ഈശാനാദിക്രമാദ്രാജന്വിദിശാസു സമംതതഃ
രാജാവേ, ഈശാന ദിശയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് എല്ലാ ദിശകളിലും ക്രമമായി ചെയ്യണം.
ജ്യോതിഷം ച മഹാബാഹോ ഉപവേദാശ്ച കൃത്സ്നശഃ
മഹാബാഹുവേ, ജ്യോതിഷംയും എല്ലാ ഉപവേദങ്ങളും പൂർണ്ണമായും പൂജിക്കണം.
ശിക്ഷാ കല്പോ വ്യാകരണം ദേവസ്യ പുരതഃ സദാ
ശിക്ഷ, കല്പം, വ്യാകരണം എന്നിവ ദേവതയുടെ മുമ്പിൽ എപ്പോഴും സ്ഥാപിക്കണം.
മഹാവ്യാഹൃതയഃ സര്വാഃ പ്രണവേന സമന്വിതാഃ
ഓം എന്ന പവിത്ര അക്ഷരത്തോടൊപ്പം എല്ലാ മഹാവ്യാഹൃതികൾ ഒന്നിച്ചിരിക്കണം.
ശക്തയോ ബ്രഹ്മണസ്ത്വേതാ ലോകരൂപാ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശക്തികൾ ലോകങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
അരകാംതരസംസ്ഥാംശ്ച ഷട് സമുദ്രാന്സമര്ചയേത് ।। നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹാശ്ചൈവ രാശയശ്ച വിശേഷതഃ । । പൂജ്യാഃ സര്വേ യഥാന്യായം സുരാഗ്രേഷു വ്യവസ്ഥിതാഃ
ദ്വീപുകൾക്കിടയിലുള്ള ആറു സമുദ്രങ്ങളും, നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും പ്രത്യേകിച്ച് രാശികളും, ദേവന്മാരുടെ മുമ്പിൽ യോജിച്ച വിധത്തിൽ എല്ലാവരും ആരാധിക്കേണ്ടവരാണ്.
നാഗാശ്ച ഗരുഡശ്ചൈവ പൂജനീയസ്തഥാഗ്രതഃ തത്തേജോനിലയാഃ സര്വേ പൂജനീയാഃ പ്രയത്നതഃ
നാഗന്മാരെയും ഗരുഡനെയും മുൻപിൽ വച്ച് ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം. ആ ശക്തിയുടെ ആധാരമായ എല്ലാവരെയും ശ്രദ്ധയോടെ പൂജിക്കണം.
ആചമ്യ വിധിവത്പൂര്വം മംത്രപൂതേന വാരിണാ ।। ഹൃദയാദീന്ന്യസേദംഗാന്ഹൃദയാദിഷു കൃത്സ്നശഃ
ശുദ്ധമായ ജലത്തിൽ മന്ത്രം ചേർത്ത് ആദ്യം ആചമനം ചെയ്ത്, ശരീരത്തിന്റെ ഹൃദയം മുതലായ അവയവങ്ങൾ യഥാവിധി അവിടങ്ങളിൽ സമർപ്പിക്കണം.
ശിഖാ നേത്രം തഥാ ചര്മ അസ്ത്രം ച ഭരതര്ഷഭ । । മഹേംദ്രാദിദിശശ്ചൈതാഃ പൂജയേദ്വിധിവന്നൃപ
ശിഖ, കണ്ണ്, ചർമ്മം, ആയുധം, മഹേന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ ദിക്കുകൾ എന്നിവയെ രാജാവേ, യഥാവിധി ആരാധിക്കണം.
ഹൃദയം പുരതഃ പൂജ്യം ശിരോ ദേവസ്യ പൃഷ്ഠതഃ ।। പൂര്വം സംപൂജയേദ്ദേവം മൂലമംത്രേണ കൃത്സ്നശഃ । । 1.17.
ഹൃദയം മുൻവശത്ത്, ദേവന്റെ തല പിൻവശത്ത് ആരാധിക്കണം. ആദ്യം മൂലമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ദേവനെ പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം.
വിസര്ജയേദ്ദര്ശയിത്വാ മുദ്രാം തു ഭരതര്ഷഭ । । അംകുശം നരശാര്ദൂല ഹ്യാഹ്വാനേ കംജമാദിശേത്
മുദ്ര കാണിച്ചശേഷം ദേവനെ വിടവാങ്ങിക്കണം, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ. ആഹ്വാനത്തിനായി കമലം സൂചിപ്പിക്കണം.
യസ്ത്വേവം പൂജയേദ്ദേവം പ്രതിപന്നിത്യമേവ ച । । ഉപോഷ്യ പംചദശ്യാം തു സ യാതി പരമം പദമ്
ഈ വിധത്തിൽ ദേവനെ പ്രതിപദി ദിവസവും ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച്, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കും.
സുമംതു രുവാച । । । । ആപോ ഹിഷ്ഠേതി മംത്രോഽയം ഹൃദയം പരികീര്തിതമ് । । ഋതം സത്യം ശിഖാ പ്രോക്താ ഉദുത്യം നേത്രമാദിശേത്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: 'ആപോ ഹിഷ്ഠ' എന്ന മന്ത്രം ഹൃദയത്തിനാണ്; 'ഋതം സത്യം' ശിഖയ്ക്കും, 'ഉദുത്യം' കണ്ണുകൾക്കുമാണ്.
ചിത്രം ദേവാനാം മസ്തമിതി സര്വലോകേഷു വിശ്രുതമ് । । വര്മണാ തേ ച്ഛാദയാമി കവചം സമുദാഹൃതമ്
'ചിത്രം ദേവാനാം മസ്ത' എന്നത് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമാണ്; 'ഞാൻ നിന്നെ കവചത്തിൽ മൂടുന്നു' എന്നതാണു കവചം.
ഗായത്ര്യാ പൂജയേദ്ദേവമോംകാരേണാഭിമംത്രിതമ്। । പ്രണവേനാപരാന്സര്വാനൃഗ്വേദാദീന്പ്രപൂജയേത്
ഗായത്രി മന്ത്രം ഓംകാരത്താൽ ശക്തിയോടെ ദേവനെ പൂജിക്കണം; പ്രണവം ഉപയോഗിച്ച് ഋഗ്വേദം മുതലായവയെ എല്ലാം ആരാധിക്കണം.
ആഹ്വാനേ പൂജനേ വീര വിസര്ഗേ ബ്രഹ്മണസ്തഥാ । । ഗായത്രീ പരമോ മംത്രോ വേദമാതാ വിഭാവിനീ
ആഹ്വാനം, പൂജ, വിടവാങ്ങൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഗായത്രി പരമോന്നത മന്ത്രവും വേദമാതാവും പ്രകാശവതിയുമാണ്.
ഗായത്ര്യക്ഷരതത്ത്വൈസ്തു പൂജയേദ്യസ്തു ദേവതാമ് । । സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ സ്ഥാനം ദുര്ലഭം യദ്ദുരാ സദമ്
ഗായത്രിയുടെ അക്ഷരതത്ത്വങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ദേവതയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, അപൂർവവും ദുർലഭവുമായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം പ്രാപിക്കും.
ചതുര്ഥീതിഥിവ്രതമാഹാത്മ്യമ് സുമന്തുരുവാച ചതുര്ഥ്യാം തു സദാ രാജന്നിരാഹാരവ്രതാന്വിതഃ । ദത്ത്വാ തിലാന്നം വിപ്രസ്യ സ്വയം ഭുംക്തേ തിലൌദനമ് । । ൧ വര്ഷദ്വയേ സമാപ്തിര്ഹി വ്രതസ്യ തു യദാ ഭവേത് । വിനായകസ്തസ്യ തുഷ്ടോ ദദാതി ഫലമീഹിതമ്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നാലാം തിഥിയിൽ എപ്പോഴും ഉപവാസം പാലിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന് തിലം ചേർത്ത അന്നം ദാനം ചെയ്ത്, തിലോദനം സ്വയം കഴിക്കണം. രണ്ടു വർഷം പൂർത്തിയായാൽ വ്രതം സമാപിക്കും; അപ്പോൾ വിനായകൻ സന്തോഷത്തോടെ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം നൽകും.
൨ യാതി ഭാഗ്യനിവാസം ഹി ക്രീഡതേ വിഭവൈഃ സഹ । ഇഹ ചാഗത്യ പുണ്യാന്തേ ദിവ്യോ ദിവ്യവപുര്യശാഃ । । ൩ മതിമാന്ധൃതിമാന്വാഗ്മീ ഭാഗ്യവാന്കാമകാരവാന്
രണ്ടുവർഷം വ്രതം നിഷ്ഠയോടെ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ വിനായകൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നു.
അസാധ്യാന്യപി സാധ്യേഹ ക്ഷണാദേവ മഹാന്ത്യപി । । ൪ ഹന്ത്യശ്വരഥസമ്പന്നം ഷലീപുത്രസഹായവാന് । രാജാ ഭവതി ദീര്ഘായുഃ സപ്തജന്മാന്യസൌ നൃപ । । ഏതദ്ദദാതി സന്തുഷ്ടോ വിഘ്നഹന്താ൪ വിനായകഃ । । ൫ ശതാനീക ഉവാച വിഘ്നഃ കസ്യ കൃതസ്തേന യേന വിഘ്നവിനായകഃ । ഏതദ്വദസ്വ വിഘ്നേശ വിഘ്നകാരണമദ്യ മേ । । ൬ സുമന്തുരുവാച കൌമാരേ ലക്ഷണേ പുംസാം സ്ത്രീണാം ച സുകൃതേ കൃതേ । വിഘ്നം ചകാര വിഘ്നേശോ ഗാങ്ഗേയസ്യ വിനായകഃ । । ൭ തം തു വിഘ്നം വിദിത്വാസൌ കാര്ത്തികേയോ രുഷാന്വിതഃ । ഉത്കൃഷ്യ ദന്തം തസ്യാസ്യാദ്ധന്തും തം ച സമുദ്യതഃ । । ൮ നിവാര്യാപൃച്ഛദ്ദേവേശോ രോഷഃ കാര്യഃ കുതസ്ത്വയാ । തം ചാചഖ്യൌ സ പിത്രേ വൈ കൃതം പൂരുഷലക്ഷണമ് । । തത്ര വിഘ്നകൃതേ മഹ്യം യോഷിതാ ന ച ലക്ഷണമ് । । ൯ അഥോവാച മഹാദേവഃ പ്രഹസന്ത്സ്വസുതം കില । മമ കിം ലക്ഷണം പുത്ര പശ്യസേ ത്വം വദസ്വ മേ । । 1.22.൧൦ സ ചോവാച കരേ തുഭ്യം കപാലം ദ്വിജലക്ഷിതമ് । അവിചാരേണ സംസ്ഥാപ്യം കപാലീ തേന ചോച്യതേ । । സ തല്ലക്ഷണമാദായ സമുദ്രേ പ്രാക്ഷിപദ്രുഷാ । । ൧൧ അഥ ദേവസമാജേ വൈ പ്രവൃത്തേ ബ്രഹ്മരുദ്രയോഃ । അഹം ജ്യായാനഹം ജ്യായാന്വിവാദോഽഭൂത്തയോര്ദ്വയോഃ । । തവ സംഭൂത്യഭിജ്ഞോഽസ്തി മാം തു വേദ ന കശ്ചന । । ൧൨ ഏവം ശിവേഽതി ബ്രുവതി ബ്രഹ്മണഃ പഞ്ചമം ശിരഃ । മുക്താട്ടഹാസം പ്രോവാച ത്വാമഹം വേദിതാ ഭവ । । ൧൩ ഏവം ബ്രുവന്തു രുദ്രേണ ബ്രാഹ്മം ഹയശിരോ മഹത് । നഖാഗ്രേണ നികൃത്തം ച തസ്യൈവ ച കരേ സ്ഥിതമ് । । ൧൪ കരസ്ഥേനൈവ തേനാസാവാഗച്ഛദ്യത്ര വൈ ഹരിഃ । തപസ്തേപേ തദാ മേരൌ തത്രാസൌ ഭഗവാന്വശീ । । ൧൫ കൃത്തേ ഹയശിരേ തസ്മിന്സ്ഥാനാത്തസ്മാത്തു ബ്രഹ്മണഃ । രോഷാദ്വിനിഃസൃതസ്ത്വന്യഃ പുരുഷഃ ശ്വേതകുണ്ഡലീ । । ൧൬ കവചീ സശിരസ്കശ്ച സശരഃ സശരാസനഃ । അനിര്ദേശ്യവപുഃ സ്രഗ്വീ കിം കരോമി സ ചാബ്രവീത് । । ൧൭ അഥോവാച രുഷാ ബ്രഹ്മാ ഹന്യതാം സ സുദുര്മതിഃ । സ തു മാര്ഗേണ രുദ്രസ്യ ആഗച്ഛദ്രോഷതോ ദ്രുതമ് । । ൧൮ രുദ്രോഽപി വിഷ്ണുതേജോഭിഃ പ്രവിഷ്ടഃ സ ത്വധിഷ്ഠിതഃ । സ പ്രവിശ്യ തദാപശ്യത്തപന്തം ചോത്തമം തപഃ । । ഹരോ നാരായണം ദേവം വൈകുണ്ഠമപരാജിതമ് । । ൧൯ ഹരം ദൃഷ്ട്വാഥ സമ്പ്രാപ്തം കാര്യം ചാസ്യ വിചിന്ത്യ ച । ഉവാച ശൂലിനം ദേവോ ഭിന്ധി ശൂലേന മേ ഭുജമ് । । 1.22.