തിയോടെ ശ്രീവത്സധാരിയെ പ്രാർത്ഥിക്കണം: 'എന്റെ ഗൃഹസ്ഥജീവിതം നിലനിൽക്കട്ടെ, ഗോമാതാക്കളും കുടുംബവും സംരക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ, ദാമ്പത്യബന്ധം അക്ഷുന്യമായിരിക്കട്ടെ.' അന്ന് ലക്ഷ്മിയെയും ഹരിയെ പൂജിച്ച്, ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നിഴലിൽ സമർപ്പിച്ച്, രാത്രി ഹവിരഭോജനവും, ദ്വിതീയയിൽ ബ്രാഹ്മണന് ദാനവും ചെയ്യണം. മധുരഫലങ്ങൾ ശയനത്തിൽ വയ്ക്കണം; കർജൂറ്, മാതുലിംഗം പോലുള്ള കഠിനഫലങ്ങൾ ഒഴിവാക്കണം. നാല് മാസം ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങൾ ഗൃഹഭംഗം ഉണ്ടാകില്ല. പുരുഷനും സ്ത്രീയും ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, ദാമ്പത്യസൗഖ്യം നിലനിൽക്കും.
തൃതീയാതിഥിവ്രതമാഹാത്മ്യമ് സുമന്തരുവാച പതിവ്രതാ പതിപ്രാണാ പതിശുശ്രൂഷണേ രതാ । ഏവംവിധാപി യാ പ്രോക്താ ശുചിഃ സംശോഭനാ സതീ । । ൧ സോപവാസാ തൃതീയാം തു ലവണം പരിവര്ജയേത് । സാ ഗൃഹ്ണാതി ച വൈ ഭക്ത്യാ വ്രതമാമരണാന്തികമ് । । ൨ ഗൌരീ ദദാതി സന്തുഷ്ടാ രൂപം സൌഭാഗ്യമേവ ച । ലാവണ്യം ലലിതം ഹൃദ്യം ശ്ലാഘ്യം പുംസാം മനോരമമ് । । ൩ പുംസോ മനോരമാ നാരീ ഭര്ത്താ നാര്യാ മനോരമഃ । ഗൌരീവ്രതേന ഭവതി രാജഁല്ലവണവര്ജനാത് । । ൪ ഇദം വ്രതം പ്രതി വിഭോ ധര്മരാജസ്യ ശൃണ്വതഃ । ഉമയാ ച പുരാ പ്രോക്തം യദ്വാക്യം തന്നിബോധ മേ । । ൫ മയാ വ്രതമിദം സൃഷ്ടം സൌഭാഗ്യകരണം നൃണാമ് । മര്ത്യേ തു നിയതാ നാരീ വ്രതമേതച്ചരിഷ്യതി । । സഹ ഭര്ത്രാ സ മോദേത യഥാ ഭര്താ ഹരോ മമ । । ൬ യാ ച കന്യാ ന ഭര്താരം വിന്ദതേ ശോഭനാ സതീ । സാ ത്വിദം വ്രതമുദ്ദിശ്യ ഭവേദക്ഷാരഭോജനാ । । മച്ചിത്താ മന്മനാഃ കുര്യാന്മദ്ഭക്താ മത്പരിഗ്രഹാ । । ൭ ഗൌരീം സംസ്ഥാപ്യ സൌവര്ണീം ഗന്ധാലങ്കാരഭൂഷിതാമ് । വസ്ത്രാലങ്കാരസംവീതാം പുഷ്പമണ്ഡലമണ്ഡിതാമ് । । ൮ ലവണം ഗുഡം ഘൃതം തൈലം ദേവ്യൈ ശക്ത്യാ നിവേദയേത് । ൧ കടുഖണ്ഡം ജീരകം ച പത്രശാകം ച ഭാരത । । ൯ ഗുഡഘൃഷ്ടാംസ്തഥാപൂപാന്ഖഡവേഷ്ടാംസ്തഥാ നൃപ । ബ്രാഹ്മണേ വ്രതസമ്പന്നേ പ്രദദ്യാത്സുബഹുശ്രുതേ । । 1.21.൧൦ ശുക്ലപക്ഷേ സദാ ദേയാ യഥാ ശക്ത്യാ ഹിരണ്മയീ । ധനഹീനേ തു ഭക്ത്യാ൨ ച മധുവൃക്ഷമയീ നൃപ । । ൧൧ അര്ച്യാ നിത്യം സംനിധാനാത്തത്ര ഗൌരീ ന സംശയഃ । അക്ഷാരലവണം രാത്രൌ ഭുംക്തേ ചൈവ സുവാഗ്യതാ । । ൧൨ ഗൌരീ സന്നിഹിതാ നിത്യം ഭൂമൌ പ്രസ്തരശായിനീ
സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഭർത്താവിനെ ആത്മാവുപോലെ സ്നേഹിച്ച്, സേവനത്തിൽ താൽപര്യമുള്ള, ശുദ്ധിയുള്ള, സതിയായ ഭാര്യ, തൃതീയ തിഥിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്ത് ഉപ്പു ഒഴിവാക്കണം. അവൾ ഈ വ്രതം ഭക്തിയോടെ ജീവിതാവസാനം വരെ അനുഷ്ഠിക്കണം. ഗൗരി ദേവി സന്തോഷത്തോടെ ഭംഗിയും സൗഭാഗ്യവും നൽകും. ഭർത്താവിനും ഭാര്യയ്ക്കും പരസ്പരം ആകർഷണം ഉണ്ടാകും. ഗൗരിവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ഉപ്പു ഒഴിവാക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഈ ഫലം ലഭിക്കും.
ഏവം നിയമയുക്തസ്യ൪ ദേവ്യാ യത്സമുദാഹൃതമ് । । ൧൩ തച്ഛൃണുഷ്വ മഹാബാഹോ കഥ്യമാനം മഹാഫലമ് । ഭര്താരം തു ലഭേത്കന്യാ യം വാച്ഛതി മനോഽനുഗമ് । । ൧൪ സുചിരം സഹ വൈ ഭര്ത്രാ ക്രീഡയിത്വാ൫ ഇഹൈവ സാ । സന്തതിം ച പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സഹ തേനൈവ ഗച്ഛതി । । ൧൫ ഹേലിലോകം ചന്ദ്രലോകം ലോകം ചിത്രശിഖണ്ഡിനഃ । ഗത്വാ യാതി സദോ രാജന്വാമദേവസ്യ ഭാരത । । ൧൬ വിധവാ തു യദാ രാജന്ദേവ്യാ വ്രതപരായണാ
ഇങ്ങനെ നിയന്ത്രണത്തോടെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച് ദേവി പറഞ്ഞത് ഞാൻ പറയാം, മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, അതു വലിയ ഫലമുള്ളതാണെന്ന് കേൾക്കൂ. ഒരു പെൺകുട്ടിക്ക് മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെയാണ് ഭർത്താവായി ലഭിക്കുക. ഭർത്താവിനൊപ്പം ദീർഘകാലം സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ച്, സന്തതിയും സ്ഥാപിച്ച്, പിന്നെ അവനോടൊപ്പം തന്നെ യാത്ര ചെയ്യുന്നു. അവൾ ഹേലിലോകം, ചന്ദ്രലോകം, ചിത്രശിഖണ്ടിയുടെ ലോകം എന്നിവയിലൂടെയും, പിന്നീട് വാമദേവന്റെ സദസ്സിലേക്കും പോകുന്നു, ഭാരത.
ഭര്ത്താരം നിയതാ നിത്യം സദാര്ചനപരായണാ । । ൧൭ ഇഹ ചോത്സൃജ്യ ദേഹം സ്വം ദൃഷ്ട്വാ ഹരിപുരേ പ്രിയമ് । ആക്ഷിപ്യ യമദൂതേഭ്യഃ സഹ ഭര്ത്രാ രമേദ്ദിവി । । ൧൮ വര്ഷകോടിം ദശഗുണാം രമിത്വാ സാ ഇഹാഗതാ । ഭര്ത്രാ സഹൈവ പൂര്വോക്തം ലഭതേ ഫലമീപ്സിതമ് । । ൧൯ ഇന്ദ്രാണ്യാപി വ്രതമിദം പുത്രാര്ഥിന്യാ നരാധിപ । ലബ്ധഃ പുത്രോ വ്രതസ്യാന്തേ ജയന്തോ നാമ നാമതഃ । । 1.21.൨൦ അരുന്ധത്യാ തഥാ ചീര്ണം വശിഷ്ഠം പ്രതി കാമതഃ । ദൃശ്യതേ ദിവി ചാദ്യാപി വശിഷ്ഠസ്യ സമീപതഃ । । ൨൧ രോഹിണ്യാ ലവണത്യാഗാത്സപന്നീഗണമര്ദനമ് । ലബ്ധം ദേവ്യാഃ പ്രസാദേന സൌഭാഗ്യമചലം ദിവി । । ൨൨ ഇത്യേഷാ തിഥിരിത്യേവ തൃതീയാ ലോകപൂജിതാ । സദാ വിശേഷതഃ പുണ്യാ വൈശാഖേ മാസി യാ ഭവേത് । । ൨൩ പുണ്യാ ഭാദ്രപദേ മാസി മാഘേപ്യേവം ന സംശയഃ । മാഘേ ഭാദ്രപദേ ചാപി സ്ത്രീണാം ധന്യാ൧ പ്രചക്ഷതേ । । ൨൪ സാധാരണീ തു വൈശാഖേ സര്വലോകസ്യ ഭാരത । മാഘമാസേ തൃതീയായാം ഗുഡസ്യ ലവണസ്യ ച । । ദാനം ശ്രേയസ്കരം രാജന്സ്ത്രീണാം൨ ച പുരുഷസ്യ ച । । ൨൫ ഗുഡേന തുഷ്യതേ ദത്തോ ലവണേന തു വിശ്വഭൂഃ । ഗുഡപൂപാസ്തു ദാതവ്യാ മാസി ഭാദ്രപദേ തഥാ । । ൨൬ തൃതീയായാം തു മാഘസ്യ വാമദേവസ്യ പ്രീതയേ । വാരിദാനം പ്രശസ്തം സ്യാന്മോദകാനാം ച ഭാരത । । ൨൭ വൈശാഖേ മാസി രാജേന്ദ്ര തൃതീയാ ചന്ദനസ്യ ച । വാരിണാ തുഷ്യതേ വേധാ മോദകൈര്ഭീമ ഏവ ഹി । । ദാനാത്തു ചന്ദനസ്യേഹ കഞ്ജജോ നാത്ര സംശയഃ । । ൨൮ യാത്വേഷാ കുരുശാര്ദൂല വൈശാഖേ മാസി വൈ തിഥിഃ । തൃതീയാ സാഽക്ഷയാ ലോകേ ഗീര്വാണൈരഭിനന്ദിതാ । । ൨൯ ആഗതേയം മഹാബാഹോ ഭൂരി ചന്ദ്രം വസുവ്രതാ । കലധൌതം തഥാന്നം ച ഘൃതം ചാപി വിശേഷതഃ । । യദ്യദ്ദത്തം ത്വക്ഷയം സ്യാത്തേനേയമക്ഷയാ സ്മൃതാ । । 1.21.൩൦ യത്കിഞ്ചിദ്ദീയതേ ദാനം സ്വല്പം വാ യദി വാ ബഹു । തത്സര്വമക്ഷയം സ്യാദ്വൈ തേനേയമക്ഷയാ സ്മൃതാ । । ൩൧ യോഽസ്യാം ദദാതി കരകന്വാരിബീജസമന്വിതാന് । സ യാതി പുരുഷോ വീര ലോകം വൈ ഹേമമാലിനഃ । । ൩൨ ഇത്യേഷാ കഥിതാ വീര തൃതീയാ തിഥിരുത്തമാ । യാമുപോഷ്യ നരോ രാജന്നൃദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം ഭജേത് । । ൩൩ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി തൃതീയാകല്പവിധിവര്ണനം നാമൈകവിംശോഽധ്യായഃ
ഭർത്താവിനോടു വിശുദ്ധയായും, എപ്പോഴും ആരാധനയിൽ ലീനയായും ആയ സ്ത്രീ, ഈ ലോകത്ത് ദേഹം വിട്ട് ഹരിപുരിയിൽ ഭർത്താവിനെ കണ്ടു, യമദൂതന്മാരിൽ നിന്ന് അവനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനൊപ്പം സ്വർഗത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും. അവൾ കോടിവർഷം പത്ത് മടങ്ങ് ഭർത്താവിനൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു, പിന്നെ ഈ ലോകത്ത് തിരിച്ചുവന്ന് മുൻപേ പറഞ്ഞ ഫലങ്ങൾ ഭർത്താവിനൊപ്പം തന്നെ ലഭിക്കും. ഇന്ദ്രാണി പോലും പുത്രാർത്ഥം ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; വ്രതം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ജയന്തൻ എന്ന പുത്രനെ ലഭിച്ചു. അരുന്ധതി വശിഷ്ഠനു വേണ്ടി ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; ഇന്നും സ്വർഗത്തിൽ വശിഷ്ഠന്റെ അടുത്ത് അരുന്ധതി ദൃശ്യമാണ്. രോഹിണി ഉപ്പു ഉപേക്ഷിച്ച്, പന്നിഗണങ്ങളെ ജയിച്ച്, ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ സ്വർഗത്തിൽ അചഞ്ചലമായ സൗഭാഗ്യം നേടി. ഇതാണ് ലോകത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന തൃതീയാ തിഥി; പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖമാസത്തിൽ അതി പുണ്യമാണ്. ഭാദ്രപദമാസത്തിലും മാഘമാസത്തിലും ഈ തിഥി പുണ്യമാണെന്ന് സംശയമില്ല; ഈ മാസങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് ഏറ്റവും ഭാഗ്യമാണെന്ന് പറയുന്നു. വൈശാഖത്തിൽ ഈ തൃതീയാ തിഥി എല്ലാവർക്കും സാധാരണമാണ്, ഭാരത. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയയിൽ വെള്ളവും ഉപ്പും ദാനം ചെയ്യുന്നത് സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും ഉത്തമമാണ്. ഉപ്പ് ദാനം ചെയ്താൽ വിശ്വഭൂദേവൻ സന്തോഷിക്കും; ഭാദ്രപദത്തിൽ ഗുഡപൂപ്പം ദാനം ചെയ്യണം. മാഘത്തിലെ തൃതീയയിൽ വാമദേവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ വെള്ളം ദാനം ചെയ്യലും, മോദകം ദാനം ചെയ്യലും ഉത്തമമാണ്. വൈശാഖത്തിൽ തൃതീയയിൽ ചന്ദനം ദാനം ചെയ്യണം; വെള്ളം ദാനം ചെയ്താൽ സൃഷ്ടികർത്താവും, മോദകം ദാനം ചെയ്താൽ ഭീമനും സന്തോഷിക്കും. ചന്ദനം ദാനം ചെയ്താൽ കഞ്ചൻ എന്ന ഫലം ലഭിക്കും, സംശയമില്ല. വൈശാഖത്തിൽ ഈ തൃതീയാ തിഥി അക്ഷയതിഥിയായി ദേവതകൾ tarafından അഭിനന്ദിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ദിവസത്തിൽ ധാന്യവും, ചന്ദ്രം പോലെയുള്ള വസ്ത്രങ്ങളും, കാൽക്കളഞ്ഞ അന്നവും, പ്രത്യേകിച്ച് നെയ്യും ദാനം ചെയ്താൽ അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും. ചെറുതോ വലിയതോ എന്ത് ദാനം ചെയ്താലും അതിന് അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ തിഥി അക്ഷയതിഥി എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ദിവസത്തിൽ കരക, വെള്ളം, വിത്ത് എന്നിവയോടെ ദാനം ചെയ്താൽ ആൾ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളുള്ള ലോകത്തിൽ എത്തും. ഇവയാണ് മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, ഉത്തമമായ തൃതീയാ തിഥിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണം; ഈ തിഥിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ധനവും ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കും.
ഇവിടെ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ള കാര്യങ്ങളും വലിയ കാര്യങ്ങളും ഒരു നിമിഷത്തിൽ സഫലമാകുന്നു; കുതിരകളും രഥങ്ങളും ഉള്ള ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച്, പുത്രന്മാരും സുഹൃത്തുക്കളും ലഭിച്ച്, ഏഴു ജന്മങ്ങൾക്കു ദീർഘായുസ്സുള്ള രാജാവായി ഉയരാൻ കഴിയുന്നു—ഇത് സന്തോഷത്തോടെ വിഘ്നങ്ങൾ നീക്കുന്ന വിനായകൻ നൽകുന്ന അനുഗ്രഹമാണ്.
വിഘ്ന-വിനായകന്റെ കഥ: ശതാനികൻ ചോദിച്ചു—ഭീമസൂനുവിനെ പ്രമഥാദിപതിയായി ആരാണ് നിർമിച്ചത്? അവൻ എങ്ങനെ വിഘ്നങ്ങളുടെ അധിപതിയും അവയുടെ ഭർത്താവും ആയി?
ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച നരാണാം യോഷിതാം ചൈവ ലക്ഷണാനി മഹാമതേ । പ്രോക്താനി യാനി വിപ്രേന്ദ്ര വ്യോമകേശസ്യ സൂനുനാ । । ൧ ക്രുദ്ധേന യാനി ക്ഷിപ്താനി ഈശ്വരേണ മഹോദധൌ । കൃഷ്ണസ്യ വചനാദ് ഭൂയഃ സമുദ്രേണാര്പിതാനി വൈ । । ൨ അര്പിതാനി തതസ്തസ്യ തേന പ്രാപ്താനി വൈ കഥന് । ബാഹുലേയേന വിപ്രേന്ദ്ര താനി മേ വദ സുവ്രത । । ൩ സുമന്തുരുവാച യഥാ ഗുഹേന രാജേന്ദ്ര സ്ത്രീപുംസാം ലക്ഷണാനി വൈ । പ്രോക്താനി കുരുശാര്ദൂല തഥാ തേ കഥയാമി വൈ । । ൪ ശക്തിപാതാദ്ധതേ ക്രൌഞ്ചേ വ്യോമകേശസ്യ സൂനുനാ । ബ്രഹ്മാ തുഷ്ടോഽബ്രവീദേനം വരം വരയ മേഽനഘ । । ൫ അസാവപി മഹാതേജാഃ പ്രണമ്യ ശിരസാ വിഭുമ് । പിതാമഹം ബഭാഷേദം ലക്ഷണം ബ്രൂഹി മേ വിഭോ । । ൬ നരാണാം യുവതീനാം ച കൌതുകം പരമം മമ । യന്മയോക്തം പുരാ ദേവ പ്രക്ഷിപ്തം ലവണാര്ണവേ । । ൭ മത്പിത്രാ ദേവദേവേശ സക്രോധേന പുരാ തഥാ । പ്രാപ്തം ച വിസ്മൃതം ഭൂയസ്തന്മേ ബ്രൂഹി ഹ്യശേഷതഃ । । ൮ ബ്രഹ്മോവാച സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി ദേവേശ ഭീമസ്യാനന്ദവര്ധന । ലക്ഷണാനി നിബോധ ത്വം പുരുഷാണാമശേഷതഃ । । അധമോത്തമമധ്യാനി യാനി പ്രാപ പയോനിധിഃ । । ൯ ശിവേഽഹനി സുനക്ഷത്രേ ഗ്രഹേ സൌമ്യേ ശുഭേ രവൌ । പൂര്വാഹ്ണേ മങ്ഗലൈര്യുക്തേ പരീക്ഷേത വിചക്ഷണഃ । । 1.24.൧൦ പ്രമാണം സംഹതിം ഛായാം ഗതിം സര്വാങ്ഗലക്ഷണമ് । ദന്തകേശനഖശ്മശ്രു ഏതത്സര്വം വിചക്ഷണഃ । । ൧൧ പൂര്വമായുഃ പരീക്ഷേത പശ്ചാല്ലക്ഷണമാദിശേത് । ക്ഷീണേ ഹ്യായുഷി മര്ത്യാനാം ലക്ഷണൈഃ കിം പ്രയോജനമ് । । ൧൨ ജഘന്യോ നവതിഃ പ്രോക്തോ മധ്യമസ്തു ശതാഡ്ഗുലഃ । അഷ്ടോത്തരശതം യസ്യ ഉത്തമം തസ്യ ലക്ഷണമ് । । ൧൩ പ്രമാണലക്ഷണം പ്രോക്തം സമുദ്രേണ ശുഭാശുഭമ് । യന്മേ പുരാ ദേവവര മയാ വൈ കഥിതം തവ । । അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ദേഹാവയവലക്ഷണമ് । । ൧൪ പാദൈഃ സമാംസകൈഃ ൨ സ്നിഗ്ധൈ രക്തം സൌമ്യൈഃ സുശോഭനൈഃ । ഉന്നതൈഃ സ്വേദരഹിതൈഃ ശിരാഹീനൈശ്ച പാര്ഥിവഃ । । ൧൫ യസ്യ പാദതലേ രേഖാ സാംകുശേവ പ്രകാശതേ । സതതം ഹി സുഖം തസ്യ പുരുഷസ്യ ന സംശയഃ । । ൧൬ അസ്വേദനൌ മൃദുതലൌ കമലോദരസന്നിഭൌ । ശ്ലിഷ്ടാങ്ഗുലീ ൧ താമ്രനഖൌ സുപാര്ഷ്ണീ വ്യോമകേശജ । । ൧൭ ഉഷ്ണൌ ശിരാവിരഹിതൌ ഗൂഢഗുല്ഫൌ ച ഭീമജ । കൂര്മോന്നതൌ ച ചരണൌ പ്രഖ്യാതൌ പാര്ഥിവസ്യ തു । ൧൮ ശൂര്പാകൃതീ മഹാബാഹോ രൂക്ഷൌ ശ്വേതനഖൌ തഥാ । വക്രൌ ശിരാസന്തതൌ ച സംശുഷ്കൌ വിരലാങ്ഗുലീ । । ൧൯ ദാരിദ്ര്യദുഃഖദൌ ജ്ഞേയൌ ചരണൌ ഭീമനന്ദന । ബ്രഹ്മഘ്നൌ ദേവശാര്ദൂല ൩ പക്വമൃത്സദൃശൌ പദൌ । । 1.24.൨൦ പീതാവഗമ്യാനിരതൌ കൃഷ്ണൌ പാനരതൌ സദാ । അഭക്ഷ്യഭക്ഷണേ ശ്വേതൌ ജ്ഞേയൌ സേനാധിപോത്തമ । । ൨൧ അങ്ഗുഷ്ഠൌ പൃഥുലൌ യേഷാം തേ നരാ ഭാഗ്യവര്ജിതാഃ । ക്ലിശ്യന്തേ വികൃതാങ്ഗുഷ്ഠാസ്തേ നരാഃ പാദഗാമിനഃ । । ൨൨ ചിപിടൈര്വികൃതൈര്ഭഗ്നൈരങ്ഗുഷ്ഠൈരതിനിന്ദിതാഃ । വക്രൈര്ഭഗ്നൈസ്തഥാ ഹ്രസ്വൈരങ്ഗുഷ്ഠൈഃ ക്ലേശഭാഗിനഃ । । ൨൩ ശൂര്പാകാരൈശ്ച വികൃതൈര്ഭഗ്നര്വക്രൈഃ ശിരാതതൈഃ । സസ്വേദൈഃ പാണ്ഡുരൂക്ഷൈശ്ച ചരണൈരതിനിന്ദിതാഃ । । ൨൪ യസ്യ പ്രദേശിനീ ദീര്ഘാ അങ്ഗുഷ്ഠം യാ അതിക്രമേത് । സ്ത്രീഭോഗം ലഭതേ നിത്യം പുരുഷോ നാത്ര സംശയഃ । । കനിഷ്ഠായാം തു ദീര്ഘായാം സുവര്ണസ്യ തു ഭാഗിനഃ । । ൨൫ ചിപിടാ വിരലാഃ ശുഷ്കാ യസ്യാങ്ഗുല്യോ ഭവന്തി വൈ । സ ഭവേദ്ദുഃഖിതോ നിത്യം ധനഹീനശ്ച വൈ ൪ ഗുഹ । । ൨൬ ശ്വേതൈര്നഖൈര്വിരൂക്ഷൈശ്ച പുരുഷാ ദുഃഖജീവിനഃ । കുശീലാഃ കുനഖൈര്ജ്ഞേയാഃ കാമഭോഗവിവര്ജിതാഃ । । വികൃതൈഃ സ്ഫുടിതൈരൂക്ഷൈര്നഖൈര്ദാരിദ്ര്യഭാഗിനഃ । । ൨൭ ബ്രഹ്മഹത്യാം ച കുര്വന്തി പുരുഷാ ഹരിതൈര്നഖൈഃ । ബന്ധുഭിശ്ച വിയുജ്യന്തേ കുലക്ഷയകരാശ്ച തേ । । ൨൮ ഇന്ദ്രഗോപകസംകാശൈര്നഖൈര്നൃപതയഃ സ്മൃതാഃ । ശങ്ഖാവര്തപ്രതീകാശൈര്നഖൈര്ഭവതി പാര്ഥിവഃ । । ൨൯ താമ്രൈര്നഖൈസ്തഥൈശ്വര്യം ധന്യാഃ പദ്മനഖാ നരാഃ । രക്തൈര്നഖൈസ്തഥൈശ്വര്യം പുഷ്പിതൈഃ സുഭഗോ ഭവേത് । । സൂക്ഷ്മൈരുപചിതൈസ്താമ്രൈര്നഖൈര്നൃപതയഃ സ്മൃതാഃ । । 1.24.൩൦ രോമശാഭ്യാം ച ജങ്ഘാഭ്യാം ദുഃഖദാരിദ്ര്യഭാഗിനഃ । ബന്ധനം ഹ്രസ്വജങ്ഘാനാമൈശ്വര്യം ചൈവ നിര്ദിശേത് । । ൩൧ ൧മൃഗജങ്ഘാശ്ച രാജാനോ ജായന്തേ നാത്ര സംശയഃ । ദീര്ഘജങ്ഘാഃ സ്ഥൂലജങ്ഘാ നിത്യം ഭാഗ്യവിവര്ജിതാഃ । । ൩൨ ശൃഗാലജങ്ഘാഃ പുരുഷാ നിത്യം ഭാഗ്യവിവര്ജിതാഃ । കാകജംഘാ നരാ യേ തു ഭവേയുര്ദുഃഖഭാഗിനഃ । । ൩൩ ൨പീനജങ്ഘാസ്തഥൈശ്വര്യം പ്രാപ്നുവന്തി ന സംശയഃ । സിംഹവ്യാഘ്രസമാ ജങ്ഘാ ധനിനഃ പരികീര്തിതാഃ । । ൩൪ പാര്ഥിവാനാം ഭവേദ്രോമ ചൈകൈകം രോമകൂപകേ । പംഡിതശ്രോത്രിയാണാം ച ദ്വേദ്വേ ജ്ഞേയേ മഹാമതേ । । ൩൫ ത്രിഭിസ്ത്രിഭിസ്തഥാ നിഃസ്വാ മാനവാ ദുഃഖഭാഗിനഃ । കേശാശ്ചൈവ മഹാബാഹോ നിന്ദിതാ പൂജിതാസ്തഥാ । । ൩൬ നിര്മാംസജാനുര്മ്രിയതേ പ്രവാസേ ശിവനന്ദന
ചതുര്ഥീ ഭാഗത്തിലെ പുരുഷലക്ഷണങ്ങളുടെ വിവരണം: ശതാനികൻ ചോദിച്ചു—മഹാമനസ്സുള്ളവനേ, പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന്, വ്യോമകേശന്റെ പുത്രൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, നീ എന്നോട് വിശദമായി പറയണം. ദൈവം കോപത്തോടെ സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞതും, പിന്നീട് കൃഷ്ണന്റെ വാക്കുപോലെ സമുദ്രം തിരികെ അർപ്പിച്ചതും, അവയെ ബാഹുലേയൻ എങ്ങനെ നേടി എന്നതും എനിക്ക് വിശദമായി പറയണം.
പുരുഷലക്ഷണവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ദക്ഷിണാവര്തലിങ്ഗശ്ച നരോ വൈ പുത്രമാന്ഭവേത് । വാമാവര്തേ തഥാ ലിങ്ഗേ നരഃ കന്യാം പ്രസൂയതേ । । ൧ സ്ഥൂലൈഃ ശിരാലൈര്വിഷമൈര്ലിങ്ഗൈര്ദാരിദ്ര്യമാദിശേത് । ഋജുഭിര്വര്തുലാകാരൈഃ പുരുഷാ പുത്രഭാഗിനഃ । । ൨ നിമ്നപാദോപവിഷ്ടസ്യ ഭൂമിം സ്പൃശതി മേഹനഃ । ദുഃഖിതം തം വിജാനീയാത്പുരുഷം നാത്ര സംശയഃ । । ൩ ഭൂമൌ പാദോപവിഷ്ടസ്യ ഗുല്ഫൌ സ്പൃശതി മേഹനഃ । ഈശ്വരം തം വിജാനീയാത്പ്രമദാനാം ച വല്ലഭമ്
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: വലതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ലിംഗമുള്ള പുരുഷന്ക്ക് പുത്രന്മാര് ജനിക്കും; ഇടതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള് മകള് ജനിക്കും. കട്ടിയുള്ള, വളഞ്ഞ, അശുദ്ധമായ ലിംഗമുള്ളവര്ക്ക് ദാരിദ്ര്യം വരും; നേരായും വൃത്താകൃതിയിലുള്ളവര്ക്ക് പുത്രസമ്പത്ത് ലഭിക്കും. കാലുകള് താഴ്ത്തി ഇരിക്കുമ്പോള് ലിംഗം നിലത്തിനെത്തുന്നവന് ദുഃഖിതനാണെന്ന് സംശയം വേണ്ട. നിലത്ത് കാലുകള് മടക്കി ഇരിക്കുമ്പോള് ലിംഗം കണങ്കാലിനെത്തുന്നവന് സ്ത്രീകളുടെ പ്രിയനും ഐശ്വര്യവാനുമായിരിക്കും.
പുരുഷലക്ഷണവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച സമകുക്ഷിര്ഭവേദ്ഭോഗീ നിമ്നകുക്ഷിര്ധനാപഹഃ । മായാവീ വിഷമാ ൧ കുക്ഷിസ്തഥാ കുഹകകൃത്സദാ । । ൧ രാജാ സ്യാന്നിമ്നകുക്ഷിസ്തു സാര്വഭൌമോ മഹാബലഃ । സര്പോദരാ ദരിദ്രാഃ സ്യുര്ബഹുഭക്ഷാശ്ച സുവ്രത । । ൨ വിസ്തീര്ണാഭിര്മണ്ഡലാഭിരുന്നതാഭിശ്ച നാഭിഭിഃ । ഭവന്തി സുഖിനോ വീരാ ധനധാന്യസമന്വിതാഃ । । ൩ നിമ്നാഭിരഥ സ്വല്പാഭിഃ ക്ലേശഭാജോ ഭവന്തി ഹി । വലിര്മധ്യങ്ഗതാ വീരാ വിഷമാ ച വിശേഷതഃ । । ധനഹാനിം തഥാ ശൂലം നിത്യം ജനയതേ വിഭോ । । ൪ വാമാവാര്താ സദാ ശാന്തിം കരോതീതി വിദുര്ബുധാഃ । കരോതി മേധാം ദക്ഷിണേന സംപ്രവൃത്താ ദിവസ്പതേ । । ൫ പാര്ശ്വായതാ ദീര്ഘമായുരൈശ്വര്യമൂര്ധ്വതഃ സ്മൃതമ് । ഗവാഢ്യതാമധസ്താത്തു കരോതീതി വിദുര്ബുധാഃ । । ൬ ശതപത്രകര്ണികാഭാ നാഭിര്യസ്യ മഹാമതേ । ഭൂപത്വം കുരുതേ സാ തു പുരുഷസ്യ ന സംശയഃ । । ൭ സമോദരോ ഭവേദ്ഭോഗീ നിസ്വഃ സ്യാദ്വിഷമോദരഃ । സൂക്ഷ്മോദരോ ഭവേദ്വാഗ്മീ ബഹുസമ്പത്സമന്വിതഃ । । ൮ ശസ്ത്രേണാന്തം വ്രജേദ്വീര സ്ത്രീഭോഗം ചാപ്നുയാത്തഥാ । ആചാര്യോ ബഹുപുത്രശ്ച യഥാസങ്ഖ്യം വിനിര്ദിശേത് । । ൯ വലിഭിര്ദേവശാര്ദൂല ഇത്യാഹ സ പയോനിധിഃ । അഗമ്യാഗാമിനോ ജ്ഞേയാ വിഷമാഭിര്ന സംശയഃ । । 1.26.൧൦ ഋജുഭിര്വസുഭോഗീ സ്യാത്പരദാരവിനിന്ദകഃ । മാംസലൈര്മൃദുഭിഃ പാര്ശ്വൈ രാജാ സ്യാന്നാത്ര സംശയഃ । । ൧൧ അനൂര്ധ്വചിബുകാ യേ തു സുഭഗാസ്തേ ഭവന്തി വൈ । നിര്ധനാ വിഷമൈര്ദീര്ഘൈര്ഭവന്തീഹ സുവീരജ । । ൧൨ പീനൈശ്ചോപചിതൈര്നിമ്നൈഃ ൧ സ്കന്ധൈര്ഭീമാങ്ഗസമ്ഭവ । രാജാനഃ സുഖിനശ്ചാപി ഭവന്തീഹ ന സംശയഃ । । ൧൩ സമോന്നതം തു ഹൃദയം സമം ച പൃഥു ചൈവ ഹി । അവേപനം മാംസലം ച പാര്ഥിവാനാം ന സംശയഃ । । ൧൪ ഖരരോമചിതം വീരശിരാലം ച വിശേഷതഃ । അധനാനാം ഭവേദേവ ഹൃദയം ഋഭവോത്തമ । । സമവക്ഷസോഽര്ഥയുതാഃ പീനൈഃ ശൂരാഃ സ്മൃതാ ബുധൈഃ । । ൧൫ തനുഭിര്ദ്രവ്യഹീനാഃ സ്യുരസമൈശ്ചാപ്യകിഞ്ചനാഃ । വധ്യന്തേ ചാപി ശസ്ത്രേണ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । । ൧൬ ഹനുഭിര്വിഷമൈര്വീര ജന്മഹീനോ ഭവേന്നരഃ । യസ്യോന്നതോ ഭവേദ്ധനുഃ സ ഭോഗീ സ്യാന്ന സംശയഃ । । ൧൭ നിര്മാംസൈര്വിഷമൈര്വീര നിഃസ്വോ നിമ്നൈഃ പ്രചക്ഷ്യതേ । ധനവാംശ്ച ഭവേത്പീനൈഃ സുഖഭോഗസമന്വിതഃ । । വിഷമൈരര്ഥഹീനഃ സ്യാദ്ദുഃഖഭാഗീ സദാ നരഃ । । ൧൮ ചിപിടഗ്രീവകോ ദുഷ്ടോ മതോ ലോകേ സ വൈ ഗുഹ । ശൂരഃ സ്യാന്മഹിഷഗ്രീവോ മൃഗഗ്രീവോ ഭയാതുരഃ । । ൧൯ കമ്ബുഗ്രീവോ ഭവേദ്രാജാ ലമ്ബകണ്ഠോഽഗ്രലക്ഷണഃ । ഹ്രസ്വഗ്രീവസ്തു ധനവാന്സുസുഖീ ഭോഗവാംസ്തഥാ । । 