ആവാഹ്യ തേജോരൂപം തു ന്യസേന്മന്ത്രവരാംസ്തതഃ 1.17.
തേജസ്സിന്റെ രൂപം ആഹ്വാനിച്ച ശേഷം, ഉത്തമമായ മന്ത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം.
സ്രഷ്ടാരം സര്വജഗതാം വിഷ്ണുരുദ്രവിധാനഗമ് ഗായത്രീമുച്ചരന്മന്ത്രം സര്വകര്മാണി കാരയേത്
വിഷ്ണുവും രുദ്രനും എന്നറിയപ്പെടുന്ന സർവ്വലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവിന് ഗായത്രി മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും നടത്തണം.
പുഷ്പം ധൂപം തഥാ ദീപം നൈവേദ്യം സുമനോഹരമ്
പുഷ്പം, ധൂപം, ദീപം, മനോഹരമായ നൈവേദ്യം എന്നിവ അർപ്പിക്കണം.
സ്വസ്തികോല്ലോപികാദുഗ്ധതിലാവേഷ്ടതിലാഢികാഃ
സ്വസ്തിക, ഒല്ലോപിക, പാൽ, എള്ള് കൊണ്ടുള്ള കെയ്ക്ക്, എള്ള് മിഠായികൾ തുടങ്ങിയ മധുരങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം.
അന്യാംശ്ച വിവിധാന്ദദ്യാത്പൂപാനി വിവിധാനി ച
മറ്റും വിവിധതരം പൂപ്പുകളും മറ്റു വിഭവങ്ങളും അർപ്പിക്കണം.
മൂലമന്ത്രേണ ദേവസ്യ തതോ ദേഹം വിഭാവയേത്
ദേവതയുടെ മൂലമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച്, പിന്നീട് ദേഹത്തെ ധ്യാനിക്കണം.
പ്രാണായാമത്രയം കൃത്വാ ദേഹസംശോധനായ വൈ
ദേഹശുദ്ധിക്ക് വേണ്ടി മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള പ്രാണായാമം ചെയ്യണം.
ധ്യാത്വാനന്തം തതോ രുദ്രം പദ്മകിംജല്കമധ്യഗമ്
ആദ്യം അനന്തനെ, പിന്നെ പദ്മത്തിന്റെ കിംജൽക്കത്തിന്റെ നടുവിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രുദ്രനെ ധ്യാനിക്കണം.
ഏവം ത്രിദേവതാരൂഢം പദ്മമധ്യേംബുജോദ്ഭവമ്
ഇങ്ങനെ, മൂന്ന് ദേവതകളോടൊപ്പം പദ്മത്തിന്റെ നടുവിൽ, പദ്മത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനെ സ്ഥാപിക്കണം.
ഋഗ്വേദം തു യജുര്വേദം സാമവേദം ച പൂജയേത് 1.17.
ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം എന്നിവയെ പൂജിക്കണം.
ഈശാനാദിക്രമാദ്രാജന്വിദിശാസു സമംതതഃ
രാജാവേ, ഈശാന ദിശയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് എല്ലാ ദിശകളിലും ക്രമമായി ചെയ്യണം.
ജ്യോതിഷം ച മഹാബാഹോ ഉപവേദാശ്ച കൃത്സ്നശഃ
മഹാബാഹുവേ, ജ്യോതിഷംയും എല്ലാ ഉപവേദങ്ങളും പൂർണ്ണമായും പൂജിക്കണം.
ശിക്ഷാ കല്പോ വ്യാകരണം ദേവസ്യ പുരതഃ സദാ
ശിക്ഷ, കല്പം, വ്യാകരണം എന്നിവ ദേവതയുടെ മുമ്പിൽ എപ്പോഴും സ്ഥാപിക്കണം.
മഹാവ്യാഹൃതയഃ സര്വാഃ പ്രണവേന സമന്വിതാഃ
ഓം എന്ന പവിത്ര അക്ഷരത്തോടൊപ്പം എല്ലാ മഹാവ്യാഹൃതികൾ ഒന്നിച്ചിരിക്കണം.
ശക്തയോ ബ്രഹ്മണസ്ത്വേതാ ലോകരൂപാ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശക്തികൾ ലോകങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
അരകാംതരസംസ്ഥാംശ്ച ഷട് സമുദ്രാന്സമര്ചയേത് ।। നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹാശ്ചൈവ രാശയശ്ച വിശേഷതഃ । । പൂജ്യാഃ സര്വേ യഥാന്യായം സുരാഗ്രേഷു വ്യവസ്ഥിതാഃ
ദ്വീപുകൾക്കിടയിലുള്ള ആറു സമുദ്രങ്ങളും, നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും പ്രത്യേകിച്ച് രാശികളും, ദേവന്മാരുടെ മുമ്പിൽ യോജിച്ച വിധത്തിൽ എല്ലാവരും ആരാധിക്കേണ്ടവരാണ്.
നാഗാശ്ച ഗരുഡശ്ചൈവ പൂജനീയസ്തഥാഗ്രതഃ തത്തേജോനിലയാഃ സര്വേ പൂജനീയാഃ പ്രയത്നതഃ
നാഗന്മാരെയും ഗരുഡനെയും മുൻപിൽ വച്ച് ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം. ആ ശക്തിയുടെ ആധാരമായ എല്ലാവരെയും ശ്രദ്ധയോടെ പൂജിക്കണം.
ആചമ്യ വിധിവത്പൂര്വം മംത്രപൂതേന വാരിണാ ।। ഹൃദയാദീന്ന്യസേദംഗാന്ഹൃദയാദിഷു കൃത്സ്നശഃ
ശുദ്ധമായ ജലത്തിൽ മന്ത്രം ചേർത്ത് ആദ്യം ആചമനം ചെയ്ത്, ശരീരത്തിന്റെ ഹൃദയം മുതലായ അവയവങ്ങൾ യഥാവിധി അവിടങ്ങളിൽ സമർപ്പിക്കണം.
ശിഖാ നേത്രം തഥാ ചര്മ അസ്ത്രം ച ഭരതര്ഷഭ । । മഹേംദ്രാദിദിശശ്ചൈതാഃ പൂജയേദ്വിധിവന്നൃപ
ശിഖ, കണ്ണ്, ചർമ്മം, ആയുധം, മഹേന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ ദിക്കുകൾ എന്നിവയെ രാജാവേ, യഥാവിധി ആരാധിക്കണം.
