ബീജകാണ്ഡരുഹാണ്യേവ പ്രതാനാ വല്ല്യ ഏവ ച । തമസാ ബഹുരൂപേണ വേഷ്ടിതാഃ കര്മഹേതുനാ
ബീതങ്ങളും കിഴങ്ങോലികളുമാണ് അതിന്റെ ആദ്യ പൂക്കളെപ്പോലെ; വളഞ്ഞ കൊമ്പുകളാണ് അവയുടെ ചേർക്കുന്ന തണ്ടുകൾ; അനേകം രൂപങ്ങൾ ഇരുണ്ടതിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ആ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കാരണങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
അന്തഃസംജ്ഞാ ഭവന്ത്യേതേ സുഖദുഃഖസമന്വിതാഃ । ഏതാവത്യസ്തു ഗതയഃ പ്രോദ്ഭൂതാഃ കുരുനന്ദന
ഇവയെല്ലാം ആന്തരികമായ ആശയങ്ങളായി രൂപപ്പെട്ട് സന്തോഷവും ദു:ഖവുമൊപ്പങ്ങളായീ ബാധിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെയാണ് നമുക്ക് ഉള്ള വൈവിധ്യമാർന്ന ഗതിക്രമങ്ങൾ ഉണ്ടായതെന്നുള്ളത്, കുരു വംശജനനേ.
തസ്മാദ്ദേവാദ്ദീപ്തിമന്തോ ഭാസ്കരാച്യ മഹാത്മനഃ । ഘോരേഽസ്മിംസ്താത സംസാരേ നിത്യം സതതയായിനി
അതിനാൽ മഹാസൂര്യത്തിന്റെ പോലെയും പ്രകാശമുള്ള ദേവന്മാർ ഭീതികരമായ ആ ലോകത്ത് വസിക്കുന്നു; ഈ ജീവകാരുണ്യത്തിന്റെ നിത്യസ്രോതസിലൂടെ അവർ നിത്യമായി പ്രകാശിക്കുന്നവരാണ്.
ഏവം സര്വം സ സൃഷ്ട്വേദം രാജഁല്ലോകഗുരും പരമ് । തിരോഭൂതഃ സ ഭൂതാത്മാ കാലം കാലേന പീഡയന്
ആകെയാണ് അവൻ ഈ മുഴുവൻ ലോകം സൃഷ്ടിച്ച് ജനങ്ങളുടെ പരം ഗുരുവായി നിന്നത്; അവൻ ആത്മാവായി ജീവികളിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു, മരണത്തെ സമയത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ പീഡിപ്പിച്ചു.
യദാ സ ദേവോ ജാഗര്തി തദേദം ചേഷ്ടതേ ജഗത് । യദാ സ്വപിതി ശാന്താത്മാ തദാ സര്വം നിമീലതി
ആ ദൈവം ജാഗരതിമുഖമാണ് എങ്കിൽ ലോകം അതിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ നടത്തുന്നു; ശാന്തമായ ജ്യോതിഷ് ഉറങ്ങുമ്പോൾ എല്ലാ കാലങ്ങളും واپس çekിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നും ഒളിക്കുന്നു.
തസ്മിന്സ്വപിതി രാജേന്ദ്ര ജന്തവഃ കര്മബന്ധനാഃ । സ്വകര്മഭ്യോ നിവര്തന്തേ മനശ്ച ഗ്ലാനിമൃച്ഛതി
ആ രാജാവിന്റെ നിദ്രയിൽ ജീവികൾ പ്രവൃത്തികളാൽ ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവരുടെ കർമങ്ങൾ നിർത്തപ്പെടുന്നു, മനസ്സ് മന്ദതയിൽ പതിക്കുന്നു.
യുഗപത്തു പ്രലീയന്തേ യദാ തസ്മിന്മഹാത്മനി । തദായം സര്വഭൂതാത്മാ സുഖം സ്വപിതി ഭാരത
അതു തന്നെ മഹാത്മാവ് ലയിക്കുമ്പോൾ എല്ലാതിയുള്ളവരും ഒരേ സമയം ലയിക്കപ്പെടുന്നു; ആ സമയത്ത് എല്ലാ ജീവജാതികളുടെ ആത്മാവ് ആനന്ദകരമായ നിദ്രയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു, ഭാരതാ.