1.26.൨൦ നിമാംസൌ രോമശൌ ഭഗ്നാവല്പൌ വാപി വിശേഷതഃ । നിര്ധനസ്യേദൃശാവംസൌ പ്രഖ്യാതൌ വ്യോമകേശജ । । ൨൧ ഭവേദരോമശം പൃഷ്ഠം ധനിനാം ഭീമസമ്ഭവ । സലോമശം തഥാ വക്രം നിര്ധനാനാം ബലാധിപ । । ൨൨ അസ്വേദനാവുന്നതൌ ച തഥാ പീനൌ ഷഡാനന । സമരോമസുഗന്ധൌ ച കക്ഷൌ ജ്ഞേയൌ ധനാന്വിതൌ । । ൨൩ അവ്യുച്ഛിന്നൌ തഥാ ശ്ലിഷ്ടൌ വിപുലൌ ച സുരാധിപ । ശൂരാണാമീദൃശാവംസൌ നഗജാനന്ദവര്ധന । । ൨൪ ഉദ്വൃദ്ധബാഹുകോ യസ്തു വധബന്ധനമാപ്നുയാത് । ദീര്ഘബാഹുര്ഭവേദ്രാജാ സമുദ്രവചനം യഥാ । । ൨൫ പ്രലമ്ബബാഹുര്വിജ്ഞേയോ നരഃ സര്വഗുണാന്വിതഃ । ഹ്രസ്വബാഹുര്ഭവേദ്ദാസഃ പരപ്രേഷ്യകരോഽപി വാ । । ൨൬ വാമാവര്തഭുജാ യേ തു ദീര്ഘായതഭുജാശ്ച യേ । സമ്പൂര്ണബാഹൂ രാജാ സ്യാദിത്യാഹ സ പയോനിധിഃ । । ൨൭ ഗ്രീവാ ച ൧വര്തുലാകാരാ കമ്ബുരേഖാസമാവൃതാ । സ ഭവേത്പാര്ഥിവോ ഭൂമൌ സര്വദുഷ്ടനിബര്ഹണഃ । । ൨൮ ദീര്ഘഗ്രീവാ ബകഗ്രീവാ ശുകഗ്രീവാശ്ച യേ നരാഃ । ഉഷ്ട്രഗ്രീവാഃ കരിഗ്രീവാഃ സര്വേ തേ നിര്ധനാഃ സ്മൃതാഃ । । ൨൯ ഇഭാങ്ഗസദൃശൌ൨ വൃത്തൌ സമൌ പീനൌ ച സുവ്രത । ആജാനുലമ്ബിനൌ ബാഹൂ പാര്ഥിവാനാം ന സംശയഃ । । 1.26.൩൦ ദരിദ്രാണാം ലോമശൌ ഹ്രസ്വൌ ബാഹൂ ജ്ഞേയൌ സുരോത്തമ । തസ്കരാണാം ച വിഷമൌ സ്ഥൂലൌ സൂക്ഷ്മൌ ച സുവ്രത । । ൩൧ നിമ്നം കരതലം യസ്യ പിതൃവിത്തം ന തസ്യ വൈ । ഭവേദാര്ഭവശാര്ദൂല തഥാ ഭീരുശ്ച മാനവഃ । । ൩൨ സുവൃത്തതനുനിമ്നേന ധനവാന്കരതലേന തു । ഉത്താനകരതലോ ദാതാ ഭവതീതി ന സംശയഃ । । ൩൩ വിഷമാ ഭവന്തി വിഷമൈര്നിമ്നാശ്ചാപി വിശേഷതഃ । കരതലൈര്ദേവശാര്ദൂല ലാക്ഷാഭൈരീശ്വരാഃ സ്മൃതാഃ । । ൩൪ അഗമ്യാഗമനം പീതൈ രൂക്ഷൈര്നിര്ധനതാ സ്മൃതാ । അപേയപാനം കുര്വന്തി നീലകൃഷ്ണൈഃ സദൈവ ഹി । । ൩൫ നിമ്നാഃ സ്നിഗ്ധാ ഭവേന്നൃണാം രേഖാ കരതലേ ഗുഹ । ധനിനാം ന ദരിദ്രാണാമിത്യാഹ സ പയോനിധിഃ । । ൩൬ വിരലാങ്ഗുലയോ യേ തു തേ ദരിദ്രാഃ പ്രചക്ഷതേ । ധനിനസ്തു മഹാബാഹോ യേ ഘനാങ്ഗുലയോ നരാഃ । । ൩൭ വദനം മണ്ഡലം യസ്യ ധര്മശീലം തമാദിശേത് । ശുണ്ഡവക്ത്രാ നരാ യേ തു ദുര്ഭഗാസ്തേ ന സംശയഃ । । ൩൮ ഹരിവക്ത്രാ ജിഹ്മവക്ത്രാ വികൃതാസ്യാസ്തഥാ നരാഃ । ഭഗ്നവത്രാഃ കരാലാസ്യാ സര്വേ തേ തസ്കരാഃ സ്മൃതാഃ । । ൩൯ സമ്പൂര്ണവക്ത്രാ രാജാനോ ഗജസിംഹാനനാസ്തഥാ । ഛാഗവാനരവക്ത്രാശ്ച ധനിനഃ പരികീര്തിതാഃ । । 1.26.൪൦ യസ്യ ഗണ്ഡൌ സുസമ്പൂര്ണൌ പദ്മപത്രസമപ്രഭൌ । കൃഷിഭാഗീ ഭവേന്നിത്യം ബഹുവിത്തശ്ച മാനവഃ । । ൪൧ സിംഹവ്യാഘ്രഗജേന്ദ്രാണാം കപോലഃ സദൃശോ യദി । മഹാഭോഗീ സ വിജ്ഞേയഃ സേനായാശ്ചൈവ നായകഃ । । ൪൨ വദനം തു സമം ശ്ലക്ഷ്ണം സൌമ്യം സംവൃതമേവ ഹി । പാര്ഥിവാനാം മഹാബാഹോ വിപരീതന്തു ദുഃഖദമ് । । ൪൩ മഹാമുഖം തു ദേവേശ ദുര്ഭഗത്വം പ്രയച്ഛതി । സ്ത്രീമുഖം പുത്രനാശായ മണ്ഡലം സുഖിതാം വ്രജേത് । । ൪൪ ദ്രവ്യനാശായ വൈ ദീര്ഘം പാപദം ഭയദം തഥാ । ധൂര്താനാം ചതുരസ്രം സ്യാത്പുത്രഹാനികരം ശൃണു । । ൪൫ നിമ്നവക്ത്രം ച ദേവേന്ദ്ര പുത്രഹാനികരം ഭവേത് । ഹ്രസ്വം ഭതതി കീനാശേ പൂര്ണകാന്തം ച ഭോഗിനാമ് । । ൪൬ രക്താധരോ നരപതിര്ധനവാന്കമലാധരഃ । സ്ഥൂലോഷ്ഠാ ഹനുമൂലാശ്ച ശുഷ്കൈസ്തീക്ഷ്ണൈശ്ച ദുഃഖിതാഃ । ।൪൭ അസ്ഫോടിതാഗ്രം സ്നിഗ്ധം ച നതം മൃദു തഥാ ഗുഹ । സമ്പൂര്ണം ച സദാ ശസ്തം ശ്മശ്രു ഭൂമിപതേര്ഗുഹ । । ൪൮ രക്തൈശ്ചാല്പൈസ്തഥാ രൂക്ഷൈഃ ശ്മശ്രുഭിര്ഭീമനന്ദന । നരാശ്ചൌരാ ഭവന്ത്യേവ പരദാരരതാസ്തഥാ । ।൪൯ നിര്മാംസൌ യസ്യ വൈ കര്ണൌ സംഗ്രാമാന്നാശമൃച്ഛതി
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: സമമായ വയറുള്ളവന് ഭോഗിയാകും; താഴ്ന്ന വയറുള്ളവന് ധനം നഷ്ടപ്പെടും; അസമമായ വയറുള്ളവന് കപടനും വഞ്ചകനുമാണ്. താഴ്ന്ന വയറുള്ളവന് ശക്തനായ രാജാവായിരിക്കും; പാമ്പുപോലെയുള്ള വയറുള്ളവര് ദരിദ്രരും അധികം ഭക്ഷ്യപ്രിയരും ആകും. വിശാലവും ഉയർന്ന നാഭിയുള്ളവര് ധനസമ്പന്നരായി സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും. താഴ്ന്നോ ചെറുതായോ നാഭിയുള്ളവര് കഷ്ടം അനുഭവിക്കും. നടുവില് വലി ഉള്ളവന് ധനനഷ്ടവും വേദനയും അനുഭവിക്കും. ഇടതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നവന് ശാന്തിയും വലതുവശത്തേക്ക് തിരിയുന്നവന് ബുദ്ധിയും ലഭിക്കും. വശത്തേക്ക് നീണ്ടവന് ദീര്ഘായുസ്സും ഐശ്വര്യവും നേടും; താഴേക്ക് വളഞ്ഞവന് പശുസമ്പത്ത് ലഭിക്കും. ശതപത്രംപോലെയുള്ള നാഭിയുള്ളവന് രാജാവാവും. സമമായ വയറുള്ളവന് ഭോഗിയാകും; അസമമായ വയറുള്ളവന് ദരിദ്രന്. ചെറുവയറുള്ളവന് വാഗ്മിയും ധനസമ്പന്നനും ആകും. ആയുധത്തില് വീര്യശേഷം മരിക്കാനും സ്ത്രീസുഖം അനുഭവിക്കാനും കഴിയും. ഗുരുവായും പുത്രസമ്പന്നനായി ജീവിക്കും. ശരീരത്തില് വലി ഉള്ളവന് അന്യസ്ത്രീകളോടു ചേര്ന്നവനാണ്; നേരായവന് സമ്പത്ത് അനുഭവിക്കും. മൃദുവും മാംസളവുമായ വശമുള്ളവന് രാജാവാവും. കുത്തനെ ചുണ്ടില്ലാത്തവന് ഭാഗ്യശാലിയാണ്; ദീര്ഘവും വളഞ്ഞതുമായവന് ദരിദ്രന്. കട്ടിയുള്ള, ഉയര്ന്ന ചന്തികളുള്ളവന് രാജാവായും സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുകയും ചെയ്യും. സമമായ, വിശാലമായ, മാംസളമായ ഹൃദയം രാജാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കഠിനമായ രോമമുള്ള ഹൃദയം ദരിദ്രന്ക്ക് കാണപ്പെടും. സമമായ നെഞ്ചുള്ളവന് ധനവാനാകും; കട്ടിയില്ലാത്തവന് ദരിദ്രന്. വളഞ്ഞ ചുണ്ടുള്ളവന് ദുഷ്ടനാണ്; മഹിഷംപോലെയുള്ള കഴുത്തുള്ളവന് വീരനാണ്; മൃഗംപോലെയുള്ള കഴുത്തുള്ളവന് ഭയാനകനാണ്. കംബുകഴുത്തുള്ളവന് രാജാവാവും; നീളമുള്ള കഴുത്തുള്ളവന് ധനവാനാകും. മാംസരഹിതമായ, രോമമുള്ള, ചിതറിയ, ചെറുതായ വംശമുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്. രോമമുള്ള പിറകുള്ളവര് ധനവാന്മാരാണ്; വളഞ്ഞതും രോമമുള്ളതും ദരിദ്രന്ക്ക്. വിയര്പ്പില്ലാതെ ഉയര്ന്നതും കട്ടിയുള്ളതും രോമമുള്ളതും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ കക്ഷികള് ധനവാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. വലിയ, ചേര്ന്ന, വിശാലമായ വംശങ്ങള് വീരന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. വളര്ന്ന കൈകള് വധശിക്ഷയിലേക്കാണ് നയിക്കുക; ദീര്ഘമായ കൈകള് രാജാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. നീണ്ട കൈകള് ഉള്ളവന് എല്ലാ ഗുണങ്ങളുമുള്ളവനാണ്; ചെറുകൈകള് ഉള്ളവന് ദാസനാണ്. ഇടതുവശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞ, ദീര്ഘമായ കൈകള് ഉള്ളവന് രാജാവാവും. വൃത്തമായ കഴുത്തും കംബുരേഖകളും ഉള്ളവന് ഭൂമിയില് രാജാവാവും. ദീര്ഘമായ, ബകപോലെയുള്ള, ശുകപോലെയുള്ള, ഉഷ്ട്രപോലെയുള്ള, ആനപോലെയുള്ള കഴുത്തുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്. ആനയുടെ കാലുപോലെയുള്ള, സമമായ, കട്ടിയുള്ള കൈകള് രാജാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രോമമുള്ള, ചെറുകൈകള് ദരിദ്രന്റെ ലക്ഷണമാണ്; വളഞ്ഞതും കട്ടിയുള്ളതും സൂക്ഷ്മമായതും കള്ളന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. താഴ്ന്ന കരതലമുള്ളവന് പിതാവിന്റെ ധനം ലഭിക്കില്ല; ഭീരുവായിരിക്കും. സമമായ, കട്ടിയുള്ള, താഴ്ന്ന കരതലമുള്ളവന് ധനവാനാകും; തുറന്ന കരതലമുള്ളവന് ദാനിയാകും. വളഞ്ഞതും താഴ്ന്നതുമായ കരതലമുള്ളവന് ദരിദ്രനാകും; ചുവപ്പുള്ളവന് ഐശ്വര്യവാനാകും. മങ്ങിയതും കരിഞ്ഞതുമായ കരതലമുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്; മൃദുവും തിളക്കമുള്ളതുമായ വരികള് ധനവാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. വിരലുകള് വിരലായുള്ളവര് ദരിദ്രരാണ്; കട്ടിയുള്ളവന് ധനവാനാണ്. വൃത്തമായ മുഖമുള്ളവന് ധര്മ്മശീലനാണ്; ശുണ്ഢപോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവര് ദുർഭാഗ്യശാലികളാണ്. കുരങ്ങുപോലെയുള്ള, ചിരട്ടപോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവര് ധനവാന്മാരാണ്. പൂർണ്ണമായ മുഖമുള്ളവന് രാജാവാണ്; ആനയുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും മുഖമുള്ളവരും രാജാവാണ്. ചുണ്ടുകള് ചുവപ്പുള്ളവന് രാജാവാണ്; കമലപോലെയുള്ള ചുണ്ടുള്ളവന് ധനവാനാണ്. കട്ടിയുള്ള, ഉണങ്ങിയ, മൂലത്തോട് കഠിനമായ ചുണ്ടുള്ളവര് ദു:ഖിതരാണ്. മൃദുവും നന്നായി വളർന്നതുമായ മീശ ധനവാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. ചുവപ്പില്ലാത്ത, കുറവായ, ഉണങ്ങിയ മീശയുള്ളവര് കള്ളന്മാരും അന്യസ്ത്രീകളോടു ലഗ്നരായവരുമാണ്. മാംസരഹിതമായ ചെവി ഉള്ളവന് യുദ്ധത്തില് നാശം നേരിടും.
