ಪುರಸ್ತಾಚ್ಚ ಚತುಃಶೃಂಗಂ ತದ್ವ್ಯೋಮಾಯತನಂ ರವೇಃ
ಮುಂದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ನಾಲ್ಕು ಶಿಖರಗಳಿರುವ ನಿವಾಸವನ್ನು,
ಗೈರಿಕಾರ್ಣವಸಂಭೂತಂ ಯದಂತರ್ಗರ್ಭಮಾಶ್ರಿತಮ್
ಅದು ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಒಳಗೆ ಅಂತರಂಗವಾಗಿ ಅಡಗಿದೆ.
ವರುಣಸ್ಯ ಯಥಾ ಪಾಶೋ ಹುಙ್ಕಾರೋ ವೇಧಸೋ ಯಥಾ
ಹೇಗೆ ವರಣನ ಪಾಶ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ 'ಹುಂ' ಧ್ವನಿ,
ಇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಚ ಯಥಾ ವಜ್ರಂ ತಥಾ ವ್ಯೋಮ ರವೇಃ ಸ್ಮೃತಮ್
ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಆಕಾಶವೂ ಹಾಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಹರಶ್ಚ ವರ್ಷಶುದ್ಧಶ್ಚ ತ್ರ್ಯಂಬಕಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ಈಶ್ವರೋ ಭುವನಶ್ಚೈತೇ ರುದ್ರಾ ಏಕಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಹರ, ವರ್ಷಶುದ್ಧ, ತ್ರ್ಯಂಬಕ, ಅಪರಾಜಿತ, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಭುವನ—ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಜನರನ್ನು ರುದ್ರರು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದಿತ್ಯಾನಾಂ ಚ ನಾಮಾನಿ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚಕ್ರಸ್ಯ ದೀಯತಾಮ್
ಆದಿತ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.
ವಿವಸ್ವಾನ್ತ್ಸವಿತಾ ಚೈವ ಪೂಷಾ ತ್ವಷ್ಟಾ ತಥೈವ ಚ
ವಿವಸ್ವಾನ್, ಸವಿತೃ, ಪೂಷನ್ ಮತ್ತು ತ್ವಷ್ಟಾ ಕೂಡ ನೀನೇ.
ಪಾರಾವತಾಸ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇ ತೇ ಹ್ಯಾಸಂಸ್ತುಷಿತೈಃ ಸಹ । । ೧೪ ಸಾಧ್ಯಾನ್ದೇವಾನ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಾಮತಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ । ಮನೋಽನುಮನ್ತಾ ಪ್ರಾಣಶ್ಚ ನರೋ ನಾರಾಯಣಸ್ತಥಾ । । ೧೫ ವೃತ್ತಿಲಮ್ಬೋ ಮನುಶ್ಚೈವ ಸಮೋ೪ ಧರ್ಮಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ । ವಿತ್ತಸ್ವಾಮೀ ಪ್ರಭುಶ್ಚೈವ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವಾದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೧೬ ಏತೇ ಯಜ್ಞಭುಜೋ ದೇವಾಃ ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ಪೂಜಿತಾಃ । ಆದಿತ್ಯಾಮೇವ ತೇ ಧೀರ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯಾತ್ಮಜಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೭ ವಿಶ್ವೇ ಚ ವಸವಃ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧರ್ಮಸೂನವಃ । ಏವಂ ಧರ್ಮಸುತಃ ಸೋಮಸ್ತೃತೀಯೋ ವಸುರಿಷ್ಯತೇ । । ೧೮ ಧರ್ಮೋಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರಃ ಪುರಾಣೇ ನಿಶ್ಚಯಂ ಗತಃ । ಅಥ ಚೇನ್ದ್ರಾನ್ವಸೂಂಶ್ಚೈವ ನಾಮಭಿಶ್ಚ ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೧೯ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೋ ಮನುಃ ಪೂರ್ವಃ ತತಃ ಸ್ವಾರೋಚಿಷಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಉತ್ತಮಸ್ತಾಮಸಶ್ಚೈವ ರೈವತಶ್ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ತಥಾ । । 1.125.೨೦ ಇತ್ಯೇತೇ ಷಡತಿಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಸಪ್ತಮಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತೋ ಮನುಃ । ವೈವಸ್ವತೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಭವಿಷ್ಯಾಃ ಸಪ್ತ ಚಾಪರೇ । । ೨೧ ಏಷಾಮಾದ್ಯೋರ್ಕಸಾವರ್ಣಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಸಾವರ್ಣಿರೇವ ಚ । ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಭವಸಾವರ್ಣಿರ್ಧರ್ಮಸಾವರ್ಣಿರಿತ್ಯುತ । । ೨೨ ಪಞ್ಚಮೋ ದಕ್ಷಸಾವರ್ಣಿಃ ಸಾವರ್ಣಿಃ೫ ಪಞ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ । ರೌಚ್ಯೋ ಭೌವ್ಯಶ್ಚ ದ್ವಾವನ್ಯಾವಿತ್ಯೇತೇ ಮನವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೨೩ ಇನ್ದ್ರಸ್ತು ವಿಷ್ಣುಭುಗ್ಜ್ಞೇಯೋ ವಿದ್ಯುತಿಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । ವಿಭುಃ ಪ್ರಭುಶ್ಚೈವ ಶಿಖೀ ತಥೈವ ಚ ಮನೋಜವಃ । । ೨೪ ಓಜಸ್ವೀ ಸಾಮ್ಪ್ರತಿಸ್ವಿನ್ದ್ರೋ ಬಲಿರ್ಭಾವ್ಯಸ್ತತಃ ಪರಮ್ । ಅದ್ಭುತಸ್ತ್ರಿದಿವಶ್ಚೈವ ದಶಮಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರ ಉಚ್ಯತೇ । । ೨೫ ಸುಸಾತ್ತ್ವಿಕಶ್ಚ೧ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ಶತಧಾಮಾ೨ ದಿವಸ್ಪತಿಃ । ಇತಿ ಭೂತಾ ಭವಿಷ್ಯಾಶ್ಚ ಇನ್ದ್ರಾ ಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚತುರ್ದಶ । । ೨೬ ಕಶ್ಯಪೋಽತ್ರಿರ್ವಶಿಷ್ಠಶ್ಚ ಭರದ್ವಾಜಶ್ಚ ಗೌತಮಃ । ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಜಮದಗ್ನಿಃ ಸಪ್ತೈತೇ ಋಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೨೭ ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮರುತೋಽಗ್ನಿಪರಿಗ್ರಹಾನ್ । ಪ್ರವಹೋಥಾವಹಶ್ಚೈವ ಉದ್ವಹಃ ಸಂವಹಸ್ತಥಾ । । ೨೮ ವಿವಹೋ ನಿವಹಶ್ಚೈವ ಪರಿವಾಹಸ್ತಥೈವ ಚ । ಅನ್ತರಿಕ್ಷಚರಾ೩ ಹ್ಯೇತೇ ಪೃಥಙ್ಮಾರ್ಗವಿಸಾರಿಣಃ । । ೨೯ ಸೂರ್ಯೋಽಗ್ನಿಶ್ಚ ಶುಚಿರ್ನಾಮ್ನಾ ವೈದ್ಯುತಃ ಪಾವಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ನಿರ್ಮನ್ಥಃ ಪವಮಾನೋಽಗ್ನಿಸ್ತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಇಮೇಗ್ನಯಃ । । 1.125.೩೦ ಅಗ್ನೀನಾಂ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಥೈವ ತು । ಮರುತಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತಸಪ್ತಕಾಃ । । ೩೧ ಋತುಃ ಸಂವತ್ಸರೋಽಹ್ಯಗ್ನಿರ್ಋತವಸ್ತಸ್ಯ ಜಜ್ಞಿರೇ । ಋತುಪುತ್ರಾಶ್ಚ ವೈ ಪಞ್ಚ ಇತಿ ಸರ್ಗಃ ಸನಾತನಃ । । ೩೨ ಸಂವತ್ಸರಸ್ತು ಪ್ರಥಮೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪರಿವತ್ಸರಃ । ಇದ್ವತ್ಸರಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ಚತುರ್ಥಸ್ತ್ವನುವತ್ಸರಃ । । ೩೩ ಪಞ್ಚಮೋ ವತ್ಸರಸ್ತೇಷಾಮಿತ್ಯೇವಂ ಪಞ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ । ತೇಷು ಸಂವತ್ಸರೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯಸ್ತು ಪರಿವತ್ಸರಃ । । ೩೪ ಸೋಮ ಇದ್ವತ್ಸರಸ್ತೇಷಾಂ ವಾಯುಶ್ಚೈವಾನುವತ್ಸರಃ । ರುದ್ರಸ್ತು ವತ್ಸರೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪಞ್ಚೈತಾ ' ಯುಗದೇವತಾಃ । । ೩೫ ಆರ್ತವಾ ಪಿತರೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಯೇ ಜಾತಾಃ ಋತುಸೂನವಃ । ಪಿತಾಮಹಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಪಞ್ಚಾಬ್ದಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಾಃ । । ೩೬ ಸೌಮ್ಯಾ ಬರ್ಹಿಷದಶ್ಚೈವ ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಶ್ಚ ಯೇ ತ್ರಯಃ । ಏತೇ ವೈ ಪಿತರಸ್ತೇಷಾಂ ಯೇ ಜೀವತ್ಪಿತೃಕಾ ನರಾಃ । । ೩೭ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚೈವ ಸೋಮಶ್ಚ ಲೋಹಿತಾಙ್ಗೋ ಬುಧಸ್ತಥಾ । ಬೃಹಸ್ಪತಿಶ್ಚ ಶುಕ್ರಶ್ಚ ತಥಾ ಹೇಲಿಸುತಶ್ಚ ಯಃ । । ೩೮ ಉಪರಾಗಃ ಶಿಖೀ ಚೋಭೌ ನವೈತೇ ನು ಗ್ರಹಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸ್ಯ ತ್ವಿಮೇ ನಿತ್ಯಂ ಭಾವಾಭಾವನಿವೇದಕಾಃ । । ೩೯ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚೈವ ಸೋಮಶ್ಚ ದ್ವಾವೇತೌ ಮಣ್ಡಲಗ್ರಹೌ । ರಾಹುಶ್ಛಾಯಾಗ್ರಹಸ್ತೇಷಾಂ ಶೇಷಾಸ್ತಾರಾ ಗ್ರಹಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ।1.125.೪ ೦ ನಕ್ಷತ್ರಾಧಿಪತಿಃ ಸೋಮೋ ಗ್ರಹರಾಜೋ ದಿವಾಕರಃ । ಪಠ್ಯತೇ ಚಾಗ್ನಿರಾದಿತ್ಯ ಉದಕಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೪೧ ಆದಿತ್ಯಃ ಪಠ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಷ್ಣುಸ್ತೇಷಾಂ ತು ಚನ್ದ್ರಮಾಃ । ಮಹೇಶ್ವರಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತೃತೀಯಸ್ತಾರಕಗ್ರಹಃ । । ೪೨ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ಸುತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಸೋಮೋ ಧರ್ಮಸುತಃ ಸ್ಮೃತಃ । ದೇವಾಸುರಗುರೂ ದ್ವೌ ತು ನಾಮತಸ್ತೌ೧ ಮಹಾಗ್ರಹೌ । । ೪೩ ಪ್ರಜಾಪತಿಸುತಾವೇತಾವುಭೌ ಶುಕ್ರಬೃಹಸ್ಪತೀ । ಬುಧಃ ಸೋಮಾತ್ಮಜಃ ಶ್ರೀಮಾಞ್ಛನೀ ರವಿಸುತಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೪೪ ಸಿಂಹಿಕಾಯಾಃ ಸುತೋ ರಾಹುಃ ಕೇತುಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಹಿ ಅಧಸ್ತಾಚ್ಚರತೇ ರವಿಃ । । ೪೫ ತತೋ ದೂರಂ ಸ್ಮೃತಂ ತಾವದ್ವಿಧೋರ್ನಕ್ಷತ್ರಮಣ್ಡಲಮ್ । ನಕ್ಷತ್ರೇಭ್ಯಃ ಕುಜಬುಧೌ ಶ್ವೇತಾಹ್ವಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । । ೪೬ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಹೇಶ್ವರಶ್ಚೋರ್ದ್ಧ್ವಂ ಧಿಷಣಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । ಕೃಷ್ಣಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ತತಸ್ತಸ್ಮಾದಥ ಚಿತ್ರಶಿಖಣ್ಡಿಜಃ । । ೪೭ ಏಷಾಮೇವ ಕ್ರಮಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಸಕ್ತಂ ತ್ರಿದಿವಂ ಧ್ರುವೇ । ಆದಿತ್ಯನಿಲಯೋ ರಾಹುಃ ಕದಾಚಿತ್ಸೋಮಮಾರ್ಗಗಃ । । ೪೮ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಸಂಸ್ಥಸ್ತು೧ ಶಿಖೀ ಸರ್ಪತಿ ಸರ್ವದಾ । ನವಯೋಜನಸಾಹಸ್ರೋ ವಿಸ್ತಾರೋ ಭಾರ್ಗವಸ್ಯ೨ ತು । । ೪೯ ದ್ವಿಗುಣಃ ಸೂರ್ಯವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಿಸ್ತಾರಃ ಶನಿನಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತ್ರಿಗುಣಂ೩ ಮಂಡಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ ನಾಕ್ಷತ್ರಂ ವಿಸ್ತರಾದ್ವಿಧೋಃ । । 1.125.೫೦ ನಕ್ಷತ್ರಮಣ್ಡಲಾತ್ತತ್ರ ಪಾದಹೀನೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಬೃಹಸ್ಪತೇಃ ಪಾದಹೀನಃ ಶುಕ್ರೋಙ್ಗಾರಕ ಏವ ಹಿ । । ೫೧ ವಿಸ್ತಾರೋ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ತು ಪಾದಹೀನಸ್ತಯೋರ್ಬುಧಃ । ಬುಧತುಲ್ಯಾನಿ ಋಕ್ಷಾಣಿ ಸರ್ವಋಕ್ಷಾಣಿ ಯಾನಿ ತು । । ೫೨ ಯೋಜನಾನ್ಯರ್ಧಮಾತ್ರಾಣಿ ತೇಭ್ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ರಾಹುಃ ಸೂರ್ಯಪ್ರಮಾಣಶ್ಚ ಕದಾಚಿತ್ಸೋಮಸನ್ನಿಭಃ । । ೫೩ ನಕ್ಷತ್ರಗ್ರಹಮಾನಸ್ತು೧ ಕೇತುಸ್ತ್ವನಿಯತಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅವಿಜ್ಞಾತಗತಿಶ್ಚೈವ ಚಞ್ಚಲತ್ವನ್ನರಾಧಿಪ । । ೫೪ ತಥಾಲಕ್ಷಿತರೂಪಸ್ತು ಬಹುರೂಪಧರೋ ಹಿ ಸಃ । ಭೂರ್ಲೋಕಃ ಪೃಥಿವೀ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಭುವಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೫೫ ಸ್ವರ್ಲೋಕಸ್ತ್ರಿದಿವಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಶೇಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಭೂಪತಿಸ್ತು ಸದಾ ತ್ವಗ್ನಿಸ್ತೇನಾಸೌ ಭೂಪತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೫೬ ವಾಯುರ್ನಭಸ್ಪತಿಸ್ತೇನ ತಥಾ ಸೂರ್ಯೋ ದಿವಸ್ಪತಿಃ । ಗನ್ಧರ್ವಾಪ್ಸರಸಶ್ಚೈವ ಗುಹ್ಯಕಾಃ ಸಿದ್ಧರಾಕ್ಷಸಾಃ । ।೫೭ ಭೂರ್ಲೋಕವಾಸಿನಃ ಸರ್ವೇ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಚರಾಞ್ಛೃಣು । ಮರುತಃ ಸಪ್ತಮಸ್ಕಂಧೇ ರುದ್ರಾಸ್ತತ್ರೈವ ಚಾಶ್ವಿನೌ । ।೫೮ ಆದಿತ್ಯಾ ವಸವಃ ಸರ್ವೇ ತಥೈವ ಚ ಗವಾಂ ಗಣಾಃ । ಚತುರ್ಥೇ ತು ಮಹರ್ಲೋಕೇ ವಸನ್ತೇ ಕಲ್ಪವಾಸಿನಃ । ।೫ ೯ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಿಭಿಃ ಸರ್ವೇಃ ಸಹಿತಾಃ ಕುರುನನ್ದನ । ಜನಲೋಕೇ ಪಞ್ಚಮೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಭೂಮಿದಾಃ ಸದಾ । । 1.125.೬೦ ಋತುಃ ಸನತ್ಕುಮಾರಾದ್ಯಾ ವೈರಾಜಭ್ರ ತಥಾಶ್ರಯಾಃ । ಸತ್ಯಸ್ತು ಸಪ್ತಮೇ ಲೋಕೇ ಹ್ಯಪುನರ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿನಾಮ್ । । ೬೧ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತೋ ಹ್ಯಪ್ರತೀಘಾತಲಕ್ಷಣಃ । ಇತಿಹಾಸವಿದೋ ಯತ್ರ ಕ್ರೀಡನ್ತೇ ಕುರುನನ್ದನ । । ೬೨ ಶೃಣ್ವನ್ತಿ ಚ ಪುರಾಣಾನಿ ಯೇ ಸದಾ ಭೀಮನಂದನ । ಮಹೀತಲಾತ್ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಶತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದಿವಾಕರಃ । । ೬೩ ಶತಯೋಜನಕೋಟ್ಯಸ್ತು೧ ಭೂಮೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಧ್ರುವಃ ಸ್ಥಿತಃ । ತತೋ ವಿಂಶತಿಲಕ್ಷಸ್ತು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೋತ್ಸೇಧ ಉಚ್ಯತೇ । । ೬೪ ದ್ವಿಗುಣೈಸ್ತು ಸಹಸ್ರೈಸ್ತು ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತೇಷು ಚ । ಲೋಕಾಂತರಮಥೋ ಚೈವಂ ಧ್ರುವಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವಿಧೀಯತೇ । । ೬೫ ದೇವದಾನವಗನ್ಧರ್ವಾ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪನ್ನಗಾಃ । ಭೂತಾ ವಿದ್ಯಾಧರಾಶ್ಚೈವ ಅಷ್ಟೌ ತೇ ದೇವಯೋನಯಃ । । ೬೬ ಯಸ್ಮಿನ್ವ್ಯೋಮ್ನಿ ತ್ವಿಮೇ ಲೋಕಾಃ ಸಪ್ತ ವೈ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ । ಮರುತಃ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಗ್ನಯೋ ಗ್ರಹಾಃ । । ೬೭ ಯಾಸ್ತ್ವಪ್ಯೇತಾಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ಮಯಾಷ್ಟೌ ದೇವಯೋನಯಃ । ಮೂರ್ತಾಶ್ಚಾಮೂರ್ತಯಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಾಸ್ತಾ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ । । ೬ ೮ ಏವಂವಿಧಮಿದಂ ವ್ಯೋಮ ಸರ್ವವ್ಯೋಮಮಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸರ್ವದೇವಮಯಂ ಚೈವ ಸರ್ವಗ್ರಹಮಯಂ ತಥಾ । । ೬೯ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋ ಹ್ಯರ್ಚಯೇದ್ವ್ಯೋಮ ತೇನ ಸರ್ವೇಽರ್ಚಿತಾಃ ಸುರಾಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನೇನ ಶುಭಾರ್ಥೀ ವ್ಯೋಮ ಚಾರ್ಚಯೇತ್ । । 1.125.೭೦ ಯಸ್ತ್ವರ್ಚತೇ ಸದಾ ವ್ಯೋಮ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶ್ರದ್ಧಾಸಮನ್ವಿತಃ । ವೃಷಧ್ವಜಸದೋ ರಾಜನ್ಸ ಗಚ್ಛೇನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೭೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ವ್ಯೋಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೇ ಭುವನಕೋಶವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಸ್ನಾನವಿಧಿವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸ್ನಾನಕರ್ಮವಿಧಿಂ ತವ । ಸ್ನಾಪಕಸ್ತು ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವೇದಪಾರಗಃ । । ೧ ಅಭಿಜ್ಞಃ ಸೌರಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಮರುಣೋ ಯದುಸತ್ತಮ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಸ್ನಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸ್ನಾಪಕನು ಮಹಾಪ್ರಜ್ಞ, ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರಬೇಕು. ಅವನು ಸೌರಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರಬೇಕು.