തമോ യദാ സമാശ്രിത്യ ചിരം തിഷ്ഠതി സേന്ദ്രിയഃ । ന നവം കുരുതേ കര്മ തദോത്ക്രാമതി മൂര്തിതഃ
വിഭവങ്ങൾ ഏറെനാൾ അവബോധാവസ്ഥയുടെ നിരവത്കൃതിയിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോൾ അവ പുതിയ കര്‍മ്മങ്ങൾ ചൊരിക്കില്ല; സാരീരം ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് വ്യക്തി പുതിയ പ്രവൃത്തികൾക്ക് തനിക്ക് ആസക്തനാകും എന്നില്ല.
യദാഹംമാത്രികോ ഭൂത്വാ ബീജം സ്ഥാസ്നു ചരിഷ്ണു ച । സമാവിശതി സംസൃഷ്ടസ്തദാ മൂതിം വിമുഞ്ചതി
ഞാൻ, ബീജറൂപമെന്ന് ചിന്തിച്ച്, ബീജമായിരിക്കുമ്പോൾ തിരിഞ്ഞുകിടക്കിയാൽ, സൃഷ്ടിച്ച ലോകം എന്നിലേക്കു പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ മോക്ഷം വിടുന്നു.
ഏവം സ ജാഗ്രത്സ്വപ്നാഭ്യാമിദം സര്വം ജഗത്പ്രഭുഃ । സംജീവയതി ചാജസ്രം പ്രമാപയതി ചാവ്യയഃ
അങ്ങനെ ജാഗ്രതയും നിദ്രയും വഴി ലോകാധിപൻ എല്ലാം വണങ്ങിപ്പുലർത്തുകയും എന്നും അപ്രമാദമായി അവയെ പിൻവലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
കല്പാദൌ സൃജതേ താത അന്തേ കല്പസ്യ സംഹരേത് । ദിനം തസ്യേഹ യത്താത കല്പാന്തമിതി കഥ്യതേ
ഹേ സുതാ, ഒരു കല്പത്തിന്റെ എടുത്തുപോക്കിലും അവസാനത്തിലും ലോകങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നു; ഇവിടെ ആ കാലപരിധിയാണ് കല്പദിനമെന്നു വിളിപ്പിക്കുന്നത്.
കാലസംഖ്യാം തതസ്തസ്യ കല്പസ്യ ശൃണു ഭാരത । നിമേഷാ ദശ ചാഷ്ടൌ ച അക്ഷ്ണഃ കാഷ്ഠാ നിഗദ്യതേ
ഭാരതാ, ആ കല്പത്തിന്റെ സമയഗണന കേൾക്കുക: പത്ത് നിമിഷങ്ങളും എട്ട് നിമിഷങ്ങളും ചേർന്ന് ഒരു അക്ഷ്ണം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു, അതനുസരിച്ചു കഷ്ടാമെന്നു പേരായിരിക്കുന്നു.
ത്രിംശത്കാഷ്ഠാഃ കലാമാഹുഃ ക്ഷണസ്ത്രിംശത്കലാഃ സ്മൃതാഃ । മുഹൂര്തമഥ മൌഹൂര്താ വദന്തി ദ്വാദശ ക്ഷണമ്
മൂന്ന് പത്തു കഷ്ടങ്ങൾ ഒരു കാലയാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു, മുപ്പത് കാലകൾ ഒരു ക്ഷണം രൂപമാക്കുന്നു; ഒരു മുഹൂർത്തം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പകുതി പതിമുറടങ്ങിയ ക്ഷണകളെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്.
ത്രിംശന്മുഹൂര്തമുദ്ദിഷ്ടമഹോരാത്രം മനീഷിഭിഃ । മാസസ്ത്രിംശദഹോരാത്രം ദ്വൌ ദ്വൌ മാസാവൃതുഃ സ്മൃതഃ
ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത് മുപ്പത് മുഹൂർത്തങ്ങൾ ദിവാസ്വപ്നം ഒരു ദിവസവും രാത്രിയും ഉണ്ടാകുന്നതിന് തുല്യമാണ്; ഒരുമാസം ഇത്തരത്തിലുള്ള മുപ്പത് ദിനരാത്രികളാണ്, മാസങ്ങൾ കൂട്ടികളായി ഒരുകാലചക്രം പൂർത്തിയാവാൻ മുന്നേറുന്നു.