൨൦ സ ബിഭേദ മഹാതേജാ ഭുജം ശൂലേന തം ഹരഃ । । ൨൧ ശൂലഭേദാദസൃക്ചോര്ധ്വം ജഗാമാവൃത്യ രോദസീ । വിനിവൃത്യ തതഃ പശ്ചാത്കപാലേ നിപപാത ഹ । । ൨൨ അസൃക്കപാലേ പതിതം പ്രദേശിന്യാ വ്യവര്ദ്ധയത് । യദാ ഹി വിനിവൃത്തിഃ സ്യാദ്ദേവസ്യ രുധിരം പ്രതി । । ൨൩ തദാ തു വ്യസൃജത്തോയം സ കൃത്വാ വാരുണീം തനുമ് । തോയേ പ്രവൃത്തേഽസൃഗ്ഭൂതേ കപാലേ യത്ര തച്ഛിരഃ । । ൨൪ കപാലേ തു പ്രദേശിന്യാ രുദ്രോഽസൌ രുധിരേഽസൃജത് । ആമുക്തകവചം രക്തം രക്തകുണ്ഡലിനം നരമ് । । ൨൫ അഥോവാച ഭവം ദേവം കിം കരോമീതി മാനദ । അസാവപി സസര്ജാഥ ശ്വേതകുണ്ഡലിനം നരമ് । । ൨൬ താവുഭൌ സമയുധ്യേതാം ധനുഷ്പ്രവരധാരിണൌ । യഥാ രാജന്ബലീയാംസൌ കുജകേതൂ യുഗാത്യയേ । । ൨൭ തയോസ്തു യുധ്യതോരേവം സംവര്തശ്ചാധികോ ഗതഃ । ന ചാദൃശ്യത വിജയ ഏകസ്യാപി തദാ തയോഃ । । ൨൮ അഥാന്തരിക്ഷേ തൌ ദൃഷ്ട്വാ വാഗുവാചാശരീരിണീ । അവതാരോഽഥ ഭവിതാ യുവയോര്ഹി മയാ സഹ । । ൨൯ ഭാരാപനോദഃ കര്ത്തവ്യഃ പൃഥിവ്യര്ഥേ സുരൈഃ സഹ । തദാശ്ചര്യോ ഹി ഭവിതാ ദേവകാര്യാര്ഥസിദ്ധയേ । । 1.22.൩൦ ഭൂലോകഭാവം നിര്ധൂയ ഭൂയോ ഗന്താ സുരാലയമ് । ഏവമുക്ത്വാ തു വൈകുണ്ഠോ ദദാവേകം രവേസ്തദാ । । ൩൧ ശ്വേതകുണ്ഡലിനം ദൃപ്തം൧ തം ജഗ്രാഹ രവിര്മുദാ । ഇന്ദ്രസ്യാപി തതഃ പശ്ചാദ്രക്തകുണ്ഡലിനം ദദൌ ।।൩൨ ജഗ്രാഹ ച മുദാ യുക്ത ഇന്ദ്രഃ സ്വം ച പുരം യയൌ । ഗതൌ രവീന്ദ്രൌ പ്രഗൃഹ്യ പുരുഷൌ ക്രോധസമ്ഭവൌ ।।൩ ൩ അഥോവാച തദാ രുദ്രം ദേവഃ കമലസംസ്ഥിതഃ । ഗച്ഛ ത്വമപി കാപാലേ കപാലവ്രതചര്യയാ ൩൪ യേ ച വ്രതം ത്വദീയം വൈ ധാരയിഷ്യന്തി മാനവാഃ । ന തേഷാം ദുര്ലഭം കിഞ്ചിദ്ഭവിതേഹ പരത്ര ച ।।൩൫ ഏവം സംലപ്യ ബഹുശഃ സുമുഖം പ്രതിനന്ദ്യ ച । ആഹൂയ ച സമുദ്രം സ പ്രത്യുവാചാവിചാരയന് ।।൩൬ കുരുഷ്വാഭരണം൨ സ്ത്രീണാം ലക്ഷണം യദ്വിലക്ഷണമ് । കാര്ത്തികേയേന യത്പ്രോക്തം തദ്വദസ്വാവിചാരയന് ।। ൩൭ സ ചാഹ മമ നാമ്നേദം ഭവേത്പുരുഷലക്ഷണമ് । ദേവേന തത്പ്രതിജ്ഞാതമേവമേതദ്ഭവിഷ്യതി ।।൩൮ കാര്ത്തികേയേന യത്പ്രോക്തം തദ്വദസ്വാവിചാരയന് ।।൩൯ പ്രയച്ഛാസ്യ വിഷാണം വൈ നിഷ്കൃഷ്ടം യത്ത്വയാഽധുനാ । അവശ്യമേവ തദ്ഭൂതം ഭവിതവ്യം തു കസ്യചിത് ।।1.22.൪൦ ഋതേ വിനായകം തദ്വൈ ദൈവയോഗാന്ന കാമതഃ । ഗൃഹാണ ഏതത്സാമുദ്രം യത്ത്വയാ പരികീര്തിതമ് ।।൪൧ സ്ത്രീപുംസോര്ലക്ഷണം ശ്രേഷ്ഠം സാമുദ്രമിതി വിശ്രുതമ । ഇമം ച സവിഷാണം വൈ കുരു ദേവവിനായകമ ।।൪൨ അഥോവാച ച ദേവേശം ബാഹുലേയഃ സമത്സരമ് । വിഷാണം ദദ്മി ചാസ്യാഹം തവ വാക്യാന്ന സംശയഃ । । ൪൩ യദാ ത്വയം വിഷാണം ച മുക്ത്വാ തു വിചരിഷ്യതി । തദാ വിഷാണമുക്തഃ സന്ഭസ്മ ഐതം കരിഷ്യതി । । ൪൪ ഏവമസ്ത്വിതി തം ചോക്ത്വാ വിഷാണം തത്കരേ ദദൌ । വിനായകസ്യ ദേവേശഃ കാര്തികേയമതേ സ്ഥിതഃ । । ൪൫ സവിഷാണകരോഽദ്യാപി ദൃശ്യതേ പ്രതിമാ നൃപ । ഭീമസൂനോര്മഹാബാഹോര്വിഘ്നം കര്ത്തും മഹാത്മനഃ । । ൪൬ ഏതദ്രഹസ്യം ദേവാനാം മയാ തേ സമുദാഹൃതമ് । യത്ര ദേവോ ന വൈ വേദ ദേവാനാം ഭുവി ദുര്ലഭമ് । । ൪൭ മയാ പ്രസന്നേന തവ ഗുഹ്യമേതദുദാഹൃതമ് । കഥിതം തിഥിസംയോഗേ വിനായകകഥാമൃതമ് । । ൪൮ യ ഇദം ശ്രാവയേദ്വിദ്വാന്ബ്രാഹ്മണാന്വേദപാരഗാന് । ക്ഷത്രിയാംശ്ച സ്വവൃത്തിസ്ഥാന്വിട്ശൂദ്രാംശ്ച ഗുണാന്വിതാന് । । ൪൯ ന തസ്യ ദുര്ലഭം കിഞ്ചിദിഹ ചാമുത്ര വിദ്യതേ । ന ച ദുര്ഗതിമാപ്നോതി ന ച യാതി പരാഭവമ് । । 1.22.൫൦ നിര്വിഘ്നം സര്വകാര്യാണി സാധയേന്നാത്ര സംശയഃ । ഋദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം ചാപി വിന്ദേത ഭരതോത്തമ । । ൫൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പവര്ണനം നാമ ദ്വാവിംശോഽധ്യായഃ
വിഘ്ന-വിനായകകഥാവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച കേനായം ഭീമജോ വിപ്ര പ്രമഥാധിപതിഃ കൃതഃ । ഭര്തൃത്വേ ചാപി വിഘ്നാനാമധികാരീ കഥം ബഭൌ । । ൧ സുമന്തുരുവാച സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി രാജേന്ദ്ര യദയം വിഘ്നകാരകഃ । യൈര്വാപി വിഘ്നകരണൈര്നിര്യുക്തോഽപി വിനായകഃ । । തത്തേ വച്മി മഹാബാഹോ ശൃണുഷ്വൈകമനാധുനാ । । ൨ ആദ്യേ കൃതയുഗേ വീര പ്രജാസര്ഗമവാപ ഹ । ദൃഷ്ട്വാ കര്മാണി സിദ്ധാനി വിനാ വിഘ്നേന ഭാരത । । ൩ അഗതക്ലേശാം പ്രജാം ദൃഷ്ട്വാ ഗര്വിതാം കൃത്സ്നശോ നൃപ । ബഹുശശ്ചിന്തയിത്യാ തു ഇദം കര്മ മഹീപതേ । । ൪ വിനായകഃ സമൃദ്ധ്യര്ഥം പ്രജാനാം വിനിയോജിതഃ । ഗണാനാം ചാധിപത്യേ ച ഭീമഃ കഞ്ജജസാത്ത്വതൈഃ । । തതോപസൃഷ്ടോ യസ്തസ്യ ലക്ഷണാനി നിബോധ മേ । । ൫ സ്വപ്നേവഗാഹതേഽത്യര്ഥം ജലം മുണ്ഡാംശ്ച പശ്യതി । കാഷായവാസസശ്ചൈവ ക്രവ്യാദാംശ്ചാധിരോഹതി । । ൬ അന്ത്യജൈര്ഗര്ദഭൈരുഷ്ട്രൈഃ സഹൈകത്രാവതിഷ്ഠതേ । വ്രജമാനസ്തഥാത്മാനം മന്യതേഽനുഗതം പരൈഃ । । ൭ വിമനാ വിഫലാരമ്ഭഃ സംസീദത്യനിമിത്തതഃ । കരടാരൂഢമാത്മാനമമ്ഭസോന്തരഗം തഥാ । । ൮ പത്തിഭിശ്ചാവൃതം യാന്തം സങ്ഗമനാന്തികം നൃപ । പശ്യതേ കുരുശാര്ദൂല സ്വപ്നാന്തേ നാത്ര സംശയഃ । । ൯ ചിത്തം ച വികൃതാകാരം കരവീരവിഭൂഷിതമ് । തേനോപസൃഷ്ടോ ലഭതേ ന രാജ്യം പൌര്വസംഭവമ് । । 1.23.൧൦ കുമാരീ ന ച ഭര്താരമപത്യം ഗര്ഭിണീ തഥാ । ആചാര്യത്വം ശ്രോത്രിയശ്ച ശിഷ്യാശ്ചാധ്യയനം തഥാ । । വണിഗ്ലാഭം ച നാപ്നോതി കൃഷിം ചൈവ കൃഷീവലഃ । । ൧൧ സ്നപനം തസ്യ കര്തവ്യം പുണ്യേഽഹനി ' മഹീപതേ । ഗൌരസര്ഷപകല്കേന സാജ്യേനോത്സാദിതേന തു । । ൧൨ ശുക്ലപക്ഷേ ചതുര്ഥ്യാം തു വാസരേ ധിഷണസ്യ ച । തിഷ്യേ ച വീരനക്ഷത്രേ തസ്യൈവ പുരതോ നൃപ । । ൧൩ സര്വൌഷധൈഃ സര്വഗന്ധൈര്വിലിപ്തശിരസസ്തഥാ । ഭദ്രാസനോപവിഷ്ടസ്യ സ്വസ്തി വാച്യ ദ്വിജാഞ്ഛുഭാന് । । ൧൪ വ്യോമകേശം തു സമ്പൂജ്യ പാര്വതീം ഭീമജം തഥാ । കൃഷ്ണം സപിതരം താത പവമാനം സിതം തഥാ । । ൧൫ ധിഷണം ചേന്ദുപുത്രം ച കോണം കേതും ച ൩ ഭാരത । വിധുന്തുദം ബാഹുലേയം നന്ദകസ്യ ച ധാരിണമ് । । ൧൬ അശ്വസ്ഥാനാദ്ഗജസ്ഥാനാദ്വല്മീകാത്സങ്ഗമാദ്ഹ്രദാത് । മൃത്തികാം രോചനാം ഗന്ധാന്ഗുഗ്ഗുലം ചാപ്സു നിക്ഷിപേത് । । ൧൭ യദാഹൃതം ഹ്യേകവര്ണൈശ്ചതുര്ഭിഃ കലശൈര്ഹ്രദാത് । ചര്മണ്യാനഡുഹേ രക്തേ സ്ഥാപ്യം ഭദ്രാസനം തഥാ । । ൧൮ സഹസ്രാക്ഷം ശതധാരമൃഷിഭിഃ ൧ പാവനം കൃതമ് । തേന ത്വാമഭിഷിഞ്ചാമി പാവമാന്യഃ പുനന്തു തേ । । ൧൯ ഭഗം തേ വരുണോ രാജാ ഭഗം സൂര്യോ ബൃഹസ്പതിഃ । ഭഗമിന്ദ്രശ്ച വായുശ്ച ഭഗം സപ്തര്ഷയോ ദദുഃ । । 1.23.൨൦ യത്തേ കേശേഷു ദൌര്ഭാഗ്യം സീമന്തേ യച്ച മൂര്ധനി । ലലാടേ കര്ണയോരക്ഷ്ണോരാപസ്തദ് ഘ്നന്തു തേ സദാ । । ൨൧ സ്നാതസ്യ സാര്ഷപം തൈലം സുവേണൌദുമ്ബരേണ തു । ജുഹുയാന്മൂര്ധനി കുശാന്സവ്യേന പരിഗൃഹ്യ തു । । ൨൨ മിതശ്ച സമ്മിതശ്ചൈവ തഥാ ച ശാലകംടകഃ । കൂഷ്മാണ്ഡോ രാജശ്രേഷ്ഠാസ്തേഽഗ്നയഃ സ്വാഹാസമന്വിതാഃ । । ൨൩ നാമഭിര്ബലിമന്ത്രൈശ്ച നമസ്കാരസമന്വിതൈഃ । ദദ്യാച്ചതുഷ്പഥേ ശൂര്പേ കുശാനാസ്തീര്യ സര്വതഃ । । ൨൪ കൃതാകൃതാംസ്തണ്ഡുലാംശ്ച പലലൌദനമേവ ച । മത്സ്യാന്പക്വാംസ്തഥൈവാമാന്മാംസമേതാവദേവ തു । । ൨൫ പുഷ്പം ചിത്രം സഗന്ധം ച സുരാം ച ത്രിവിധാമപി । മൂലകം പൂരികാഃ പൂപാംസ്തഥൈവോണ്ഡേരികാസ്രജമ് । । ദധിപായസമന്നം ച ഗുഡവേഷ്ടാന്സമോദകാന് । । ൨൬ വിനായകസ്യ ജനനീമുപതിഷ്ഠേത്തതോഽമ്ബികാമ് । ദൂര്വാസര്ഷപപുഷ്പാണാം ദത്ത്വാ പുഷ്പാഞ്ജലിത്രയമ് । । ൨൭ രൂപം ദേഹി യശോ ദേഹി ഭഗം ഭഗവതി ദേഹി മേ । പുത്രാന്ദേഹി ധനം ദേഹി സര്വാന്കാമാംശ്ച ദേഹി മേ । । അചലാം ബുദ്ധിം മേ ദേഹി ധരായാം ഖ്യാതിമേവ ച । । ൨൮ തതഃ ശുക്ലാമ്ബരധരഃ ശുക്ലമാല്യാനുലേപനഃ । ഭോജയേദ് ബ്രാഹ്മണാന്ദദ്യാദ്വസ്ത്രയുഗ്മം ഗുരോരപി । । ൨൯ ഏവം വിനായകം പൂജ്യ ഗ്രഹാംശ്ചൈവ വിധാനതഃ । കര്മണാം ഫലമാപ്നോതി ശ്രിയം പ്രാപ്നോത്യനുത്തമാമ് । । 1.23.൩൦ ആദിത്യസ്യ സദാ പൂജാം തിലകം സ്വാമിനസ്തഥാ । വിനായകപതേശ്ചൈവ സര്വസിദ്ധിമവാപ്നുയാത് । । ൩൧ ഇതി ശ്രീ ഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പവര്ണനം നാമ ത്രയോവിംശോഽധ്യായഃ