ಪಾರಾವತರು ಮತ್ತು ಇತರರು ತುಷಿತರು ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದರು. ಈಗ ನಾನು ಸಾಧ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.
ವ್ಯೋಮಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಆಕಾಶಂ ಖಂ ದಿಶೋ ವ್ಯೋಮ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಂ ನಭೋಽಮ್ಬರಮ್ । ಪುಷ್ಕರಂ ಗಗನಂ ಮೇರುರ್ವಿಪುಲಂ ಚ ಬಿಲಂ ತಥಾ । । ೧ ಆಪೋಛಿದ್ರಂ ತಥಾ ಶೂನ್ಯಂ ತಮೋ ವೈ ರೋದಸೀ ತಥಾ । ನಾಮಾನ್ಯೇತಾನಿ ತೇ ವ್ಯೋಮ್ನಃ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಮಹೀಪತೇ । । ೨ ಲವಣಕ್ಷೀರದಧ್ಯಮ್ಲಘೃತಮಧ್ವಿಕ್ಷವಸ್ತಥಾ । ಸ್ವಾದೂದಕಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಸಮುದ್ರಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೩ ಹಿಮವಾನ್ಹೇಮಕೂಟಶ್ಚ ನಿಷಧೋ ನೀಲ ಏವ ಚ । ಶ್ವೇತಶ್ಚ ಶೃಙ್ಗವಾಂಶ್ಚೈವ ಷಡೇತೇ ವರ್ಷಪರ್ವತಾಃ । ।೪ ಮಧ್ಯಸಂಸ್ಥಸ್ತಥೈತೇಷಾಂ ಮಹಾರಾಜತಪರ್ವತಃ । ಮಾಹೇನ್ದ್ರೀ ಚಾಪ್ಯಥಾಗ್ನೇಯೀ ಯಾಮ್ಯಾ ಚ ನೈರ್ಋತೀ ತಥಾ । । ೫ ವಾರುಣೀ ಚಾಥ ವಾಯವ್ಯಾ ಸೌಮ್ಯೈಶಾನೀ ತಥೈವ ಚ । ಏತಾಃ ಪುರ್ಯಸ್ತು ದೇವಾನಾಂ ತಥೋಪರಿ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । । ೬ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತು ಸ್ಥಿತೋ ವೀರ ಲೋಕಾಲೋಕಸ್ತು ಪರ್ವತಃ । ತತಶ್ಚಣ್ಡಕಪಾಲಂ ತು ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪರತಸ್ತು ಯಃ । । ೭ ತತೋಽಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ತತೋ ಭೂತಾದಿರುಚ್ಯತೇ । ತತೋ ಮಹಾನಹಙ್ಕಾರಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಸ್ತತಃ । । ೮ ಪುರುಷಾದೀಶ್ವರೋ ಶ್ರೇಯ ಈಶ್ವರೇಣಾವ್ರೃತಂ ಜಗತ್ । ಈಶ್ವರೋ ಭಗವನ್ಭಾನುಸ್ತೇನೇದಂ ಪೂರಿತಂ ಜಗತ್ । । ೯ ಸಹಸ್ರಾಂಶುರ್ಮಹಾತೇಜಾಶ್ಚತುರ್ಬಾಹುರ್ಮಹಾಬಲಃ । ಊರ್ಧ್ವಮಪ್ಯಥ ಲೋಕಾಸ್ತು ಪ್ರಾಙ್ಮಯಾ ಯೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । । 1.126.೧೦ ಭೂಯಸ್ತಾನ್ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅಣ್ಡಾವರಣಕಾರಕಾನ್ । ಭೂರ್ಲೋಕಸ್ತುಭುವರ್ಲೋಕಸ್ತೃತೀಯಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । । ೧೧ ಮಹರ್ಜನಸ್ತಪಃ ಸತ್ಯಃ ಸಪ್ತಲೋಕಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । ೧ತತಸ್ತವಂಡಕಪಾಲಂ ತು ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪರಸ್ತಪಃ । । ೧೨ ತತೋಽಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ತತೋ ಭೂತಾದಿರುಚ್ಯತೇ । ತತೋ ಮಹಾನ್ಪ್ರಧಾನಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಸ್ತತಃ । । ೧೩ ಪುರುಷಾದೀಶ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಈಶ್ವರೇಣಾವೃತಂ ಜಗತ್ । ಭೂಮೇರಧಸ್ತಾತ್ಸಪ್ತೈವ ಲೋಕಾನಭಿಮತಾಞ್ಛೃಣು । । ೧೪ ತಲಂ ಸುತಲಪಾತಾಲೇ ತಲಾತಲಂ ತಥಾತಲಮ್ । ವಿತಲಂ ಚ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಪ್ತಮಂ ಚ ರಸಾತಲಮ್ । । ೧೫ ತತೋಽಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ತತೋ ಭೂತಾದಿರುಚ್ಯತೇ । ತತೋ ಮಹಾನ್ಪ್ರಧಾನಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಸ್ತತಃ । । ೧೬ ಪುರುಷಾದೀಶ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಈಶ್ವರೇಣಾವೃತಂ ಜಗತ್ । ಏವಂ ಮೇರೋಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । । ೧೭ ಚತುರಸ್ರಶ್ಚತುಃ ಶೃಂಗಃ ಸ ಮೇರುಃ ಕಾಞ್ಚನಃ ಶುಭಃ । ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತೋ ಮಧ್ಯೇ ಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವಸೇವಿತಃ । । ೧೮ ಚತುರ್ಭಿಃ ಕಾಞ್ಚನೈಃ ಶೃಂಗೈರ್ದಿವ್ಯೈರ್ದಿವಮಿವೋಲ್ಲಿಖನ್ । ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಚತುರಾಶೀತಿರುಚ್ಛ್ರಿತಃ । । ೧೯ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಷೋಡಶಾಧಸ್ತಾದಷ್ಟವಿಂಶತಿವಿಸ್ತೃತಃ । ವಿಸ್ತಾರಸ್ತ್ರಿಗುಣಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ । । 1.126.೨೦ ತಸ್ಯ ಸೌಮನಸಂ ನಾಮ ಶೃಂಗಮೇಕಂ ತು ಕಾಞ್ಚನಮ್ । ದ್ವಿತೀಯಂ ಪದ್ಮರಾಗಾಭಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕಂ ನಾಮ ನಾಮತಃ । । ೨೧ ತೃತೀಯಂ ನಾಮತಶ್ಚಿತ್ರಂ ಸರ್ವದೇವಮಯಂ ಶುಭಮ್ । ಚತುರ್ಥಂ ರಾಜತಂ ಶುಕ್ಲಂ ಚನ್ದ್ರೌಜಸ್ಕಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೨೨ ಯತ್ತು ಸೌಮನಸಂ ನಾಮ ಶೃಂಗಂ ಗಾಙ್ಗೇಯಮುಚ್ಯತೇ । ತದೇವ ಚೋದಯೋ ನಾಮ್ನಾ ಯತ್ರೋದ್ಯನ್ದೃಶ್ಯತೇ ರವಿಃ । । ೨೩ ಉತ್ತರೇಣ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪಂ ದಿವಾಕರಃ । ದೃಶ್ಯೋ ಭವತಿ ಭೂತಾನಾಂ ಶಿಖರಂ ಚ ಸಮಾಸ್ಥಿತಃ । । ೨೪ ಕಾಞ್ಚನಸ್ಯ ಚ ಶೈಲಸ್ಯ ತೇಜಸಾರ್ಕಸ್ಯ ಚಾಹೃತೇ । ಉಭೇ ಸನ್ಧ್ಯೇ ಪ್ರಕಾಶೇತೇ ಆತಾಮ್ರೇ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮೇ । । ೨೫ ಶೃಂಗೇ ಸೌಮನಸೇ ಸೂರ್ಯ ಉತ್ತಿಷ್ಠತ್ಯುತ್ತರಾಯಣೇ । ಜ್ಯೋತಿಷೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಚಾಪಿ ವಿಷುವೇ ಮಧ್ಯತಸ್ತಯೋಃ । । ೨೬ ಈಶೇನ್ದ್ರೋದ್ರಿಶ್ಚ ಐಶಾನ್ಯಾಂ ತತ್ರಾಗ್ನಿಃ ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣೇ । ನೈರ್ಋತೇಽಪಿ ತತೋ ಜ್ಞೇಯೋ ವಾಯವ್ಯೇ ಮರುತಸ್ತಥಾ । । ೨೭ ಮಧ್ಯೇ ತು ಕಂಜಜಃ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಗ್ರಹಾ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ಚೈವ ಹಿ । ಆದಿತ್ಯಸ್ತೇನ ರೂಪೇಣ ತಸ್ಮಿನ್ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ । । ೨೮ ಇದಂ ದೇವಮಯಂ ವ್ಯೋಮ ತಥಾ ಲೋಕಮಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಪೂರ್ವಕೋಣಸ್ಥಿತೇ ಶೃಂಗೇ ಸ್ಥಿತಃ ಶುಕ್ರೋ ಮಹೀಪತೇ । । ೨೯ ಹೇಲಿಜಶ್ಚಾಪರೇ ಜ್ಞೇಯೋ ಧನನಾಥಸ್ತಥಾಪರೇ । ಸೋಮಶ್ಚಾಪಿ ಚತುರ್ಥೇ ತು ಸ್ಥಿತಃ ಶೃಂಗೇ ಜನಾಧಿಪ । । 1.126.೩೦ ಮಧ್ಯೇ ಕೇಶಾಸ್ಥಿತೋ ರಾಜನ್ಹುಙ್ಕಾರಶ್ಚ ಪಿನಾಕಿನಃ । ಶೃಂಗೇ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇ ರಾಜನ್ಸ್ಥಿತೋ ದೇವೋ ವಿಧುಕ್ಷಯೇ
ಆಕಾಶ, ಖ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ವ್ಯೋಮ, ಅಂತarikṣ, ನಭೋ, ಅಂಬರ, ಪುಷ್ಕರ, ಗಗನ, ಮೆರು, ವಿಪುಲ, ಬಿಲ — ಇವೆಲ್ಲ ಆಕಾಶದ ಹೆಸರುಗಳು ಎಂದು ಮಹಾರಾಜನೇ, ನಾನಿನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಜಲದ ರಂಧ್ರ, ಶೂನ್ಯ, ತಮಸ್ಸು, ರೋದಸಿ — ಇವುಗಳೂ ಆಕಾಶದ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು — ಉಪ್ಪಿನ, ಹಾಲಿನ, ಮೊಸರಿನ, ತುಪ್ಪದ, ಜೇನು, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ನೀರಿನವು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಿಮವಂತ, ಹೇಮಕೂಟ, ನಿಷಧ, ನೀಲ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶೃಂಗವಾನ್ — ಇವು ಆರು ವರ್ಷಪರ್ವತಗಳು. ಇವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜತಪರ್ವತವಿದೆ. ಮಾಹೇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಯ, ಯಾಮ್ಯ, ನೈರೃತ, ವಾರುಣ, ವಾಯವ್ಯ, ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶಾನ್ಯ — ಈ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳ ಪುರಿಗಳು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಲೋಕ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಚಂಡಕಪಾಲ ಪರ್ವತ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರ್ವತ ಇದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹಾನ್, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ. ಪುರುಷನಿಂದ ಈಶ್ವರನು, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈಶ್ವರನೇ ಭಗವಂತನು, ಭಾನುಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ತುಂಬಿದ್ದಾನೆ. ಸಹಸ್ರ ಕಿರಣಗಳ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಭಾನು, ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಆಂಡದ ಆವರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭೂಲೋಕ, ಭುವರ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಮಹರ್ಲೋಕ, ಜನಲೋಕ, ತಪೋಲೋಕ, ಸತ್ಯಲೋಕ — ಈ ಏಳು ಲೋಕಗಳು. ಆಂಡದ ಮೇಲೆ ಚಂಡಕಪಾಲ ಪರ್ವತ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹಾನ್, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ಪುರುಷನಿಂದ ಈಶ್ವರ, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಲೋಕಗಳಿವೆ — ತಲ, ಸುತಲ, ಪಾತಾಳ, ತಲಾತಲ, ತಥಾತಲ, ವಿತಲ ಮತ್ತು ರಸಾತಲ. ಮತ್ತೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹಾನ್, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ಪುರುಷನಿಂದ ಈಶ್ವರ, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೆರುಪರ್ವತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಚತುಷ್ಕೋಣ, ನಾಲ್ಕು