ഋതുത്രയമപ്യയനമയനേ ദ്വേ തു വത്സരഃ । അഹോരാത്രേ വിഭജതേ സൂര്യോ മാനുഷദൈവികേ
ഒരു വർഷത്തിൽ മൂന്നു കാലങ്ങളും രണ്ടു അർദ്ധവർഷങ്ങളും (അയനം) ഉണ്ട്; മനുഷ്യർക്കും ദേവന്മാർക്കും സൂര്യന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽപ്രകാരം പകലും രാത്രിയും വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
രാത്രിഃ സ്വപ്നായ ഭൂതാനാം ചേഷ്ടായൈ കര്മണാമഹഃ । പിത്ര്യേ രാത്ര്യഹനീ മാസഃ പ്രവിഭാഗസ്തു പക്ഷയോഃ
രാത്രി ജീവികളുടെ ഉറക്കത്തിനും അവരുടെ കര്‍മ്മങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്തിനും നിര്‍ത്തിയതാണ്; ദിവസം പിതൃത്തന്തുക്കേട് — മാസം രണ്ട് ചന്ദ്രപക്ഷങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്ന്.
കര്മ ചേഷ്ടാസ്വഹഃ കൃഷ്ണഃ മുക്തഃ സ്വപ്നായ ശര്വരീ । ദൈവേ രാത്ര്യഹനീ വര്ഷം പ്രവിഭാഗസ്തയോഃ പുനഃ
കൃഷ്ണപക്ഷം കര്‍മ്മത്തിന്റെയും പരിശ്രമത്തിന്റെയും കാലമാണ്, ശുക്ലപക്ഷം സ്വപ്നാന്തരത്തിലേക്കും മോക്ഷത്തിനും വേണ്ടതാണ്; ദൈവീയ കണക്കിലും ഒരു വര്‍ഷവും അതേ വിധം വീണ്ടും രാത്രിയിലേയും ദിനത്തിലേയും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നതാണ്.
അഹസ്തത്രോദഗയനം രാത്രിഃ സ്യാദ്ദക്ഷിണായനമ് । ബ്രാഹ്മസ്യ തു ക്ഷപാഹസ്യ യത്പ്രമാണം മഹീപതേ
സൂര്യൻ ഉയർന്നു പോയാൽ ദിവസം; താഴേയ്ക്ക് പോയാൽ രാത്രി — ദക്ഷിണദിശാ ഗമനം ആയപ്പോൾ അത് രാത്രി ആണ്. ബ്രാഹ്മണന്റെ ദിവസത്തെ കുറിച്ചാൽ രാജാവിന്റെ നിർണ്ണയം അനുസരിച്ചാണ് അതിനെ അളക്കേണ്ടത്.
ഏകൈകശോ യുഗാനാം തു ക്രമശസ്തന്തിബോധ മേ । ചത്വാര്യാഹുഃ സഹസ്രാണി വര്ഷാണാം തത്കൃതം യുഗമ്
നിന്റെ മുന്നിലേക്ക് ഞാൻ നൂറ്റൊന്നൊപ്പമുള്ള ഓരോ യുന്നതിന്റെയും നൂലികൊണ്ട് കേവലം പടി പടിയായി പഠിപ്പിച്ചുതരും: ഭാഷയിൽ പറയുന്നു ഒരു യുഗം നാലായി വിഘടിച്ച പ്രതിഭാസം ആയിരുന്നു, ഓരോന്നും ആയിരം വര്‍ഷങ്ങളുള്ളത്.
തസ്യ താവച്ഛതീ സന്ധ്യാ സന്ധ്യാംശശ്ച തഥാവിധഃ । ത്രേതാ ത്രീണി സഹസ്രാണി വര്ഷാണി ച വിദുര്ബുധാഃ
അതു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടുണ്ടാകുന്ന sandhyകൾക്കും അവയുടെ ഭാഗങ്ങൾക്കുമായി നിശ്ചിതൊരു സംഖ്യയുണ്ട്; യജ്ഞത്രേതയിൽ സജ്ഞാനികളായ മരങ്ങൾ മൂന്ന് സമയം ആയിരം വര്‍ഷങ്ങളാണെന്ന് അറിയുന്നു.