ചിപിടാഭ്യാം ഭവേദ്രോഗീ ഹ്രസ്വൌ ച കൃപണസ്യ ച । । 1.26.൫൦ ശങ്കുകര്ണശ്ച ഭൂനാഥഃ സര്വശത്രുഭയങ്കരഃ । ദീര്ഘായൂ രോമശാഭ്യാം തു വിപുലാഭ്യാം നരാധിപഃ । । ഭോഗീ ച സ ഭവേന്നിത്യം ദേവബ്രാഹ്മണപൂജകഃ । । ൫൧ ശിരാവബദ്ധൌ ക്രൂരസ്യ വ്യാലമ്ബൌ ച വിശേഷതഃ । മാംസലൌ സുഖദൌ ജ്ഞേയൌ ശ്രവണൌ വ്യോമകേശജ । । ൫൨ ഭോഗീ സ്യാന്നിഗണ്ഡോ വൈ മന്ത്രീ സമ്പൂര്ണഗണ്ഡകഃ । ശുഭഭാക്ഛുകനാസസ്തു ചിരജീവീ ശുഷ്കനാസികഃ । । ൫൩ കുന്ദകുണ്ഡലസങ്കാശൈഃ പ്രകാശൈര്ദശനൈര്നൃപഃ । ഋക്ഷവാനരദന്താശ്ച നിത്യം ക്ഷുത്പരിപീഡിതാഃ । । ൫൪ ഹസ്തിദന്താഃ ഖരദന്താഃ സ്നിഗ്ധദന്താ ഗുണാന്വിതാഃ । കരാലൈര്വിരലൈ രൂക്ഷൈര്ദശനൈര്ദുഃഖജീവിനഃ । । ൫൫ ദ്വാത്രിംശദ്ദന്താ രാജാന ഏകത്രിംശച്ച ഭോഗവാന് । ത്രിംശദ്ദന്താ നരാ നിത്യം സുഖദുഃഖിത്വഭാഗിന । । ഊനത്രിംശച്യ ദശനൈഃ പുരുഷാഃ ദുഃഖഭാഗിനഃ । । ൫൬ കൃഷ്ണജിഹ്വോ ഭവേത്പ്രേഷ്യഃ സവലയാ തു ജിഹ്വയാ । ഭവേത്കോപസ്യ കര്താ വൈ സ്ഥൂലരൂക്ഷശ്ച ജിഹ്വയാ । । ൫൭ ശ്വേതജിഹ്വാ നരാ ജ്ഞേയാഃ ശൌചാചാരസമന്വിതാഃ । പദ്മപത്രസമാ ജിഹ്വാ സൂക്ഷ്മാ ദീര്ഘാ സുശോഭനാ । । സ്ഥൂലാ ച ന ച വിസ്തീര്ണാ യേഷാം തേ മനുജാധിപാഃ । । ൫൮ നിമ്നാ സ്നിഗ്ധാ ച ഹ്രസ്വാ ച രക്താഗ്രാ രസനാ യദി । സര്വവിദ്യാപ്രവക്താരസ്തേ ഭവന്തി ന സംശയഃ । । ൫൯ കൃഷ്ണതാലുര്നരോ യസ്തു സ ഭവേത്കുലനാശനഃ । സുഖഭാഗീ ദുഃഖഭാഗീ പീതതാലുര്നരാധിപഃ । । 1.26.൬൦ വികൃതം സ്ഫുടിതം രൂക്ഷം താലുകം ന പ്രശസ്യതേ । സിംഹതാലുര്നരപതിര്ഗജതാലുസ്തഥൈവ ച । । പദ്മതാലുര്ഭവേദ്രാജാ ശ്വേതതാലുര്ധനേശ്വരഃ । । ൬൧ ഹംസസ്വരാ നരാ ധന്യാ മേഘഗമ്ഭീരനിഃസ്വനാഃ । ക്രൌംചസ്വനാശ്ച രാജാനോ ഭോഗവന്തോ മഹാധനാഃ । । ൬൨ ചക്രവാകസ്വനാ ധന്യാ രാജാനോ ധര്മവത്സലാഃ । കുമ്ഭസ്വനോ നരപതിര്ദുന്ദുഭിസ്വന ഏവ ച । । രൂക്ഷദീര്ഘസ്വരാഃ ക്രൂരാഃ പശൂനാം സദൃശാ ന തു । । ൬൩ ൨ഗുര്ഗുരസ്വരസംയുക്താഃ പുരുഷാഃ ക്ലേശഭാഗിനഃ । ചാഷസ്വനാ ഭാഗ്യയുതാ ഭിന്നകാംസ്യസ്വരാശ്ച യേ । । ക്ഷീണഭിന്നസ്വരാ യേ സ്യുരധമാസ്തേ പ്രകീര്തിതാഃ । । ൬൪ പാര്ഥിവാസ്തനുനാസാശ്ച ദീര്ഘനാസാശ്ച ഭോഗിനഃ । ഹ്രസ്വനാസാ നരാ യേ തു ധര്മശീലാസ്തു തേ മതാഃ । । ൬൫ ഹസ്ത്യശ്വസിംഹനാസാശ്ച സൂചീനാസാശ്ച യേ നരാഃ । തേഷാം സിധ്യതി വാണിജ്യം ഹയാനാം ചൈവ വിക്രയഃ । । ൬൬ വികൃതാ നാസികാ യസ്യ ൩സ്ഥൂലാഗ്രാ രൂപവര്ജിതാ । പാപകര്മാ സ വിജ്ഞേയഃ സാമുദ്രവചനം യഥാ । । ൬൭ ദാഡിമീപുഷ്പസംകാശേ ഭവേതാം യസ്യ ലോചനേ । ൪ ഭൂപതിഃ സ തു വിജ്ഞേയഃ സപ്തദ്വീപാധിപോ ഗുഹ । । ൬൮ വ്യാഘ്രാക്ഷാഃ കോപനാ ജ്ഞേയാഃ ക൫ര്കടാക്ഷാഃ കലിപ്രിയാഃ । ബിഡാലഹംസനേത്രാശ്ച ഭവന്തി പുരുഷാധമാഃ । । ൬൯ മപൂരനകുലാക്ഷാശ്ച നരാസ്തേ മധ്യമാഃ സ്മൃതാഃ । ന ൧ശ്രീസ്ത്യജതി സര്വജ്ഞ പുരുഷം മധുപിങ്ഗലമ് । । 1.26.൭൦ ആപിങ്ഗലാക്ഷാ രാജാനഃ സര്വഭോഗസമന്വിതാഃ । രോചനാ ഹരിതാലാക്ഷാ ഗുഞ്ജാപിങ്ഗാ ധനേശ്വരാഃ । । ബലസത്ത്വഗുണോപേതാഃ പൃഥിവീചക്രവര്തിനഃ । । ൭൧ ദ്വിമാത്രാവീക്ഷണാ നിത്യം ജീവന്തി പരമാശ്രിതാഃ । ത്രിമാത്രാസ്യന്ദിനോ ജ്ഞേയാഃ പുരുഷാഃ സുഖഭാഗിനഃ । । ൭൨ ചതുര്മാത്രാനിമേഷൈശ്ച നയനൈരീശ്വരാഃ സ്മൃതാഃ । ദീര്ഘായുഷോ ധര്മരതാഃ പഞ്ചമാത്രാനിമേഷിണഃ । । ൭൩ ഹ്രസ്വകര്ണാ മഹാഭാഗാ മഹാകര്ണാശ്ച യേ നരാഃ । ആവര്തകര്ണാ ധനിനഃ സ്നിഗ്ധകര്ണാസ്തഥൈവ ച । । ൭൪ ദീര്ഘായുഷഃ ശുക്തികര്ണാഃ ശങ്ഖകര്ണാ മഹാധനാഃ । ദീര്ഘായുഷോ ദീര്ഘകര്ണാ ലമ്ബകര്ണാസ്തപസ്വിനഃ । । ൭൫ ലലാടേനാര്ധചന്ദ്രേണ ഭവന്തി പൃഥിവീശ്വരാഃ । വിപുലേന ലലാടേന മഹാധനപതിഃ സ്മൃതഃ । । സ്വല്പേന തു ലലാടേന നരോ ധര്മരതഃ സ്മൃതഃ । । ൭൬ രേഖാ പഞ്ച ലലാടേ തു സ്ത്രിയാ വാ പുരുഷസ്യ വാ । ശതം ജീവതി വര്ഷാണാമൈശ്വര്യം ചാധിഗച്ഛതി । । ൭൭ ചതൂരേഖാമശീതിം തു ത്രിഭിഃ സപ്തതിമേവ ച । ദ്വാഭ്യാം ഷഷ്ടിം തു രേഖാഭ്യാം ചത്വാരിംശത്തഥൈകയാ । । അരേഖേന ലലാടേന വിജ്ഞേയാ പഞ്ചവിംശതിഃ । । ൭൮ രേഖാച്ഛേദൈസ്തു വിജ്ഞേയാ ഹീനമധ്യോത്തമാ നരാഃ । അല്പായുഷസ്തഥാല്പാഭിര്വ്യാധിഭിഃ പരിപീഡിതാഃ । । ൭൯ ത്രിശൂലം പട്ടിശം വാപി ലലാടേ യസ്യ ദൃശ്യതേ । ഈശ്വരം തം വിജാനീയാദ്ഭോഗിനം കീര്തിമാശ്രിതമ് । । 1.26.൮൦ ഉത്ക്രാന്തനിമ്നം തു ശിരഃ സ്വല്പോപഹതമേവ ച । ചന്ദ്രാകാരം൧ നരേന്ദ്രാണാം ഗവാഢ്യം മങ്ഗലം സ്മൃതമ് । । ൮൧ വിഷമം തു ദരിദ്രാണാം ശിരോ ദീര്ഘം തു ദുഃഖിനാമ് । നാഗകുമ്ഭനിഭം രാജ്ഞഃ സമം സര്വത്ര ഭോഗിനഃ । । ൮൨ കപിലഃ സ്ഫുടിതൈ രൂക്ഷൈഃ സ്ഥൂലൈശ്വ ശിഖരേശയൈഃ । ദുഃഖിതാ പുരുഷാ ജ്ഞേയാ രോമശ്മശ്രുഭിരേവ ച । । ൮൩ രൂക്ഷാ വിവര്ണാ നിസ്തേജാഃ ഖരാഃ സ്ഥൂലാശ്ച മൂര്ധജാഃ । നാതിസ്തോകാ ന ബഹുശോ മൂര്ധജാ ദുഃഖഭാഗിനഃ । । ൮൪ വിരലാശ്ച മൃദുസ്നിഗ്ധാ ഭ്രമരാഞ്ജനസപ്രഭാഃ । കചാ യസ്യ തു ദൃശ്യന്തേ സ ഭവേത്പൃഥിവീപതിഃ । । ൮൫ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ
ചെവികൾ ചുരുണ്ടവനോ ചുരുങ്ങിയവനോ രോഗികൾ ആയിരിക്കും; ചെവികൾ ചെറുതായാൽ ദുർഭാഗ്യവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കും. ശംഖാകൃതിയിലുള്ള ചെവികൾ ഉള്ളവൻ ഭൂപതിയാകുന്നു, ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയപ്പെടുത്തലായിരിക്കും. രോമം വളരുന്ന ചെവികൾ ഉള്ളവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരും, വിശാലമായ ചെവികൾ ഉള്ളവർ രാജാവായും, സദാ സമൃദ്ധിയും ദൈവഭക്തിയും ഉള്ളവരുമാണ്. കുരുക്കൻമാർക്ക് തലയിൽ കയറ്റിയ ചെവികൾ ഉണ്ടാകും; തൂങ്ങിയ ചെവികൾ പ്രത്യേകിച്ച് ക്രൂരന്മാർക്കാണ്. മാംസലമായ ചെവികൾ സുഖം നൽകുന്നവയാണെന്ന് അറിയണം. ആകാശത്തിൽ വളരുന്ന രോമം ഉള്ളവൻ ഭോഗിയാകുന്നു; കവിള് നിറഞ്ഞവൻ മന്ത്രിയും, പൂർണ്ണമായ കവിള് ഉള്ളവൻ സമ്പന്നനുമാണ്. നല്ല ഭാഗ്യവാൻ ചിറകുപോലെയുള്ള മൂക്കുള്ളവനും, ഉണങ്ങിയ മൂക്കുള്ളവൻ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനും. കുന്ദപൂവുപോലും കുണ്ടലപോലും വെളിച്ചമുള്ള പല്ലുകൾ ഉള്ളവൻ രാജാവായിരിക്കും. കരടി, കുരങ്ങ് മുതലായവയുടെ പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ സദാ വിശപ്പു അനുഭവിക്കും. ആനയുടെ പല്ലുകൾ, കുതിരയുടെ പല്ലുകൾ, മൃദുവായ പല്ലുകൾ ഗുണമുള്ളവർക്കാണ്. ഭയാനകമായ വിരലായ പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. മുപ്പത്തിരണ്ട് പല്ലുകൾ ഉള്ളവൻ രാജാവും, മുപ്പത്തൊന്ന് പല്ലുകൾ ഉള്ളവൻ ഭോഗവാനും. മുപ്പത് പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കും. മുപ്പതിൽ കുറവ് പല്ലുകൾ ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. കറുത്ത നാവുള്ളവൻ ദാസനാകും; വരയുള്ള നാവുള്ളവൻ കോപം ചെയ്യുന്നവനാകും; കനത്തും ഉണങ്ങിയതുമായ നാവുള്ളവൻ ക്രൂരനാകും. വെളുത്ത നാവുള്ളവൻ ശുദ്ധവും ആചാരമുള്ളവനും; താമരയിലുപോലും സുഷുമമായും ദീർഘമായും മനോഹരമായും നാവുള്ളവർ രാജാവായിരിക്കും. കനത്തും വിശാലമല്ലാത്ത നാവുള്ളവർ മനുഷ്യാധിപതികളാണ്. താഴ്ന്നതും മൃദുവും ചെറുതുമായും ചുവന്ന അഗ്രമുള്ള നാവുള്ളവർ സർവ്വവിദ്യകൾ സംസാരിക്കുന്നവരാണ്. കറുത്ത താലുവുള്ളവൻ കുടുംബനാശം വരുത്തും; മഞ്ഞ താലുവുള്ളവൻ സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കും. വികൃതമായ, പൊട്ടിയ, ഉണങ്ങിയ താലു നല്ലതല്ല. സിംഹത്തിന്റെ താലു ഉള്ളവൻ രാജാവും, ആനയുടെ താലു ഉള്ളവനും. താമരയുടെ താലു ഉള്ളവൻ രാജാവും, വെളുത്ത താലു ഉള്ളവൻ ധനവാനുമാണ്. ഹംസസ്വരമുള്ളവർ ഭാഗ്യശാലികളും, മേഘഗംഭീരമായ ശബ്ദമുള്ളവർ ധനവാനും. ക്രൗഞ്ചസ്വരമുള്ള രാജാക്കന്മാർ ഭോഗവാന്മാരും മഹാധനവാന്മാരുമാണ്. ചക്രവാകസ്വരമുള്ളവർ ധന്യരും, രാജാക്കന്മാർ ധർമ്മപ്രിയരുമാണ്. കുംഭസ്വരവും ദുണ്ടുഭിശബ്ദവും ഉള്ളവർ രാജാധിപതികളാണ്. ഉണങ്ങിയ ദീർഘസ്വരമുള്ളവർ ക്രൂരരും, മൃഗങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവരും. ഗുരുസ്വരമുള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും; ചാഷശബ്ദമുള്ളവർ ഭാഗ്യശാലികളും, ഭിന്നമായ കാംസ്യശബ്ദമുള്ളവരും. ക്ഷീണമായ ശബ്ദമുള്ളവർ അധമരാണ്. രാജാക്കന്മാർക്ക് സാന്ദ്രമായ മൂക്കും ദീർഘമായ മൂക്കുമാണ്; ചെറുമൂക്കുള്ളവർ ധർമ്മശീലികൾ. ആന, കുതിര, സിംഹമൂക്കുള്ളവർ, സൂചിമൂക്കുള്ളവർ വ്യാപാരത്തിൽ വിജയിക്കും, കുതിരവില്പനയിലും. വികൃതമായ മൂക്കുള്ളവൻ, കനത്ത അഗ്രമുള്ളവൻ, രൂപരഹിതനായവൻ പാപകർമിയാണ്. ദാടിമിപ്പൂവുപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവൻ ഭൂപതിയും, ഏഴു ദ്വീപുകളുടെ അധിപനുമാണ്. പുലി കണ്ണുള്ളവർ കോപമുള്ളവരും, ഞണ്ട് കണ്ണുള്ളവർ കലിപ്രിയരും. പൂച്ചയും ഹംസയും പോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ മനുഷ്യാധമരാണ്. മൃഗം, നക്കു പോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ മധ്യസ്ഥരാണ്. മധുപിങ്ങളകണ്ണുള്ളവനെ ശ്രീദേവി ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകില്ല. ആപിങ്ങളകണ്ണുള്ള രാജാക്കന്മാർ സർവ്വഭോഗസമ്പന്നരാണ്. രോചന, ഹരിതാലകണ്ണുള്ളവർ, ഗുഞ്ചപ്പിങ്ങളകണ്ണുള്ളവർ ധനവാന്മാരാണ്. ശക്തിയും സത്ത്വഗുണവും ഉള്ളവർ ഭൂമിയിലെ ചക്രവർത്തികളാണ്. രണ്ടുതവണ കണ്ണ് തുറന്ന് നോക്കുന്നവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരാണ്; മൂന്നുതവണ നോക്കുന്നവർ സുഖഭോക്താക്കളാണ്. നാലുതവണ കണ്ണ് തുറക്കാത്തവർ രാജാധിപതികളാണ്; അഞ്ചുതവണ നോക്കുന്നവർ ദീർഘായുസ്സും ധർമ്മപ്രിയരും. ചെറുകർണ്ണമുള്ളവർ മഹാഭാഗ്യശാലികളും, വലിയ കർണ്ണമുള്ളവർ മഹാഭാഗ്യവാന്മാരും. വളയമുള്ള കർണ്ണമുള്ളവർ ധനവാന്മാരും, മൃദുകർണ്ണമുള്ളവരും. ദീർഘായുസ്സുള്ളവർ ശുക്തികർണ്ണമുള്ളവരും, ശംഖകർണ്ണമുള്ളവർ മഹാധനവാന്മാരും. ദീർഘായുസ്സുള്ളവർ ദീർഘകർണ്ണമുള്ളവരും, തൂങ്ങിയ കർണ്ണമുള്ളവർ തപസ്സുകാരുമാണ്. അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള നെറ്റി ഉള്ളവർ ഭൂമിയുടെ അധിപതികളാണ്; വിശാലമായ നെറ്റി ഉള്ളവർ മഹാധനവാന്മാരാണ്; ചെറു നെറ്റി ഉള്ളവർ ധർമ്മപ്രിയരാണ്. അഞ്ചു രേഖകൾ നെറ്റിയിൽ ഉള്ളവർക്കും സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും നൂറുവർഷം ജീവിക്കാനും ഐശ്വര്യം നേടാനും കഴിയും. നാല് രേഖകൾ എൺപതുവർഷം, മൂന്ന് രേഖകൾ എഴുപത്, രണ്ട് രേഖകൾ അറുപത്, ഒരു രേഖ നാല്പത്, രേഖയില്ലാത്തവർ ഇരുപത്തഞ്ച് വയസ്സാണ്. രേഖകളുടെ മുറിവുകൾ നോക്കി മനുഷ്യരുടെ ദൈർഘ്യം, മദ്ധ്യം, ഉത്തമം തിരിച്ചറിയാം. കുറവുള്ള രേഖകൾ ഉള്ളവർ ദുർബലരും, രോഗബാധിതരുമാണ്. നെറ്റിയിൽ ത്രിശൂലം, പട്ടിശം എന്നിവ കാണുന്നവൻ ഐശ്വര്യവാനും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കും. ഉയർന്ന നെറ്റി ഉള്ളവർ സമ്പന്നരും, ചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള തല രാജാക്കന്മാർക്കും, പശുക്കളാൽ സമൃദ്ധിയുമാണ്. അസമമായ തല ദരിദ്രർക്കും, ദീർഘമായ തല ദു:ഖിതർക്കും, നാഗകുംഭംപോലെയുള്ള തല രാജാക്കന്മാർക്കും, സമമായ തല ഭോഗവാന്മാർക്കും. കപിലം, പൊട്ടിയതും ഉണങ്ങിയതുമായ മുടി ഉള്ളവർ ദു:ഖിതരാണ്; രോമം വളരുന്നവരും. ഉണങ്ങിയതും വർണ്ണരഹിതവും തേജസ്സില്ലാത്തതുമായ, കനത്തതുമായ മുടി ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. വളരെ കുറവോ അധികമോ അല്ലാത്ത മുടി ഉള്ളവർ ദു:ഖം അനുഭവിക്കും. വിരലായും മൃദുവായും മൃദുലമായും കറുത്തതുമായ മുടി ഉള്ളവൻ ഭൂമിപതിയാകും.