൩൭ സൌഭാഗ്യമല്പൈ കഥിതം ദാരിദ്ര്യം വികടൈസ്തഥാ । നിമ്നൈഃ സ്വസ്ത്രീജിതാ ജ്ഞേയാഃ സമാംസൈ രാജ്യഭാഗിനഃ । । ൩൮ ൪ഹംസഭാസശുകാനാം ച തുല്യാ യസ്യ ഗതിര്ഭവേത് । സ ഭവേത്പാര്ഥിവഃ പൂജ്യഃ സമുദ്രവചനം യഥാ । । ൩൯ അന്യേഷാമപി ശസ്താനാം പക്ഷിണാം ച ശുഭാ ഗതിഃ । വൃഷസിംഹഗജേന്ദ്രാണാം ൬ഗതിര്ഭോഗവിവര്ധിനീ । । 1.24.൪൦ ജലോര്മിസദൃശീ യാ ച കാകോലൂകസമാ ച യാ । ഗതിര്ദ്രവ്യവിഹീനാനാം ദുഃഖശോകഭയങ്കരാ । । ൪൧ ശ്വാനോഷ്ട്മഹിഷാണാം ൧ഖരസൂകരയോസ്തഥാ । ഗതിര്മേഷസമാ യേഷാം തേ നരാ ഭാഗ്യവര്ജിതാഃ । । ൪൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനം നാമ ചതുര്വിംശോധ്യായഃ
സൗഭാഗ്യം ചെറുതാണെങ്കില് അതു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ദാരിദ്ര്യം ഭയാനകമായ രൂപങ്ങളോടെയാണ് വരുന്നത്. താടികള് താഴ്ന്നവരായാല് ഭാര്യയുടെ അടിമകളാവും; താടികള് മാംസളമായവര് രാജ്യം ഭോക്താക്കളാവും.
പ്രതിപത്കല്പസമാപ്തിവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച പൌര്ണമാസ്യുപവാസം തു കൃത്വാ ഭക്ത്യാ നരാധിപ । അനേന വിധിനാ യസ്തു വിരിഞ്ചിം പൂജയേന്നരഃ । । ൧ പ്രതിപദ്യാം മഹാബാഹോ സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । ഋഗ്ഭിര്വിശേഷതോ ൧ ദേവീ വിരിഞ്ചേര്വാസ്തുദേവതാഃ । । ൨ കാര്ത്തികേ മാസി ദേവസ്യ രഥയാത്രാ പ്രകീര്തിതാ । യാം കൃത്വാ മാനവോ ഭക്ത്യാ യാതി ബ്രഹ്മസലോകതാമ് । । ൩ കാര്തികേ മാസി രാജേന്ദ്ര പൌര്ണമാസ്യാം ചതുര്മുഖമ് । മാര്ഗേണ ചര്മണാ സാര്ധം സാവിത്ര്യാ ച പരന്തപ । । ൪ ഭ്രാമയേന്നഗരം സര്വം നാനാവാദ്യൈഃ സമന്വിതമ് । സ്ഥാപയേദ് ഭ്രാമയിത്വാ തു സലോകം നഗരം നൃപ । । ൫ ബ്രാഹ്മണം ഭോജയിത്യാഗ്രേ ശാംഡിലേയം പ്രപൂജ്യ ച । ആരോപയേദ്രഥേ ദേവം പുണ്യവാദിത്രനിസ്വനൈഃ । । ൬ രഥാഗ്രേ ശാംഡിലീപുത്രം പൂജയിത്വാ വിധാനതഃ । ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ ച കൃത്വാ പുണ്യാഹമംഗലമ് । । ൭ ദേവമാരോപയിത്വാ തു രഥേ കുര്യാത്പ്രജാഗരമ് । നാനാവിധൈഃ പ്രേക്ഷണകൈര്ബ്രഹ്മഘോഷൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । । ൮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm രഥോപരി ടിപ്പണീ] കൃത്വാ പ്രജാഗരം ഹ്യേവം പ്രഭാതേ ബ്രാഹ്മണം നൃപ । ഭോജയിത്വാ യഥാശക്ത്യാ ഭക്ഷ്യഭോജ്യൈരനേകശഃ । । ൯ പൂജയിത്വാ ജനം൨ വീര വജ്രേണ വിധിവന്നൃപ । ബീജേന ച മഹാബാഹോ പയസാ പായസേന ച । । 1.18.൧൦ ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ ച ച്ഛാംദേന വിധിനാ നൃപ । കൃത്വാ പുണ്യാഹശബ്ദം ച രഥം ച ഭ്രാമയേത്പുരേ । । ൧൧ ചതുര്വേദവിദൈര്വിപ്രൈര്ഭ്രാമയേദ്ബ്രഹ്മണോ രഥമ് । ബഹ്വൃചാഥര്വണോച്ചാരൈശ്ഛന്ദോഗാധ്വര്യുഭിസ്തഥാ । । ൧൨ ഭ്രാമയേദ്ദേവദേവസ്യ സുരജ്യേഷ്ഠസ്യ തം രഥമ് । പ്രദക്ഷിണം പുരം സര്വം മാര്ഗേണ സുസമേന തു । । ൧൩ ന വോഢവ്യോ രഥോ വീര ശൂദ്രേണ ശുഭമിച്ഛതാ । നാരുഹേത രഥം പ്രാജ്ഞോ മുക്ത്വൈകം ഭോജകം നൃപ । । ൧൪ ബ്രഹ്മണോ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ സാവിത്രീം സ്ഥാപയേന്നൃപ । ഭോജകോ വാമപാര്ശ്വേ തു പുരതഃ കഞ്ജജം ന്യസേത് । । ൧൫ ഏവം തൂര്യനിനാദൈസ്തു ശംഖശബ്ദൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । ഭ്രാമയിത്വാ രഥം രാജന്പുരം സര്വം പ്രദക്ഷിണമ് । । സ്വസ്ഥാനേ സ്ഥാപയേദ്ഭൂയഃ കൃത്വാ നീരാജനം ബുധഃ । । ൧൬ യ ഏവം കുരുതേ യാത്രാം ഭക്ത്യാ യശ്ചാപി പശ്യതി । രഥം ചാകര്ഷതേ യസ്തു സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൭ കാര്തികേ മാസ്യമാവാസ്യാം യസ്തു ദീപപ്രദീപനമ് । ശാലായാം ബ്രഹ്മണഃ കുര്യാത്സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൮ പ്രതിപദി ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാപി ഗുഡമിശ്രൈഃ പ്രദീപകൈഃ । വാസോഭിരഹതൈശ്ചാപി സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൯ ഗംധൈപുഷ്പൈര്നവൈര്വസ്ത്രൈരാത്മാനം ൧ പൂജയേച്ച യഃ । തസ്യാം പ്രതിപദായാം തു സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । 1.18.൨൦ മഹാപുണ്യാ തിഥിരിയം ബലിരാജ്യപ്രവര്തിനീ । ബ്രഹ്മണഃ സുപ്രിയാ നിത്യം ബാലേയാ പരികീര്തിതാ । । ൨൧ ബ്രാഹ്മണാന്പൂജയിത്വാസ്യാമാത്മാനം ച വിശേഷതഃ । സ യാതി പരമം സ്ഥാനം വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । । ൨൨ ചൈത്രേ മാസി മഹാബാഹോ പുണ്യാ പ്രതിപദാ പരാ । തസ്യാം യഃ ശ്വപചം സ്പൃഷ്ട്വാ സ്നാനം കുര്യാന്നരോത്തമ । ൨൩ ന തസ്യ ദുരിതം കിഞ്ചിന്നാധയോ വ്യാധയോ നൃപ । ഭവന്തി കുരുശാര്ദൂല തസ്മാത്സ്നാനം പ്രവര്തയേത് । । ൨൪ ദിവ്യം നീരാജനം തദ്ധി സര്വരോഗവിനാശനമ് । ഗോമഹിഷ്യാദി യത്കിംചിത്തത്സര്വം ഭൂഷയേന്നൃപ । । ൨൫ തൈലശസ്ത്രാദിഭിര്വസ്ത്രസ്തോരണാധസ്തതോ നയേത് । ബ്രാഹ്മണാനാം തഥാ ഭോജ്യം കുര്യാത്കുരുകുലോദ്വഹ । । ൨൬ തിസ്രോ ഹ്യേതാഃ പരാഃ പ്രോക്താസ്തിഥയഃ കുരുനന്ദന । കാര്ത്തികേശ്വയുജേ മാസി ചൈത്രേ മാസേ ച ഭാരത । । ൨൭ സ്നാനം ദാനം ശതഗുണം കാര്ത്തികേ യാ തിഥിര്നൃപ । ബലിരാജ്യാപ്തിസുഖദാ പാംശുലാശുഭനാശിനീ । । ൨൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി പ്രതിപത്കല്പസമാപ്തിവര്ണനം നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ
പ്രതിപത്കൽപ്പത്തിന്റെ സമാപ്തി വിവരണം: സുമന്തു പറഞ്ഞു: രാജാവേ, പൗർണമി ദിവസം ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം ചെയ്ത്, ഈ വിധത്തിൽ വിരിഞ്ചിയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, പ്രതിപതിയിൽ ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികമാസത്തിൽ ദേവന്റെ രഥയാത്ര നടത്തുന്നത് മഹാപുണ്യമാണെന്നും, ഭക്തിയോടെ അതു നടത്തുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും. കാർത്തികമാസത്തിലെ പൗർണമിയിൽ, രാജാവേ, നാലുമുഖനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, സാവിത്രിയോടും ചേർന്ന്, നഗരത്തിൽ മുഴുവൻ സംഗീതത്തോടും ആഘോഷത്തോടും കൂടി ഭക്തിയോടെ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ച്, ശാണ്ഡിലേയനെ ആദരിച്ചു, ദേവനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ശാണ്ഡിലീപുത്രനെ പൂജിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വന്ദിച്ച്, പൂണ്യാഹം ഉച്ചരിച്ച്, രഥം നഗരത്തിൽ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ചതുര്വേദപാരായണ ബ്രാഹ്മണന്മാർ രഥം ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ഈ രഥം ശൂദ്രൻ വഹിക്കരുത്; ഒരു ഭോജകൻ ഒഴികെ മറ്റാർക്കും കയറാൻ പാടില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വലതുവശത്ത് സാവിത്രിയെ, ഇടതുവശത്ത് ഭോജകനെ, മുന്നിൽ കമലജനത്തെ സ്ഥാപിക്കണം. ശംഖധ്വനിയും വാദ്യങ്ങളും മുഴങ്ങുമ്പോൾ, രഥം നഗരത്തിൽ ഭ്രമിപ്പിച്ച്, വീണ്ടും സ്താനത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, നീരാജനം നടത്തണം. ഭക്തിയോടെ ഈ യാത്ര നടത്തുന്നവനും, അതു കാണുന്നവനും, രഥം വലിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മപദം ലഭിക്കും. കാർത്തികമാസത്തിലെ അമാവാസ്യയിൽ ശാലയിൽ ദീപം തെളിക്കുന്നവനും, പ്രതിപതിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ മധുരപലഹാരങ്ങളോടും വസ്ത്രങ്ങളോടും ആദരിക്കുന്നവനും, ഗന്ധപുഷ്പവസ്ത്രാദികളാൽ ആത്മാവിനെ പൂജിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കും. ഈ തിഥി മഹാപുണ്യമുള്ളതും, ബ്രഹ്മാവിന് പ്രിയവും, ബാലിദാനത്തിന് പ്രസിദ്ധവുമാണ്. ഈ തിഥിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആത്മാവിനെയും പ്രത്യേകിച്ച് പൂജിച്ചാൽ, അതിമഹത്തായ വിഷ്ണുപദം ലഭിക്കും. ചൈത്രമാസത്തിലെ പ്രതിപതിയിൽ ശ്വപചനെ സ്പർശിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് ദോഷങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല. ദിവ്യമായ നീരാജനം രോഗങ്ങൾ നീക്കും. പശുക്കളെ അലങ്കരിച്ച്, വസ്ത്രങ്ങൾ, തോർണങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭക്ഷണം എന്നിവ നൽകണം. ഈ മൂന്ന് തിഥികൾ കാർത്തിക, ആശ്വയുജ, ചൈത്ര മാസങ്ങളിൽ മഹാപുണ്യമുള്ളവയാണ്. കാർത്തികതിഥിയിൽ സ്നാനവും ദാനവും ശതഗുണം ഫലപ്രദമാണ്.