ಶೃಂಗಗಳಿರುವ, ಬಂಗಾರದಂತಹ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಮೆರುಪರ್ವತ ಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ದಿವ್ಯ ಬಂಗಾರದ ಶೃಂಗಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ತಲುಪುವಂತೆ ಮೆರುಪರ್ವತ ಇದೆ. ಅದು ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿನಾರು ಯೋಜನ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಹೋಗಿದೆ, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಯೋಜನ ಅಗಲವಿದೆ. ಅದರ ಅಗಲ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಶೃಂಗವನ್ನು ಸೌಮನಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಬಂಗಾರದಂತಿದೆ. ಎರಡನೇದು ಪದ್ಮರಾಗದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಮೂರನೇದು ಚಿತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಇರುವ ಪವಿತ್ರ ಶೃಂಗ. ನಾಲ್ಕನೇದು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತಹ, ಶುಭ್ರವಾದ, ಚಂದ್ರದ ಪ್ರಭೆಯಂತಹ ರಾಜತ ಶೃಂಗ. ಸೌಮನಸ ಶೃಂಗವನ್ನು ಗಾಂಗೆಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಉದಯ ಶೃಂಗ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದಿಂದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ಭೂತಗಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಆ ಶೃಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಗಾರದ ಪರ್ವತದ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸು ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಸೌಮನಸ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ. ಐಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ, ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ನೈರೃತ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಾಯು, ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಾರುತ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಮಲದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಗ್ರಹಗಳು, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದವೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯನು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಆಕಾಶ ದೇವತೆಗಳ ಆಕಾಶ, ಲೋಕಗಳ ಆಕಾಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವಕೋಣದ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆ ಶೃಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಲಿಜ, ಧನನಾಥ, ನಾಲ್ಕನೇ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನು, ಪಿನಾಕಿಯ ಹುಂಕಾರವೂ ಇದೆ. ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆ ಇದ್ದಾನೆ.
೩೧ ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾದೇವೋ ಗೋಪತಿರ್ಲೋಕಪೂಜಿತಃ । ಪೂರ್ವಾಗ್ನೇಯೀಸ್ಥಿತೇ ಶೃಂಗೇ ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ಶಾಣ್ಡಿಲಃ ಸುತಃ । । ೩೨ ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಕೀನಾಶೋ ಹೇಲಿನನ್ದನಃ । ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ನೈರ್ಋತೇ ಶೃಂಗೇ ವಿರೂಪಾಕ್ಷೋ ಮಹಾಬಲಃ । । ೩೩ ತಸ್ಮಾದನನ್ತರೋ ದೇವಃ ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ಯಾದಸಾಂ ಪತಿಃ । ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾತೇಜಾ ವೀರ ಮಿತ್ರೋ ಮಹಾಬಲಃ । । ೩೪ ವಾಯವ್ಯಂ ಶೃಂಗಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವದೇವನಮಸ್ಕೃತಮ್ । ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ದಶಬಲೋ ನರಮಾರುಹ್ಯ ಭಾರತ । । ೩೫ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ದೇವೋ ಹ್ಯನನ್ತಶ್ಚಾಧ ಏವ ಹಿ । ಉಪೇನ್ದ್ರಶಙ್ಕರೌ ದೇವೌ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನ್ತೇ ಸಮಾಸ್ಥಿತೌ । । ೩೬ ಏಷ ಮೇರುಸ್ತಥಾ ವ್ಯೋಮ ಏಷ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಪಠ್ಯತೇ । ಸರ್ವದೇವಮಯಶ್ಚಾಯಂ ಮೇರುರ್ವ್ಯೋಮ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । । ೩೭ ತಥಾ ವೇದಮಯಶ್ಚಾಪಿ ಪಠ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಶೃಂಗಾಣಿ ವೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪೂರ್ವಶೃಂಗಾದಯೋ ವಿದುಃ । । ೩೮ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ವ್ಯೋಮಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾದೇವನು, ಲೋಕಪೂಜಿತನಾದ ಗೋಪಾಲನು, ಅಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪೂರ್ವ-ಅಗ್ನಿ ದಿಕ್ಕಿನ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಶಾಂಡಿಲನ ಪುತ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕೀನಾಶನು, ಹೆಲಿನಂದನನು, ನೈರೃತ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಮಹಾಬಲನು ಇದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಿ ಯಾದಸಾಧಿಪತಿ ದೇವತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವೀರಮಿತ್ರನು, ಮಹಾಬಲನು, ವಾಯವ್ಯ ಶೃಂಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನು ಇದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ದಶಬಲನು ನರಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಇದ್ದಾನೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನಂತನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಕರ ದೇವತೆಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ಮೆರುಪರ್ವತವೇ ಆಕಾಶ, ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಇರುವ ಮೆರುಪರ್ವತವೇ ಆಕಾಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಮಯವೂ ಇದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶೃಂಗಗಳು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಪ್ರತೀಕ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸೂರ್ಯಪ್ರಸಾದವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕಥಮಾರಾಧಿತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಸಾಮ್ಬೇನಾಮಿತತೇಜಸಾ । ವಿಮುಕ್ತಸ್ತು ಕಥಂ ರೋಗೈರ್ಬ್ರೂಹಿ ಮಾಂ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸಾಧು ಪೃಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಶೃಣು ಸಾಮ್ಬಕಥಾಂ ಪುರಾ । ವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಚ್ಮಿ ತೇ ಸರ್ವಾಂ ಕಥಾಂ ಪಾಪವಿಮೋಚಿನೀಮ್ । । ೨ ಪುರಾ ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಸ ನಾರದಾತ್ । ವಿನಯಾದುಪಸಙ್ಗಮ್ಯ ವಚಃ ಪಿತರಮಬ್ರವೀತ್ । । ೩ ಕಶ್ಮಲೇನಾಭಿಭೂತೋಽಸ್ಮಿ ಮಲೇನ ವ್ಯಾಧಿನಾಚ್ಯುತ । ವೈದ್ಯೈರೋಷಧಿಭಿಶ್ಚಾಪಿ ನ ಶಾನ್ತಿರ್ಮಮ ವಿದ್ಯತೇ । । ೪ ವನಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಭಗವನ್ನನುಜ್ಞಾಂ ದಾತುಮರ್ಹಸಿ । ಶಿವೇನ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷ ಧ್ಯಾಯ ಮಾಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ । । ೫ ಅನುಜ್ಞಾತಃ ಸ ಕೃಷ್ಣೇನ ಸಿನ್ಧೋರುತ್ತರಕೂಲತಃ । ಗತ್ವಾ ಸನ್ತಾರಯಾಮಾಸ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾಂ ಮಹಾನದೀಮ್ । । ೬ ತತೋ ಮಿತ್ರವನಂ ಗತ್ವಾ ತೀರ್ಥಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಶ್ರುತಮ್ । ಉಪವಾಸಪರಃ ಸಾಮ್ಬಃ ಶುಷ್ಕೋ ಧಮನಿಸನ್ತತಃ । । ೭ ಆರಾಧನಾರ್ಥಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಗುಹ್ಯಂ ಸ್ತೋತ್ರಂ೧ ಜಜಾಪ ಹ । ವೇದೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮಿತಂ ಪುರಾಣಾಶ್ರಯಬೃಂಹಿತಮ್ । । ೮ ಯದೇತನ್ಮಣ್ಡಲಂ ಶುಕ್ಲಂ ದಿವ್ಯಂ ಹ್ಯಜರಮವ್ಯಯಮ್ । ಯುಕ್ತಂ ಮನೋಜವೈರಶ್ವೈರ್ಹಾರೀತೈರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಭಿಃ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: ಹೇಗೆ ಆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆಮ್ಬನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ರೋಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದನು? ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಹೇಳು, ಮಹರ್ಷಿಯೇ. ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ರಾಜನೇ, ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯ. ಈಗ ಆಮ್ಬನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಕಥೆ ಇದು. ಹಿಂದೆ ಆಮ್ಬನು ನಾರದರಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನ ಮಹಿಮೆ ಕೇಳಿ, ವಿನಯದಿಂದ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ, ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ವೈದ್ಯರು, ಔಷಧಿಗಳು ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಅನುಮತಿ ಕೊಡು. ಭಗವಂತನಾದ ಪುಂಡರಿಕಾಕ್ಷ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸು." ಕೃಷ್ಣನು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಸಿಂಧುನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ಮಹಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ನಂತರ ಮಿತ್ರವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ, ದೇಹ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡು, ಸೂರ್ಯನ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಗುಪ್ತವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು. ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪುರಾಣಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಆ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು. ಆ ಶ್ವೇತ, ದಿವ್ಯ, ಅಜರ, ಅವಿನಾಶಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಮನೋಜವ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಹಾರಿತವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೯ ಆದಿರೇಷ೧ ಹಿ ಭೂತಾನಾಮಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಃ । ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಚಕ್ಷುರೇವಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । । 1.127.೧೦ ಏಷ ವೈ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷೋ ದೀಪ್ಯತೇ ಮಹಾನ್ । ಏಷ ವಿಷ್ಣುರಚಿನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚೈಷ ಪಿತಾಮಹಃ । । ೧೧ ರುದ್ರೋ ಮಹೇನ್ದ್ರೋ ವರುಣ ಆಕಾಶಂ ಪೃಥಿವೀ ಜಲಮ್ । ವಾಯುಃ ಶಶಾಙ್ಕಃ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ವಿಭಾವಸುಃ । । ೧೨ ಯಷ ಏಷ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೋ ದೀಪ್ಯತೇ ಮಹಾನ್ । ಏಕಃ ಸಾಕ್ಷಾನ್ಮಹಾದೇವೋ ವೃತ್ರಮಣ್ಡನಿಭಃ ಸದಾ । । ೧೩ ಕಾಲೋ ಹ್ಯೇಷ ಮಹಾಬಾಹುರ್ನಿಬೋಧೋತ್ಪತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ । ಯ ಏಷ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೇಜೋಭಿಃ ಪೂರಯನ್ಮಹೀಮ್ । । ೧೪ ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಹ್ಯವ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಾತೈರ್ಯೋಽಮೃತಲಕ್ಷಣಃ । ನಾತಃ ಪರತರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೇಜಸಾ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿತ್ । । ೧೫ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಏಷ ಏವ ಸುಧಾಮೃತೈಃ । ಅನ್ತಸ್ಥಾನ್ಮ್ಲೇಚ್ಛಜಾತೀಯಾಂಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗತಾನಪಿ । । ೧೬ ಕಾರುಣ್ಯಾತ್ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಪಾಸಿ ತ್ವಂ ಚ ವಿಭಾವಸೋ । ಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠ್ಯಂಧಬಧಿರಾನ್ಪಂಗೂಂಶ್ಚಾಪಿ ತಥಾ ವಿಭೋ । । ೧೭ ಪ್ರಪನ್ನವತ್ಸಲೋ ದೇವ ಕುರುತೇ ನೀರುಜೋ ಭವಾನ್ । ಚಕ್ರಮಣ್ಡಲಮಗ್ರಾಂಶ್ಚ ನಿರ್ಧನಾಲ್ಪಾಯುಷಸ್ತಥಾ । । ೧೮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶೀ ತ್ವಂ ದೇವ ಸಮುದ್ಧರಸಿ ಲೀಲಯಾ । ಕಾ ಮೇ ಶಕ್ತಿಃ ಸ್ತವೈಃ ಸ್ತೋತುಮಾರ್ತೋಽಹಂ ರೋಗಪೀಡಿತಃ । । ೧೯ ಸ್ತೂಯಸೇ ತ್ವಂ ಸದಾ ದೇವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾದಿಭಿಃ । ಮಹೇನ್ದ್ರಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವೈರಪ್ಸರೋಭಿಃ ಸಗುಹ್ಯಕೈಃ । । 1.127.೨೦ ಸ್ತುತಿಭಿಃ ಕಿಂ ಪವಿತ್ರೈರ್ವಾ ತವ ದೇವ ಸಮೀರಿತೈಃ । ಯಸ್ಯ ತೇ ಋಗ್ಯಜುಃ ಸಾಮ್ನಾಂ ತ್ರಿತಯ ಮಣ್ಡಲಸ್ಥಿತಮ್ । । ೨೧ ಧ್ಯಾನಿನಾಂ ತ್ವಂ ಪರಂ ಧ್ಯಾನಂ ಮೋಕ್ಷದ್ವಾರಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ಅನನ್ತತೇಜಸಾಕ್ಷೋಭ್ಯೋ ಹ್ಯಚಿಂತ್ಯಾವ್ಯಕ್ತನಿಷ್ಕಲಃ । । ೨೨ ಯದಯಂ ವ್ಯಾಹತಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ತೋತ್ರೇಽಸ್ಮಿಞ್ಜಗತಃ ಪತಿಃ । ಆರ್ತಿಂ ಭಕ್ತಿಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ತತ್ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾತುಮರ್ಹಸಿ । । ೨೩ ತಮುವಾಚ ತತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಮ್ । ಪ್ರೀತೋಽಸ್ಮಿ ತಪಸಾ ವತ್ಸೇ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮಾಂ ಯದಿಚ್ಛಸಿ । । ೨೪ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಯದಿ ಪ್ರಸನ್ನೋ ಭಗವಾನೇಷ ಏವ ವರೋ ಮಮ । ಭಕ್ತಿರ್ಭವತು ಮೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತ್ವಯಿ ದೇವ ಸನಾತನ । । ೨೫ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯ ಉವಾಚ ಭೂಯಸ್ತುಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ಭದ್ರಂ ತೇ ವರಂ ವರಯ ಸುವ್ರತ । ಸ ದ್ವಿತೀಯಂ ವರಂ ವವ್ರೇ ತದೈವ ವರದಂ ವಿಭುಮ್ । । ೨೬ ಮಲಃ ಶರೀರಸಂಸ್ಥೋ ಮೇ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತು । ಯೇನ ಮೇ ಶುದ್ಧಮಖಿಲಂ ವಪುರ್ಭವತು ಗೋಪತೇ । । ೨೭ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸ ತಥಾಸ್ತ್ವಿತಿ ತೇನೋಕ್ತೋ ಭಾಸ್ಕರೇಣ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ತಾಂ ಮುಮೋಚ ರುಜಂ ಸಾಮ್ಬೋ ದೇಹಾತ್ತ್ವಚಮಿವೋರಗಃ । । ೨೮ ತತೋ ರೂಪೇಣ ದಿವ್ಯೇನ ರೂಪವಾನಭವತ್ಪುನಃ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ಪುರತೋಽವಸ್ಥಿತೋಽಭವತ್ । । ೨೯ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯ ಉವಾಚ ಭೂಯಶ್ಚ ಶೃಣು ಮೇ ಸಾಮ್ಬಂ ತುಷ್ಟೋಽಹಂ ಯದ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ । ಅದ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿ ತ್ವನ್ನಾಮ್ನಾ ಮಮ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಸುವ್ರತ । । ಕ್ಷಿತೌ ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಲೋಕಾಃ ಸನಾತನಾಃ । । 1.127.೩೦ ಸ್ಥಾಪಯಸ್ವೈವ ಮಾಮಸ್ಮಿಂಶ್ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾತಟೇ ಶುಭೇ । ತವ ನಾಮ್ನಾ ಚ ಸಾಮ್ಬೇದಂ ಪರಾಂ ಖ್ಯಾತಿಂ ಗಮಿಷ್ಯತಿ । । ೩೧ ಕೀರ್ತಿಸ್ತವಾಕ್ಷಯಾ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಿಂ ಯಾಸ್ಯತಿ ಸುವ್ರತ । ಭೂಯಶ್ಚ ತೇ ಪ್ರದಾಸ್ಯಾಮಿ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್ । । ೩೨ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಏವಂ ದತ್ತ್ವಾ ವರಂ ತಸ್ಮೈ ವೃಷ್ಣಿಸಿಂಹಾಯ ಚಾಪರಮ್ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನಂ ದತ್ತ್ವಾ ತತ್ರೈವಾನ್ತರಧಾದ್ಧರಿಃ । । ೩೩ ಯ ಇದಂ ಪಠತೇ ಸ್ತೋತ್ರಂ ತ್ರಿಕಾಲಂ ಭಕ್ತಿಮಾನ್ನರಃ । ತ್ರಿಸಪ್ತಶತಮಾವರ್ತ್ಯ ಹೋಮಂ ವಾ ಸಪ್ತರಾತ್ರಕಮ್ । । ೩೪ ರಾಜ್ಯಕಾಮೋ ಲಭೇದ್ರಾಜ್ಯಂ ಧನಕಾಮೋ ಲಭೇದಧನಮ್ । ರೋಗಾರ್ತೋ ಮುಚ್ಯತೇ ರೋಗಾದ್ಯಥಾ ಸಾಮ್ಬಸ್ತಥೈವ ಸಃ । । ೩೫ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ವ್ರಜೇಚ್ಚಾಪಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪೂಜ್ಯ ದಿವಾಕರಮ್ । ರಮತೇ ಚ ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ದೇವೈಶ್ಚ ಪರಿವಾರಿತಃ । । ೩೬ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯಪ್ರಸಾದವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಈ ಸೂರ್ಯನೇ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಆದಿ, ಆದಿತ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಅವನೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಕಣ್ಣು, ಪರಮಾತ್ಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಈ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ವಿಷ್ಣು, ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಪಿತಾಮಹ. ಅವನೇ ರುದ್ರ, ಮಹೇಂದ್ರ, ವರुण, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಜಲ, ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಮಳೆ, ಧನದಿಪ, ಅಗ್ನಿ — ಎಲ್ಲರೂ ಅವನೇ. ಈ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಮಹಾದೇವ, ವೃತ್ರನಾಶಕ. ಅವನೇ ಕಾಲ, ಮಹಾಬಾಹು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನೇ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಾಯುಗಳಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿ. ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗಿಂತ ಮೇಲು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅಮೃತದಿಂದ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಳಗಿರುವ ಮ್ಲೇಚ್ಛ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕರುಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶ್ವೇತ್ರ, ಕುಷ್ಠ, ಅಂಧ, ಕುರುಡು, ಲಂಗಡಾದವರಿಗೂ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರೋಗ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರಮಂಡಲದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ದರಿದ್ರ, ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯರಿಗೂ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದೇವ, ಲೀಲೆಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲಿ? ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಸಿದ್ಧ, ಗಂಧರ್ವ, ಅಪ್ಸರ, ಗುಹ್ಯಕರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಲಾಭ? ನಿನ್ನ ಸ್ತೋತ್ರಕ್ಕೆ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದಗಳ ಮೂರೂ ಮಂಡಲಗಳಿವೆ. ಧ್ಯಾನಿಗಳಿಗೆ ನೀನು ಪರಮ ಧ್ಯಾನ, ಮೋಕ್ಷದ್ವಾರ. ಅನಂತ ತೇಜಸ್ಸು, ಅಚಲ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ನಿರಾಕಾರ. ನಾನು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ತಪ್ಪಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಆರ್ತಿ, ಭಕ್ತಿ ತಿಳಿದು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು. ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನು ಆಮ್ಬನಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: "ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಏನು ಬೇಕೆಂದು ಕೇಳು." ಆಮ್ಬನು ಹೇಳಿದನು: "ನೀನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಭಗವಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಸದಾ ಇರಲಿ." ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ವರವನ್ನು ಕೇಳು." ಆಮ್ಬನು ಕೇಳಿದನು: "ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲಿನ್ಯವು ದೂರವಾಗಲಿ, ನನ್ನ ದೇಹ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧವಾಗಲಿ." ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಭಾಸ್ಕರನು "ತದಸ್ತು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಮ್ಬನು ತಾನು ಹಾವು ಚರ್ಮ ಬಿಸುಟದಂತೆ ರೋಗವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿದನು. ನಂತರ ದಿವ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ದೇವರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ಇನ್ನೂ ಕೇಳು, ನಾನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ಥಾನಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವು ಸ್ಥಾಪಿಸುವವರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ತಟದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸು. ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಿನಗೆ ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ." ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಆಮ್ಬನಿಗೆ ವರ ನೀಡಿ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಅಂತರಧಾನವಾದನು. ಯಾರು ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸುತ್ತಾರೋ, ಮೂರುಸತ್ತೇಳು ಬಾರಿ ಪಠಿಸಿ ಅಥವಾ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೂ, ರಾಜ್ಯಕಾಮಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಧನಕಾಮಿಗೆ ಧನ, ರೋಗಿಯಿಂದ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆ, ಆಮ್ಬನಂತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದವರು ಸೂರ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಾಮ್ಬಸ್ತವವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅಸ್ತಾವೀಚ್ಚ ತತ ಸಾಮ್ಬಃ ಕೃಶೋ ಧಮನಿಸನ್ತತಃ । ರಾಜನ್ನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಸಹಸ್ರಾಂಶುಂ ದಿವಾಕರಮ್ । । ೧ ಖಿದ್ಯಮಾನಂ ತತೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸೂರ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣಾತ್ಮಜಂ ತದಾ । ಸ್ವಪ್ನೇಽಸ್ಮೈ ದರ್ಶನಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪುನರ್ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । । ೨ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯ ಉವಾಚ ಸಾಮ್ಬ ಸಾಮ್ಬ ಮಹಾವಾಹೋ ಶೃಣು ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತ । ಅಲಂ ನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಪಠ ಚೇಮಂ ಶುಭಂ ಸ್ತವಮ್ । । ೩ ಯಾನಿ ಗುಹ್ಯಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಪವಿತ್ರಾಣಿ ಶುಭಾನಿ ಚ । ತಾನಿ ತೇ ಕೀರ್ತಿಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಯತ್ನಾದವಧಾರಯ । ೪ ವೈಕರ್ತನೋ ವಿವಸ್ವಾಂಶ್ಚ ಮಾರ್ತಣ್ಡೋ ಭಾಸ್ಕರೋ ರವಿಃ । ಲೋಕಪ್ರಕಾಶಕಃ ಶ್ರೀಮಾಂಲ್ಲೋಕಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಹೇಶ್ವರಃ । ೫ ಲೋಕಸಾಕ್ಷೀ ತ್ರಿಲೋಕೇಶಃ ಕರ್ತಾ ಹರ್ತಾ ತಮಿಸ್ರಹಾ । ತಪನಸ್ತಾಪನಶ್ಚೈವ ಶುಚಿಃ ಸಪ್ತಾಶ್ವವಾಹನಃ । ೬ ಗಭಸ್ತಿಹಸ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಸರ್ವದೇವನಮಸ್ಕೃತಃ । ಏಕರ್ವಿಶತಿರಿತ್ಯೇಷ ಸ್ತವ ಇಷ್ಟಸ್ಸದಾ ಮಮ । । ೭ ಶರೀರಾರೋಗ್ಯದಶ್ಚೈವ ಧನವೃದ್ಧಿಯಶಸ್ಕರಃ । ಸ್ತವರಾಜ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ವಿಶ್ರುತಃ । ೮ ಯ ಏತೇನ ಮಹಾಬಾಹೋ ದ್ವೇ ಸನ್ಧ್ಯೇಽಸ್ತಮನೋದಯೇ । ಸ್ತೌತಿ ಮಾಂ ಪ್ರಣತೋ ಭೂತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೯ ಮಾನಸಂ ವಾಚಿಕಂ ವಾಪಿ ಕಾಯಿಕಂ ಯಚ್ಚ ದುಷ್ಕೃತಮ್ । ಏಕಜಾಪ್ಯೇನ ತತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಮಮಾಗ್ರತಃ । 1.128.೧೦ ಏಷ ಜಪ್ಯಶ್ಚ ಹೋಮಶ್ಚ ಸನ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಮೇವ ಚ । ಬಲಿಮನ್ತ್ರೋಽರ್ಘ್ಯಮನ್ತ್ರೋಽಥ ಧೂಪಮನ್ತ್ರಸ್ತಥೈವ ಚ । ।೧೧ ಅನ್ನಪ್ರದಾನೇ ಸ್ನಾನೇ ಚ ಪ್ರಣಿಪಾತೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೇ । ಪೂಜಿತೋಽಯಂ ಮಹಾಮನ್ತ್ರಃ ಸರ್ವಪಾಪಹರಃ ಶುಭಃ । । ೧೨ ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ ಭಗವಾನ್ಭಾಸ್ಕರೋ ಜಗತಾಂ ಪತಿಃ । ಆಮನ್ತ್ರ್ಯ ಕೃಷ್ಣತನಯಂ ತತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಹಿತೋಽಭವತ್ । । ೧೩ ಸಾಮ್ಬೋಽಪಿ ಸ್ತವರಾಜೇನ ಸ್ತುತ್ವಾ ಸಪ್ತಾಶ್ವವಾಹನಮ್ । ಪ್ರೀತಾತ್ಮಾ ನೀರುಜಃ ಶ್ರೀಮಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗಾದ್ವಿಮುಕ್ತವಾನ್ । । ೧೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬಸ್ತವವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಬನು ಬಹಳ ದುರ್ಬಲನಾಗಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನರಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಇದ್ದನು. ಅವನು ರಾಜನಾದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವರು ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನಾದ ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ಶ್ರೀ ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದರು: ಸಾಮ್ಬ, ಸಾಮ್ಬ, ಮಹಾ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೇ, ಜಾಂಬವತಿಯ ಮಗನೇ, ಕೇಳು. ಸಾವಿರಾರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸು. ಇದು ಗುಪ್ತವಾದ, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಶುಭಕರವಾದ ನನ್ನ ನಾಮಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು. ವೈಕರ್ತನ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮಾರ್ತಾಂಡ, ಭಾಸ್ಕರ, ರವಿ, ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಲೋಕದ ಕಣ್ಣು, ಗ್ರಹಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಲೋಕದ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸಂಹಾರಕ, ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವವನು, ತಾಪಿಸುವವನು, ಶುದ್ಧನು, ಏಳು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು, ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನು—ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ನಾಮಗಳು ನನಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುವವನು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು, ಧನವನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸ್ತೋತ್ರ ರಾಜ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಈ ಮಹಾಬಾಹುವಾದವನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಮಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಅಥವಾ ದೇಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಎದುರು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಜಪಕ್ಕೂ, ಹೋಮಕ್ಕೂ, ಸಂಧ್ಯಾ ಉಪಾಸನೆಗೂ, ಬಲಿಯ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ, ಧೂಪ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನದಾನ, ಸ್ನಾನ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ—ಎಲ್ಲವೂ ಈ ಮಹಾಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವ ಶುಭಕರವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಭಾಸ್ಕರನು ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನಾದ ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನು. ಸಾಮ್ಬನು ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ರಾಜವನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಏಳು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ರೋಗ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿ ಆಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀ ಭವಿಷ್ಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಕಲ್ಪದ ಸಾಮ್ಬ ಸ್ತೋತ್ರ ವರ್ಣನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಾಮ್ಬಕೃತಾದಿತ್ಯಮೂರ್ತಿಸ್ಥಾಪನವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅಥ ಲಬ್ಧವರಃ ಸಾಮ್ಬೋ ವರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುರಾತನಮ್ । ಮನ್ಯಮಾನಸ್ತದಾಶ್ಚರ್ಯಂ ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ । । ೧ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ತೇನೈವ ಸಾರ್ಧಮನ್ಯೈಸ್ತಪಸ್ವಿಭಿಃ । ಸ್ನಾಪನಾರ್ಥಂ ನಾತಿದೂರಂ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾಂ ನದೀಂ ಯಯೌ । । ೨ ಕೃತ್ವಾತ್ಮಮಣ್ಡಲಾಕಾರಂ ಶ್ರದ್ದಧಾನೋ ದಿನೇದಿನೇ । ಸಸ್ನೌ ಸಞ್ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ಕಿಂ ರೂಪಂ ಸ್ಥಾಪಯಾಮ್ಯಹಮ್ । । ೩ ಸ ಸ್ನಾತಃ ಸಹಸೈವಾಥ ಪ್ರಣಮ್ಯ೧ ತು ಪ್ರಭಾವತೀಮ್ । ಉಹ್ಯಮಾನಾಂ ಜಲೌಘೇನ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಸಮ್ಮುಖೀಂ ರವೇಃ । । ೪ ತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಸ್ಯ ವೀರಸ್ಯ ಸಮುತ್ಪನ್ನಮಿದಂ ಯಥಾ । ದೇವೇನ ಯತ್ತದಾಜ್ಞಪ್ತಂ ತದಿದಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೫ ಸ ತಾಮುತ್ತಾರ್ಯ ಸಲಿಲಾದಾನೀಯ ಚ ಮಹೀಪತೇ । ತಸ್ಮಿನ್ಮಿತ್ರವನೋದ್ದೇಶೇ ಸ್ಥಾಪಯಾಮಾಸ ತಾಂ ತದಾ । । ೬ ನಿಧಾಯ ಪ್ರತಿಮಾಁಲ್ಲೋಕೇ ಸಾಮ್ಬಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಮಿತ್ರಂ ಮಿತ್ರವನೇ ರಮ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ವಿಧಾನತಃ । । ೭ ತತಸ್ತಾಮೇವ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾಂ ರವೇಃ । ಕೇನೇಯಂ ನಿರ್ಮಿತಾ ನಾಥ ಭವತೋ ಹ್ಯಾಕೃತಿಃ ಶುಭಾ । । ೮ ಪ್ರತಿಮಾ ತಮುವಾಚಾಥ ಶೃಣು ಸಾಮ್ಬ ಬ್ರುವೇ ಸ್ವಯಮ್ । ನಿರ್ಮಿತಾ ಯೇನ ಚಾಪ್ಯೇಷಾ ಮದೀಯಾ ಪುರುಷಾಕೃತಿಃ । । ೯ ಮಮಾತಿತೇಜಸಾವಿಷ್ಟಂ ರೂಪಮಾಸೀತ್ಪುರಾತನಮ್ । ಅಸಹ್ಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತತೋಽಸ್ಮ್ಯಭ್ಯರ್ಚಿತಃ ಸುರೈಃ । । ಸಹ್ಯಂ ಭವತು ತೇ ರೂಪಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಮಿತಿ । । 1.129.೧೦ ತತೋ ಮಯಾ ಸಮಾದಿಷ್ಟೋ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಮಹಾತಪಾಃ । ತೇಜಸಾಂ ಶಾತನಂ ಕುರ್ವನ್ರೂಪಂ ನಿರ್ವರ್ತಯಸ್ವ ಮೇ । । ೧೧ ತತಸ್ತು ಮತ್ಸಮಾದೇಶಾತ್ತೇನೈವ ನಿಪುಣಂ ತದಾ । ಶಾಕದ್ವೀಪೇ ಭ್ರಮಿಂ ಕೃತ್ವಾ ರೂಪಂ ನಿರ್ವರ್ತಿತಂ ಮಮ । । ೧೨ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೋಽಯಂ ಸ ಮಯಾ ಕಾರಿತಃ ಪುನಃ । ತೇನೇಯಂ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಾತ್ತು ನಿರ್ಮಿತಾ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಾ । । ೧೩ ಕೃತ್ವಾ ಹಿಮವತಃ ಪೃಷ್ಠೇ ಪುರಾ ಸಿದ್ಧನಿಷೇವಿತೇ । ತ್ವದರ್ಥಂ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾಯಾಂ ತತಸ್ತೇನಾವತಾರಿತಾ । । ೧೪ ಭವತಸ್ತಾರಣಾರ್ಥಂ ಹಿ ತತಃ ಸ್ಥಾನಮಿದಂ ಶುಭಮ್ । ರುಚಿರಂ ಸರ್ವದಾ ಸಾಮ್ಬ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಮೇಽತ್ರ ಯಾಸ್ಯತಿ । । ೧೫ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಮಮ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಸುತೀರೇ ದ್ರಕ್ಷ್ಯತೇ ಜನೈಃ । ಕಾಲಪ್ರಿಯೇ ಚ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇಽಪರಾಹ್ಣೇ ಚಾತ್ರ ನಿತ್ಯಶಃ । । ೧೬ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪೂಜಯೇದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚಕ್ರಧೃತ್ಸ್ವಯಮ್ । ಶಙ್ಕರಶ್ಚಾಪರಾಹ್ಣೇ ತು ಮಾಂ ಪೂಜಯತಿ ಸರ್ವದಾ । । ೧೭ ಇತ್ಯುಕ್ತೋಽಸೌ ಭಗವತಾ ಭಾಸ್ಕರೇಣ ಸ ಯಾದವಃ । ಹರ್ಷಮಾಪ ಮಹಾಬಾಹೋ ಭಾಸ್ಕರೋಽನ್ತರ್ದಧೇ ತತಃ । । ೧೮ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸಾಮ್ಬಕೃತಾದಿತ್ಯಮೂರ್ತಿಸ್ಥಾಪನಂ ನಾಮೈಕೋನತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: ಹೀಗೆ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಸಾಮ್ಬನು, ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಭಾವಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಂತೆ, ಇತರ ತಪಸ್ವಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ದೂರವಲ್ಲದ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ನದಿಗೆ ಹೋದನು. ಪ್ರತಿ ದಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಸ್ನಾನ ಮುಗಿಸಿ ಪ್ರಭಾವತಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನೀರಿನ ಸೆಳೆತದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ದೇವರು ನೀಡಿದ ಆದೇಶವೇ ಇದೆಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಅವನು ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತೆಗೆದು, ಮಿತ್ರವನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಸಾಮ್ಬನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಮಿತ್ರವನದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಿತ್ರನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೇಳಿದನು: 'ಈ ಶುಭವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ, ದೇವಾ?' ಎಂದು. ಆಗ ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯು ಹೇಳಿತು: 'ಸಾಮ್ಬ, ನಾನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಈ ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನನ್ನ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ರೂಪವಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಸಹಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಪ್ರಬಲವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ರೂಪ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಹನೀಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ನಂತರ ನಾನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿ, ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಶಾಕದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅವರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಮೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಹಿಮವಂತದ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ, ಸಿದ್ಧರು ಪೂಜಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ನದಿಗೆ ತಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಸಾಮ್ಬ. ಪ್ರತಿ ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಜನರು ನನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬ್ರಹ್ಮ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಚಕ್ರಧಾರಿ ಸ್ವಯಂ, ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭಾಸ್ಕರ ಭಗವಂತನು ಯಾದವನಾದ ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನು.'
