തത്ര സര്വേ സമാധിസ്ഥാ ധ്യാത്വാ സര്വമയം ഹരിമ് 3.4.6.൧
അവിടെ എല്ലാവരും ധ്യാനത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, സർവ്വം നിറഞ്ഞ ഹരിയെ ചിന്തിച്ചു.
വ്യാസ ഉവാച വര്ണിതം ച മയാ തുഭ്യം കിമന്യച്ഛ്രോതുമിച്ഛസി
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇതെല്ലാം നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചു; ഇനി എന്താണ് നീ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
അഹം മായാഭവോ ജാതോ ഭവാന്വേദഭവോ ഭുവി
ഞാൻ മായയിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; ഭൂമിയിൽ നീ വേദത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
അവിദ്യയാ ച സകലം മമ ജ്ഞാനം സമാഹൃതമ്
അജ്ഞാനത്താൽ എന്റെ മുഴുവൻ ജ്ഞാനവും നഷ്ടമായി.
പരം ബ്രഹ്മൈവ കൃപയാ ദൃഷ്ട്വാ മാം മംദഭാഗിനമ്
പരബ്രഹ്മം കരുണയാൽ, കുറഞ്ഞ ഭാഗ്യവാനായ എന്നെ കാഴ്ചവെച്ചു.
നമസ്തസ്മൈ മുനീംദ്രായ വേദവ്യാസായ സാക്ഷിണേ
മഹർഷികളിൽ പ്രധാനനും സാക്ഷിയായ വേദവ്യാസനോടു ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
പുനരന്യച്ച മേ ബ്രൂഹി സൂതാദ്യൈഃ കിം കൃതം മുനേ
മഹർഷേ, സുതനും മറ്റുള്ളവരും ചെയ്തത് വീണ്ടും എന്നോട് പറയൂ.
അഹംകാരോ ഹി ജീവാത്മാ സര്വഃ സ്യാത്കോടിഹീനകഃ
അഹങ്കാരമാണ് ജീവാത്മാവ്; എല്ലാവരും അനന്തമായവരാണ്.
പുരാണോഽണോരണീയാംശ്ച ഷോഡശാത്മാ സനാതനഃ
പുരാണം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മവും പതിനാറ് ഭാവങ്ങളുള്ളതും ശാശ്വതവുമാണ്.
ജ്ഞേയോ ജീവഃ ശരീരേഽസ്മിന്സ ഈശഗുണബംധിതഃ
ഈ ശരീരത്തിലെ ജീവൻ അറിയേണ്ടതാണ്; അതു ഈശ്വരന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു.
ബുദ്ധിര്മനശ്ച വിഷയാ ഇംദ്രിയാണി തഥൈവ ച 3.4.6.
ബുദ്ധി, മനസ്സ്, വിഷയങ്ങൾ, അതുപോലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ—
ജീവോ നാരായണസ്സാക്ഷാച്ഛംകരേണ വിമോഹിതഃ
ജീവൻ നേരെ നാരായണനാണ്, പക്ഷേ ശങ്കരൻ മൂലം മോഹം സംഭവിക്കുന്നു.
കാലാത്മാ ഭഗവാനീശോ മഹാകല്പസ്വരൂപകഃ ഈശനേത്രാണി താന്യേവ ബന്ധകല്പശ്ചതുര്ഥകഃ
കാലം തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ, മഹാകല്പത്തിന്റെ രൂപം. അവിടുത്തെ ശക്തികളാണ് എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, നാലാമത്തേത് ബന്ധത്തിന്റെ കാലമാണ്.
വായുകല്പോ വഹ്നികല്പോ ബ്രഹ്മാംഡോ ലിംഗകല്പകഃ
വായുവിന്റെ കാലം, അഗ്നിയുടെ കാലം, ബ്രഹ്മാണ്ഡം, ലിംഗത്തിന്റെ കാലം എന്നിവയും ഉണ്ട്.
ഭവിഷ്യകല്പശ്ച തഥാ തഥാ ഗരുഡക ല്പകഃ
അങ്ങനെ തന്നെ ഭാവിയുടെ കാലവും, ഗരുഡന്റെ കാലവും ഉണ്ട്.
വാമനശ്ച നൃസിംഹശ്ച വരാഹോ മത്സ്യകൂര്മകൌ
വാമനൻ, നരസിംഹൻ, വരാഹൻ, മത്സ്യൻ, കൂർമൻ എന്നിവരുടെ കാലങ്ങളും ഉണ്ട്.