പുരുഷലക്ഷണ-വര്ണനമ് കാര്തികേയ ഉവാച സംക്ഷേപതോ മമ വിഭോ ലക്ഷണാനി നൃപസ്യ തു । ശുഭാനി ചാങ്ഗജാതാനി ബ്രൂഹി മേ വദതാം വര । । ൧ ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു വക്ഷ്യേങ്ഗജാതാനി പാര്ഥിവസ്യ ശുഭാനി ച । പാര്ഥിവോ ജ്ഞായതേ യൈസ്തു നരാണാം മധ്യഭാഗതഃ । । ൨ ത്രീണി യസ്യ മഹാബാഹോ വിപുലാനി നരസ്യ തു । ഉദ്യതാനി തഥാ ഷഡ് വൈ ഗമ്ഭീരാണി ച ത്രീണി വൈ । । ൩ ചത്വാരി ചാപി ഹ്രസ്വാനി സപ്ത രക്താനി വാ വിഭോ । ദീര്ഘാണി ചാപി സൂക്ഷ്മാണി ഭവന്തി യസ്യ പഞ്ച വാ । । ൪ നാഭിഃ സംധിഃ സ്വനശ്ചേതി ഗമ്ഭീരാണി ച ത്രീണി വൈ । വദനം ച ലലാടം ച ദന്തോത്തമ ഉരസ്തഥാ । । ൫ വിസ്തീര്ണമേതസ്ത്രിതയം വീര യസ്യ നരസ്യ തു । സ രാജാ നാത്ര സന്ദേഹഃ ശൃണുഷ്വേവോന്നതാനി ച । । ൬ കൃകാടികാ തധാ ചാസ്യം നഖാ വക്ഷോഽഥ നാസികാ । കക്ഷേ ചാപി മഹാബാഹോ ഷഡേതാനി വിദുര്ബുധാഃ । । ൭ ലിങ്ഗം പൃഷ്ഠം തഥാ ഗ്രീവാ ജങ്ഘാ ഹ്രസ്വാനി സുവ്രത । നേത്രാന്തേ ഹസ്തപാദൌ തു താല്വോഷ്ഠൌ ച സുരോത്തമ । । ജിഹ്വാ രക്താ നഖാശ്ചൈവ സപ്തൈതാനി മഹാമതേ । । ൮ ത്വചഃ കരരുഹാഃ കേശാ ദശനാ ഋഭവോത്തമ । സൂക്ഷ്മാണ്യേതാനി ച ഗുഹ പഞ്ച ചാപി വിദുര്ബുധാഃ । । ൯ നാസികാലോചനേ ബാഹൂ സ്തനയോരന്തരം ഹനുഃ । ഇതി ദീര്ഘമിദം പ്രോക്തം പഞ്ചകം ഭൂഭുജാം നൃപ । । 1.27.൧൦ ക്ഷുതം രാജ്ഞാം സകൃദ്ദ്വിസ്ത്രിര്നാദിതം ഹ്രാദിതം തഥാ । ദീര്ഘായുഷാം പ്രയുക്തം തേ ഹസിതം ച വിദുര്ബുധാഃ । । ൧൧ പദ്മപത്രനിഭേ നേത്രേ ധനിനാം ശിവനന്ദന । ഭാര്ഗവീമാപ്നുയാത്സോഽപി രക്താന്തേ യസ്യ ലോചനേ । । ൧൨ മധുപിങ്ഗൈര്മഹാത്മാനോ നരാ ജ്ഞേയാഃ സുരാധിപ । ഭീരവോ ഹി കൃശാക്ഷാസ്തു ചൌരാ മണ്ഡലചക്രകൈഃ । । ൧൩ ഹയഃ കേകരനേത്രാസ്തു ഗമ്ഭീരൈരര്ഥസമ്പദഃ । നീലോത്പലാഭൈര്വേദവിദോ ഭൃശം കൃഷ്ണൈസ്തഥാര്ഥിതാ । । മന്ത്രിത്വം സ്ഥൂലസുദൃശോ വദന്തി ഭുവി തദ്വിദഃ । । ൧൪ ശ്യാമാക്ഷാഃ സുഭഗാ ജ്ഞേയാ ദീനാക്ഷൈഭ്ര ദരിദ്രതാ । വിസ്തീര്ണൈര്ഭോഗിനോ ശ്രേയാ വിപുലൈശ്ച തഥാ ഗുഹ । । ൧൫ അഭ്യുന്നതാഭിര്ഹ്രസ്വായുര്വിശാലാഭിഃ സുഖീ ഭവേത് । ദരിദ്രോ വിഷമാഭിസ്തു തതോ ജ്ഞേയഃ സുരോത്തമ । । ൧൬ ഭ്രുവോ ബാലേന്ദുസദൃശാ ധനിനാമാര്ഭവോത്തമ । ദീര്ഘാഭിര്നിര്ധനോ ജ്ഞേയഃ സംസക്താഭിസ്തു സുവ്രത । । ൧൭ ക്ഷീണാഭിരര്ഥഹീനാഃ സ്യുര്നരാ ജ്ഞേയാഃ സുരോത്തമ । മധ്യേ നതഭ്രുവോ യേ ച പരദാരരതാസ്തു തേ । । ൧൮ വിരലൈരുന്നതൈഃ ശംഖൈര്ധന്യാഃ൧ സ്യുര്നാത്ര സംശയഃ । നിമ്നൈഃ സ്തുത്യര്ഥസംസക്താ൨ ഉന്നതൈശ്ച ജനാധിപാഃ । । ൧൯ വിഷമലലാടാ വിധനാഃ സദാ സ്യുര്ദേവസത്തമ । ആചാര്യാഃ ശുക്തിസദൃശൈര്നരാഃ സ്യുര്നാത്ര സംശയഃ । । 1.27.൨൦ ഉന്നതശിരോഭിരാഢ്യാ നരാ ജ്ഞേയാഃ സദാ ഗുഹ । വധബന്ധഭാഗിനോ വീരാ നരാ നിന്നലലാടിനഃ । । ഭൃശമുന്നതൈശ്ച മൂര്ഖാശ്ച കൃപണാശ്ച തഥാ നതൈഃ । । ൨൧ ശുഭാവഹം മനുഷ്യാണാം വദനം സ്യാദ്യഥാ ശൃണു । അദീനമാനനം സ്നിഗ്ധം സസ്മിതം ച വിശേഷതഃ । । ൨൨ സാശ്രുദീനം തഥാ രൂക്ഷമസ്നിഗ്ധം നിന്ദിതം൪ ഗുഹ । അസമ്ഭാവ്യം മുഖം ജ്ഞേയം നരാണാം നഗദാരണ । । ൨൩ അകമ്പം ഗുഭദം ജ്ഞേയം നരാണാം ഹസിതം ഗുഹ । നിമീലിതാക്ഷം പാപസ്യ ഹസിതം ചാര്ഭവോത്തമ । । ൨൪ ആമണ്ഡലം ശിരോ യസ്യ സ ഗവാഢ്യോ നരോ ഭവേത് । ഛത്രാകൃതി ശിരോ യസ്യ സ ഭവേന്നൃപതിര്നരഃ । । ൨൫ ചിപിടാകാരിതശിരാ ഹന്യാദ്വൈ പിതരൌ നരഃ । ഘണ്ടാകൃതി ശിരോധ്വാനമസകൃത്സേവതേ നരഃ । । നിമ്നം ശിരോനര്ഥദം സ്യാന്നരാണാമര്ഭവോത്തമ । । ൨൬ ഗുഡൈഃ സ്നിഗ്ധൈസ്തഥാ കൃഷ്ണൈരഭിന്നാഗ്രൈസ്തഥൈവ ഹി । കേശൈര്ന ചാതിബഹുലൈര്മൃദുഭിഃ പാര്ഥിവോ ഭവേത് । । ൨൭ ബഹുലാഃ കപിലാഃ സ്ഥൂലാ വിഷമാഃ സ്ഫുടിതാസ്തഥാ । പരുഷാ ഹ്രസ്വാതികുടിലാ ദരിദ്രാണാം കചാഃ ഘനാഃ । । ൨൮ ഇത്യുക്തം ലക്ഷണം നൄണാം ശുഭം വാശുഭമേവ ച । യോഷിതാം തദിദാനീം തേ ലക്ഷണം വച്മി ഭീമജ । । ൨൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ
കാർത്തികേയൻ ചോദിച്ചു: മഹാഭാഗവേ, രാജാവിന്റെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ. ശരീരത്തിലെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ പറയൂ. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: കേൾക്കൂ, രാജാവിന്റെ ശരീരത്തിലെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ നിന്ന് രാജാവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവയാണ്. ആരുടെയെങ്കിലും മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ വിശാലവും ഉയർന്നതുമായിരിക്കും; മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ ഗംഭീരവും ആഴമുള്ളതുമായിരിക്കും; നാല് അവയവങ്ങൾ ചെറുതായിരിക്കും; ഏഴ് അവയവങ്ങൾ ചുവപ്പായിരിക്കും; അഞ്ച് അവയവങ്ങൾ ദീർഘവും സുഷുമവുമായിരിക്കും. നാഭി, സംധികൾ, ശബ്ദം — ഈ മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ ആഴമുള്ളവയാണ്. മുഖം, നെറ്റി, മികച്ച പല്ലുകൾ, നെഞ്ച് — ഈ മൂന്ന് വിശാലമായ അവയവങ്ങൾ ഉള്ളവൻ രാജാവാണ്, സംശയമില്ല. ഉയർന്നതായും വിശാലമായതായും കണക്കാക്കുന്ന അവയവങ്ങൾ: കഴുത്ത്, മുഖം, നഖങ്ങൾ, നെഞ്ച്, മൂക്ക്, കക്ഷം — ഇവ ആറു. ലിംഗം, പുറം, കഴുത്ത്, ജംഗകൾ — ഇവ ചെറുതായിരിക്കും. കണ്ണിന്റെ അറ്റം, കൈകാലുകൾ, താലു, അധരങ്ങൾ, നാവ്, ചുവന്ന നഖങ്ങൾ — ഇവ ഏഴു. ത്വക്ക്, രോമം, മുടി, പല്ലുകൾ — ഇവ അഞ്ചു സുഷുമമായവയാണ്. മൂക്ക്, കണ്ണുകൾ, ഭുജങ്ങൾ, സ്തനങ്ങൾ, താടിയുടെ ഇടയിൽ — ഇവ ദീർഘമായവയാണ്. രാജാക്കന്മാർക്ക് ഈ അഞ്ച് ദീർഘാവയവങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. രാജാക്കന്മാർക്ക് ഒരിക്കൽ, രണ്ടിക്കൽ, മൂന്നിക്കൽ തുമ്മൽ ഉണ്ടാകാം; ദീർഘായുസ്സുള്ളവർക്കാണ് ഇത്. പദ്മപത്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ധനവാന്മാർക്കാണ്; കണ്ണിന്റെ അറ്റം ചുവപ്പായാൽ ഭാർഗവീ ഭാഗ്യം ലഭിക്കും. മധുപിങ്ങളകണ്ണുള്ളവർ മഹാത്മാക്കളാണ്; കൃഷ്ണാക്ഷികൾ ഭീരുക്കളും, ചതുരാകൃതിയിലുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ കള്ളന്മാരുമാണ്. കുതിരയുടെ കണ്ണുപോലെയുള്ളവർ ഗംഭീരവും സമ്പന്നവുമാണ്; നീലോത്പലപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ വേദപാരായണികളും, കറുത്ത കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ മന്ത്രികളുമാണ്. ശ്യാമാക്ഷികൾ ഭാഗ്യശാലികളും, ദീനാക്ഷികൾ ദരിദ്രരും. വിശാലമായ കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ ഭോഗവാന്മാരാണ്; ഉയർന്ന കണ്ണുകൾ ഉള്ളവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരാണ്. ദീർഘഭ്രൂവുള്ളവർ ദരിദ്രരും; ചേർന്ന ഭ്രൂവുള്ളവർ സുഖഭോക്താക്കളാണ്. ക്ഷീണഭ്രൂവുള്ളവർ ധനരഹിതരും; നടുവിൽ താഴ്ന്ന ഭ്രൂവുള്ളവർ പരസ്ത്രീപ്രിയരും. വിരലായും ഉയർന്നതുമായ ഭ്രൂവുള്ളവർ ഭാഗ്യശാലികളും; താഴ്ന്ന ഭ്രൂവുള്ളവർ പ്രശംസയ്ക്കർഹരും, ഉയർന്നതായാൽ ജനാധിപതികളും. അസമമായ നെറ്റി ദരിദ്രർക്കാണ്; ശുക്തിപോലെയുള്ള നെറ്റി ഗുരുക്കന്മാർക്കാണ്. ഉയർന്ന തല ഉള്ളവർ സമ്പന്നരും; താഴ്ന്ന നെറ്റി ഉള്ളവർ വധഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. വളരെ ഉയർന്ന തല ഉള്ളവർ മൂഢന്മാരും ദു:ഖിതരും; താഴ്ന്നതായാൽ അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. മനുഷ്യരുടെ മുഖം ദയയില്ലാത്തതും, മൃദുവും, സ്മിതമുള്ളതുമാകണം. കണ്ണീരുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും മൃദുത്വം ഇല്ലാത്തതും നിന്ദിതവുമാണ്. മുഖം വിശ്വാസമില്ലാത്തതായാൽ അവൻ വിശ്വാസമില്ലാത്തവനാണ്. അകമ്പനമില്ലാതെ ചിരിയുള്ളവൻ നല്ലവനാണ്; കണ്ണ് അടച്ച് ചിരിയുള്ളവൻ പാപിയാണെന്ന് അറിയണം. ആമണ്ഡലമായ തല ഉള്ളവൻ പശുസമ്പന്നനാകും; കുടയാകൃതിയിലുള്ള തല രാജാവാകും. ചുരുണ്ട തല ഉള്ളവൻ മാതാപിതാക്കളെ കൊല്ലും; ഘണ്ടാകൃതിയിലുള്ള തല ഉള്ളവൻ പലതവണ ശിരസ്സ് നമസ്കരിക്കും. താഴ്ന്ന തല ദു:ഖം നൽകും. മൃദുവും കറുപ്പും പൊട്ടിയതുമായ മുടി, അതികൂടിയതല്ലാത്ത മൃദുവായ മുടി — ഇതാണ് രാജാവിന് ഉചിതം. കനത്ത, കപിലം, കനത്തതും അസമവും പൊട്ടിയതുമായ മുടി, ഉണങ്ങിയതും ചെറുതും വളരെയധികം വളരാത്തതും ദരിദ്രർക്കാണ്. ഇതാണ് പുരുഷന്മാരുടെ ശുഭാശുഭലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി സ്ത്രീകളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു.