ശര്യാത്യാഖ്യാനേ പുഷ്പദ്വിതീയാ വര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ദ്വിതീയായാം തു രാജേന്ദ്ര അശ്വിനൌ സോമപീതിനൌ । ച്യവനേന കൃതൌ യജ്ഞേ മിഷതോ മഘവസ്യ൧ ച । । ൧ ശതാനീക ഉവാച കഥമിന്ദ്രസ്യ മിഷതഃ കൃതൌ തൌ സോമപീതിനൌ । ച്യവനേന ഹി ദേവാനാം പശ്യതാം തദ്വദസ്വ മേ । । ൨ അഹോ മഹത്തപസ്തസ്യ ച്യവനസ്യ മഹാത്മനഃ । യദിന്ദ്രസ്യ ബലാദേവ ദേവത്വം പ്രാപിതാവുഭൌ । । ൩ സുമന്തുരുവാച പുരാതനയുഗേ സന്ധൌ പശ്ചിമേഽഥ നരാധിപ । ച്യവനോ യോഗമാസ്ഥായ ഗംഗാകൂലേഽവസച്ചിരമ് । । ൪ തത്ര ശര്യാതിരായാതഃ സ്നാതുമന്തഃ൧ പുരൈഃ സഹ । സ്നാത്വാഭ്യര്ച്യ൨ പിതൄന്ദേവാന്ഗമനായോപചക്രമേ । । ൫ തത്ര മൂഢം ജനപദമപശ്യത്പഥി ചേഷ്ടനമ് । വിണ്മൂത്രോത്സര്ഗസംരുദ്ധം ജ്യോതിരാക്ഷിപ്തനിഷ്ക്രിയമ് । । ഭ്രമന്തം തത്രതത്രൈവ സമീക്ഷ്യ സ ബലം നൃപഃ । । ൬ ഉവാച൩ ദുര്മനാ രാജാ അമാത്യാന്സ്വാന്പുരോഗമാന് । ച്യവനസ്യാശ്രമോഽയം ഹി നാപരാദ്ധം തു കേനചിത് । । ൭ ന ചോവാച യദാ കശ്ചിത്തസ്യ രാജ്ഞസ്തു പൃച്ഛതഃ । തദാ സുതാ സുകന്യാസ്യ പ്രോവാച പിതരം വചഃ । । ൮ മയാ ദൃഷ്ടം തു യത്താത സഖിഭിഃ സഹ കൌതുകമ് । തത്തേ വച്മി നിബോധ ത്വം ശൃണു താത മഹാദ്ഭുതമ് । । ൯ ശിഞ്ജിതാരാവബഹുലാഃ കാഞ്ചീനൂപുരമേഖലാഃ । ഗായന്ത്യോ വിലപന്ത്യശ്ച കീഡന്ത്യശ്ചാത്ര കാനനേ । । 1.19.൧൦ കോകിലധ്വനിമശ്രൌഷം വ്യക്താവ്യക്താക്ഷരം കൃശമ് । സുകന്യേ ഹ്യേഹിഹ്യേഹീതി വല്മീകാദ്വചമുദ്ഗിരന് । । ൧൧ തത്ര ഗത്വാദ്ഭുതം താത പശ്യാമഃ കില പാവകൌ । ദീപാവിവാചലശിഖൌ ഭൂയഃ കന്യാ ഉവാച ഹ । । ൧൨ മയാ ച കൌതുകാത്താത കിമേതദിത്യബുദ്ധിതഃ । സൂദിതൌ ദര്ഭസൂച്യഗ്രൈസ്തത്തേജഃ സമുപാരമത് । । ൧൩ തച്ഛ്രുത്വാ നൃപതിസ്ത്രസ്തസ്തൂര്ണം തദ്വനമാഗമത് । യത്രാസ്തേ ഭാര്ഗവഃ കഷ്ടം വല്മീകാന്തര്ഗതോ മുനിഃ । । ൧൪ ഗത്വാ സ തത്ര പ്രോവാച പ്രണിപത്യ ദ്വിജോത്തമമ് । അപരാദ്ധം മയാ ൧ ദേവ തത്ക്ഷമസ്വ നമോഽസ്തു തേ । । ൧൫ സ തം പ്രോവാച നൃപതിം മയാ ജ്ഞാതം നരാധിപ । സുകന്യാം മേ പ്രയച്ഛസ്വ നിവേശാര്ഥീ൨ ഹ്യഹം നൃപ । । അനുക്രമന്സുകന്യാം തു ദത്ത്വാ രാജന്സുഖീ ഭവ । । ൧൬ ഇത്യുക്തഃ പ്രദദൌ രാജാ സുകന്യാമവിചാരയന് । തതഃ സ്വപുരമാഗമ്യ അവസത്സുചിരം സുഖീ । । ൧൭ സുകന്യാപി പതിം ലബ്ധ്വാ സുപ്രീതാരാധയത്തദാ । രാജ്യശ്രിയം പരിത്യജ്യ വല്കലാജിനധാരിണീ । । ൧൮ ഗതേ ബഹുതിഥേ കാലേ വസന്തേ സമുപസ്ഥിതേ । തപോദ്യോതിതസര്വാങ്ഗീം രൂപോദാര്യഗുണാന്വിതാമ് । । സ്നാതാം സ്വഭാര്യാം ച്യവന ഉവാച മധുരാക്ഷരമ് । । ൧൯ ഏഹ്യേഹി ഭദ്രേ ഭദ്രം തേ ശയനീയം സമാശ്രയ । അപത്യം ജനയസ്യാദ്യ കുലദ്വയവിവര്ധനമ് । । 1.19.൨൦ ഏവമുക്താ തു സാ കന്യാ പ്രാഞ്ജലിഃ പതിമബ്രവീത് । ൩നാര്ഹസ്യദ്യ സുകല്യാണ സങ്ഗമം സ്ഥണ്ഡിലേഽസമേ । । ൨൧ മമ പ്രിയം കുരുഷ്വാദ്യ തതോ മാമാഹ്വയസ്വ ച । പിതൃഗേഹേ യഥാതിഷ്ഠം ശയനീയേ സുസംസ്കൃതേ । । ൨൨ ബഹുഗൈരികവര്ണാദ്യൈഃ ശ്വേതപീതാരുണാകുലേ । വസ്ത്രാലങ്കാരഗന്ധാദ്യൈസ്തഥാ ത്വമപി തത്കുരു । । ൨൩ ആത്മാനം വയസോപേതം രൂപവന്തം സുവര്ചസമ് । വസ്ത്രാലങ്കാരഗന്ധാഢ്യം പശ്യേയം യേന സാദരമ് । । ൨൪ സുകന്യായാ വചഃ ശ്രുത്വാ ച്യവനഃ പ്രാഹ ദുര്മനാഃ । ന മേഽസ്തി വിത്തം കല്യാണി പിതുസ്തേഽസ്തി യഥാ വനേ । । ൨൫ സ കഥം ഭൂഷയാമ്യദ്യ സുരൂപശ്ച കഥം വദ । പ്രോവാച സാ പതിം ഭൂയഃ പ്രഹസന്തീ കൃതാഞ്ജലിഃ । । വിത്തം ദദാവൈലവിലോ രൂപം വൈരോചനോഽദദത് । । ൨൬ ച്യവനഃ പ്രാഹ ഭാര്യാം താം ന കരിഷ്യേ തപോവ്യയമ് । ഏവമുക്ത്വാ തപശ്ചോഗ്രം തതാപ സുചിരം തദാ । । ൨൭ അഥ തത്രാഗതൌ വീരാവശ്വിനൌ കാലപര്യയാത് । ദൃഷ്ടവന്തൌ സുകന്യാം തൌ ദീപ്ത്യാ വൈ ദേവതാമിവ । । ൨൮ ഉപഗമ്യോചതുസ്താം തൌ കാ ത്വം സുന്ദരി രൂപിണീ । കിമര്ഥമിഹ ഏകാ ത്വം തിഷ്ഠസേ കസ്തവാശ്രയഃ । । ൨൯ സാ താവുവാച തന്വങ്ഗീ ശര്യാതിദുഹിതാ ഹ്യഹമ് । ഭര്താ ച ച്യവനോ മഹ്യം കൌ ച വാം മേ തഥോച്യതാമ് । । 1.19.൩൦ ഊചതുശ്ചാശ്വിനൌ ദേവാവാവാം വിദ്ധി നൃപാത്മജേ । കിം കരിഷ്യസി തേന ത്വം ജീര്ണേന ച കൃശേന ച । । ആവയോര്വൃണു ഭര്താരമേകമേവ യമിച്ഛസി । । ൩൧ സാ ത്വബ്രവീച്ച മാ മൈവം വക്തുമര്ഹൌ ദിവൌകസൌ । ഭര്താരമനുരക്താങ്ഗീ യഥാ സ്വാഹാ വിഭാവസോഃ । । ൩൨ അശ്വിനാവൂചതുഃ ആയാതു ച വിശത്വദ്യ ച്യവനോ വൈഷ്ണവീജലമ് । തതോ നൌ മധ്യഗം ഹ്യേകം വൃണീഷ്വാന്യം യമിച്ഛതി । । ൩൩ താവബ്രൂതാം സുകന്യാം തു ഗത്വാ പൃച്ഛ സ്വകം പതിമ് । തം ച പൃഷ്ട്വാ പുനശ്ചാത്രാഗച്ഛ നൌ സന്നിധൌ പുനഃ । । ൩൪. ആവാമത്രൈവ തിഷ്ഠാവോ യാവദാഗമനം തവ । സാ ഗത്വാ പ്രാഹ ഭര്താരമശ്വിനാവേവസൂചതുഃ
ശര്യാതിയുടെ കഥയിൽ, പുഷ്പദ്വിതീയയുടെ വിവരണം: സുമന്തു പറഞ്ഞു: ദ്വിതീയയിൽ അശ്വിനീദേവന്മാർ സോമപാനം ചെയ്യാൻ ച്യവനമുനിയുടെ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. രാജാവായ ശര്യാതി ഗംഗാതീരത്ത് സ്നാനത്തിനായി പോയപ്പോൾ, ഒരു വിചിത്രമായ ജനപദം കണ്ടു, അവിടം മലമൂത്രം നിറഞ്ഞ്, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, പ്രവർത്തനശേഷിയില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങ് അലഞ്ഞു. രാജാവ് ചോദിച്ചപ്പോൾ ആരും ഉത്തരം പറഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ രാജകുമാരി സുകന്യ പറഞ്ഞു: 'ഞാനും കൂട്ടുകാരികളും കാട്ടിൽ കളിക്കുമ്പോൾ, ഒരു വാൽമീകത്തിൽ നിന്ന് 'സുകന്യ, ഇവിടെ വരിക' എന്ന ശബ്ദം കേട്ടു. അതിനുള്ളിൽ രണ്ട് തീപോലുള്ള പ്രകാശങ്ങൾ കണ്ടു. കൗതുകത്താൽ ഞാൻ ദർഭാസൂചി കൊണ്ട് അതിൽ തൊട്ടു, അപ്പോൾ പ്രകാശം അപ്രത്യക്ഷമായി.' രാജാവ് ഭയന്ന് വന്ന് ഭാർഗവമുനിയെ കണ്ടു, ക്ഷമ ചോദിച്ചു. മുനി പറഞ്ഞു: 'എന്റെ മകൾ സുകന്യയെ എനിക്ക് വിവാഹം നൽകണം.' രാജാവ് സുകന്യയെ മുനിക്ക് നൽകി. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചു. ഒരു വേനൽക്കാലത്ത്, സുകന്യ ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ദേഹം അലങ്കരിച്ച്, വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച്, ഞാൻ നിന്നെ സ്നേഹത്തോടെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' ച്യവനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് സമ്പത്ത് ഇല്ല, കാട്ടിൽ നിന്നുള്ളതല്ലാതെ.' അശ്വിനീദേവന്മാർ അവിടെ എത്തി, സുകന്യയോട് ചോദിച്ചു: 'നീ ഞങ്ങളിലോ ഭർത്താവിലോ ആരെയാണു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്?' സുകന്യ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഭർത്താവിനെ വിട്ട് മറ്റാരെയും തിരഞ്ഞെടുക്കില്ല.' അശ്വിനീദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ഭർത്താവിനെ ഞങ്ങൾ മനോഹരനാക്കാം, പിന്നെ നീ തിരഞ്ഞെടുക്കാം.' അവർ ഗംഗയിൽ കുളിച്ചു, മൂവരും ഒരേ രൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ ആശങ്കപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വിനീദേവന്മാരെ ച്യവനൻ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കാളികളാക്കി, ദൈവത്വം ലഭിച്ചു.