ഹൃദയം പുരതഃ പൂജ്യം ശിരോ ദേവസ്യ പൃഷ്ഠതഃ ।। പൂര്വം സംപൂജയേദ്ദേവം മൂലമംത്രേണ കൃത്സ്നശഃ । । 1.17.
ഹൃദയം മുൻവശത്ത്, ദേവന്റെ തല പിൻവശത്ത് ആരാധിക്കണം. ആദ്യം മൂലമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ദേവനെ പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം.
വിസര്ജയേദ്ദര്ശയിത്വാ മുദ്രാം തു ഭരതര്ഷഭ । । അംകുശം നരശാര്ദൂല ഹ്യാഹ്വാനേ കംജമാദിശേത്
മുദ്ര കാണിച്ചശേഷം ദേവനെ വിടവാങ്ങിക്കണം, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ. ആഹ്വാനത്തിനായി കമലം സൂചിപ്പിക്കണം.
യസ്ത്വേവം പൂജയേദ്ദേവം പ്രതിപന്നിത്യമേവ ച । । ഉപോഷ്യ പംചദശ്യാം തു സ യാതി പരമം പദമ്
ഈ വിധത്തിൽ ദേവനെ പ്രതിപദി ദിവസവും ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച്, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കും.
സുമംതു രുവാച । । । । ആപോ ഹിഷ്ഠേതി മംത്രോഽയം ഹൃദയം പരികീര്തിതമ് । । ഋതം സത്യം ശിഖാ പ്രോക്താ ഉദുത്യം നേത്രമാദിശേത്
സുമന്തു പറഞ്ഞു: 'ആപോ ഹിഷ്ഠ' എന്ന മന്ത്രം ഹൃദയത്തിനാണ്; 'ഋതം സത്യം' ശിഖയ്ക്കും, 'ഉദുത്യം' കണ്ണുകൾക്കുമാണ്.
ചിത്രം ദേവാനാം മസ്തമിതി സര്വലോകേഷു വിശ്രുതമ് । । വര്മണാ തേ ച്ഛാദയാമി കവചം സമുദാഹൃതമ്
'ചിത്രം ദേവാനാം മസ്ത' എന്നത് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമാണ്; 'ഞാൻ നിന്നെ കവചത്തിൽ മൂടുന്നു' എന്നതാണു കവചം.
ഗായത്ര്യാ പൂജയേദ്ദേവമോംകാരേണാഭിമംത്രിതമ്। । പ്രണവേനാപരാന്സര്വാനൃഗ്വേദാദീന്പ്രപൂജയേത്
ഗായത്രി മന്ത്രം ഓംകാരത്താൽ ശക്തിയോടെ ദേവനെ പൂജിക്കണം; പ്രണവം ഉപയോഗിച്ച് ഋഗ്വേദം മുതലായവയെ എല്ലാം ആരാധിക്കണം.
ആഹ്വാനേ പൂജനേ വീര വിസര്ഗേ ബ്രഹ്മണസ്തഥാ । । ഗായത്രീ പരമോ മംത്രോ വേദമാതാ വിഭാവിനീ
ആഹ്വാനം, പൂജ, വിടവാങ്ങൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഗായത്രി പരമോന്നത മന്ത്രവും വേദമാതാവും പ്രകാശവതിയുമാണ്.
ഗായത്ര്യക്ഷരതത്ത്വൈസ്തു പൂജയേദ്യസ്തു ദേവതാമ് । । സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ സ്ഥാനം ദുര്ലഭം യദ്ദുരാ സദമ്
ഗായത്രിയുടെ അക്ഷരതത്ത്വങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ദേവതയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, അപൂർവവും ദുർലഭവുമായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം പ്രാപിക്കും.
പ്രതിപത്കല്പസമാപ്തിവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച പൌര്ണമാസ്യുപവാസം തു കൃത്വാ ഭക്ത്യാ നരാധിപ । അനേന വിധിനാ യസ്തു വിരിഞ്ചിം പൂജയേന്നരഃ । । ൧ പ്രതിപദ്യാം മഹാബാഹോ സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । ഋഗ്ഭിര്വിശേഷതോ ൧ ദേവീ വിരിഞ്ചേര്വാസ്തുദേവതാഃ । । ൨ കാര്ത്തികേ മാസി ദേവസ്യ രഥയാത്രാ പ്രകീര്തിതാ । യാം കൃത്വാ മാനവോ ഭക്ത്യാ യാതി ബ്രഹ്മസലോകതാമ് । । ൩ കാര്തികേ മാസി രാജേന്ദ്ര പൌര്ണമാസ്യാം ചതുര്മുഖമ് । മാര്ഗേണ ചര്മണാ സാര്ധം സാവിത്ര്യാ ച പരന്തപ । । ൪ ഭ്രാമയേന്നഗരം സര്വം നാനാവാദ്യൈഃ സമന്വിതമ് । സ്ഥാപയേദ് ഭ്രാമയിത്വാ തു സലോകം നഗരം നൃപ । । ൫ ബ്രാഹ്മണം ഭോജയിത്യാഗ്രേ ശാംഡിലേയം പ്രപൂജ്യ ച । ആരോപയേദ്രഥേ ദേവം പുണ്യവാദിത്രനിസ്വനൈഃ । । ൬ രഥാഗ്രേ ശാംഡിലീപുത്രം പൂജയിത്വാ വിധാനതഃ । ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ ച കൃത്വാ പുണ്യാഹമംഗലമ് । । ൭ ദേവമാരോപയിത്വാ തു രഥേ കുര്യാത്പ്രജാഗരമ് । നാനാവിധൈഃ പ്രേക്ഷണകൈര്ബ്രഹ്മഘോഷൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । । ൮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm രഥോപരി ടിപ്പണീ] കൃത്വാ പ്രജാഗരം ഹ്യേവം പ്രഭാതേ ബ്രാഹ്മണം നൃപ । ഭോജയിത്വാ യഥാശക്ത്യാ ഭക്ഷ്യഭോജ്യൈരനേകശഃ । । ൯ പൂജയിത്വാ ജനം൨ വീര വജ്രേണ വിധിവന്നൃപ । ബീജേന ച മഹാബാഹോ പയസാ പായസേന ച । । 1.18.൧൦ ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ ച ച്ഛാംദേന വിധിനാ നൃപ । കൃത്വാ പുണ്യാഹശബ്ദം ച രഥം ച ഭ്രാമയേത്പുരേ । । ൧൧ ചതുര്വേദവിദൈര്വിപ്രൈര്ഭ്രാമയേദ്ബ്രഹ്മണോ രഥമ് । ബഹ്വൃചാഥര്വണോച്ചാരൈശ്ഛന്ദോഗാധ്വര്യുഭിസ്തഥാ । । ൧൨ ഭ്രാമയേദ്ദേവദേവസ്യ സുരജ്യേഷ്ഠസ്യ തം രഥമ് । പ്രദക്ഷിണം പുരം സര്വം മാര്ഗേണ സുസമേന തു । । ൧൩ ന വോഢവ്യോ രഥോ വീര ശൂദ്രേണ ശുഭമിച്ഛതാ । നാരുഹേത രഥം പ്രാജ്ഞോ മുക്ത്വൈകം ഭോജകം നൃപ । । ൧൪ ബ്രഹ്മണോ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ സാവിത്രീം സ്ഥാപയേന്നൃപ । ഭോജകോ വാമപാര്ശ്വേ തു പുരതഃ കഞ്ജജം ന്യസേത് । । ൧൫ ഏവം തൂര്യനിനാദൈസ്തു ശംഖശബ്ദൈശ്ച പുഷ്കലൈഃ । ഭ്രാമയിത്വാ രഥം രാജന്പുരം സര്വം പ്രദക്ഷിണമ് । । സ്വസ്ഥാനേ സ്ഥാപയേദ്ഭൂയഃ കൃത്വാ നീരാജനം ബുധഃ । । ൧൬ യ ഏവം കുരുതേ യാത്രാം ഭക്ത്യാ യശ്ചാപി പശ്യതി । രഥം ചാകര്ഷതേ യസ്തു സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൭ കാര്തികേ മാസ്യമാവാസ്യാം യസ്തു ദീപപ്രദീപനമ് । ശാലായാം ബ്രഹ്മണഃ കുര്യാത്സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൮ പ്രതിപദി ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാപി ഗുഡമിശ്രൈഃ പ്രദീപകൈഃ । വാസോഭിരഹതൈശ്ചാപി സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । ൧൯ ഗംധൈപുഷ്പൈര്നവൈര്വസ്ത്രൈരാത്മാനം ൧ പൂജയേച്ച യഃ । തസ്യാം പ്രതിപദായാം തു സ ഗച്ഛേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദമ് । । 1.18.൨൦ മഹാപുണ്യാ തിഥിരിയം ബലിരാജ്യപ്രവര്തിനീ । ബ്രഹ്മണഃ സുപ്രിയാ നിത്യം ബാലേയാ പരികീര്തിതാ । । ൨൧ ബ്രാഹ്മണാന്പൂജയിത്വാസ്യാമാത്മാനം ച വിശേഷതഃ । സ യാതി പരമം സ്ഥാനം വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । । ൨൨ ചൈത്രേ മാസി മഹാബാഹോ പുണ്യാ പ്രതിപദാ പരാ । തസ്യാം യഃ ശ്വപചം സ്പൃഷ്ട്വാ സ്നാനം കുര്യാന്നരോത്തമ । ൨൩ ന തസ്യ ദുരിതം കിഞ്ചിന്നാധയോ വ്യാധയോ നൃപ । ഭവന്തി കുരുശാര്ദൂല തസ്മാത്സ്നാനം പ്രവര്തയേത് । । ൨൪ ദിവ്യം നീരാജനം തദ്ധി സര്വരോഗവിനാശനമ് । ഗോമഹിഷ്യാദി യത്കിംചിത്തത്സര്വം ഭൂഷയേന്നൃപ । । ൨൫ തൈലശസ്ത്രാദിഭിര്വസ്ത്രസ്തോരണാധസ്തതോ നയേത് । ബ്രാഹ്മണാനാം തഥാ ഭോജ്യം കുര്യാത്കുരുകുലോദ്വഹ । । ൨൬ തിസ്രോ ഹ്യേതാഃ പരാഃ പ്രോക്താസ്തിഥയഃ കുരുനന്ദന । കാര്ത്തികേശ്വയുജേ മാസി ചൈത്രേ മാസേ ച ഭാരത । । ൨൭ സ്നാനം ദാനം ശതഗുണം കാര്ത്തികേ യാ തിഥിര്നൃപ । ബലിരാജ്യാപ്തിസുഖദാ പാംശുലാശുഭനാശിനീ । । ൨൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി പ്രതിപത്കല്പസമാപ്തിവര്ണനം നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ
പ്രതിപത്കൽപ്പത്തിന്റെ സമാപ്തി വിവരണം: സുമന്തു പറഞ്ഞു: രാജാവേ, പൗർണമി ദിവസം ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം ചെയ്ത്, ഈ വിധത്തിൽ വിരിഞ്ചിയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, പ്രതിപതിയിൽ ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികമാസത്തിൽ ദേവന്റെ രഥയാത്ര നടത്തുന്നത് മഹാപുണ്യമാണെന്നും, ഭക്തിയോടെ അതു നടത്തുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും. കാർത്തികമാസത്തിലെ പൗർണമിയിൽ, രാജാവേ, നാലുമുഖനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, സാവിത്രിയോടും ചേർന്ന്, നഗരത്തിൽ മുഴുവൻ സംഗീതത്തോടും ആഘോഷത്തോടും കൂടി ഭക്തിയോടെ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ച്, ശാണ്ഡിലേയനെ ആദരിച്ചു, ദേവനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ശാണ്ഡിലീപുത്രനെ പൂജിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വന്ദിച്ച്, പൂണ്യാഹം ഉച്ചരിച്ച്, രഥം നഗരത്തിൽ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ചതുര്വേദപാരായണ ബ്രാഹ്മണന്മാർ രഥം ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ഈ രഥം ശൂദ്രൻ വഹിക്കരുത്; ഒരു ഭോജകൻ ഒഴികെ മറ്റാർക്കും കയറാൻ പാടില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വലതുവശത്ത് സാവിത്രിയെ, ഇടതുവശത്ത് ഭോജകനെ, മുന്നിൽ കമലജനത്തെ സ്ഥാപിക്കണം. ശംഖധ്വനിയും വാദ്യങ്ങളും മുഴങ്ങുമ്പോൾ, രഥം നഗരത്തിൽ ഭ്രമിപ്പിച്ച്, വീണ്ടും സ്താനത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, നീരാജനം നടത്തണം. ഭക്തിയോടെ ഈ യാത്ര നടത്തുന്നവനും, അതു കാണുന്നവനും, രഥം വലിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മപദം ലഭിക്കും. കാർത്തികമാസത്തിലെ അമാവാസ്യയിൽ ശാലയിൽ ദീപം തെളിക്കുന്നവനും, പ്രതിപതിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ മധുരപലഹാരങ്ങളോടും വസ്ത്രങ്ങളോടും ആദരിക്കുന്നവനും, ഗന്ധപുഷ്പവസ്ത്രാദികളാൽ ആത്മാവിനെ പൂജിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കും. ഈ തിഥി മഹാപുണ്യമുള്ളതും, ബ്രഹ്മാവിന് പ്രിയവും, ബാലിദാനത്തിന് പ്രസിദ്ധവുമാണ്. ഈ തിഥിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആത്മാവിനെയും പ്രത്യേകിച്ച് പൂജിച്ചാൽ, അതിമഹത്തായ വിഷ്ണുപദം ലഭിക്കും. ചൈത്രമാസത്തിലെ പ്രതിപതിയിൽ ശ്വപചനെ സ്പർശിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് ദോഷങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല. ദിവ്യമായ നീരാജനം രോഗങ്ങൾ നീക്കും. പശുക്കളെ അലങ്കരിച്ച്, വസ്ത്രങ്ങൾ, തോർണങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭക്ഷണം എന്നിവ നൽകണം. ഈ മൂന്ന് തിഥികൾ കാർത്തിക, ആശ്വയുജ, ചൈത്ര മാസങ്ങളിൽ മഹാപുണ്യമുള്ളവയാണ്. കാർത്തികതിഥിയിൽ സ്നാനവും ദാനവും ശതഗുണം ഫലപ്രദമാണ്.
ശര്യാത്യാഖ്യാനേ പുഷ്പദ്വിതീയാ വര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ദ്വിതീയായാം തു രാജേന്ദ്ര അശ്വിനൌ സോമപീതിനൌ । ച്യവനേന കൃതൌ യജ്ഞേ മിഷതോ മഘവസ്യ൧ ച । । ൧ ശതാനീക ഉവാച കഥമിന്ദ്രസ്യ മിഷതഃ കൃതൌ തൌ സോമപീതിനൌ । ച്യവനേന ഹി ദേവാനാം പശ്യതാം തദ്വദസ്വ മേ । । ൨ അഹോ മഹത്തപസ്തസ്യ ച്യവനസ്യ മഹാത്മനഃ । യദിന്ദ്രസ്യ ബലാദേവ ദേവത്വം പ്രാപിതാവുഭൌ । । ൩ സുമന്തുരുവാച പുരാതനയുഗേ സന്ധൌ പശ്ചിമേഽഥ നരാധിപ । ച്യവനോ യോഗമാസ്ഥായ ഗംഗാകൂലേഽവസച്ചിരമ് । । ൪ തത്ര ശര്യാതിരായാതഃ സ്നാതുമന്തഃ൧ പുരൈഃ സഹ । സ്നാത്വാഭ്യര്ച്യ൨ പിതൄന്ദേവാന്ഗമനായോപചക്രമേ । । ൫ തത്ര മൂഢം ജനപദമപശ്യത്പഥി ചേഷ്ടനമ് । വിണ്മൂത്രോത്സര്ഗസംരുദ്ധം ജ്യോതിരാക്ഷിപ്തനിഷ്ക്രിയമ് । । ഭ്രമന്തം തത്രതത്രൈവ സമീക്ഷ്യ സ ബലം നൃപഃ । । ൬ ഉവാച൩ ദുര്മനാ രാജാ അമാത്യാന്സ്വാന്പുരോഗമാന് । ച്യവനസ്യാശ്രമോഽയം ഹി നാപരാദ്ധം തു കേനചിത് । । ൭ ന ചോവാച യദാ കശ്ചിത്തസ്യ രാജ്ഞസ്തു പൃച്ഛതഃ । തദാ സുതാ സുകന്യാസ്യ പ്രോവാച പിതരം വചഃ । । ൮ മയാ ദൃഷ്ടം തു യത്താത സഖിഭിഃ സഹ കൌതുകമ് । തത്തേ വച്മി നിബോധ ത്വം ശൃണു താത മഹാദ്ഭുതമ് । । ൯ ശിഞ്ജിതാരാവബഹുലാഃ കാഞ്ചീനൂപുരമേഖലാഃ । ഗായന്ത്യോ വിലപന്ത്യശ്ച കീഡന്ത്യശ്ചാത്ര കാനനേ । । 