അഷ്ടാദശദിനേഷ്വേവ ബ്രഹ്മണോഽവ്യക്തജന്മനഃ
അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിന് പതിനെട്ട് ദിവസം മാത്രമാണ്.
കൂര്മകല്പശ്ച തത്രാദ്യോ മത്സ്യകല്പോ ദ്വിതീയകഃ
അവിടെ ആദ്യം കൂർമന്റെ കാലവും, രണ്ടാമത്തേത് മത്സ്യന്റെ കാലവുമാണ്.
ദ്വിധാ ച ഭഗവാന്ബ്രഹ്മാ സൂക്ഷ്മഃ സ്ഥൂലോഽഗുണോ ഗുണീ
ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് രണ്ട് രൂപത്തിൽ ഉണ്ട്: സൂക്ഷ്മവും സ്ഥൂലവുമാണ്, ഗുണങ്ങളില്ലാത്തതും ഗുണമുള്ളതുമാണ്.
നിര്ഗുണോവ്യയരൂപശ്ചാവ്യക്തജന്മാ സ്വഭൂഃ സ്വയമ്
അവൻ ഗുണങ്ങളില്ലാത്തവൻ, നശിക്കാത്ത രൂപം, അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ, സ്വയം ജനിച്ചവൻ, സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നവൻ.
ഊനവിംശസഹസ്രാണി ലക്ഷൈകോ മാനുഷാബ്ദകൈഃ 3.4.6.
പതിനൊന്നായിരത്തി తొന്നൂറ് മനുഷ്യവർഷങ്ങളാണ്.
നിര്ഗുണോഽവ്യക്തജന്മാ ച കാലാത്സര്വേശ്വരഃ പരഃ
അവൻ ഗുണങ്ങളില്ലാത്തവൻ, അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ, എല്ലാ കാലത്തെയും അതീതനായ പരമേശ്വരൻ.
ഇന്ദ്രിയാണി മനോ ബുദ്ധിരവ്യക്തസ്യ സ്മൃതാനി വൈ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി ഇവയെല്ലാം അവ്യക്തത്തിന്റേതാണെന്ന് പറയുന്നു.
യദാ വ്യക്തേ സ്വയം പ്രാപ്തോഽവ്യക്തജന്മാ ഹി സംസ്മൃതഃ
അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ വ്യക്തമായപ്പോൾ, അവനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
സൂക്ഷ്മോ മനോനിലോ ഭൂത്വാ ഗച്ഛേദ്വൈ ബ്രഹ്മണഃ പദമ്
സൂക്ഷ്മമായ മനസും വായുവും ആയി മാറി, അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ലോകത്തേക്ക് പോകുന്നു.
തത്ര സ്ഥാനേ തു മുനയോ ഗതാഃ സര്വേ സമാധിനാ
അവിടത്തെ സ്ഥലത്ത് എല്ലാ മുനികളും ധ്യാനത്തിലൂടെ എത്തി.
സച്ചിദാനംദഘനകം തതഃ പ്രാപ്താഃ കലേവരേ
അവിടെ ശരീരം പ്രാപിച്ച ശേഷം, അവർ സത്ത, ചിത്ത്, ആനന്ദം നിറഞ്ഞ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തി.
ദദൃശുര്മനുജാന്സര്വാന്പശുതുല്യാന്ഹി സൂക്ഷ്മകാന്
അവർ എല്ലാ മനുഷ്യരെയും, മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ സൂക്ഷ്മരായി കാണുകയും ചെയ്തു.
ക്വചിത്ക്വചിത്സ്ഥിതാ വര്ണാ വര്ണസംകരസന്നിഭാഃ
ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ വർണങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു, എന്നാൽ അവ വർണസങ്കരമായതുപോലെയായിരുന്നു.
തീര്ഥാനി സകലാ വേദാസ്ത്യക്ത്വാ ഭൂമംഡലം തദാ ।। ഗോപ്യോ ഭൂത്വാ ച ഹരിണാ സാര്ദ്ധം ചക്രുര്മഹോത്സവമ്
അന്ന് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും വേദങ്ങളും ഭൂമിയെ വിട്ട് മറഞ്ഞു; പിന്നെ ഹരിയോടൊപ്പം അവർ വലിയ ഉത്സവം നടത്തി.