സ്ത്രീലക്ഷണവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച ശൃണ്വിദാനീം മഹാബാഹോ സ്ത്രീലക്ഷണമനുത്തമമ് । യന്മയോക്തം പുരാ വീര നാരദസ്യ മഹാത്മനഃ । । ൧ തത്ത്വം വിജ്ഞായതേ യേന ശുഭാശുഭമവസ്ഥിതമ് । നിന്ദിതം ച പ്രശസ്തം ച സ്ത്രീണാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് । । ൨ മാതരം പിതരം ചൈവ ഭ്രാതരം മാതുലം തഥാ । ദ്വൌ തു ബിമ്ബൌ പരീക്ഷേത സമുദ്രസ്യ വചോ യഥാ । । ൩ മുഹൂര്തേ തിഥിസമ്പന്നേ നക്ഷത്രേ ചാഭിപൂജിതേ । ദ്വിജൈസ്തു സഹ വാഗമ്യ കന്യാം വീക്ഷേത ശാസ്ത്രവിത് । । ൪ ഹസ്തൌ പാദൌ പരീക്ഷേത അങ്ഗുലീര്നഖമേവ ച । ൧പാണിമേവ ച ജങ്ഘേ ച കടിനാസോരു ഏവ ച । । ൫ ജഘനോദരപൃഷ്ഠം ച സ്തനൌ കര്ണൌ ഭുജൌ തഥാ । ജിഹ്വാം ചോഷ്ഠൌ ച ദന്താശ്ച കപോലം ഗലകം തഥാ । । ൬ ചക്ഷുര്നാസാ ലലാടം ച ശിരഃ കേശാംസ്തഥൈവ ച । രോമരാജിം൧ സ്വരം വര്ണമാവര്താനി തു വാ പുനഃ । । ൭ യസ്യാസ്തു രേഖാഗ്രീവായാം യാ൨ ച രക്താന്തലോചനാ । യസ്യ സാ ഗൃഹമാഗച്ഛേത്തദ്ഗൃഹം സുഖമേധതേ । । ൮ ലലാടേ ദൃശ്യതേ യസ്യാസ്ത്രിശൂലം ദേവനിര്മിതമ് । ബഹൂനാം സ്ത്രീസഹസ്രാണാം സ്വാമിനീം താം വിനിര്ദിശേത് । । ൯ രാജഹംസഗതിര്യസ്യാ മൃഗാക്ഷീ മൃഗവര്ണികാ । സമശുക്ലാഗ്രദന്താ ച കന്യാം താമുത്തമാം വിദുഃ । । 1.28.൧൦ മണ്ഡൂകകുക്ഷീ യാ കന്യാ ന്യഗ്രോധപരിമണ്ഡലാ । ഏകം ജനയതേ പുത്രം സോഽപി രാജാ ഭവിഷ്യതി । । ൧൧ ഹംസസ്വരാ മൃദുവചാ യാ കന്യാ മധുപിങ്ഗലാ । അഷ്ടൌ ജനയതേ പുത്രാന്ധനധാന്യവിവര്ധിനീ । । ൧൨ ആയതൌ ശ്രവണൌ യസ്യാഃ സുരൂപാ ചാപി നാസികാ । ഭ്രുവൌ ചേന്ദ്രായുധാകാരൌ സാത്യന്തം സുഖഭാഗിനീ । । ൧൩ തന്വീ ശ്യാമാ തഥാ കൃഷ്ണാ സ്നിഗ്ധാങ്ഗീ മൃദുഭാഷിണീ । ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുദശനാ ഭവേദൈശ്വര്യഭാഗിനീ । । ൧൪ വിസ്തീര്ണം ജഘനം യസ്യാ വേദിമധ്യാ തു യാ ഭവേത് । ആയതേ വിപുലേ നേത്രേ രാജപത്നീ തു സാ ഭവേത് । । ൧൫ യസ്യാഃ പയോധരേ വാമേ ഹസ്തേകര്ണേ ഗലേഽപി വാ । മശകം തിലകം വാപി സാ പൂര്വം ജനയേത്സുതമ് । । ൧൬ ഗൂഢഗുല്ഫാങ്ഗുലിശിരാ അല്പപാര്ഷ്ണിഃ സുമധ്യമാ । രക്താക്ഷീ രക്തചരണാ സാത്യന്തം സുഖഭാഗിനീ । । ൧൭ കൂര്മപൃഷ്ഠായതനഖൌ സ്നിഗ്ധഭാവവിവര്ജിതൌ । വക്രാങ്ഗുലിതലൌ പാദൌ കന്യാം താം പരിവര്ജയേത് । । ൧൮ യേന കേനചിദംശേന മാംസം യസ്യാ വിവര്ധതേ । രാസഭീം താദൃശീം വിദ്യാന്ന സാ കല്യാണമര്ഹതി । । ൧൯ പാദേ പ്രദേശിനീ യസ്യാ അങ്ഗുഷ്ഠം സമതിക്രമേത് । ദുഃശീലാ ദുര്ഭഗാ ജ്ഞേയാ കന്യാം താം പരിവര്ജയേത് । । 1.28.൨൦ പാദേ മധ്യമികാ യസ്യാഃ ക്ഷിതിം ന സ്പൃശതേ യദി । രമതേ സാ ന കൌമാരേ സ്വച്ഛന്ദാ൧ കാമചാരിണീ । । ൨൧ പാദേ അനാമികാ യസ്യാഃ ക്ഷിതിം ന സ്പൃശതേ യദി । ദ്വിതീയം പുരുഷം ഹത്വാ തൃതീയേ സാ പ്രതിഷ്ഠിതാ । । ൨൨ പാദേ കനിഷ്ഠാ യസ്യാസ്തു ക്ഷിതിം ന സ്പൃശതേ യദി । ദ്വിതീയം പുരുഷം ഹത്വാ തൃതീയേ സാ പ്രതിഷ്ഠിതാ । । ൨൩ ന ദേവികാ ന ധനികാ ന ധാന്യപ്രതിനാമികാ । ഗുല്മവൃക്ഷസനാമ്നീ ച കന്യാം താം പരിവര്ജയേത് । । ൨൪ ഇന്ദ്രചന്ദ്രാദിപുരുഷസനാമ്നീ ച യദാ ഭവേത് । നൈതാഃ പതിഷു രജ്യന്തേ യാശ്ച നക്ഷത്രനാമികാഃ । । ൨൫ ആവര്തഃ പൃഷ്ഠതോ യസ്യാ നാഭിം സമനുവിന്ദതി । തദപത്യം ഭവേദ് ധ്രസ്വം ഹ്രസ്വായുശ്ച വിനിര്ദിശേത് । । ൨൬ പൃഷ്ഠാവര്താ പതിം ഹന്തി നാഭ്യാവര്താ പതിവ്രതാ । കട്യാവര്താ തു സ്വച്ഛന്ദാ ന കദാചിദ്വിരജ്യതേ । । ൨൭ യസ്യാസ്തു ഹസമാനായാ ഗണ്ഡേ ജായേത് കൂപകമ് । രമതേ സാ ന കൌമാരേ സ്വച്ഛന്ദാ കാര്യകാരിണീ । । ൨൮ യസ്യാസ്തു ഗച്ഛമാനായാഷ്ടിട്ടീകായതി ജങ്ഘികാ । പുത്രം വ്യവസ്യേത്സാ കര്തും പതിത്വേ നാത്ര സംശയഃ । । ൨൯ സ്ഥൂലപാദാ ച യാ കന്യാ സര്വാംഗേഷു ച ലോമശാ । സ്ഥൂലഹസ്താ ച യാ സ്യാദ്വൈ ദാസീം താം നിര്ദിശേദ്ബുധഃ । । 1.28.൩൦ യസ്യാശ്ചോത്കടകൌ൨ പാദൌ മുഖം ച വികൃതം ഭവേത് । ഉത്തരോഷ്ഠേ ച രോമാണി സാ ക്ഷിപ്രം ഭക്ഷയേത്പതിമ് । । ൩൧ ത്രീണി യസ്യാഃ പ്രലമ്ബന്തേ ലലാടമുദരം സ്ഫിചൌ । ത്രീണി ഭക്ഷയതേ സാ തു ദേവരം ശ്വസുരം പതിമ് । । ൩൨ സമുദ്ഭൂഷിതചാരിത്രാ ഗുരുഭക്താ പതിവ്രതാ । ദേവബ്രാഹ്മണഭക്താ ച മാനുഷീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩ ൩ നിത്യം സ്നാതാ സുഗന്ധാ ച നിത്യം ച പ്രിയവാദിനീ । അല്പാശിന്യല്പരോഷാ ച ദേവതാം താം വിനിര്ദിശേത് ।। ൩൪ പ്രച്ഛന്നം കുരുതേ പാപമപവാദം ച രക്ഷതി । ഹദയം സ്യാച്ച ദുര്ഗ്രാഹ്യം മാര്ജാരീ താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩൫ ഹസതേ ക്രീഡതേ ചൈവ ക്രുദ്ധാ ചൈവ പ്രസീദതി । നീചേഷു രമതേ നിത്യം രാസഭീ താം വിനിര്ദിശേത് ।। ൩൬ പ്രതികൂലകരീ നിത്യം ബന്ധൂനാം ഭര്തുരേവ ച । സ്വച്ഛന്ദേ ലലിതാം ചൈവ ആസുരീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩൭ ൧ബഹ്വാശീ ബഹുവാക്യാ ച നിത്യം ചാപ്രിയവാദിനീ । ഹിനസ്തി സ്വപതിം യാ തു രാക്ഷസീം താം വിനിര്ദിശേത് ।। ൩൮ ശൌചാചാരപരിഭ്രഷ്ടാ രൂപഭ്രഷ്ടാ ഭയങ്കരാ । പ്രസ്വേദമലപങ്കാ ച പിശാചീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൩൯ നിത്യം സ്നാതാം സുഗന്ധാം ച മാംസമദ്യപ്രിയാദിനീമ് । വൃക്ഷോദ്യാനപ്രസക്താ ച ഗാന്ധര്വീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।1.28.൪൦ ചപലാ ചഞ്ചലാ ചൈവ നിത്യം പശ്യേദ്ദിശസ്തഥാ । ചലസ്വഭാവാ ലുബ്ധാ ച വാനരീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൪ ൧ ചന്ദ്രാനനാം ശുഭാങ്ഗീം തു മത്തവാരണഗാമിനീമ് । ആരക്തനഖഹസ്താം തു വിദ്യാദ്വിദ്യാധരീം ബുധഃ ।।൪൨ വീണാവാദിത്രശബ്ദേന വംശഗീതരവേണ ച । പുഷ്പധൂപപ്രസക്താം ച ഗാന്ധര്വീം താം വിനിര്ദിശേത് ।।൪൩ സുമന്തുരുവാച ഇത്യേവമുക്ത്വാ സ മഹാനുഭാവോ ജഗാമ വേധാ നിജമന്ദിരം വൈ । സ്ത്രീണാം തഥാ പുംസ്ത്വവതാം ച വീര യല്ലക്ഷണം പാര്ഥിവ ലോകപൂജ്യമ് । । ൪൪ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീ കല്പേ സ്ത്രീലക്ഷണവര്ണനം നാമാഷ്ടാവിംശോഽധ്യായഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, ഞാൻ മുമ്പ് മഹാത്മാവായ നാരദന് പറഞ്ഞതുപോലെ, സ്ത്രീകളുടെ ഉത്തമ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ശുഭവും അശുഭവും, നിന്ദിതവും പ്രശസ്തവുമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. അമ്മയെയും അച്ഛനെയും സഹോദരനെയും അമ്മാവനെയും രണ്ടുപേരെയും സമുദ്രശാസ്ത്രം പോലെ പരിശോധിക്കണം. നല്ല മുഹൂർത്തത്തിലും നക്ഷത്രത്തിൽ, ദ്വിജന്മാരോടൊപ്പം വന്ന്, ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പെൺകുട്ടിയെ പരിശോധിക്കണം. കൈകളും കാലുകളും വിരലുകളും നഖങ്ങളും, പാദം, ജംഗ, കടി, നാശിക, ഉരു എന്നിവ പരിശോധിക്കണം. കുഴി, വയറ്, പുറം, സ്തനങ്ങൾ, ചെവി, ഭുജങ്ങൾ, നാവ്, അധരങ്ങൾ, പല്ലുകൾ, കപോലങ്ങൾ, കംപം എന്നിവയും. കണ്ണ്, മൂക്ക്, നെറ്റി, തല, മുടി, രോമരാശി, ശബ്ദം, വർണ്ണം, വളയങ്ങൾ എന്നിവയും. കഴുത്തിൽ രേഖയുള്ളവളും, കണ്ണിന്റെ അറ്റം ചുവപ്പുള്ളവളും ആ വീട്ടിൽ വരുമ്പോൾ ആ കുടുംബം സുഖം അനുഭവിക്കും. നെറ്റിയിൽ ദേവൻ നിർമ്മിച്ച ത്രിശൂലം കാണുന്നവളെ ആയിരം സ്ത്രീകളുടെ അധിപതിയായി കണക്കാക്കണം. രാജഹംസയുടെ നടപ്പുള്ളവളും, മൃഗാക്ഷിയായും, സമമായും വെളുത്ത അഗ്രമുള്ള പല്ലുള്ളവളും ഉത്തമസ്ത്രിയാണെന്ന് അറിയണം. ആമയുടെ വയറ്റുപോലും, അശ്വത്താകൃതിയിലുള്ളവളും ഒരു മകനേ ജനിക്കും; ആ മകനും രാജാവാകും. ഹംസസ്വരവും മൃദുവായ വാക്കും ഉള്ള, മധുപിങ്ങളവളായ പെൺകുട്ടി എട്ടു മക്കളെയും ധനധാന്യസമൃദ്ധിയെയും നൽകും. നീളമുള്ള ചെവിയും മനോഹരമായ മൂക്കും, ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ള ഭ്രൂവും ഉള്ളവൾ പരമസുഖഭാഗ്യവതിയാണ്. സുന്ദരിയും കറുത്തവളും മൃദുവായ ശരീരവും മൃദുവായ വാക്കും ഉള്ളവളും ശംഖം, കുന്ദം, ചന്ദ്രൻ പോലുള്ള പല്ലുള്ളവളും ഐശ്വര്യഭാഗ്യവതിയാണ്. വിശാലമായ കുഴി ഉള്ളവളും, നടുവിൽ വേദിപോലെയുള്ളവളും, നീളവും വിശാലവുമുള്ള കണ്ണുള്ളവളും രാജപത്നിയാകും. ഇടതു സ്തനത്തോ കൈയിലോ ചെവിയിലോ കഴുത്തിലോ കറുത്ത പുള്ളിയോ തിലകമോ ഉള്ളവൾ ആദ്യം മകനേ ജനിക്കും. മറഞ്ഞ ഗുൽഫും വിരലും ചെറുതായ കാൽവിരലുകളും, ചുവന്ന കണ്ണും ചുവന്ന കാലും ഉള്ളവൾ പരമസുഖഭാഗ്യവതിയാണ്. ആമയുടെ പുറംപോലും മൃദുത്വം ഇല്ലാത്ത നഖവും വളഞ്ഞ വിരലുകളും ഉള്ള കാലുകൾ ഉള്ളവളെ ഒഴിവാക്കണം. ശരീരത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഭാഗത്ത് മാംസം അധികം വളരുന്നവളെ കഴുകപ്പറയണം; അവൾക്ക് നല്ല ഭാഗ്യം ഉണ്ടാവില്ല. കാലിൽ രണ്ടാം വിരൽ അങ്ങൂഷ്ഠത്തെക്കാൾ നീളമുള്ളവൾ ദുർഭാഗ്യവതിയും ദുർശീലവുമാണ്; അവളെ ഒഴിവാക്കണം. കാലിൽ മധ്യവിരൽ നിലത്തൊതുങ്ങാത്തവൾ ബാല്യത്തിൽ സ്വേച്ഛയുള്ളവളാണ്. കാലിൽ അനാമിക നിലത്തൊതുങ്ങാത്തവൾ രണ്ടാമത്തെ ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തി മൂന്നാമനിൽ സ്ഥിരമാകും. കാലിൽ കനിഷ്ഠ നിലത്തൊതുങ്ങാത്തവളും അതുപോലെയാണ്. ദേവികയോ ധനികയോ ധാന്യപ്രതിയായോ ഗുല്മവൃക്ഷസമാനമായോ പേരുള്ളവളെ ഒഴിവാക്കണം. ഇന്ദ്രചന്ദ്രാദിപുരുഷപേരുള്ളവളും നക്ഷത്രപേരുള്ളവളും ഭർത്താവിൽ ആസ്വാദനം കാണില്ല. പുറത്ത് വളയമുള്ളവളുടെ നാഭിയിൽ വളയമെത്തുന്നുവെങ്കിൽ, ആ മക്കൾ ചെറുതും ദീർഘായുസ്സില്ലാത്തവരുമാകും. പുറവളയമുള്ളവൾ ഭർത്താവിനെ കൊല്ലും; നാഭിവളയമുള്ളവൾ പതിവ്രതയാകും; കടി വളയമുള്ളവൾ സ്വേച്ഛയുള്ളവളാണ്. ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ കംപത്തിൽ കുഴി ഉണ്ടാകുന്നവൾ ബാല്യത്തിൽ സ്വേച്ഛയുള്ളവളാണ്. നടക്കുമ്പോൾ ജംഗയിൽ അസ്ഥി ചലനം കാണുന്നവൾ മകനെ ജനിപ്പിക്കും; ഭർത്തൃഭാഗ്യത്തിൽ സംശയമില്ല. കനത്ത കാലുള്ളവളും ശരീരമൊക്കെയും രോമമുള്ളവളും കനത്ത കൈയുള്ളവളും ദാസിയായി കണക്കാക്കണം. കൂർത്ത കാലും മുഖം വികൃതവുമുള്ളവളും മേൽഅധരത്തിൽ രോമം ഉള്ളവളും ഭർത്താവിനെ വേഗം നശിപ്പിക്കും. മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ (നെറ്റി, വയറ്, കുഴി) തൂങ്ങിയവളും ഭർത്താവിനെയും ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരനെയും ശ്വശുരനെയും നശിപ്പിക്കും. നല്ല സ്വഭാവവും ഗുരുഭക്തിയും പതിവ്രതയും ദൈവ-ബ്രാഹ്മണഭക്തിയും ഉള്ളവളെ മനുഷ്യിയായി കണക്കാക്കണം. സദാ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവളും സുഗന്ധവുമുള്ളവളും സദാ പ്രിയവാക്യവുമുള്ളവളും അല്പം ഭക്ഷിക്കുന്നവളും അല്പം കോപമുള്ളവളും ദേവതയായി കണക്കാക്കണം. മറഞ്ഞ് പാപം ചെയ്യുന്നവളും അപവാദം പരത്തുന്നവളും മനസ്സ് പിടികൂടാൻ കഴിയാത്തവളും പൂച്ചപോലെയാണ്. ചിരിക്കുകയും കളിക്കുകയും കോപിക്കുകയും സന്തോഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവളും താഴ്ന്നവരിൽ ആസ്വദിക്കുന്നവളും കഴുകപ്പറയണം. എപ്പോഴും ബന്ധുക്കൾക്കും ഭർത്താവിനും എതിരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവളും സ്വേച്ഛയുള്ളവളും ആസുരിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. അധികം ഭക്ഷിക്കുന്നവളും അധികം സംസാരിക്കുന്നവളും എപ്പോഴും അപ്രിയവാക്യവുമുള്ളവളും ഭർത്താവിനെ വേദനിപ്പിക്കുന്നവളും രാക്ഷസിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ശുദ്ധിയും ആചാരവും ഇല്ലാത്തവളും ഭയപ്പെടുത്തുന്നവളും ചർമ്മം ചളിയും ചീത്തയും നിറഞ്ഞവളും പിശാചിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. സദാ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവളും സുഗന്ധവുമുള്ളവളും മാംസം മദ്യം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളും വൃക്ഷോദ്യാനത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നവളും ഗാന്ധർവിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ചഞ്ചലയും എപ്പോഴും ദിശകളിൽ നോക്കുന്നവളും ചലസ്വഭാവവും ലോഭവുമുള്ളവളും വാനരിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ചന്ദ്രാനനയും ശുഭാംഗിയും മത്താനയായ നടപ്പുമുള്ളവളും ചുവന്ന നഖവും കൈയും ഉള്ളവളും വിദ്യാധരിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. വീണയോ വാദ്യശബ്ദമോ വംശഗീതമോ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളും പൂവ്, ധൂപം എന്നിവയിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവളും ഗാന്ധർവിയായാണ് കണക്കാക്കേണ്ടത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാനുഭാവൻ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. സ്ത്രീകളുടെയും പുരുഷന്മാരുടെയും ലോകപൂജ്യമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇതാണ്.