1.19.൧൦ കോകിലധ്വനിമശ്രൌഷം വ്യക്താവ്യക്താക്ഷരം കൃശമ് । സുകന്യേ ഹ്യേഹിഹ്യേഹീതി വല്മീകാദ്വചമുദ്ഗിരന് । । ൧൧ തത്ര ഗത്വാദ്ഭുതം താത പശ്യാമഃ കില പാവകൌ । ദീപാവിവാചലശിഖൌ ഭൂയഃ കന്യാ ഉവാച ഹ । । ൧൨ മയാ ച കൌതുകാത്താത കിമേതദിത്യബുദ്ധിതഃ । സൂദിതൌ ദര്ഭസൂച്യഗ്രൈസ്തത്തേജഃ സമുപാരമത് । । ൧൩ തച്ഛ്രുത്വാ നൃപതിസ്ത്രസ്തസ്തൂര്ണം തദ്വനമാഗമത് । യത്രാസ്തേ ഭാര്ഗവഃ കഷ്ടം വല്മീകാന്തര്ഗതോ മുനിഃ । । ൧൪ ഗത്വാ സ തത്ര പ്രോവാച പ്രണിപത്യ ദ്വിജോത്തമമ് । അപരാദ്ധം മയാ ൧ ദേവ തത്ക്ഷമസ്വ നമോഽസ്തു തേ । । ൧൫ സ തം പ്രോവാച നൃപതിം മയാ ജ്ഞാതം നരാധിപ । സുകന്യാം മേ പ്രയച്ഛസ്വ നിവേശാര്ഥീ൨ ഹ്യഹം നൃപ । । അനുക്രമന്സുകന്യാം തു ദത്ത്വാ രാജന്സുഖീ ഭവ । । ൧൬ ഇത്യുക്തഃ പ്രദദൌ രാജാ സുകന്യാമവിചാരയന് । തതഃ സ്വപുരമാഗമ്യ അവസത്സുചിരം സുഖീ । । ൧൭ സുകന്യാപി പതിം ലബ്ധ്വാ സുപ്രീതാരാധയത്തദാ । രാജ്യശ്രിയം പരിത്യജ്യ വല്കലാജിനധാരിണീ । । ൧൮ ഗതേ ബഹുതിഥേ കാലേ വസന്തേ സമുപസ്ഥിതേ । തപോദ്യോതിതസര്വാങ്ഗീം രൂപോദാര്യഗുണാന്വിതാമ് । । സ്നാതാം സ്വഭാര്യാം ച്യവന ഉവാച മധുരാക്ഷരമ് । । ൧൯ ഏഹ്യേഹി ഭദ്രേ ഭദ്രം തേ ശയനീയം സമാശ്രയ । അപത്യം ജനയസ്യാദ്യ കുലദ്വയവിവര്ധനമ് । । 1.19.൨൦ ഏവമുക്താ തു സാ കന്യാ പ്രാഞ്ജലിഃ പതിമബ്രവീത് । ൩നാര്ഹസ്യദ്യ സുകല്യാണ സങ്ഗമം സ്ഥണ്ഡിലേഽസമേ । । ൨൧ മമ പ്രിയം കുരുഷ്വാദ്യ തതോ മാമാഹ്വയസ്വ ച । പിതൃഗേഹേ യഥാതിഷ്ഠം ശയനീയേ സുസംസ്കൃതേ । । ൨൨ ബഹുഗൈരികവര്ണാദ്യൈഃ ശ്വേതപീതാരുണാകുലേ । വസ്ത്രാലങ്കാരഗന്ധാദ്യൈസ്തഥാ ത്വമപി തത്കുരു । । ൨൩ ആത്മാനം വയസോപേതം രൂപവന്തം സുവര്ചസമ് । വസ്ത്രാലങ്കാരഗന്ധാഢ്യം പശ്യേയം യേന സാദരമ് । । ൨൪ സുകന്യായാ വചഃ ശ്രുത്വാ ച്യവനഃ പ്രാഹ ദുര്മനാഃ । ന മേഽസ്തി വിത്തം കല്യാണി പിതുസ്തേഽസ്തി യഥാ വനേ । । ൨൫ സ കഥം ഭൂഷയാമ്യദ്യ സുരൂപശ്ച കഥം വദ । പ്രോവാച സാ പതിം ഭൂയഃ പ്രഹസന്തീ കൃതാഞ്ജലിഃ । । വിത്തം ദദാവൈലവിലോ രൂപം വൈരോചനോഽദദത് । । ൨൬ ച്യവനഃ പ്രാഹ ഭാര്യാം താം ന കരിഷ്യേ തപോവ്യയമ് । ഏവമുക്ത്വാ തപശ്ചോഗ്രം തതാപ സുചിരം തദാ । । ൨൭ അഥ തത്രാഗതൌ വീരാവശ്വിനൌ കാലപര്യയാത് । ദൃഷ്ടവന്തൌ സുകന്യാം തൌ ദീപ്ത്യാ വൈ ദേവതാമിവ । । ൨൮ ഉപഗമ്യോചതുസ്താം തൌ കാ ത്വം സുന്ദരി രൂപിണീ । കിമര്ഥമിഹ ഏകാ ത്വം തിഷ്ഠസേ കസ്തവാശ്രയഃ । । ൨൯ സാ താവുവാച തന്വങ്ഗീ ശര്യാതിദുഹിതാ ഹ്യഹമ് । ഭര്താ ച ച്യവനോ മഹ്യം കൌ ച വാം മേ തഥോച്യതാമ് । । 1.19.൩൦ ഊചതുശ്ചാശ്വിനൌ ദേവാവാവാം വിദ്ധി നൃപാത്മജേ । കിം കരിഷ്യസി തേന ത്വം ജീര്ണേന ച കൃശേന ച । । ആവയോര്വൃണു ഭര്താരമേകമേവ യമിച്ഛസി । । ൩൧ സാ ത്വബ്രവീച്ച മാ മൈവം വക്തുമര്ഹൌ ദിവൌകസൌ । ഭര്താരമനുരക്താങ്ഗീ യഥാ സ്വാഹാ വിഭാവസോഃ । । ൩൨ അശ്വിനാവൂചതുഃ ആയാതു ച വിശത്വദ്യ ച്യവനോ വൈഷ്ണവീജലമ് । തതോ നൌ മധ്യഗം ഹ്യേകം വൃണീഷ്വാന്യം യമിച്ഛതി । । ൩൩ താവബ്രൂതാം സുകന്യാം തു ഗത്വാ പൃച്ഛ സ്വകം പതിമ് । തം ച പൃഷ്ട്വാ പുനശ്ചാത്രാഗച്ഛ നൌ സന്നിധൌ പുനഃ । । ൩൪. ആവാമത്രൈവ തിഷ്ഠാവോ യാവദാഗമനം തവ । സാ ഗത്വാ പ്രാഹ ഭര്താരമശ്വിനാവേവസൂചതുഃ