൩൫ രൂപവന്തം ച ഭര്താരം കരിഷ്യാവോ യമിച്ഛസി । അഥ മധ്യഗതം ഹ്യേകം ഭര്തൃത്വേന വരിഷ്യസി । । ൩൬ ഏവമസ്ത്വിതി താം പ്രാഹ ഭാര്യാം ച്യവനസ്ത്വരന് । സാ തം ഗൃഹ്യ ജഗാമാശു യത്ര തൌ ഭിഷജാവുഭൌ । । ൩൭ സാ താവുവാച ച്യവനോ യഥോക്തം ഭവതോര്വചഃ । കുരുതം ഹ്യശ്വിനൌ ക്ഷിപ്രം സുകന്യാ ചേപ്സിതം൨ വൃണോത് । । ൩൮ തൌ തം സങ്ഗൃഹ്യ ഗങ്ഗായാം പ്രവിഷ്ടൌ മുനിനാ സഹ । മുഹൂര്താത്തു സമുത്തിഷ്ഠന്രൂപതശ്ച ശ്രിയാ വൃതാഃ । । ൩൯ ശോഭന്തേ സ്മ മഹാബാഹൌ കമുദ്ഭിദ്യ തപോയുതാഃ । കല്പാദൌ കലശേ യദ്വത്കഞ്ജാക്ഷ വ്യോമ വേധസഃ । । ഉദകാദുത്ഥിതാസ്തസ്മാത്സര്വേ തേ സമരൂപകാഃ ।।1.19.൪൦ സുകന്യാ തു തതോ ദൃഷ്ട്വാ ഭര്ത്താരം ദേവരൂപിണമ് । ഹര്ഷേണ മഹതാവിഷ്ടാ ന ച തം വേദ ഭാരത ।।൪൧ സമകായാഃ സമവയഃ സമരൂപാഃ സമശ്രിയഃ । വസ്ത്രാലങ്കാരസദൃശാന്ദൃഷ്ട്വാ ചിന്താം ഗതാ ചിരമ് ।।൪൨ സാ ചിന്തയിത്വാ സുചിരം വൈദ്യദേവാവുവാച ഹ । ബീഭത്സോഽപി മയാ ഭര്താ പരിത്യക്തോ ന കര്ഹിചിത് ।।൪൩ ഭവദ്ഭിരാത്മസംദൃശം കഥം൧ ത്യക്ത്വാ വൃണേ പരമ് । തസ്മാത്തമേവ ഭര്താരം പ്രയച്ഛധ്വം ദിവൌകസഃ ।।൪൪ തയാ സബഹുമാനം തൌ പ്രാഞ്ജല്യാ പ്രാര്ഥിതൌ തദാ । ദേവചിഹ്നാനി സ്വാന്യേവ ധാരയന്തൌ സുപൂജിതൌ ।।൪൫ സുകന്യാ നിപുണം തൌ തു സുനിരീക്ഷ്യ ച വിഹ്വലാ । ന രജോ ന നിമേഷോ വൈ ന സ്പൃശേതേ ധരാം പദേ ।।൪൬ അയം ച സരജാ മ്ലാനോ ഭൂമിമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി । നിമേഷം ചൈവ തസ്യൈവം ജ്ഞാത്വാ വൈ ച്യവനോ വൃതഃ ।।൪൭ ച്യവനേ വൃതേ സുകന്യയാ പുഷ്പവൃഷ്ടിഃ പപാത ഹ । ദേവദുന്ദുഭയശ്ചൈവ പ്രാവാദ്യന്ത അനേകശഃ ।।൪൮ തതസ്തു ച്യവനസ്തുഷ്ടോ ദിവ്യരൂപധരസ്തദാ । ഉവാച തൌ തു സുപ്രീത അശ്വിനൌ കിം കരോമി വാമ് ।।൪൯ ഭാര്യാ ദത്താ കൃതം രൂപം ദേവാനാമപി ദുര്ലഭമ് । ഉപകാരം വരിഷ്ഠം യോ ന കരോത്യുപകാരിണഃ ।।1.19.൫൦ ഏകവിംശത്സ ഗച്ഛേച്ച നരകാണി ക്രമേണ വൈ । തസ്മാദഹം വരിഷ്ഠം വൈ കരിഷ്യേഽഹമമാനുഷമ് । । ൫൧ ഉപകാരം ഭവദ്ഭ്യാം തു പ്രീതഃ കുര്യാം സുനിശ്ചിതമ് । യജ്ഞഭാഗഫലം ദദ്യാം യദ്ദേവേഷ്വപി ദുര്ലഭമ് । । ൫൨ ഏവമുക്ത്വാ തു ദേവേശൌ വിസസര്ജ മഹാമുനിഃ । ആജഗാമാശ്രമം പുണ്യം സഹഭാര്യോ മുദാന്വിതഃ । । ൫൩ അഥ ശുശ്രാവ ശര്യാതിശ്ച്യവനം ദേവരൂപിണമ് । ജഗാമ ച മഹാതേജാ ദ്രഷ്ടും മുനിവരം വശീ । । ൫൪ തം ദൃഷ്ട്വാ പ്രണിപത്യാദൌ പ്രതിപൂജ്യ യഥാര്ഹതഃ । സുകന്യാം തു തതോ ദൃഷ്ട്വാ പ്രണിപത്യാഭിനന്ദ്യ ച । । ൫൫ സസ്വജേ മൂര്ധ്നി ആഘ്രായ തതോത്സങ്ഗം ൧ സമാനയത് । സാ തസ്യാഃ സസ്വജേ പ്രേമ്ണാ ആനന്ദാശ്രുപരിപ്ലുതാ । । സംസ്ഥാപ്യ താം മുദാ യുക്തോ നൃപതിഃ സഹ ഭാര്യയാ । । ൫൬ ഭൂയോഽബ്രവീത്സുസംതുഷ്ടം ച്യവനസ്തം നരാധിപമ് । സംഭാരം കുരു യജ്ഞാര്ഥം യാജയിഷ്യേ നരാധിപ । । ൫൭ ഏവമുക്തഃ സ നൃപതിഃ പ്രണിപത്യ മഹാമുനിമ് । ജഗാമ സ്വപുരം ഹൃഷ്ടോ യജ്ഞാര്ഥം യത്നമാചരത് । । ൫൮ സപ്രേഷ്യാന്പ്രേഷയന്ക്ഷിപ്രം യജ്ഞാര്ഥേ ദ്രവ്യമാഹരത് । മംത്രിപുരോഹിതാചാര്യാനാനയാമാസ സത്വരമ് । । ൫൯ സമാനീതേഷു സര്വേഷു തേഷു ദ്രവ്യേഷു ഭാരത । ആജഗാമ വിശുദ്ധാത്മാ ച്യവനഃ സഹ ഭാര്യയാ । । 1.19.൬൦ സമ്പൂജിതശ്ച ശുശ്രാവ മഹാന്തം ത്യാഗമൌജസമ് । അന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ സാര്ദ്ധമത്ര്യങ്ഗിരസഭാര്ഗവൈഃ । । ൬൧ പ്രവര്തിതേ മഹായജ്ഞേ യജമാനേ നൃപോത്തമേ । ഋത്വിക്ത്വകര്മനിരതേ ഹൂയമാനേ ഹുതാശനേ । । ആഹൂതാഃ സ്വാഗതാഃ സര്വേ ഭാഗാര്ഥം ത്രിദിവാലയാഃ । । ൬൨ യജ്ഞഭാഗേ പ്രവൃത്തേ തു ശാസ്ത്രോക്തേന വിധാനതഃ । ആഗതാവശ്വിനൌ തത്ര ആഹൂതോ ച്യവനേന തു । । ൬൩ ആഹ്വാനേ ക്രിയമാണേ തു അശ്വിഭ്യാം തു തദാ നൃപ । പ്രോവാചേന്ദ്രോഽഥ ച്യവനം നൈതൌ ഭാഗാന്വിതൌ കുരു । । ദേവാനാം ഭിഷജാവേതൌ ന ഭാഗാര്ഹൌ ന ദൈവതൌ । । ൬൪ ച്യവനസ്ത്വിംദ്രമാഹേദം ദേവൌ ഹ്യേതാവുഭാവപി । മമോപകാരിണാവേതൌ ദദ്മി ഭാഗം ന സംശയഃ । । ൬൫ തതോ ഹ്യുവാച സക്രോധഃ സ ശക്രശ്ച്യവനം രുഷാ । വിപ്രര്ഷേ പ്രഹരിഷ്യാമി യദി ഭാഗം പ്രയച്ഛസി । । ൬൬ ഏവമുക്തസ്തു വിപ്രര്ഷിര്ന ചോവാചാപി കിഞ്ചന । ഭാഗൌ ദദൌ ച സോഽശ്വിഭ്യാം സ്രുവമുദ്യമ്യ മന്ത്രതഃ । । ൬൭ അഥ ഉദ്യമ്യ ഭിദുരം മോക്തുകാമോ ദിവസ്പതിഃ । സ്തമ്ഭിതശ്ച്യവനേനാഥ സവജ്രഃ സ നരാധിപ । । ൬൮ സ സ്തമ്ഭയിത്വാത്വിന്ദ്രം തു ഭാഗം ദത്ത്വാശ്വിനോര്വശീ । സമാപയാമാസ തദാ യജ്ഞകര്മ യഥാര്ഥവത് । । ൬൯ കഞ്ജജോഽഥാജഗാമാശു ആഹ ച ച്യവനം തദാ । ഉത്തംഭ്യതാമയം ലേഖോ ഭാഗശ്ചാസ്ത്വശ്വിനോരിഹ ।।1.19.൭൦ തഥേന്ദ്രസ്തമുവാചേദം ച്യവനം പ്രീതമാനസഃ । ജാനാമി ശക്തിം തപസശ്ച്യവനേഹ തവോത്തമാമ് ।।൭ ൧ ഖ്യാപനാര്ഥം ഹി തപസസ്തവ ഏതത്കൃതം മയാ । അദ്യപ്രഭൃതി ഭാഗോഽസ്തു ദേവത്വം ചാശ്വിനോസ്തഥാ ।।൭൨ യസ്ത്വിമാം തപസഃ ഖ്യാതിം ത്വദീയാം വൈ പഠിഷ്യതി । ശൃണുയാദ്വാപി ശുദ്ധാത്മാ തസ്യ പുണ്യഫലം ശൃണു ।।൭൩ വിരോചനസദോ ഗത്വാ ഗത്വാ പുഷ്പസദസ്തഥാ । കാലേഽഥ വാമദേവസ്യ മുഞ്ജകേശസദസ്തഥാ ൭൪ ഏവമുക്ത്വാ ജഗാമാശു ദേവഃ സ്വഭവനം വശീ । ച്യവനോഽപി സഭാര്യോ വൈ ശയാര്തിശ്ചാശ്രമം ഗതഃ ।।൭൫ അഥാപശ്യദ്വിമാനാഭം ഭവനം ദേവനിര്മിതമ് । ശയ്യാസനവരൈര്ജുഷ്ടം സര്വകാമസമൃദ്ധിമത് ।।൭൬ ൧ഉദ്യാനവാപിഭിര്ജുഷ്ടം ദേവേന്ദ്രേണ സമാഹൃതമ് । ൨ഗോഖണ്ഡസന്നിഭം രേജേ ഗൃഹം തദ്ഭുവി ദുര്ലഭമ് ।।൭൭ സുഭൂഷണാനി ദിവ്യാനി രത്നവന്തി മഹാന്തി ച । അരജാന്സി ച വസ്ത്രാണി ദിവ്യപ്രാവരണാനി ച । ।൭൮ തത്സര്വമഖിലം സഹ പത്ന്യാ മഹാമുനിഃ । മുദം പരമികാം ലേഭേ ശക്രം ച പ്രശശംസ ഹ ।।൭൯ ഏവമിഷ്ടാ തിഥിരിയം ദ്വിതീയാ അശ്വിനോര്നൃപ । ദേവത്വം യജ്ഞഭാഗം ച സമ്പ്രാപ്താവിഹ ഭാരത ।।1.19.൮൦ ഉപോഷ്യാ വിധിനാ യേന തം ശൃണുഷ്വ നരാധിപ । രൂപം സുരൂപം യോ വാഞ്ഛേദ്ദ്വിതീയായാം നരാധിപ । । ൮൧ കാര്തികേ ശുക്ലപക്ഷസ്യ ദ്വിതീയായാം നരാധിപ । പുഷ്പാഹാരോ വര്ഷമേകം ഭവേത്സ നിയതാത്മവാന് । । ൮൨ കാലപ്രാപ്താനി യാനി സ്യുര്ഹവിഷ്യം കുസുമാനി തു । ഭുഞ്ജീയാത്താനി ദത്ത്വാ തു ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ നരാധിപ । । ൮൩ സൌവര്ണരൌപ്യപുഷ്പാണി അഥ വാ ജലജാനി ൧ ച । വ്രതാന്തേ തസ്യ സന്തുഷ്ടൌ ദേവൌ ത്രിഭുവനേഽശ്വിനൌ । । ൮൪ ദദതുഃ കാമഗം ദിവ്യം വിമാനമതിതേജസമ് । സുചിരം ദിവി നാരീഭിര്ലോകേഽസൌ രമതേഽശ്വിനോഃ । । ൮൫ ഇഹ ചാഗത്യ കല്പാന്തേ ജാതോ വിപ്രഃ പുരസ്കൃതഃ । വേദവേദാംഗവിദുഷഃ സപ്തജന്മാന്തരാണ്യസൌ । । ൮൬ ജാതോ ജാതോ ഭവേദ്വിദ്വാന്ബ്രാഹ്മണോഽസൌ കൃതേ യുഗേ । ദാതാ യജ്ഞപതിര്വാഗ്മീ ആധിവ്യാധിവിവര്ജിതഃ । । ൮൭ പുത്രപൌത്രൈഃ പരിവൃതഃ സഹ പന്ത്യാഽവസച്ചിരമ് । മധ്യദേശേ സുനഗരേ ൨ ധര്മിഷ്ഠോ രാജ്യഭാഗ്ഭവേത് । । ൮൮ ഇത്യേഷാ കഥിതാ തുഭ്യം ദ്വിതീയാ പുഷ്പസംജ്ഞിതാ । ഫലസംജ്ഞാ തഥാന്യാ സ്യാത്സുതേ വൈ മുഞ്ജകേശിനി । । ൮൯ സുഷ്ഠു പുണ്യാ പാപഹരാ വിഷ്ടരശ്രവസഃ പ്രിയാ । അശൂന്യശയനാ ലോകേ പ്രഖ്യാതാ കുരുനന്ദന । । 1.19.൯൦ താമുപോഷ്യ നരോ രാജഞ്ഛ്രദ്ധാഭക്തിപുരസ്കൃതഃ । ഋദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം വാഥ ഭാര്യയാ സഹ മോദതേ । । ൯൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ദ്വിതീയാകല്പേ ശര്യാത്യാഖ്യാനേ പുഷ്പദ്വിതീയാവര്ണനം നാമൈകോനവിംശോഽധ്യായഃ
നിന്റെ ഭർത്താവിനെ മനോഹരനാക്കാമെന്ന് അശ്വിനീദേവന്മാർ സമ്മതിച്ചു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ കൂട്ടി അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അവർ മൂവരും ഗംഗയിൽ കുളിച്ചു, ഒരേ രൂപത്തോടും ഭംഗിയോടും പുറത്തുവന്നു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വിനീദേവന്മാർക്ക് ദൈവത്വവും യജ്ഞഭാഗവും ലഭിച്ചു. ഈ ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ, ഒരു വർഷം പൂക്കളാൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ, അശ്വിനീദേവന്മാർ അത്ഭുതവിമാനം നൽകും, ആൾ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ദീർഘകാലം സുഖത്തോടെ ജീവിക്കും. ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചാൽ, ഏഴു ജന്മങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണനായി, ധന്യനും, വാഗ്മിയും, രോഗരഹിതനുമായിരിക്കും. ഈ ദ്വിതീയ തിഥി പുഷ്പദ്വിതീയ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്.