ഗണപതികല്പവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച ഗകാരാക്ഷരദേവസ്യ ഗണേശസ്യ മഹാത്മനഃ । ആരാധനവിധിം ബ്രൂഹി സാങ്ഗം മന്ത്രസമന്വിതമ് । । ൧ സുമന്തുരുവാച ന തിഥിര്ന ച നക്ഷത്രം നോപവാസോ വിധീയതേ । യഥേഷ്ടം൧ ചേഷ്ടതഃ സിദ്ധിഃ സദാ ഭവതി കാമികാ । । ൨ ശ്വേതാര്കമൂലം സങ്ഗൃഹ്യ കുര്യാദ്ഗണപതിം ബുധഃ । അങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം തു പദ്മാസനഗതം തഥാ । । ൩ ചതുര്ഭുജം ത്രിനേത്രം ച സര്വാഭരണഭൂഷിതമ് । നാഗയജ്ഞോപവീതാങ്ഗം ശശാങ്കകൃതശേഖരമ് । । ൪ ദന്തം സവ്യേ കരേ ദദ്യാദ്ദ്വിതീയേ ചാക്ഷസൂത്രകമ് । തൃതീയേ പരശും ദദ്യാച്ചതുര്ഥേ മോദകം ന്യസേത് । । ൫ കുങ്കുമം ചന്ദനം ചാപി സമാലമ്ഭനമുച്യതേ । വാസോഭിര്ഭൂഷണൈ രക്തൈര്മാല്യൈശ്ചാരാധയേദ്ഗണമ് । । ൬ ധൂപേന ച സുഗന്ധേന മോദകൈശ്ചാപി പൂജയേത് । ഏവം പൂജ്യാഗ്രതസ്തസ്യ ഭോജയേദ്ബ്രാഹ്മണം ബുധഃ । । ൭ വാമനം കുബ്ജകം ചാപി ഭോജയേത്പുരതോ ദ്വിജമ് । ആശീര്വാദം തതസ്തസ്മാത്പ്രാപ്യ സിദ്ധിമവാപ്നുയാത് । । ൮ ഭക്ത്യാ കുരുകുലശ്രേഷ്ഠ ൧ശൃണു മന്ത്രപദാനി വൈ । ഗം സ്വാഹാ മൂലമന്ത്രോഽയം പ്രണവേന സമന്വിതഃ । । ൯ ഗാം നമോ ഹദയം ജ്ഞേയം ഗീം ശിരഃ പരികീര്തിതമ് । ശിഖാ ച ഗൂം നമോ ജ്ഞേയോ ഗൈം നമഃ കവചം സ്മൃതമ് । । 1.29.൧൦ ഗൌം നമോ നേത്രമുദ്ദിഷ്ടം ഗഃ ഫട് കാമാസ്ത്രമുച്യതേ । ആഗച്ഛോല്കാമുഖായേതി മന്ത്ര ആവാഹനേ ഹ്യയമ് । । ൧൧ ഗം ഗണേശായ നമോ ഗന്ധമന്ത്രഃ പ്രകീര്തിതഃ । പുഷ്പോല്കായ നമഃ പുഷ്പമന്ത്ര ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ । । ൧൨ ധൂപോല്കായ നമോ ധൂപമന്ത്ര ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ । ദീപോല്കായ നമോ ദീപമന്ത്ര ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ । । ൧൩ ഓം ഗം മഹോല്കായ നമോ ബലിമന്ത്രഃ പ്രകീര്തിതഃ । ഓം സംസിദ്ധോല്കായ നമോ മന്ത്രശ്ചായം വിസര്ജനേ । । ൧൪ ഓം മഹാകര്ണായ വിദ്മഹേ വക്രതുണ്ഡായ ധീമഹി । തന്നോ ദന്തിഃ പ്രചോദയാത് ഗായത്രീ ജപഃ പൂര്വതഃ । । ൧൫ മഹാഗണപതയേ വീര൧ സ്വാഹാ ദക്ഷിണതഃ സദാ । മഹോല്കായ പശ്ചിമതഃ കൂശ്മാണ്ഡായോത്തരേണ തു । । ഏകദന്തത്രിപുരാന്തകായ ആഗ്നേയ്യാം വീര നിര്ദിശേത് । । ൧൬ ഓം ശിവദത്ത വികടഹരഹാസ പ്രാണായ സ്വാ നൈര്ഋത്യാമ് । ൨തുലമ്ബനാത്യചലദന്തകായ സ്വാഹാ വായവ്യാമ് । । ൧൭ പദ്മദംഷ്ട്രായ നരായേതി ഐശാന്യാം ഹോമയേദ്ബുധഃ । ഹും ഫട് ഹുഁ ഫട് ഹസ്തതാലധ്വനിര്ഹസനകൂര്ദനഃ । । ൧൮ മൃദനര്തനഗണപതിര്ദേവസ്യ മുദ്രാം തതോ ഹോമം സമാചരേത് । ന യദാ വശ്യാ ഭവതി । । കൃഷ്ണതിലാഹുതിമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത്ത്രിരാത്രേണ രാജാ വശ്യോ ഭവതി । । ൧൯ തിലയവഹോമേന സര്വേ ജനപദാ വശ്യാ ഭവന്തി । അതി രൂപവതീ കന്യാ ഗച്ഛന്തമനു(?)ച്ഛതി । । 1.29.൨൦ ചണതന്ദുലഹോമേനാജിതോ ഭവേത് । നിമ്ബപത്രസമൈസ്തൈലൈര്വിദ്വേഷണം കരോതി । । സോമഗ്രഹണേ ഉദകമധ്യേ അവതീര്യ അഷ്ടസഹസ്രം ജപേത് । സങ്ഗ്രാമേ അപരാജിതോ ഭവതി । । ൨൧ ( ഓം ലമ്ബരാജ്ഞേ നമഃ ।) ആദിത്യാഭിമുഖോ ഭൂത്വാ അഷ്ടസഹസ്രം ജപേത് । ആദിത്യോ വരദോ ഭവതി । । ൨൨ ശുക്ലചതുര്ഥ്യാമുപോഷ്യ ഗന്ധപുഷ്പാദിഭിരര്ചനം കൃത്വാ തിലതന്ദുലാഞ്ജുഹുയാത് । ശിരസാ ധാരയംസ്തൈരപരാജിതോ ഭവതി । । ൨൩ അപാമാര്ഗസമിദ്ഭിരഗ്നിം പ്രജ്വാല്യ ഏകവിംശത്യാഹുതീര്യോ ജുഹുയാത് । ത്രിരാത്രാച്ഛത്രും വ്യാപാദയതി । । ൨൪ അഥോത്തരേണ മന്ത്രം വ്യാഖ്യാസ്യേ । വൃക്ഷമൂലേ കജ്ജലം സങ്ഗൃഹ്യ സപ്തഭിര്മന്ത്രിതം കൃത്വാ നേത്രാണ്യഞ്ജയേദ്യം പശ്യതി സ വശീ ഭവതി । । ൨൫ പുഷ്പം ഫലം മൂലം ചാഷ്ടസഹസ്രാഭിമന്ത്രിതം കൃത്വാ യസ്മൈ ദദാതി സ വശ്യോ ഭവതി । । ൨൬ യത്കിഞ്ചിന്മൂലമന്ത്രേണ കരോതി തത്സിധ്യതി । സര്വേ ഗ്രഹാഃ സുപ്രീതാ ഭവന്തി । । നഗരദ്വാരം ഗത്വാ അഷ്ടസഹസ്രം ദ്വാരം നിരൂപയേത് । । ൨൭ പുരം ദ്വാരേണ ഗൃഹ്യതേ പ്രാങ്മുഖോ യജതി സ ഉച്ചാടയതി । സമ്മുഖോ ജപതി ചോരാന്വിദ്രാവയതി । । ൨൮ തൃണാനി ലൂനയതി । കാഷ്ഠാനി ച്ഛേദയതി । । ൨൯ ൧ഗജരാജേന യുദ്ധയതി । ജലമധ്യേ സപ്തരാത്രം ജപേത് । അകാലേ വര്ഷയതി । കൂപതഡാഗാഞ്ഛോഷയതി । । പ്രതിമാം നൃത്യയതി । ആകര്ഷയതി । സ്തമ്ഭയതി । യോജനശതാത്സ്ത്രീപുരുഷാനാകര്ഷയതി । । 1.29.൩൦ ഗോരോചനാം ച സഹസ്രാഭിമന്ത്രിതാം കൃത്വാ ഹസ്തേ ബദ്ധ്വാ യോജനശതസഹസ്രം ഗത്വാ പുനരാഗച്ഛതി । । ൩൧ അഥ മാരയിതുകാമഃ ഖദിരകീലകം കൃത്വാ സ്ത്രീപുരുഷം വിചിന്ത്യ ഹദയേ നിഖനയേത് । ക്ഷണാദേവ മ്രിയതേ । । ൩൨ സര്വപാതകവിമുക്തോ ഭവതി । അഗ്നിതേജാഃ സര്വേഭ്യോഽപരാജിതോ ഭവതി । । ൩൩ ഓം വകതുണ്ഡായ സ്വാഹാ । ഓം ഏകദംഷ്ട്രായ സ്വാഹാ । ഓം കൃതകൃഷ്ണായ സ്വാഹാ । ഓം ഗജകര്ണായ സ്വാഹാ । । ഓം ലമ്ബോദരായ സ്വാഹാ । ഓം വികടായ സ്വാഹാ । ഓം ധൂമ്രവര്ണായ സ്വാഹാ । ഓം ഗഗനകൂജായ സ്വാഹാ । । ഓം വിനായകായ സ്വാഹാ । ഓം ഗണപതയേ സ്വാഹാ । ഓം ഹസ്തിമുഖായ സ്വാഹാ । । ൩൪ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ ഗണപതികല്പവര്ണനം നാമൈകോനത്രിംശോഽധ്യായഃ
ശതാനീകൻ ചോദിച്ചു: ഗകാരം എന്ന അക്ഷരദേവനായ മഹാഗണപതിയുടെ പൂജാവിധിയും മന്ത്രസഹിതമായ ആചാരവും എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ. സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഈ പൂജയ്ക്ക് പ്രത്യേകമായ തിഥിയോ നക്ഷത്രമോ ഉപവാസമോ നിർബന്ധമില്ല; മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചപോലെ ചെയ്താൽ സിദ്ധി ലഭിക്കും. ശ്വേതാർക്കത്തിന്റെ മൂലം എടുത്ത്, അംഗുഷ്ഠത്തിന്റെ അളവിൽ, പദ്മാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, നാലു കൈകളും മൂന്നു കണ്ണുകളും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച, നാഗയജ്ഞോപവീതം ധരിച്ച, ചന്ദ്രൻ കിരീടത്തിൽ ഉള്ള ഗണപതിയുടെ പ്രതിമ നിർമ്മിക്കണം. ഇടത്തുകൈയിൽ ദന്തം, രണ്ടാമത്തെ കൈയിൽ അക്ഷസൂത്രം, മൂന്നാമത്തെ കൈയിൽ പരശു, നാലാമത്തെ കൈയിൽ മോദകം വയ്ക്കണം. കുങ്കുമവും ചന്ദനവും ഉപയോഗിച്ച് സമർപ്പണം നടത്തണം. ചുവന്ന വസ്ത്രവും അലങ്കാരവും പൂക്കളും അർപ്പിച്ച് ഗണപതിയെ പൂജിക്കണം. സുഗന്ധമുള്ള ധൂപവും മോദകവും അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കണം. പൂജയ്ക്ക് ശേഷം ബ്രാഹ്മണനെ ഭക്ഷണം കൊടുക്കണം. വാമനനെയും കുബ്ജനെയും മുൻപിൽ ഇരുത്തി ദ്വിജനെയും ഭക്ഷണം കൊടുക്കണം. അവരുടെ ആശീർവാദം നേടി സിദ്ധി നേടാം. ഭക്തിയോടെ, കുരുകുലശ്രേഷ്ഠാ, ഈ മന്ത്രങ്ങൾ കേൾക്കൂ: 'ഗം സ്വാഹാ' എന്നതാണ് മൂലമന്ത്രം; പ്രണവം ചേർത്ത് ജപിക്കണം. 'ഗാം നമോ' ഹൃദയത്തിന്, 'ഗീം' ശിരസ്സിന്, 'ഗൂം നമോ' ശിഖയ്ക്ക്, 'ഗൈം നമഃ' കവചത്തിന്, 'ഗൗം നമോ' കണ്ണിന്, 'ഗഃ ഫട്' ആയുധത്തിന്. 'ആഗച്ഛോൽകാമുഖായ' എന്നത് ആവാഹനമന്ത്രമാണ്. 'ഗം ഗണേശായ നമഃ' ഗന്ധമന്ത്രം; 'പുഷ്പോൽകായ നമഃ' പുഷ്പമന്ത്രം; 'ധൂപോൽകായ നമഃ' ധൂപമന്ത്രം; 'ദീപോൽകായ നമഃ' ദീപമന്ത്രം; 'ഓം ഗം മഹോൽകായ നമഃ' ബലിമന്ത്രം; 'ഓം സംസിദ്ധോൽകായ നമഃ' വിസർജനം. 'ഓം മഹാകർണായ വിദ്യമഹേ വക്രതുണ്ടായ ധീമഹി, തന്നോ ദന്തിഃ പ്രചോദയാത്' എന്നതാണ് ഗായത്രി ജപം. 'മഹാഗണപതയേ സ്വാഹാ' എന്നത് ദക്ഷിണയിൽ, 'മഹോൽകായ' പശ്ചിമത്തിൽ, 'കൂശ്മാണ്ഡായ' ഉത്തരത്തിൽ, 'ഏകദന്തത്രിപുരാന്തകായ' ആഗ്നേയയിൽ. 'ഓം ശിവദത്ത വികടഹരഹാസ പ്രാണായ സ്വാ' നൈരൃതിയിൽ; 'തുലംബനാത്യചലദന്തകായ സ്വാഹാ' വായവ്യത്തിൽ; 'പദ്മദംഷ്ട്രായ നരായതി' ഐശാന്യയിൽ ഹോമം ചെയ്യണം. 'ഹും ഫട് ഹും ഫട്' എന്നത് ഹസ്തതാളധ്വനി, ഹാസ്യക്കൂർത്തനം. മൃദംഗനൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഗണപതിയുടെ മുദ്രയും ഹോമവും ചെയ്യണം. വശീകരണം ആവശ്യമെങ്കിൽ കൃഷ്ണതിലയുടെ അഷ്ടസഹസ്രം ത്രിരാത്രത്തിൽ ഹോമം ചെയ്താൽ രാജാവിനെ വശീകരിക്കാം. തിലയവഹോമം ചെയ്താൽ ജനപദം മുഴുവൻ വശീകരിക്കാം. അതിരൂപവതിയായ കന്യകയെയും. ചണത്തണ്ടുലഹോമം ചെയ്താൽ ജയിക്കാം. നിംബപത്രസമം എണ്ണയിൽ ചേർത്ത് ദ്വേഷം ഉണ്ടാക്കാം. സോമഗ്രഹണത്തിൽ വെള്ളത്തിൽ കയറി അഷ്ടസഹസ്രം ജപിച്ചാൽ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാം. ആദിത്യഭിമുഖമായി അഷ്ടസഹസ്രം ജപിച്ചാൽ ആദിത്യൻ വരദായകനാകും. ശുക്ലചതുര്ഥിയിൽ ഉപവസിച്ച് ഗന്ധപുഷ്പാദികൾ അർപ്പിച്ച് തിലതണ്ടുലം ഹോമം ചെയ്ത് തലയിൽ ധരിച്ചാൽ ജയിക്കാം. അപ്പാമാർഗം സമിദ് ഉപയോഗിച്ച് അഗ്നി തെളിച്ച് ഇരുപത്തിയൊന്ന് ഹോമം ചെയ്താൽ ശത്രുവിനെ ത്രിരാത്രത്തിൽ സംഹരിക്കാം. വൃക്ഷത്തിന്റെ അടിയിൽ കജ്ജളം എടുത്ത് ഏഴ് മന്ത്രം ജപിച്ച് കണ്ണിൽ പുരട്ടിയാൽ ആരെയും വശീകരിക്കാം. പൂവ്, പഴം, മൂലം എന്നിവ അഷ്ടസഹസ്രം മന്ത്രം ജപിച്ച് ആര്ക്ക് കൊടുത്താലും അവൻ വശീകരിക്കപ്പെടും. മൂലം മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് എന്ത് ചെയ്താലും സിദ്ധിക്കും; എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും പ്രീതിയോടെ കാണും. നഗരദ്വാരത്തിൽ അഷ്ടസഹസ്രം ജപിച്ചാൽ നഗരം പിടിച്ചെടുക്കാം; ദ്വാരത്തിൽ യജിച്ച് ശത്രുവിനെ പുറത്താക്കാം; നേരെ നോക്കി ജപിച്ചാൽ കള്ളന്മാരെ ഓടിക്കാം. പുല്ല് പറിക്കാം; മരങ്ങൾ വെട്ടാം. ഗജരാജനോട് യുദ്ധം ചെയ്യാം; വെള്ളത്തിൽ ഏഴു രാത്രി ജപിച്ചാൽ സമയമില്ലാതെ മഴ വരും; കിണറോ തടാഗമോ ഉണക്കാം; പ്രതിമയെ നൃത്തിപ്പിക്കാം; ആകർഷിക്കാം; നിലയ്ക്കിപ്പിക്കാം; നൂറു യോജന ദൂരം സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെ ആകർഷിക്കാം. ഗൊരോചന അയ്യായിരം മന്ത്രം ജപിച്ച് കൈയിൽ കെട്ടിയാൽ നൂറു യോജന സഹസ്രം ദൂരം പോയി തിരിച്ചു വരാം. കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ ഖദിരക്കീലം ഉണ്ടാക്കി സ്ത്രീപുരുഷനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ കുത്തിയാൽ ഉടൻ മരിക്കും. എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും; അഗ്നിതേജസ്സിൽ അപരാജിതനാകും. 'ഓം വക്രതുണ്ടായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഏകദംഷ്ട്രായ സ്വാഹാ', 'ഓം കൃതകൃഷ്ണായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഗജകർണായ സ്വാഹാ', 'ഓം ലംബോദരായ സ്വാഹാ', 'ഓം വികടായ സ്വാഹാ', 'ഓം ധൂമ്രവർണായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഗഗനകൂജായ സ്വാഹാ', 'ഓം വിനായകായ സ്വാഹാ', 'ഓം ഗണപതയേ സ്വാഹാ', 'ഓം ഹസ്തിമുഖായ സ്വാഹാ' എന്നിങ്ങനെയാണ് മന്ത്രങ്ങൾ.