ശര്യാതിയുടെ കഥയിൽ, പുഷ്പദ്വിതീയയുടെ വിവരണം: സുമന്തു പറഞ്ഞു: ദ്വിതീയയിൽ അശ്വിനീദേവന്മാർ സോമപാനം ചെയ്യാൻ ച്യവനമുനിയുടെ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. രാജാവായ ശര്യാതി ഗംഗാതീരത്ത് സ്നാനത്തിനായി പോയപ്പോൾ, ഒരു വിചിത്രമായ ജനപദം കണ്ടു, അവിടം മലമൂത്രം നിറഞ്ഞ്, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, പ്രവർത്തനശേഷിയില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങ് അലഞ്ഞു. രാജാവ് ചോദിച്ചപ്പോൾ ആരും ഉത്തരം പറഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ രാജകുമാരി സുകന്യ പറഞ്ഞു: 'ഞാനും കൂട്ടുകാരികളും കാട്ടിൽ കളിക്കുമ്പോൾ, ഒരു വാൽമീകത്തിൽ നിന്ന് 'സുകന്യ, ഇവിടെ വരിക' എന്ന ശബ്ദം കേട്ടു. അതിനുള്ളിൽ രണ്ട് തീപോലുള്ള പ്രകാശങ്ങൾ കണ്ടു. കൗതുകത്താൽ ഞാൻ ദർഭാസൂചി കൊണ്ട് അതിൽ തൊട്ടു, അപ്പോൾ പ്രകാശം അപ്രത്യക്ഷമായി.' രാജാവ് ഭയന്ന് വന്ന് ഭാർഗവമുനിയെ കണ്ടു, ക്ഷമ ചോദിച്ചു. മുനി പറഞ്ഞു: 'എന്റെ മകൾ സുകന്യയെ എനിക്ക് വിവാഹം നൽകണം.' രാജാവ് സുകന്യയെ മുനിക്ക് നൽകി. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചു. ഒരു വേനൽക്കാലത്ത്, സുകന്യ ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ദേഹം അലങ്കരിച്ച്, വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച്, ഞാൻ നിന്നെ സ്നേഹത്തോടെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' ച്യവനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് സമ്പത്ത് ഇല്ല, കാട്ടിൽ നിന്നുള്ളതല്ലാതെ.' അശ്വിനീദേവന്മാർ അവിടെ എത്തി, സുകന്യയോട് ചോദിച്ചു: 'നീ ഞങ്ങളിലോ ഭർത്താവിലോ ആരെയാണു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്?' സുകന്യ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഭർത്താവിനെ വിട്ട് മറ്റാരെയും തിരഞ്ഞെടുക്കില്ല.' അശ്വിനീദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ഭർത്താവിനെ ഞങ്ങൾ മനോഹരനാക്കാം, പിന്നെ നീ തിരഞ്ഞെടുക്കാം.' അവർ ഗംഗയിൽ കുളിച്ചു, മൂവരും ഒരേ രൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ ആശങ്കപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വിനീദേവന്മാരെ ച്യവനൻ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കാളികളാക്കി, ദൈവത്വം ലഭിച്ചു.
൩൫ രൂപവന്തം ച ഭര്താരം കരിഷ്യാവോ യമിച്ഛസി । അഥ മധ്യഗതം ഹ്യേകം ഭര്തൃത്വേന വരിഷ്യസി । । ൩൬ ഏവമസ്ത്വിതി താം പ്രാഹ ഭാര്യാം ച്യവനസ്ത്വരന് । സാ തം ഗൃഹ്യ ജഗാമാശു യത്ര തൌ ഭിഷജാവുഭൌ । । ൩൭ സാ താവുവാച ച്യവനോ യഥോക്തം ഭവതോര്വചഃ । കുരുതം ഹ്യശ്വിനൌ ക്ഷിപ്രം സുകന്യാ ചേപ്സിതം൨ വൃണോത് । । ൩൮ തൌ തം സങ്ഗൃഹ്യ ഗങ്ഗായാം പ്രവിഷ്ടൌ മുനിനാ സഹ । മുഹൂര്താത്തു സമുത്തിഷ്ഠന്രൂപതശ്ച ശ്രിയാ വൃതാഃ । । ൩൯ ശോഭന്തേ സ്മ മഹാബാഹൌ കമുദ്ഭിദ്യ തപോയുതാഃ । കല്പാദൌ കലശേ യദ്വത്കഞ്ജാക്ഷ വ്യോമ വേധസഃ । । ഉദകാദുത്ഥിതാസ്തസ്മാത്സര്വേ തേ സമരൂപകാഃ ।।1.19.൪൦ സുകന്യാ തു തതോ ദൃഷ്ട്വാ ഭര്ത്താരം ദേവരൂപിണമ് । ഹര്ഷേണ മഹതാവിഷ്ടാ ന ച തം വേദ ഭാരത ।।൪൧ സമകായാഃ സമവയഃ സമരൂപാഃ സമശ്രിയഃ । വസ്ത്രാലങ്കാരസദൃശാന്ദൃഷ്ട്വാ ചിന്താം ഗതാ ചിരമ് ।।൪൨ സാ ചിന്തയിത്വാ സുചിരം വൈദ്യദേവാവുവാച ഹ । ബീഭത്സോഽപി മയാ ഭര്താ പരിത്യക്തോ ന കര്ഹിചിത് ।।൪൩ ഭവദ്ഭിരാത്മസംദൃശം കഥം൧ ത്യക്ത്വാ വൃണേ പരമ് । തസ്മാത്തമേവ ഭര്താരം പ്രയച്ഛധ്വം ദിവൌകസഃ ।।