അശൂന്യശയനാ നാമ്ന്യാഃ ദ്വിതീയാതിഥേര്മഹത്ത്വമ് ശതാനീക ഉവാച ബ്രൂഹി മേ ദ്വിജശാര്ദൂല ദ്വിതീയാം ഫലസംജ്ഞിതാമ് । യാമുപോഷ്യ നരോ യോഷിദ്വിയോഗം നേഹ ഗച്ഛതി । । ൧ പത്ന്യാ നരോ മുനിശ്രേഷ്ഠ ഭാര്യാ ച പതിനാ ൧ സഹ । താമഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി വിധവാ സ്ത്രീ ന ജായതേ । । ഉപോഷിതേന യേനാര്യ പത്ന്യാ ച സഹിതോ നരഃ । । ൨ തന്മേ ബ്രൂഹി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ശ്രേയോഽര്ഥം നരയോഷിതാമ് । യേന മേ കൌതുകം ബ്രഹ്മഞ്ഛ്രുത്വാപൂര്വം പ്രസര്പതി । । ൩ സുമന്തുരുവാച അശൂന്യശയനാം നാമ ദ്വിതീയാം ശൃണു ഭാരത । യാമുപോഷ്യ ന വൈധവ്യം സ്ത്രീ പ്രയാതി നരാധിപ । । പത്നീവിയുക്തശ്ച നരോ ന കദാചിത്പ്രജായതേ । ।൪ ശേതേ ജഗത്പതിഃ കൃഷ്ണഃ ശ്രിയാ സാര്ധം യദാ നൃപ । അശൂന്യശയനാ നാമ തദാ ഗ്രാഹ്യാ ഹി സാ തിഥിഃ । । ൫ കൃഷ്ണപക്ഷേ ദ്വിതീയായാം ശ്രാവണേ മാസി ഭാരത । ഇദമുച്ചാരയേത്സ്നാതഃ പ്രണമ്യ ജഗതഃ പതിമ് । । ശ്രീവത്സധാരിണം ദേവം ഭക്ത്യാഭ്യര്ച്യ ശ്രിയാ സഹ । । ൬ ശ്രീവത്സധാരിഞ്ഛ്രീകാന്ത ശ്രീവത്സ ശ്രീപതേഽവ്യയ । ഗാര്ഹസ്ഥ്യം മാ പ്രണാശം മേ യാതു ധര്മാര്ഥകാമദമ് । । ൭ ഗാവശ്ച മാ പ്രണശ്യന്തു മാ പ്രണശ്യന്തു മേ ജനാഃ । । ൮ ജാമയോ മാ പ്രണശ്യന്തു മത്തോ ദാമ്പത്യഭേദതഃ । ലക്ഷ്മ്യാ വിയുജ്യേഽഹം ദേവ ന കദാചിദ്യഥാ ഭവാന് । । ൯ തഥാ കലത്രസമ്ബന്ധോ ദേവ മാ മേ വിയുജ്യതാമ് । ലക്ഷ്മ്യാ ന ശൂന്യം വരദ യഥാ തേ ശയനം സദാ । । 1.20.൧൦ ശയ്യാ മമാപ്യശൂന്യാസ്തു തഥാ തു മധുസൂദന । ഏവം പ്രമാദ്യ പൂജാം ച കൃത്വാ ലക്ഷ്മ്യാസ്തഥാ ഹരേഃ । । ൧൧ ഫലാനി ദദ്യാച്ഛായായാമഭീഷ്ടാനി ജഗത്പതിമ് । നക്തം ൧ പ്രണമ്യായതനേ ഹവിര്ഭുഞ്ജീത വാഗ്യതഃ । । ൧൨ ബ്രാഹ്മണായ ദ്വിതീയേഽഹ്നി ശക്ത്യാ ദദ്യാച്ച ദക്ഷിണാമ് । । ൧൩ ശതാനീക ഉവാച കാനി താനി അഭീഷ്ടാനി കേശവസ്യ ഫലാനി തു । യോജ്യാനി ശയനേ വിപ്ര ദേവദേവസ്യ കഥ്യതാമ് । । ൧൪ കിം ച ദാനം ദ്വിതീയേഽഹ്നി ദാതവ്യം ബ്രാഹ്മണസ്യ തു । ഭക്തൈര്നരൈര്ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ദേവദേവസ്യ ശക്തിതഃ । । ൧൫ സുമന്തുരുവാച യാനി തത്ര മഹാബാഹോ കാലേ സന്തി ഫലാനി തു। മധുരാണി സുതീവ്രാണി ന ചാപി കടുകാനി തു । । ൧൬ ദാതവ്യാനി നൃപശ്രേഷ്ഠ സ്വശക്ത്യാ ശയനേ നൃപ । മധുരാണി പ്രദത്താനി നരോ വല്ലഭതാം യജേത് । । ൧൭ യോഷിച്ച കുരുശാര്ദൂല ഭര്തുര്വല്ലഭതാമിയാത് । തസ്മാത്കടുകതീവ്രാണി സ്ത്രീലിങ്ഗാനി വിവര്ജയേത് । । ൧൮ ഖര്ജൂരമാതുലിങ്ഗാനി ശ്വേതേന ശിരസാ സഹ । ഫലാനി ശയനേ രാജന്യജ്ഞഭാഗഹരസ്യ തു । । ൧൯ ദേയാനി കുരുശാര്ദൂല സ്വശക്ത്യാ മുഞ്ജകേശിനേ । ഏതാന്യേവ തു വിപ്രസ്യ ഗാങ്ഗേയസഹിതാനി തു । । 1.20.൨൦ ദ്വിതീയേഽഹ്നി പ്രദേയാനി ഭക്ത്യാ ശക്ത്യാ ച ഭാരത । വാസോദാനം തഥാ ധാന്യഫലദാനസമന്വിതമ് । । ഗാങ്ഗേയസ്യ വിശേഷേണ ധാന്യദാനം പ്രചക്ഷതേ । । ൨൧ ഏവം കരോതി യഃ സമ്യങ്നരോ മാസചതുഷ്ടയമ് । തതോ ജന്മത്രയം വീര ഗൃഹഭങ്ഗോ ന ജായതേ । । ൨൨ അശൂന്യശയനശ്ചാസൌ ധര്മകാമാര്ഥസാധനഃ । ഭവത്യവ്യാഹതൈശ്വര്യഃ പുരുഷോ നാത്ര സംശയഃ । । ൨൩ ൧നാരീ ച രാജന്ധര്മജ്ഞാ വ്രതമേതദ്യഥാവിധി । യാ കരോതി ന സാ ശോച്യാ ബന്ധുവര്ഗസ്യ ജായതേ । । ൨൪ വൈധവ്യം ദുര്ഭഗത്വം ച ഭര്തൃത്യാഗം ച സത്തമ । നാപ്നോതി ജന്മ ത്രിയതമേതച്ചീര്ത്വാ൨ മഹാവ്രതമ് । । ൨൫ അദത്ത്വാ കടുകാനീഹ ഫലാനി കുരുനന്ദന । ഖര്ജൂരമാതുലിങ്ഗാനി ബൃഹത്ഫലശിരാംസി ച । । ൨൬ ദത്ത്വാ ദ്വിജേഭ്യോ രാജേന്ദ്ര മധുരാണി പരാണി ച । തസ്മാത്സ്വശക്ത്യാ യത്തേന ദേയാനി മധുരാണി ച । । ൨൭ ഇത്യേഷാ കഥിതാ കൃഷ്ണദ്വിതീയാ തിഥിരുത്തമാ । യാമുപോഷ്യ നരോ രാജന്നൃദ്ധിം വൃദ്ധിം തഥാ വ്രജേത് । । ൨൮ ശതാനീക ഉവാച ഭവതാ കഥിതേയം വൈ ദ്വിതീയാ തിഥിരുത്തമാ । അശ്വിഭ്യാം ദ്വിജശാര്ദൂല കഥമസ്യാം ജനാര്ദനഃ । । ൨൯ സമ്പൂജ്യഃ ഫലസംജ്ഞായാം കഥിതഃ പദ്മയാ സഹ । തദത്ര കൌതുകം മഹ്യം സുമഹജ്ജായതേ ദ്വിജ । । 1.20.൩൦ സുമന്തുരുവാച ഏവമേതന്ന സന്ദേഹോ തഥാ വദസി ഭാരത । അശ്വിനോര്വൈ തിഥിരിയം കിം തു വാക്യം നിബോധ മേ । । ൩൧ അശൂന്യശയനാ ദത്താ ൧വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । അശ്വിഭ്യാം കുരു ശാര്ദൂല പ്രീതയേ മുഞ്ജകേശിനഃ । । ൩൨ താവേവ കുരുശാര്ദൂല പൂജ്യേതേഽത്ര മഹീപതേ । നാസത്യൌ ഭഗവാന്വിഷ്ണുര്ദത്തശ്ച ശ്രീര്വിഭാവ്യതേ । । ൩൩ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ദ്വിതീയാകല്പസമാപ്തൌ വിംശോഽധ്യായഃ
അശൂന്യശയനാ എന്ന പേരിലുള്ള ദ്വിതീയ തിഥിയുടെ മഹത്വം: ശതാനീകൻ ചോദിച്ചു: ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ ഭാര്യയെയും ഭർത്താവിനെയും വേർപാട് വരില്ലെന്ന് പറയുന്നു. അതിന്റെ വിധി വിശദമായി പറയൂ. സുമന്തു പറഞ്ഞു: അശൂന്യശയനാ എന്ന ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ സ്ത്രീക്ക് വിധവാവേണ്ടി വരില്ല, ഭർത്താവിനെയും ഭാര്യയെയും വേർപാടില്ല. കൃഷ്ണൻ ശ്രീദേവിയോടൊപ്പം ശയനിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ തിഥിയിൽ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ദ്വിതീയയിൽ, ശുദ്ധമായി സ്നാനം ചെയ്ത്, ഭക്തിയോടെ ശ്രീവത്സധാരിയെ പ്രാർത്ഥിക്കണം: 'എന്റെ ഗൃഹസ്ഥജീവിതം നിലനിൽക്കട്ടെ, ഗോമാതാക്കളും കുടുംബവും സംരക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ, ദാമ്പത്യബന്ധം അക്ഷുന്യമായിരിക്കട്ടെ.' അന്ന് ലക്ഷ്മിയെയും ഹരിയെ പൂജിച്ച്, ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നിഴലിൽ സമർപ്പിച്ച്, രാത്രി ഹവിരഭോജനവും, ദ്വിതീയയിൽ ബ്രാഹ്മണന് ദാനവും ചെയ്യണം. മധുരഫലങ്ങൾ ശയനത്തിൽ വയ്ക്കണം; കർജൂറ്, മാതുലിംഗം പോലുള്ള കഠിനഫലങ്ങൾ ഒഴിവാക്കണം. നാല് മാസം ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങൾ ഗൃഹഭംഗം ഉണ്ടാകില്ല. പുരുഷനും സ്ത്രീയും ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, ദാമ്പത്യസൗഖ്യം നിലനിൽക്കും.