വിനായകപൂജാവിധിവര്ണനമ് സുമന്തരുവാച നിമ്ബമയമങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ നിത്യധൂപഗന്ധാദിഭിരര്ചയിത്വാ പ്രച്ഛന്നം ശിരസി ബദ്ധ്വാ ഗച്ഛേത് । । സര്വജനപ്രിയോ ഭവതി । ശ്വേതാര്കമൂലാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ധൂപാദിഭിരര്ചയിത്വാ സര്വാന്വര്ണാന്വശമാനയതി ।। ശ്വേതചന്ദനമങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ പുഷ്പഗന്ധാദിഭിരര്ചയിത്വാ ശുക്ലചതുര്ഥ്യാമഷ്ടമ്യാം വാ ബലിം കുര്യാദഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദ്ദധ്നാ പായസേന രാജാനം വശമാനയതി । രക്തചന്ദനമയം ഗണപതിമങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം കൃത്വാ ഭൌതികം ബലിം ദദ്യാദ്ദധിമധുഘൃതാഹുതീനാം ഗണപതിമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദാത്മപ്രാപികാം പ്രജാം വശമാനയതി । രക്തകരവീരമൂലാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । । രക്തപുഷ്പഗന്ധോപഹാരൈര്ബലിം ദദ്യാത് । തിലലവണഘൃതേനാഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത് । ദശഗ്രാമാന്വശമാനയതി । । ശ്വേതകരവീരാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ തിലപിഷ്ടദധിഘൃതക്ഷീരഹരിദ്രാമിശ്രേണാഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദ്വേശ്യാം വശമാനയതി । । അശ്വത്ഥമൂലാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ഗന്ധപുഷ്പധൂപബലിം ദത്ത്വാ ശതം ജുഹുയാച്ഛത്രും വശമാനയതി । । അര്കമൂലാങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ഗന്ധപുഷ്പധൂപബലീന് ദദ്യാത് । തിന്ദുകാഷ്ടശതം ജുഹുയാച്ഛത്രും വശമാനയതി । । ബില്വമൂലമയമങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കൃത്വാ ഗന്ധപുഷ്പധൂപാര്ചിതം കൃത്വാ ത്രിമധ്വക്താനാമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാദ്രാജാമാത്യാന്വശമാനയതി । । ശിരസി ധൂപാന്ധൃത്വാ ഗച്ഛേദ്രാജദ്വാരം വിഗ്രഹേ ജയോ ഭവതി । ഹസ്തിദന്തമൃത്തികാമയമങ്ഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । । ഗന്ധപുഷ്പധൂപാര്ചിതം കൃത്വാ. കൃഷ്ണചതുര്ഥ്യാം നഗ്നോ ഭൂത്വാഭ്യര്ചയേത് । സപ്ത വാരാഞ്ജപേന്നിത്യം ൧ നാരീണാം സുഭഗോ ഭവതി । । വൃഷഭശൃങ്ഗമൃത്തികാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । ഗന്ധപുഷ്പാര്ചിതം കൃത്വാ ഗുഗ്ഗുലുധൂപം ദദ്യാദ്ഘോഷപതിം വശമാനയതി । । അഥ വാ വല്മീകമൃത്തികാംഗുഷ്ഠപര്വമാത്രം ഗണപതിം കാരയേത് । കടുകതൈലേന പ്രതിമാം ലേപയേത് । । ഉന്മത്തകകാഷ്ഠേനാഗ്നിം പ്രജ്വാല്യാഹുതീനാമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത്തിലസര്ഷപമിശ്രേണ സര്വധൂപം ദദ്യാത്ത്രികടുകേന ലേപയേത് । । അഗരുധൂപം ദദ്യാദ്രാജാനം വശമാനയതി । പരേഷാം ച വല്ലഭോ ഭവതി । രക്തചന്ദനേനാത്മാനം ധൂപയേത്സുഭഗോ ഭവതി । । ഓം ഗണപതയേ വക്രതുണ്ഡായ ഗജദന്തായ ഗുലഗുലേതിനിനാദായ൨ ചതുര്ഭുജായ ത്രിനേത്രായ മുശലപാശവജ്രഹസ്തായ സര്വഭൂതദമനായ സര്വലോകവശംകരായ സര്വദുഷ്ടോപഘാതജനനായ സര്വശത്രുവിമര്ദനായ സര്വരാജ്യസമീഹനായ രാജാനമിഹ വശമാനയ ഹന ഹന പച പച വജ്രാങ്കുശേന ഗണേശ ഫട് സ്വാഹാ । ഓം ഗാം ഗീം ഗൂം ഗൈം ഗൌം ഗഃ സ്വാഹാ നമഃ ഹദയം മൂലമന്ത്രസ്യ । ഓം കഃ ശിരഃ, ഓം ഖഃ ശിഖാ, ഓം ഗഃ ഹദയമ്, ഓം ഗുഃ വക്ത്രം, ഓം ഗൈം നേത്രമ് । ഓം ഘഃ കവചമ്, ഓം ങ ആവാഹനം ഹദയസ്യ ആവാഹനാങ്ഗാനി ഭവന്തി ഓം നമഃ ഹദയം മൂലമന്ത്രസ്യ, ഓം ഗാഃ ശിരഃ, ഓം ഗൈഃ നമഃ ശിഖാ ഓം ഗൌഃ നമഃ കവചമ്, ഓം ഗം നമഃ നേത്രേ, ഓം ഗഃ ഫട് അസ്ത്രമ് । । ഓം അങ്ഗുഷ്ഠോല്കായ സ്വാഹാ ആവാഹനം ഹദയസ്യ സ്വാഹാ വിസര്ജനം ഹദയസ്യ ഓം ഗന്ധോല്കായ സ്വാഹാ । । ഗന്ധമന്ത്രഃ । । ഓം ധര്മഭൂതോല്കായ സ്വാഹാ । । പുഷ്പമന്ത്രഃ । । ദുര്ജയായ ൧ പൂര്വേണ । ഓം ധൂര്ജടയേ ദക്ഷിണേന । ഓം ലമ്ബോദരായ പശ്ചിമതഃ । ഓം ഗണപതയേ ഉത്തരതഃ । ഓം ഗണാധിപതയേ ഐശാന്യാമ് । ഓം മഹാഗണപതയേ ആഗ്നേയ്യാമ് । ഓം കൂശ്മാണ്ഡായ നൈര്ഋത്യാമ് । ഓം ഏകദന്തത്രിപുരഘാതിനേ൨ ത്രിനേത്രായ വായവ്യാമ് । ഓം മഹാഗണപതയേ വിദ്മഹേ വക്രതുണ്ഡായ ധീമഹി । । തന്നോ ദന്തിഃ പ്രചോദയാത് । । ഗായത്രീ । । പദ്മദംഷ്ട്രാമാലാപ്രകര്ഷണീപരശ്വംകുശപാശപടഹമുദ്രാ അഷ്ടൌ മുദ്രാ ദര്ശയിത്വാ തതഃ കര്മാണി കാരയേത് । । കൃഷ്ണതിലാഹുതീനാമഷ്ടസഹസ്രം ജുഹുയാത് । രാജാനം വശമാനയേത് । । ആവാഹനാദ്യേകാദശമുദ്രാ നൈവേദ്യാന്തം ക്രമാദ്ദര്ശയേത് । । ആരാധയേദ്യേന വിധിനാ ത്രിനേത്രം ശൂലിനം ഹരമ് । തേനൈവാരാധയേദ്ദേവം വിഘ്നേശം ഗണപം നൃപ । । ൧ തദേവ മണ്ഡലം ചാസ്യ അങ്ഗന്യാസസ്തഥൈവ ച । ഋതേ മന്ത്രപദാനീഹ സമാനം സര്വമേവ ഹി । । ൨ പൂജയേദ്യസ്തു വിഘ്നേശമേകദന്തമുമാസുതമ് । നശ്യന്തി തസ്യ വിഘ്നാനി ന ചാരിഷ്ടം കദാചന । । ൩ യശ്ചോപവാസം കൃത്വാ തു ചതുര്ഥ്യാം പൂജയേന്നരഃ । സര്വേ തസ്യ സമാരമ്ഭാഃ സിധ്യേയുര്നാത്ര സംശയഃ । ।൪ യസ്യാനുകൂലോ വിഘ്നേശഃ ശിവയോഃ കുലനന്ദന । തസ്യാനുകൂലം സര്വം സ്യാജ്ജഗദ്വൈ സര്വകര്മസു । । ൫ തസ്മാദാരാധയേദേനം ഭക്തിശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । കുങ്കുമാഗുരുധൂപേന തഥൈവോണ്ഡീരകസ്രജാ । । ൩പലലോല്ലാപികാഭിശ്ച ജാതികോന്മത്തകൈസ്തഥാ । । ൬ ശുക്ലപക്ഷേ ചതുര്ഥ്യാം തു വിധിനാനേന പൂജയേത് । തസ്യ സിധ്യതി നിര്വിഘ്നം സര്വകര്മ ന സംശയഃ । ।൭ ഏകദന്തേ ജഗന്നാഥേ ഗണേശേ തുഷ്ടിമാഗതേ । പിതൃദേവമനുഷ്യാദ്യാഃ സര്വേ തുഷ്യന്തി ഭാരത । । ൮ തസ്മാദാരാധയേദേനം സദാ ഭക്തിപുരഃസരമ് । കര്ണലേപൈസ്തുണ്ഡികാഭിര്മോദകൈശ്ച൧ മഹീപതേ । । പൂജയേത്സതതം ദേവം വിഘ്നവിനാശായ ദന്തിനമ് । । ൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ വിനായകപൂജാവിധിനിരൂപണം നാമ ത്രിംശോഽധ്യായഃ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: നിംബമരത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ള, അങ്ങൂഠത്തിന്റെ ഒരു പാദം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതിപ്രതിമ നിർമ്മിച്ച്, ദിവസവും ധൂപവും സുഗന്ധവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ച്, രഹസ്യമായി തലയിൽ കെട്ടി വെച്ച് പുറത്ത് പോകുന്നവൻ എല്ലാവർക്കും പ്രിയനാകും. വെള്ളയാർക്കമരത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച് ധൂപാദികൾ അർപ്പിച്ചാൽ എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങളെയും വശീകരിക്കാം. വെള്ളചന്ദനത്തിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച് പൂക്കളും സുഗന്ധവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ച്, ശുക്ലചതുര്ഥിയിലോ അഷ്ടമിയിലോ ബലി അർപ്പിച്ച്, പാൽപായസം ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തുമ്പോൾ രാജാവിനെ വശീകരിക്കാം. ചുവപ്പു ചന്ദനത്തിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, ഭൗതിക ബലി അർപ്പിച്ച്, തൈരും തേനും നെയ്യും ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തി, സ്വന്തം ജനങ്ങളെ വശീകരിക്കാം. ചുവപ്പു കരവീര വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, ചുവപ്പ് പൂക്കളും സുഗന്ധവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ച്, എട്ടായിരം തിള്, ഉപ്പ്, നെയ്യ് ചേർത്ത് ഹോമം നടത്തുമ്പോൾ പത്തു ഗ്രാമങ്ങളെ വശീകരിക്കാം. വെള്ള കരവീര വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, തിള്, തൈര്, നെയ്യ്, പാൽ, മഞ്ഞൾ എന്നിവ ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തി, വേശ്യയെ വശീകരിക്കാം. അശ്വത്ത വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, നൂറ് പ്രാവശ്യം ഹോമം ചെയ്താൽ ശത്രുവിനെ വശീകരിക്കാം. അർക്ക വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, തിണ്ടുക മരത്തിന്റെ കഷ്ണം നൂറ് പ്രാവശ്യം ഹോമം ചെയ്താൽ ശത്രുവിനെ വശീകരിക്കാം. ബില്വ വേരിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള മധുരങ്ങൾ ചേർത്ത് എട്ടായിരം ഹോമം നടത്തി, രാജാവിനെയും മന്ത്രിമാരെയും വശീകരിക്കാം. തലയിൽ ധൂപം കെട്ടി രാജാവിന്റെ വാതിലിലേക്ക് പോയാൽ ജയമുണ്ടാകും. ആനക്കൊമ്പ് മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, കൃഷ്ണചതുര്ഥിയിലോ നഗ്നനായി പൂജിച്ചാൽ, ഏഴു ദിവസം ജപം ചെയ്താൽ സ്ത്രീകളിൽ പ്രിയനാകും. കാളയുടെ കൊമ്പ് മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, സുഗന്ധവും പൂക്കളും അർപ്പിച്ച്, ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം അർപ്പിച്ചാൽ, ഗ്രാമപ്രധാനനെ വശീകരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ വണ്ടി മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള അങ്ങൂഠം വലിപ്പമുള്ള ഗണപതി നിർമ്മിച്ച്, കടുവതൈലത്തിൽ പ്രതിമയെ പുരട്ടി, ഉന്മത്തക മരത്തിൽ തീ കത്തിച്ച്, എട്ടായിരം തിള്, കടുക് ചേർത്ത് ഹോമം ചെയ്ത്, എല്ലാ ധൂപവും അർപ്പിച്ച്, ത്രികടുകം പുരട്ടി, അഗരു ധൂപം അർപ്പിച്ചാൽ രാജാവിനെ വശീകരിക്കാം, മറ്റുള്ളവർക്കും പ്രിയനാകും. ചുവപ്പു ചന്ദനത്തിൽ തന്നെ താനെ ധൂപിച്ചാൽ പ്രിയനാകും. ഗണപതിയെ ഉച്ചരിക്കേണ്ട മന്ത്രങ്ങൾ: "ഓം ഗണപതയേ വക്രതുണ്ടായ ഗജദന്തായ ഗുലഗുലേതിനിനാദായ ചതുര്ഭുജായ ത്രിനേത്രായ മുശലപാശവജ്രഹസ്തായ സര്വഭൂതദമനായ സര്വലോകവശംകരായ സര്വദുഷ്ടോപഘാതജനനായ സര്വശത്രുവിമര്ദനായ സര്വരാജ്യസമീഹനായ രാജാനമിഹ വശമാനയ ഹന ഹന പച പച വജ്രാങ്കുശേന ഗണേശ ഫട് സ്വാഹാ". മറ്റു മന്ത്രങ്ങളും, ഹൃദയാദി ന്യാസം, പൂജാവിധാനങ്ങൾ, വിവിധ മുദ്രകൾ, ഹോമങ്ങൾ എന്നിവ നിർവ്വഹിക്കണം. ഗണപതിയെ ഭക്തിയും ശ്രദ്ധയുംകൊണ്ട് കുങ്കുമം, അഗരു ധൂപം, ഒണ്ടീരക്കമാല, പച്ചരി, ഉണക്കമുളക്, ജാതിക്ക, ഉന്മത്തകം എന്നിവകൊണ്ടും പൂജിക്കണം. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ഥിയിൽ ഈ വിധത്തിൽ പൂജിച്ചാൽ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിർവിഘ്നമായി സിദ്ധിക്കും. ഏകദന്തനായ ഗണപതി തൃപ്തനാകുമ്പോൾ പിതൃദേവതകളും മനുഷ്യരും സന്തുഷ്ടരാകും. അതുകൊണ്ട് ഭക്തിപൂർവ്വം ഈ ദേവനെ സദാ പൂജിക്കണം. കർണലേപം, തുണ്ടിക, മോദകം എന്നിവകൊണ്ടും ദന്തിയേ പൂജിച്ചാൽ എല്ലാ വിഘ്നങ്ങളും അകറ്റാം.
ശിവാചതുര്ഥീ പൂജനമ് സുമന്തുരുവാച ശിവാ ശാന്താ സുഖാ രാജംശ്ചതുര്ഥീ ത്രിവിധാ സ്മൃതാ । മാസി ഭാദ്രപദേ ശുക്ലാ ശിവാ ലോകേഷു പൂജിതാ । । ൧ തസ്യാം സ്നാനം തഥാ ദാനമുപവാസോ ജപസ്തഥാ । ക്രിയമാണം ശതഗുണം പ്രസാദാദ്ദന്തിനോ നൃപ । । ൨ ഗുഡലവണഘൃതാനാം തു ദാനം ശുഭകരം സ്മൃതമ് । ഗുഡാപൂപൈസ്തഥാ വീര പുണ്യം ബ്രാഹ്മണഭോജനമ് । । ൩ യാസ്തസ്യാം നരശാര്ദൂല പൂജയന്തി സദാ സ്ത്രിയഃ । ഗുഡലവണപൂപൈശ്ച ശ്വശ്രൂം ശ്വസുരമേവ ച । ।൪ താഃ സര്വാഃ സുഭഗാഃ സ്യുര്വേ൧ വിഘ്രേശസ്യാനുമോദനാത് । കന്യകാ തു വിശേഷേണ വിധിനാനേന പൂജയേത് । । ൫ ( ഇതി ശിവാകല്പഃ) സുമന്തുരുവാച മാഘേ മാസി തഥാ ശുക്ലാ യാ ചതുര്ഥീ മഹീപതേ । സാ ശാന്താ ശാന്തിദാ നിത്യം ശാന്തിം കുര്യാത്സദൈവ ഹി । । ൬ സ്നാനദാനാദികം കര്മ സര്വമസ്യാം കൃതം വിഭോ । ഭവേത്സഹസ്രഗുണിതം പ്രസാദാത്തസ്യ൨ ദന്തിനഃ । । ൭ കൃതോപവാസോ യസ്തസ്യാം പൂജയേദ്വി ഘ്നനായകമ് । തസ്യ ഹോമാദികം കര്മ ഭവേത്സാഹസ്രികം നൃപ । । ൮ ലവണം ച ഗുഡം ശാകം ഗുഡപൂപാംശ്ച ഭാരത । ദത്ത്വാ ഭക്ത്യാ തു വിപ്രേഭ്യഃ ഫലം സാഹസ്രികം ഭജേത്
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ശിവാ എന്ന ചതുര്ഥി ശാന്തവും സൗഖ്യകരവുമാണ്, രാജാവേ. ഈ ചതുര്ഥിക്ക് മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ശിവാ ലോകത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ദിവസം സ്നാനം, ദാനം, ഉപവാസം, ജപം എന്നിവ ചെയ്യുന്നത് നൂറിരട്ടി ഫലം നൽകുന്നു, ഗണപതിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ. ചക്കരയും ഉപ്പും നെയ്യും ദാനം ചെയ്യുന്നത് വളരെ ശുഭകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. ചക്കരപ്പൂരിയും, ബ്രാഹ്മണഭോജനവും വലിയ പുണ്യം നൽകും. ആ ദിവസം സ്ത്രീകൾ ചക്കരയും ഉപ്പും പൂപ്പുംകൊണ്ട് അമ്മയെയും ഭർത്താവിന്റെ അമ്മയെയും പൂജിച്ചാൽ, അവർക്കെല്ലാം ഗണപതിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഭാഗ്യവും ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് കന്യകൾ ഈ വിധത്തിൽ പൂജിക്കണം. മാഘ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ഥി ശാന്തിയും ശാന്തിദായിനിയുമാണ്; ആ ദിവസം സ്നാനം, ദാനം തുടങ്ങിയ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ആയിരംപടി ഫലം നൽകും, ഗണപതിയുടെ കൃപയാൽ. ആ ദിവസം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് വിഘ്നനാശകനെ പൂജിച്ചാൽ ഹോമാദികൾ ആയിരംപടി ഫലം നൽകും. ഉപ്പും ചക്കരയും പച്ചക്കറിയും ചക്കരപ്പൂരിയും ഭക്തിപൂർവ്വം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം ചെയ്താൽ ആയിരംപടി ഫലം ലഭിക്കും.