൪൪ തയാ സബഹുമാനം തൌ പ്രാഞ്ജല്യാ പ്രാര്ഥിതൌ തദാ । ദേവചിഹ്നാനി സ്വാന്യേവ ധാരയന്തൌ സുപൂജിതൌ ।।൪൫ സുകന്യാ നിപുണം തൌ തു സുനിരീക്ഷ്യ ച വിഹ്വലാ । ന രജോ ന നിമേഷോ വൈ ന സ്പൃശേതേ ധരാം പദേ ।।൪൬ അയം ച സരജാ മ്ലാനോ ഭൂമിമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി । നിമേഷം ചൈവ തസ്യൈവം ജ്ഞാത്വാ വൈ ച്യവനോ വൃതഃ ।।൪൭ ച്യവനേ വൃതേ സുകന്യയാ പുഷ്പവൃഷ്ടിഃ പപാത ഹ । ദേവദുന്ദുഭയശ്ചൈവ പ്രാവാദ്യന്ത അനേകശഃ ।।൪൮ തതസ്തു ച്യവനസ്തുഷ്ടോ ദിവ്യരൂപധരസ്തദാ । ഉവാച തൌ തു സുപ്രീത അശ്വിനൌ കിം കരോമി വാമ് ।।൪൯ ഭാര്യാ ദത്താ കൃതം രൂപം ദേവാനാമപി ദുര്ലഭമ് । ഉപകാരം വരിഷ്ഠം യോ ന കരോത്യുപകാരിണഃ ।।1.19.൫൦ ഏകവിംശത്സ ഗച്ഛേച്ച നരകാണി ക്രമേണ വൈ । തസ്മാദഹം വരിഷ്ഠം വൈ കരിഷ്യേഽഹമമാനുഷമ് । । ൫൧ ഉപകാരം ഭവദ്ഭ്യാം തു പ്രീതഃ കുര്യാം സുനിശ്ചിതമ് । യജ്ഞഭാഗഫലം ദദ്യാം യദ്ദേവേഷ്വപി ദുര്ലഭമ് । । ൫൨ ഏവമുക്ത്വാ തു ദേവേശൌ വിസസര്ജ മഹാമുനിഃ । ആജഗാമാശ്രമം പുണ്യം സഹഭാര്യോ മുദാന്വിതഃ । । ൫൩ അഥ ശുശ്രാവ ശര്യാതിശ്ച്യവനം ദേവരൂപിണമ് । ജഗാമ ച മഹാതേജാ ദ്രഷ്ടും മുനിവരം വശീ । । ൫൪ തം ദൃഷ്ട്വാ പ്രണിപത്യാദൌ പ്രതിപൂജ്യ യഥാര്ഹതഃ । സുകന്യാം തു തതോ ദൃഷ്ട്വാ പ്രണിപത്യാഭിനന്ദ്യ ച । । ൫൫ സസ്വജേ മൂര്ധ്നി ആഘ്രായ തതോത്സങ്ഗം ൧ സമാനയത് । സാ തസ്യാഃ സസ്വജേ പ്രേമ്ണാ ആനന്ദാശ്രുപരിപ്ലുതാ । । സംസ്ഥാപ്യ താം മുദാ യുക്തോ നൃപതിഃ സഹ ഭാര്യയാ । । ൫൬ ഭൂയോഽബ്രവീത്സുസംതുഷ്ടം ച്യവനസ്തം നരാധിപമ് । സംഭാരം കുരു യജ്ഞാര്ഥം യാജയിഷ്യേ നരാധിപ । । ൫൭ ഏവമുക്തഃ സ നൃപതിഃ പ്രണിപത്യ മഹാമുനിമ് । ജഗാമ സ്വപുരം ഹൃഷ്ടോ യജ്ഞാര്ഥം യത്നമാചരത് । । ൫൮ സപ്രേഷ്യാന്പ്രേഷയന്ക്ഷിപ്രം യജ്ഞാര്ഥേ ദ്രവ്യമാഹരത് । മംത്രിപുരോഹിതാചാര്യാനാനയാമാസ സത്വരമ് । । ൫൯ സമാനീതേഷു സര്വേഷു തേഷു ദ്രവ്യേഷു ഭാരത । ആജഗാമ വിശുദ്ധാത്മാ ച്യവനഃ സഹ ഭാര്യയാ । । 1.19.൬൦ സമ്പൂജിതശ്ച ശുശ്രാവ മഹാന്തം ത്യാഗമൌജസമ് । അന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ സാര്ദ്ധമത്ര്യങ്ഗിരസഭാര്ഗവൈഃ । । ൬൧ പ്രവര്തിതേ മഹായജ്ഞേ യജമാനേ നൃപോത്തമേ । ഋത്വിക്ത്വകര്മനിരതേ ഹൂയമാനേ ഹുതാശനേ । । ആഹൂതാഃ സ്വാഗതാഃ സര്വേ ഭാഗാര്ഥം ത്രിദിവാലയാഃ । । ൬൨ യജ്ഞഭാഗേ പ്രവൃത്തേ തു ശാസ്ത്രോക്തേന വിധാനതഃ । ആഗതാവശ്വിനൌ തത്ര ആഹൂതോ ച്യവനേന തു । । ൬൩ ആഹ്വാനേ ക്രിയമാണേ തു അശ്വിഭ്യാം തു തദാ നൃപ । പ്രോവാചേന്ദ്രോഽഥ ച്യവനം നൈതൌ ഭാഗാന്വിതൌ കുരു । । ദേവാനാം ഭിഷജാവേതൌ ന ഭാഗാര്ഹൌ ന ദൈവതൌ । । ൬൪ ച്യവനസ്ത്വിംദ്രമാഹേദം ദേവൌ ഹ്യേതാവുഭാവപി । മമോപകാരിണാവേതൌ ദദ്മി ഭാഗം ന സംശയഃ । । ൬൫ തതോ ഹ്യുവാച സക്രോധഃ സ ശക്രശ്ച്യവനം രുഷാ । വിപ്രര്ഷേ പ്രഹരിഷ്യാമി യദി ഭാഗം പ്രയച്ഛസി । । ൬൬ ഏവമുക്തസ്തു വിപ്രര്ഷിര്ന ചോവാചാപി കിഞ്ചന । ഭാഗൌ ദദൌ ച സോഽശ്വിഭ്യാം സ്രുവമുദ്യമ്യ മന്ത്രതഃ । । ൬൭ അഥ ഉദ്യമ്യ ഭിദുരം മോക്തുകാമോ ദിവസ്പതിഃ । സ്തമ്ഭിതശ്ച്യവനേനാഥ സവജ്രഃ സ നരാധിപ । । ൬൮ സ സ്തമ്ഭയിത്വാത്വിന്ദ്രം തു ഭാഗം ദത്ത്വാശ്വിനോര്വശീ । സമാപയാമാസ തദാ യജ്ഞകര്മ യഥാര്ഥവത് । । ൬൯ കഞ്ജജോഽഥാജഗാമാശു ആഹ ച ച്യവനം തദാ । ഉത്തംഭ്യതാമയം ലേഖോ ഭാഗശ്ചാസ്ത്വശ്വിനോരിഹ ।।1.19.൭൦ തഥേന്ദ്രസ്തമുവാചേദം ച്യവനം പ്രീതമാനസഃ । ജാനാമി ശക്തിം തപസശ്ച്യവനേഹ തവോത്തമാമ് ।।൭ ൧ ഖ്യാപനാര്ഥം ഹി തപസസ്തവ ഏതത്കൃതം മയാ । അദ്യപ്രഭൃതി ഭാഗോഽസ്തു ദേവത്വം ചാശ്വിനോസ്തഥാ ।।