തൃതീയാതിഥിവ്രതമാഹാത്മ്യമ് സുമന്തരുവാച പതിവ്രതാ പതിപ്രാണാ പതിശുശ്രൂഷണേ രതാ । ഏവംവിധാപി യാ പ്രോക്താ ശുചിഃ സംശോഭനാ സതീ । । ൧ സോപവാസാ തൃതീയാം തു ലവണം പരിവര്ജയേത് । സാ ഗൃഹ്ണാതി ച വൈ ഭക്ത്യാ വ്രതമാമരണാന്തികമ് । । ൨ ഗൌരീ ദദാതി സന്തുഷ്ടാ രൂപം സൌഭാഗ്യമേവ ച । ലാവണ്യം ലലിതം ഹൃദ്യം ശ്ലാഘ്യം പുംസാം മനോരമമ് । । ൩ പുംസോ മനോരമാ നാരീ ഭര്ത്താ നാര്യാ മനോരമഃ । ഗൌരീവ്രതേന ഭവതി രാജഁല്ലവണവര്ജനാത് । । ൪ ഇദം വ്രതം പ്രതി വിഭോ ധര്മരാജസ്യ ശൃണ്വതഃ । ഉമയാ ച പുരാ പ്രോക്തം യദ്വാക്യം തന്നിബോധ മേ । । ൫ മയാ വ്രതമിദം സൃഷ്ടം സൌഭാഗ്യകരണം നൃണാമ് । മര്ത്യേ തു നിയതാ നാരീ വ്രതമേതച്ചരിഷ്യതി । । സഹ ഭര്ത്രാ സ മോദേത യഥാ ഭര്താ ഹരോ മമ । । ൬ യാ ച കന്യാ ന ഭര്താരം വിന്ദതേ ശോഭനാ സതീ । സാ ത്വിദം വ്രതമുദ്ദിശ്യ ഭവേദക്ഷാരഭോജനാ । । മച്ചിത്താ മന്മനാഃ കുര്യാന്മദ്ഭക്താ മത്പരിഗ്രഹാ । । ൭ ഗൌരീം സംസ്ഥാപ്യ സൌവര്ണീം ഗന്ധാലങ്കാരഭൂഷിതാമ് । വസ്ത്രാലങ്കാരസംവീതാം പുഷ്പമണ്ഡലമണ്ഡിതാമ് । । ൮ ലവണം ഗുഡം ഘൃതം തൈലം ദേവ്യൈ ശക്ത്യാ നിവേദയേത് । ൧ കടുഖണ്ഡം ജീരകം ച പത്രശാകം ച ഭാരത । । ൯ ഗുഡഘൃഷ്ടാംസ്തഥാപൂപാന്ഖഡവേഷ്ടാംസ്തഥാ നൃപ । ബ്രാഹ്മണേ വ്രതസമ്പന്നേ പ്രദദ്യാത്സുബഹുശ്രുതേ । । 1.21.൧൦ ശുക്ലപക്ഷേ സദാ ദേയാ യഥാ ശക്ത്യാ ഹിരണ്മയീ । ധനഹീനേ തു ഭക്ത്യാ൨ ച മധുവൃക്ഷമയീ നൃപ । । ൧൧ അര്ച്യാ നിത്യം സംനിധാനാത്തത്ര ഗൌരീ ന സംശയഃ । അക്ഷാരലവണം രാത്രൌ ഭുംക്തേ ചൈവ സുവാഗ്യതാ । । ൧൨ ഗൌരീ സന്നിഹിതാ നിത്യം ഭൂമൌ പ്രസ്തരശായിനീ
സുമന്തു പറഞ്ഞു: ഭർത്താവിനെ ആത്മാവുപോലെ സ്നേഹിച്ച്, സേവനത്തിൽ താൽപര്യമുള്ള, ശുദ്ധിയുള്ള, സതിയായ ഭാര്യ, തൃതീയ തിഥിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്ത് ഉപ്പു ഒഴിവാക്കണം. അവൾ ഈ വ്രതം ഭക്തിയോടെ ജീവിതാവസാനം വരെ അനുഷ്ഠിക്കണം. ഗൗരി ദേവി സന്തോഷത്തോടെ ഭംഗിയും സൗഭാഗ്യവും നൽകും. ഭർത്താവിനും ഭാര്യയ്ക്കും പരസ്പരം ആകർഷണം ഉണ്ടാകും. ഗൗരിവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ഉപ്പു ഒഴിവാക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഈ ഫലം ലഭിക്കും.
ഏവം നിയമയുക്തസ്യ൪ ദേവ്യാ യത്സമുദാഹൃതമ് । । ൧൩ തച്ഛൃണുഷ്വ മഹാബാഹോ കഥ്യമാനം മഹാഫലമ് । ഭര്താരം തു ലഭേത്കന്യാ യം വാച്ഛതി മനോഽനുഗമ് । । ൧൪ സുചിരം സഹ വൈ ഭര്ത്രാ ക്രീഡയിത്വാ൫ ഇഹൈവ സാ । സന്തതിം ച പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സഹ തേനൈവ ഗച്ഛതി । । ൧൫ ഹേലിലോകം ചന്ദ്രലോകം ലോകം ചിത്രശിഖണ്ഡിനഃ । ഗത്വാ യാതി സദോ രാജന്വാമദേവസ്യ ഭാരത । । ൧൬ വിധവാ തു യദാ രാജന്ദേവ്യാ വ്രതപരായണാ
ഇങ്ങനെ നിയന്ത്രണത്തോടെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച് ദേവി പറഞ്ഞത് ഞാൻ പറയാം, മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, അതു വലിയ ഫലമുള്ളതാണെന്ന് കേൾക്കൂ. ഒരു പെൺകുട്ടിക്ക് മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെയാണ് ഭർത്താവായി ലഭിക്കുക. ഭർത്താവിനൊപ്പം ദീർഘകാലം സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ച്, സന്തതിയും സ്ഥാപിച്ച്, പിന്നെ അവനോടൊപ്പം തന്നെ യാത്ര ചെയ്യുന്നു. അവൾ ഹേലിലോകം, ചന്ദ്രലോകം, ചിത്രശിഖണ്ടിയുടെ ലോകം എന്നിവയിലൂടെയും, പിന്നീട് വാമദേവന്റെ സദസ്സിലേക്കും പോകുന്നു, ഭാരത.
ഭര്ത്താരം നിയതാ നിത്യം സദാര്ചനപരായണാ । । ൧൭ ഇഹ ചോത്സൃജ്യ ദേഹം സ്വം ദൃഷ്ട്വാ ഹരിപുരേ പ്രിയമ് । ആക്ഷിപ്യ യമദൂതേഭ്യഃ സഹ ഭര്ത്രാ രമേദ്ദിവി । । ൧൮ വര്ഷകോടിം ദശഗുണാം രമിത്വാ സാ ഇഹാഗതാ । ഭര്ത്രാ സഹൈവ പൂര്വോക്തം ലഭതേ ഫലമീപ്സിതമ് । । ൧൯ ഇന്ദ്രാണ്യാപി വ്രതമിദം പുത്രാര്ഥിന്യാ നരാധിപ । ലബ്ധഃ പുത്രോ വ്രതസ്യാന്തേ ജയന്തോ നാമ നാമതഃ । । 1.21.൨൦ അരുന്ധത്യാ തഥാ ചീര്ണം വശിഷ്ഠം പ്രതി കാമതഃ । ദൃശ്യതേ ദിവി ചാദ്യാപി വശിഷ്ഠസ്യ സമീപതഃ । । ൨൧ രോഹിണ്യാ ലവണത്യാഗാത്സപന്നീഗണമര്ദനമ് । ലബ്ധം ദേവ്യാഃ പ്രസാദേന സൌഭാഗ്യമചലം ദിവി । । ൨൨ ഇത്യേഷാ തിഥിരിത്യേവ തൃതീയാ ലോകപൂജിതാ । സദാ വിശേഷതഃ പുണ്യാ വൈശാഖേ മാസി യാ ഭവേത് । । ൨൩ പുണ്യാ ഭാദ്രപദേ മാസി മാഘേപ്യേവം ന സംശയഃ । മാഘേ ഭാദ്രപദേ ചാപി സ്ത്രീണാം ധന്യാ൧ പ്രചക്ഷതേ । । ൨൪ സാധാരണീ തു വൈശാഖേ സര്വലോകസ്യ ഭാരത । മാഘമാസേ തൃതീയായാം ഗുഡസ്യ ലവണസ്യ ച । । ദാനം ശ്രേയസ്കരം രാജന്സ്ത്രീണാം൨ ച പുരുഷസ്യ ച । । ൨൫ ഗുഡേന തുഷ്യതേ ദത്തോ ലവണേന തു വിശ്വഭൂഃ । ഗുഡപൂപാസ്തു ദാതവ്യാ മാസി ഭാദ്രപദേ തഥാ । । ൨൬ തൃതീയായാം തു മാഘസ്യ വാമദേവസ്യ പ്രീതയേ । വാരിദാനം പ്രശസ്തം സ്യാന്മോദകാനാം ച ഭാരത । । ൨൭ വൈശാഖേ മാസി രാജേന്ദ്ര തൃതീയാ ചന്ദനസ്യ ച । വാരിണാ തുഷ്യതേ വേധാ മോദകൈര്ഭീമ ഏവ ഹി । । ദാനാത്തു ചന്ദനസ്യേഹ കഞ്ജജോ നാത്ര സംശയഃ । । ൨൮ യാത്വേഷാ കുരുശാര്ദൂല വൈശാഖേ മാസി വൈ തിഥിഃ । തൃതീയാ സാഽക്ഷയാ ലോകേ ഗീര്വാണൈരഭിനന്ദിതാ । । ൨൯ ആഗതേയം മഹാബാഹോ ഭൂരി ചന്ദ്രം വസുവ്രതാ । കലധൌതം തഥാന്നം ച ഘൃതം ചാപി വിശേഷതഃ । । യദ്യദ്ദത്തം ത്വക്ഷയം സ്യാത്തേനേയമക്ഷയാ സ്മൃതാ । । 1.21.൩൦ യത്കിഞ്ചിദ്ദീയതേ ദാനം സ്വല്പം വാ യദി വാ ബഹു । തത്സര്വമക്ഷയം സ്യാദ്വൈ തേനേയമക്ഷയാ സ്മൃതാ । । ൩൧ യോഽസ്യാം ദദാതി കരകന്വാരിബീജസമന്വിതാന് । സ യാതി പുരുഷോ വീര ലോകം വൈ ഹേമമാലിനഃ । । ൩൨ ഇത്യേഷാ കഥിതാ വീര തൃതീയാ തിഥിരുത്തമാ । യാമുപോഷ്യ നരോ രാജന്നൃദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം ഭജേത് । । ൩൩ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി തൃതീയാകല്പവിധിവര്ണനം നാമൈകവിംശോഽധ്യായഃ
ഭർത്താവിനോടു വിശുദ്ധയായും, എപ്പോഴും ആരാധനയിൽ ലീനയായും ആയ സ്ത്രീ, ഈ ലോകത്ത് ദേഹം വിട്ട് ഹരിപുരിയിൽ ഭർത്താവിനെ കണ്ടു, യമദൂതന്മാരിൽ നിന്ന് അവനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനൊപ്പം സ്വർഗത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും. അവൾ കോടിവർഷം പത്ത് മടങ്ങ് ഭർത്താവിനൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു, പിന്നെ ഈ ലോകത്ത് തിരിച്ചുവന്ന് മുൻപേ പറഞ്ഞ ഫലങ്ങൾ ഭർത്താവിനൊപ്പം തന്നെ ലഭിക്കും. ഇന്ദ്രാണി പോലും പുത്രാർത്ഥം ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; വ്രതം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ജയന്തൻ എന്ന പുത്രനെ ലഭിച്ചു. അരുന്ധതി വശിഷ്ഠനു വേണ്ടി ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; ഇന്നും സ്വർഗത്തിൽ വശിഷ്ഠന്റെ അടുത്ത് അരുന്ധതി ദൃശ്യമാണ്. രോഹിണി ഉപ്പു ഉപേക്ഷിച്ച്, പന്നിഗണങ്ങളെ ജയിച്ച്, ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ സ്വർഗത്തിൽ അചഞ്ചലമായ സൗഭാഗ്യം നേടി. ഇതാണ് ലോകത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന തൃതീയാ തിഥി; പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖമാസത്തിൽ അതി പുണ്യമാണ്. ഭാദ്രപദമാസത്തിലും മാഘമാസത്തിലും ഈ തിഥി പുണ്യമാണെന്ന് സംശയമില്ല; ഈ മാസങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് ഏറ്റവും ഭാഗ്യമാണെന്ന് പറയുന്നു. വൈശാഖത്തിൽ ഈ തൃതീയാ തിഥി എല്ലാവർക്കും സാധാരണമാണ്, ഭാരത. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയയിൽ വെള്ളവും ഉപ്പും ദാനം ചെയ്യുന്നത് സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും ഉത്തമമാണ്. ഉപ്പ് ദാനം ചെയ്താൽ വിശ്വഭൂദേവൻ സന്തോഷിക്കും; ഭാദ്രപദത്തിൽ ഗുഡപൂപ്പം ദാനം ചെയ്യണം. മാഘത്തിലെ തൃതീയയിൽ വാമദേവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ വെള്ളം ദാനം ചെയ്യലും, മോദകം ദാനം ചെയ്യലും ഉത്തമമാണ്. വൈശാഖത്തിൽ തൃതീയയിൽ ചന്ദനം ദാനം ചെയ്യണം; വെള്ളം ദാനം ചെയ്താൽ സൃഷ്ടികർത്താവും, മോദകം ദാനം ചെയ്താൽ ഭീമനും സന്തോഷിക്കും. ചന്ദനം ദാനം ചെയ്താൽ കഞ്ചൻ എന്ന ഫലം ലഭിക്കും, സംശയമില്ല. വൈശാഖത്തിൽ ഈ തൃതീയാ തിഥി അക്ഷയതിഥിയായി ദേവതകൾ tarafından അഭിനന്ദിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ദിവസത്തിൽ ധാന്യവും, ചന്ദ്രം പോലെയുള്ള വസ്ത്രങ്ങളും, കാൽക്കളഞ്ഞ അന്നവും, പ്രത്യേകിച്ച് നെയ്യും ദാനം ചെയ്താൽ അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും. ചെറുതോ വലിയതോ എന്ത് ദാനം ചെയ്താലും അതിന് അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ തിഥി അക്ഷയതിഥി എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ദിവസത്തിൽ കരക, വെള്ളം, വിത്ത് എന്നിവയോടെ ദാനം ചെയ്താൽ ആൾ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളുള്ള ലോകത്തിൽ എത്തും. ഇവയാണ് മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, ഉത്തമമായ തൃതീയാ തിഥിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണം; ഈ തിഥിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ധനവും ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കും.