൭൨ യസ്ത്വിമാം തപസഃ ഖ്യാതിം ത്വദീയാം വൈ പഠിഷ്യതി । ശൃണുയാദ്വാപി ശുദ്ധാത്മാ തസ്യ പുണ്യഫലം ശൃണു ।।൭൩ വിരോചനസദോ ഗത്വാ ഗത്വാ പുഷ്പസദസ്തഥാ । കാലേഽഥ വാമദേവസ്യ മുഞ്ജകേശസദസ്തഥാ ൭൪ ഏവമുക്ത്വാ ജഗാമാശു ദേവഃ സ്വഭവനം വശീ । ച്യവനോഽപി സഭാര്യോ വൈ ശയാര്തിശ്ചാശ്രമം ഗതഃ ।।൭൫ അഥാപശ്യദ്വിമാനാഭം ഭവനം ദേവനിര്മിതമ് । ശയ്യാസനവരൈര്ജുഷ്ടം സര്വകാമസമൃദ്ധിമത് ।।൭൬ ൧ഉദ്യാനവാപിഭിര്ജുഷ്ടം ദേവേന്ദ്രേണ സമാഹൃതമ് । ൨ഗോഖണ്ഡസന്നിഭം രേജേ ഗൃഹം തദ്ഭുവി ദുര്ലഭമ് ।।൭൭ സുഭൂഷണാനി ദിവ്യാനി രത്നവന്തി മഹാന്തി ച । അരജാന്സി ച വസ്ത്രാണി ദിവ്യപ്രാവരണാനി ച । ।൭൮ തത്സര്വമഖിലം സഹ പത്ന്യാ മഹാമുനിഃ । മുദം പരമികാം ലേഭേ ശക്രം ച പ്രശശംസ ഹ ।।൭൯ ഏവമിഷ്ടാ തിഥിരിയം ദ്വിതീയാ അശ്വിനോര്നൃപ । ദേവത്വം യജ്ഞഭാഗം ച സമ്പ്രാപ്താവിഹ ഭാരത ।।1.19.൮൦ ഉപോഷ്യാ വിധിനാ യേന തം ശൃണുഷ്വ നരാധിപ । രൂപം സുരൂപം യോ വാഞ്ഛേദ്ദ്വിതീയായാം നരാധിപ । । ൮൧ കാര്തികേ ശുക്ലപക്ഷസ്യ ദ്വിതീയായാം നരാധിപ । പുഷ്പാഹാരോ വര്ഷമേകം ഭവേത്സ നിയതാത്മവാന് । । ൮൨ കാലപ്രാപ്താനി യാനി സ്യുര്ഹവിഷ്യം കുസുമാനി തു । ഭുഞ്ജീയാത്താനി ദത്ത്വാ തു ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ നരാധിപ । । ൮൩ സൌവര്ണരൌപ്യപുഷ്പാണി അഥ വാ ജലജാനി ൧ ച । വ്രതാന്തേ തസ്യ സന്തുഷ്ടൌ ദേവൌ ത്രിഭുവനേഽശ്വിനൌ । । ൮൪ ദദതുഃ കാമഗം ദിവ്യം വിമാനമതിതേജസമ് । സുചിരം ദിവി നാരീഭിര്ലോകേഽസൌ രമതേഽശ്വിനോഃ । । ൮൫ ഇഹ ചാഗത്യ കല്പാന്തേ ജാതോ വിപ്രഃ പുരസ്കൃതഃ । വേദവേദാംഗവിദുഷഃ സപ്തജന്മാന്തരാണ്യസൌ । । ൮൬ ജാതോ ജാതോ ഭവേദ്വിദ്വാന്ബ്രാഹ്മണോഽസൌ കൃതേ യുഗേ । ദാതാ യജ്ഞപതിര്വാഗ്മീ ആധിവ്യാധിവിവര്ജിതഃ । । ൮൭ പുത്രപൌത്രൈഃ പരിവൃതഃ സഹ പന്ത്യാഽവസച്ചിരമ് । മധ്യദേശേ സുനഗരേ ൨ ധര്മിഷ്ഠോ രാജ്യഭാഗ്ഭവേത് । । ൮൮ ഇത്യേഷാ കഥിതാ തുഭ്യം ദ്വിതീയാ പുഷ്പസംജ്ഞിതാ । ഫലസംജ്ഞാ തഥാന്യാ സ്യാത്സുതേ വൈ മുഞ്ജകേശിനി । । ൮൯ സുഷ്ഠു പുണ്യാ പാപഹരാ വിഷ്ടരശ്രവസഃ പ്രിയാ । അശൂന്യശയനാ ലോകേ പ്രഖ്യാതാ കുരുനന്ദന । । 1.19.൯൦ താമുപോഷ്യ നരോ രാജഞ്ഛ്രദ്ധാഭക്തിപുരസ്കൃതഃ । ഋദ്ധിം വൃദ്ധിം ശ്രിയം വാഥ ഭാര്യയാ സഹ മോദതേ । । ൯൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ശതാര്ദ്ധസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം ബ്രാഹ്മേ പര്വണി ദ്വിതീയാകല്പേ ശര്യാത്യാഖ്യാനേ പുഷ്പദ്വിതീയാവര്ണനം നാമൈകോനവിംശോഽധ്യായഃ
നിന്റെ ഭർത്താവിനെ മനോഹരനാക്കാമെന്ന് അശ്വിനീദേവന്മാർ സമ്മതിച്ചു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ കൂട്ടി അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അവർ മൂവരും ഗംഗയിൽ കുളിച്ചു, ഒരേ രൂപത്തോടും ഭംഗിയോടും പുറത്തുവന്നു. സുകന്യ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വിനീദേവന്മാർക്ക് ദൈവത്വവും യജ്ഞഭാഗവും ലഭിച്ചു. ഈ ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ, ഒരു വർഷം പൂക്കളാൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ, അശ്വിനീദേവന്മാർ അത്ഭുതവിമാനം നൽകും, ആൾ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ദീർഘകാലം സുഖത്തോടെ ജീവിക്കും. ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചാൽ, ഏഴു ജന്മങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണനായി, ധന്യനും, വാഗ്മിയും, രോഗരഹിതനുമായിരിക്കും. ഈ ദ്വിതീയ തിഥി പുഷ്പദ്വിതീയ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്.