ഇവിടെ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ള കാര്യങ്ങളും വലിയ കാര്യങ്ങളും ഒരു നിമിഷത്തിൽ സഫലമാകുന്നു; കുതിരകളും രഥങ്ങളും ഉള്ള ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച്, പുത്രന്മാരും സുഹൃത്തുക്കളും ലഭിച്ച്, ഏഴു ജന്മങ്ങൾക്കു ദീർഘായുസ്സുള്ള രാജാവായി ഉയരാൻ കഴിയുന്നു—ഇത് സന്തോഷത്തോടെ വിഘ്നങ്ങൾ നീക്കുന്ന വിനായകൻ നൽകുന്ന അനുഗ്രഹമാണ്.
വിഘ്ന-വിനായകന്റെ കഥ: ശതാനികൻ ചോദിച്ചു—ഭീമസൂനുവിനെ പ്രമഥാദിപതിയായി ആരാണ് നിർമിച്ചത്? അവൻ എങ്ങനെ വിഘ്നങ്ങളുടെ അധിപതിയും അവയുടെ ഭർത്താവും ആയി?
ചതുര്ഥീകല്പേ പുരുഷലക്ഷണവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച നരാണാം യോഷിതാം ചൈവ ലക്ഷണാനി മഹാമതേ । പ്രോക്താനി യാനി വിപ്രേന്ദ്ര വ്യോമകേശസ്യ സൂനുനാ । । ൧ ക്രുദ്ധേന യാനി ക്ഷിപ്താനി ഈശ്വരേണ മഹോദധൌ । കൃഷ്ണസ്യ വചനാദ് ഭൂയഃ സമുദ്രേണാര്പിതാനി വൈ । । ൨ അര്പിതാനി തതസ്തസ്യ തേന പ്രാപ്താനി വൈ കഥന് । ബാഹുലേയേന വിപ്രേന്ദ്ര താനി മേ വദ സുവ്രത । । ൩ സുമന്തുരുവാച യഥാ ഗുഹേന രാജേന്ദ്ര സ്ത്രീപുംസാം ലക്ഷണാനി വൈ । പ്രോക്താനി കുരുശാര്ദൂല തഥാ തേ കഥയാമി വൈ । । ൪ ശക്തിപാതാദ്ധതേ ക്രൌഞ്ചേ വ്യോമകേശസ്യ സൂനുനാ । ബ്രഹ്മാ തുഷ്ടോഽബ്രവീദേനം വരം വരയ മേഽനഘ । । ൫ അസാവപി മഹാതേജാഃ പ്രണമ്യ ശിരസാ വിഭുമ് । പിതാമഹം ബഭാഷേദം ലക്ഷണം ബ്രൂഹി മേ വിഭോ । । ൬ നരാണാം യുവതീനാം ച കൌതുകം പരമം മമ । യന്മയോക്തം പുരാ ദേവ പ്രക്ഷിപ്തം ലവണാര്ണവേ । । ൭ മത്പിത്രാ ദേവദേവേശ സക്രോധേന പുരാ തഥാ । പ്രാപ്തം ച വിസ്മൃതം ഭൂയസ്തന്മേ ബ്രൂഹി ഹ്യശേഷതഃ । । ൮ ബ്രഹ്മോവാച സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി ദേവേശ ഭീമസ്യാനന്ദവര്ധന । ലക്ഷണാനി നിബോധ ത്വം പുരുഷാണാമശേഷതഃ । । അധമോത്തമമധ്യാനി യാനി പ്രാപ പയോനിധിഃ । । ൯ ശിവേഽഹനി സുനക്ഷത്രേ ഗ്രഹേ സൌമ്യേ ശുഭേ രവൌ । പൂര്വാഹ്ണേ മങ്ഗലൈര്യുക്തേ പരീക്ഷേത വിചക്ഷണഃ । । 1.24.൧൦ പ്രമാണം സംഹതിം ഛായാം ഗതിം സര്വാങ്ഗലക്ഷണമ് । ദന്തകേശനഖശ്മശ്രു ഏതത്സര്വം വിചക്ഷണഃ । । ൧൧ പൂര്വമായുഃ പരീക്ഷേത പശ്ചാല്ലക്ഷണമാദിശേത് । ക്ഷീണേ ഹ്യായുഷി മര്ത്യാനാം ലക്ഷണൈഃ കിം പ്രയോജനമ് । । ൧൨ ജഘന്യോ നവതിഃ പ്രോക്തോ മധ്യമസ്തു ശതാഡ്ഗുലഃ । അഷ്ടോത്തരശതം യസ്യ ഉത്തമം തസ്യ ലക്ഷണമ് । । ൧൩ പ്രമാണലക്ഷണം പ്രോക്തം സമുദ്രേണ ശുഭാശുഭമ് । യന്മേ പുരാ ദേവവര മയാ വൈ കഥിതം തവ । । അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ദേഹാവയവലക്ഷണമ് । । ൧൪ പാദൈഃ സമാംസകൈഃ ൨ സ്നിഗ്ധൈ രക്തം സൌമ്യൈഃ സുശോഭനൈഃ । ഉന്നതൈഃ സ്വേദരഹിതൈഃ ശിരാഹീനൈശ്ച പാര്ഥിവഃ । । ൧൫ യസ്യ പാദതലേ രേഖാ സാംകുശേവ പ്രകാശതേ । സതതം ഹി സുഖം തസ്യ പുരുഷസ്യ ന സംശയഃ । । ൧൬ അസ്വേദനൌ മൃദുതലൌ കമലോദരസന്നിഭൌ । ശ്ലിഷ്ടാങ്ഗുലീ ൧ താമ്രനഖൌ സുപാര്ഷ്ണീ വ്യോമകേശജ । । ൧൭ ഉഷ്ണൌ ശിരാവിരഹിതൌ ഗൂഢഗുല്ഫൌ ച ഭീമജ । കൂര്മോന്നതൌ ച ചരണൌ പ്രഖ്യാതൌ പാര്ഥിവസ്യ തു । ൧൮ ശൂര്പാകൃതീ മഹാബാഹോ രൂക്ഷൌ ശ്വേതനഖൌ തഥാ । വക്രൌ ശിരാസന്തതൌ ച സംശുഷ്കൌ വിരലാങ്ഗുലീ । । ൧൯ ദാരിദ്ര്യദുഃഖദൌ ജ്ഞേയൌ ചരണൌ ഭീമനന്ദന । ബ്രഹ്മഘ്നൌ ദേവശാര്ദൂല ൩ പക്വമൃത്സദൃശൌ പദൌ । । 1.24.൨൦ പീതാവഗമ്യാനിരതൌ കൃഷ്ണൌ പാനരതൌ സദാ । അഭക്ഷ്യഭക്ഷണേ ശ്വേതൌ ജ്ഞേയൌ സേനാധിപോത്തമ । । ൨൧ അങ്ഗുഷ്ഠൌ പൃഥുലൌ യേഷാം തേ നരാ ഭാഗ്യവര്ജിതാഃ । ക്ലിശ്യന്തേ വികൃതാങ്ഗുഷ്ഠാസ്തേ നരാഃ പാദഗാമിനഃ । । ൨൨ ചിപിടൈര്വികൃതൈര്ഭഗ്നൈരങ്ഗുഷ്ഠൈരതിനിന്ദിതാഃ । വക്രൈര്ഭഗ്നൈസ്തഥാ ഹ്രസ്വൈരങ്ഗുഷ്ഠൈഃ ക്ലേശഭാഗിനഃ । । ൨൩ ശൂര്പാകാരൈശ്ച വികൃതൈര്ഭഗ്നര്വക്രൈഃ ശിരാതതൈഃ । സസ്വേദൈഃ പാണ്ഡുരൂക്ഷൈശ്ച ചരണൈരതിനിന്ദിതാഃ । । ൨൪ യസ്യ പ്രദേശിനീ ദീര്ഘാ അങ്ഗുഷ്ഠം യാ അതിക്രമേത് । സ്ത്രീഭോഗം ലഭതേ നിത്യം പുരുഷോ നാത്ര സംശയഃ । । കനിഷ്ഠായാം തു ദീര്ഘായാം സുവര്ണസ്യ തു ഭാഗിനഃ । । ൨൫ ചിപിടാ വിരലാഃ ശുഷ്കാ യസ്യാങ്ഗുല്യോ ഭവന്തി വൈ । സ ഭവേദ്ദുഃഖിതോ നിത്യം ധനഹീനശ്ച വൈ ൪ ഗുഹ । । ൨൬ ശ്വേതൈര്നഖൈര്വിരൂക്ഷൈശ്ച പുരുഷാ ദുഃഖജീവിനഃ । കുശീലാഃ കുനഖൈര്ജ്ഞേയാഃ കാമഭോഗവിവര്ജിതാഃ । । വികൃതൈഃ സ്ഫുടിതൈരൂക്ഷൈര്നഖൈര്ദാരിദ്ര്യഭാഗിനഃ । । ൨൭ ബ്രഹ്മഹത്യാം ച കുര്വന്തി പുരുഷാ ഹരിതൈര്നഖൈഃ । ബന്ധുഭിശ്ച വിയുജ്യന്തേ കുലക്ഷയകരാശ്ച തേ । । ൨൮ ഇന്ദ്രഗോപകസംകാശൈര്നഖൈര്നൃപതയഃ സ്മൃതാഃ । ശങ്ഖാവര്തപ്രതീകാശൈര്നഖൈര്ഭവതി പാര്ഥിവഃ । । ൨൯ താമ്രൈര്നഖൈസ്തഥൈശ്വര്യം ധന്യാഃ പദ്മനഖാ നരാഃ । രക്തൈര്നഖൈസ്തഥൈശ്വര്യം പുഷ്പിതൈഃ സുഭഗോ ഭവേത് । । സൂക്ഷ്മൈരുപചിതൈസ്താമ്രൈര്നഖൈര്നൃപതയഃ സ്മൃതാഃ । । 1.24.൩൦ രോമശാഭ്യാം ച ജങ്ഘാഭ്യാം ദുഃഖദാരിദ്ര്യഭാഗിനഃ । ബന്ധനം ഹ്രസ്വജങ്ഘാനാമൈശ്വര്യം ചൈവ നിര്ദിശേത് । । ൩൧ ൧മൃഗജങ്ഘാശ്ച രാജാനോ ജായന്തേ നാത്ര സംശയഃ । ദീര്ഘജങ്ഘാഃ സ്ഥൂലജങ്ഘാ നിത്യം ഭാഗ്യവിവര്ജിതാഃ । । ൩൨ ശൃഗാലജങ്ഘാഃ പുരുഷാ നിത്യം ഭാഗ്യവിവര്ജിതാഃ । കാകജംഘാ നരാ യേ തു ഭവേയുര്ദുഃഖഭാഗിനഃ । । ൩൩ ൨പീനജങ്ഘാസ്തഥൈശ്വര്യം പ്രാപ്നുവന്തി ന സംശയഃ । സിംഹവ്യാഘ്രസമാ ജങ്ഘാ ധനിനഃ പരികീര്തിതാഃ । । ൩൪ പാര്ഥിവാനാം ഭവേദ്രോമ ചൈകൈകം രോമകൂപകേ । പംഡിതശ്രോത്രിയാണാം ച ദ്വേദ്വേ ജ്ഞേയേ മഹാമതേ । । ൩൫ ത്രിഭിസ്ത്രിഭിസ്തഥാ നിഃസ്വാ മാനവാ ദുഃഖഭാഗിനഃ । കേശാശ്ചൈവ മഹാബാഹോ നിന്ദിതാ പൂജിതാസ്തഥാ । । ൩൬ നിര്മാംസജാനുര്മ്രിയതേ പ്രവാസേ ശിവനന്ദന
ചതുര്ഥീ ഭാഗത്തിലെ പുരുഷലക്ഷണങ്ങളുടെ വിവരണം: ശതാനികൻ ചോദിച്ചു—മഹാമനസ്സുള്ളവനേ, പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന്, വ്യോമകേശന്റെ പുത്രൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, നീ എന്നോട് വിശദമായി പറയണം. ദൈവം കോപത്തോടെ സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞതും, പിന്നീട് കൃഷ്ണന്റെ വാക്കുപോലെ സമുദ്രം തിരികെ അർപ്പിച്ചതും, അവയെ ബാഹുലേയൻ എങ്ങനെ നേടി എന്നതും എനിക്ക് വിശദമായി പറയണം.