ಪ್ರಸಾದಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕಥಂ ಸಾಮ್ಬೇನ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾರಿತಾ ರವೇಃ । ಕಸ್ಯ ವಾ ವಚನಾತ್ತೇನ ಪ್ರಾಸಾದಃ ಕಾರಿತೋ ರವೇಃ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅತ್ರ ತೇ ವಚ್ಮಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಯಥಾ ಸಾಮ್ಬೇನ ಧೀಮತಾ । ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾರಿತಾ ಭಾನೋಃ ಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಮಹೀಪತೇ । । ೨ ಸುಲಬ್ಧ್ವಾ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಭಾನೋಶ್ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ನಾರದಮ್ । ಸ ಚಾಪಿ ಚಿನ್ತಿತಶ್ಚಾಗಾದ್ಯತ್ರ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಃ । । ೩ ತಮಾಗತಮಭಿಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾರದಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಮ್ । ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ವಿಧಿವತ್ಸಾಂಬೋ ನಾರದಂ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ । ।೪ ಪ್ರಾಸಾದಂ ಕಾರಯೇದ್ಯಸ್ತು ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ನರೋ ದ್ವಿಜ । ಕಿಂ ಫಲಂ ತಸ್ಯ ದೇವರ್ಷೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಯಶ್ಚ ಕಾರಯೇತ್ । । ೫ ನಾರದ ಉವಾಚ ಪ್ರಾಸಾದಂ ಶೋಭನೇ ದೇಶೇ ಯಸ್ತು ಕಾರಯತೇ ರವೇಃ । ಸ ಯಾತಿ ನರಶಾರ್ದೂಲ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೬ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಕಥಂ ಕುರ್ಯಾದಾಯತನಂ ಕಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ಕೀದೃಕ್ಛಸ್ತಂ ಚಾಯತನಂ ದೇವದೇವಸ್ಯ೧ ವೈ ದ್ವಿಜ । । ೭ ನಾರದ ಉವಾಚ ಯತ್ರ ಪ್ರಭೂತಂ ಸಲಿಲಮಾಗಮೇ ಚ ವಿನಾಶನೇ । ದೇವತಾಯತನಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಶೋಧರ್ಮವಿವೃದ್ಧಯೇ । । ೮ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇನ ಲಭತೇ ಲೋಕಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ೧ ವಿಭೂಷಿತಾನ್ । ದೇವಾನಾಮಾಲಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ದ್ವಯಂ ಯತ್ರ ಚ ದೃಶ್ಯತೇ । । ೯ ಸಲಿಲಾದ್ಯಂ ಚ ಆರಾಮಃ ಕೃತೇಷ್ವಾಯತನೇಷು ಚ । ಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇತೇಷು ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದೇವತಾಃ । । 1.130.೧೦ ಸರಃಸು ನಲಿನೀಚ್ಛನ್ನನಿರಸ್ತರವಿರಶ್ಮಿಷು । ಹಂಸಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಕಹ್ಲಾರವೀಥೀವಿಮಲವಾರಿಷು । । ೧೧ ಹಂಸಕಾರಣ್ಡವಕ್ರೌಞ್ಚಚಕ್ರವಾಕವಿರಾವಿಷು । ಪರ್ಯನ್ತವಿಮಲಚ್ಛಾಯಾವಿಶ್ರಾನ್ತಜನಚಾರಿಷು । । ೧೪ ಕ್ರೌಞ್ಚಕಾಞ್ಚೀಸುಲಾಪಾಶ್ಚ ಕಲಹಂಸಕಲಸ್ವನಾಃ । ನದ್ಯಸ್ತೋಯಾಂಶುಕಾ ಯತ್ರ ಶಫರೀಕೃತಮೇಖಲಾಃ । । ೧೩ ಫುಲ್ಲದ್ರುಮೋತ್ತಮಾವಾಸಾಃ ಸಙ್ಗಮಶ್ರೋಣಿಮಣ್ಡಲಾಃ । ಪುಲಿನಾದ್ಯುನ್ನತೋರಸ್ಕಾ ರಸಹಾಸಾಶ್ಚ ನಿಮ್ನಗಾಃ । । ೧೪ ವನೋಪಾನ್ತನದೀಶೈಲಸಂಸ್ಕರೋಪಾನ್ತಭೂಮಿಷು । ರಮನ್ತೇ ದೇವತಾ ನಿತ್ಯಂ ಪುರೇಷೂದ್ಯಾನವತ್ಸು ಚ । । ೧೫ ಭೂಮಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀನಾಂ ಯಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಾಸ್ತುಕರ್ಮಣಿ । ತಾ ಏವಂ ತೇಷಾಂ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ದೇವತಾಯತನೇಷ್ವಪಿ । । ೧೬ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಪದಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದೇವತಾಯತನಂ ಸದಾ । ದ್ವಾರಂ ಚ ಮಧ್ಯಮಂ ತಸ್ಮಿನ್ಸಮದಿಕ್ಸಮ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ೧೭ ಯೋ ವಿಸ್ತಾರೋ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣಾ ತತ್ಸಮುನ್ನತಿಃ । ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ತು ತೃತೀಯೋಽಥ ತೇನ ತುಲ್ಯಾ ಕಟಿರ್ಭವೇತ್ । । ೧೮ ವಿಸ್ತಾರಾರ್ಧೋ ಭವೇದ್ಗರ್ಭೋ ಭಿನ್ನಯೋನ್ಯಾಃ ಸಮನ್ತತಃ । ಗರ್ಭಪಾದೋನವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ದ್ವಾರಂ ದ್ವಿಗುಣಮುಚ್ಛ್ರಿತಮ್ । । ೧೯ ಉಚ್ಛ್ರಯಾತ್ಪಾದವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಶಾಖಾ ತದ್ವದುದುಮ್ಬರೀ । ವಿಸ್ತಾರಾತ್ಪಾದಪ್ರತಿಮಾದ್ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಶೇಷಯೋಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । । 1.130.೨೦ ನೃಪಂ ಸಪ್ತನವಭಿಃ ಶಾಖಾಭಿಸ್ತತ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಅಥ ಶಾಖಾಚತುರ್ಭಾಗೇ ಪ್ರತಿಹಾರೌ ನಿವೇಶಯೇತ್ । । ೨೧ ಶೈಲಮಙ್ಗಲ್ಯವಿಹಗಃ ಶ್ರೀವೃಕ್ಷಃ ಸ್ವಸ್ತಿಕೈರ್ಘಟೈಃ । ಮಾನಾಷ್ಟಮೇನ೧ ಭಾಗೇನ ಪ್ರತಿಮಾ ಸ್ಯಾತ್ಸಪಿಣ್ಡಿಕಾ । । ೨೨ ದ್ವಿಭಾಗಾ ಪ್ರತಿಮಾ ತತ್ರ ತೃತೀಯೋ ಭಾಗಪಿಣ್ಡಿಕಾ । ಪೂರ್ವೇ ಮೇರುರ್ಮಹಾಬಾಹೋ ಕೈಲಾಸಶ್ಚ ತಥಾಪರೇ । । ೨೩ ಭವನ್ತಿ ಚಾಪರೇ ವೀರ ವಿಮಾನಚ್ಛದನಂ ತಥಾ । ಸಮುದ್ರಪದ್ಮಗರುಡನನ್ದಿವರ್ದ್ಧನಕುಞ್ಜರಾಃ । । ೨೪ ಗೃಹರಾಜೋ ವೃಷೋ ಹಂಸಃ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಕೋ ಘಟಃ । ಸಿಂಹೋ ವೃಷಶ್ಚತುಷ್ಕೋಣಃ ಷೋಡಶಾಷ್ಟಾಶ್ರಯಸ್ತಥಾ । । ೨೫ ಇತ್ಯೇತೇ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಸಾದಾ ಯದುನನ್ದನ । ಯಥೋಕ್ತಾನುಕ್ರಮೇಣೈವ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವದಾಮಿ ತೇ । । ೨೬ ನವತ್ರಿಂಶದುಚ್ಛ್ರಿತಮೇರುರ್ದ್ವಾದಶಭೌಮೋ ವಿವಿಧಕುಹರಶ್ಚ । ದ್ವಾರೈರ್ಯುತಶ್ಚತುಭಿರ್ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಧಸ್ತವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ । । ೨೭ ತ್ರಿಂಶದ್ಧಸ್ತಾಯಾಮೋ ದಶಭೌಮಃ ಸಪ್ತ ಮನ್ದರಃ । ಶಿಖರಯುತಃ ಕೈಲಾಸೋಽಪಿ ಶಿಖರವಾನಷ್ಟಾವಿಂಶೋಷ್ಟಭೌಮಶ್ಚ । । ೨೮ ಜಾಲಗವಾಕ್ಷೈರ್ಯುಕ್ತೋ ವಿಮಾನಸಂಜ್ಞಸ್ತ್ರಿಸಪ್ತಕಾಯಾಮಃ । ನನ್ದನ ಇತಿ ವೈ ಭೌಮೋ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಷೋಡಶಾಙ್ಗಯುತಃ । । ೨೯ ವೃತ್ತಃ ಸಮುದ್ಗನಾಮಾ ಪದ್ಮಾಕೃತಿರಯಂ ಚಾಷ್ಟೌ । ಶೃಙ್ಗೇಣೈಕೇನ ಭವೇದೇಕೇನ ಚ ಭೂಮಿಕಾ ತಸ್ಯ । । 1.130.೩೦ ಗರುಡಾಕೃತಿಶ್ಚ ಗರುಡೋ ನನ್ದೀ ವೈ ಷಷ್ಟಿವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ । ಕಾಯಶ್ಚ ಸಪ್ತಭೌಮೋ ವಿಭೂಷಿತೋಂಽಗೈಶ್ಚ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಭಿಃ । । ೩೧ ಕುಞ್ಜರ ಇತಿ ಗಜಪೃಷ್ಠಃ ಷೋಡಶಾಹಸ್ತೋಚ್ಛ್ರಿತೋ ಮಧ್ಯೇ । ಗೃಹರಾಜಃ ಷೋಡಶಕಸ್ತ್ರಿಚಕ್ರಶಾಲಾ ಭವೇದ್ವಲಭೀ । । ೩೨ ವೃಷ ಏವಂ ಮೃಮಿಶೃಙ್ಗೋ ದ್ವಾವಶಹಸ್ತಃ ಸಮುನ್ನತೋ ವೃತ್ತಃ । ಹಂಸೋ ಹಂಸಾಕಾರೋ ಘಟೋಽಷ್ಟಸಹಸ್ರಕಲಶರೂಪಃ । । ೩೩ ದ್ವಾರೈರ್ಯುತಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಬಹುಶಿಖರೋ ಭವತಿ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಃ । ಬಹುರುಚಿರಚನ್ದ್ರಶಾಲಃ ಷಪ್ತವಿಂಶದ್ಭಾಗಭೂಮಿಶ್ಚ । । ೩೪ ಸಿಂಹಃ ಸಿಂಹಾಕಾರೋ೧ ದ್ವಾದಶಕೋಣೋಽಷ್ಟಹಸ್ತಶ್ಚ । । ೩೫ ಸಹಸ್ರತ್ರಿತಯಂ ಚೈವ ಕಥಿತಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಾ । ಪ್ರಾಹುಃ ಸ್ಥಾಪಯತಶ್ಚಾತ್ರ ಮತಮೇಕಂ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ । । ೩೬ ಕಪೋತಪಾಲಿನೀಯುಕ್ತಮತೋ ಗಚ್ಛತಿ ತುಲ್ಯತಾಮ್ । । ೩೭ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಯ ಏತೇ ಕಥಿತಾ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಾಸಾದಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತ್ವಯಾ । ತೇಷಾಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಕಃ ಕಾರ್ಯಃ ಪ್ರಾಸಾದೋ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ತು । । ೩ ೮ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಯಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಪ್ರಾಸಾದಸ್ಯ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ತೇಷಾಂ ತ್ವಯೋಕ್ತಂ ಹಿ ಪುರಂ ವ್ಯಯವದ್ಭಿರ್ನರೈರ್ಯುತಮ್ । । ೩ ೯ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರದೇಶೇ ವೈ ಕಾರ್ಯಂ ಭಾನೋರ್ಮನ್ದಿರಮುತ್ತಮಮ್ । ದಿಶಾಂ ಭಾಗೇ ಚ ಕತಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಶೇಷಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । । 1.130.೪೦ ನಾರದ ಉವಾಚ ಪುರಮಧ್ಯಂ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರ್ಯಾದಾಯತನಂ ರವೇಃ । ದಿಶಾಂ ಭಾಗೇಽಥ ವಾ ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವದ್ವಾರಸಮೀಪತಃ । । ೪೧ ಭೂಮಿಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ತು ಕುರ್ಯಾದಾಯತನಂ ತತಃ ' । ಇಷ್ಟಗನ್ಧರಸೋಪೇತಾ ನಿಮ್ನಾ೨ ಭೂಮಿಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ೪೨ ಶರ್ಕರಾತುಷಕೇಶಾಸ್ಥಿಕ್ಷಾರಾಙ್ಗಾರವಿವರ್ಜಿತಾ । ಮೇಘದುನ್ದುಭಿನಿರ್ಘೋಷಾ ಸರ್ವಬೀಜಪ್ರರೋಹಿಣೀ । । ೪೩ ಶುಕ್ಲಾ ರಕ್ತಾ ತಥಾ ಪೀತಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ಕಥಿತಾ ಕ್ಷಿತಿಃ । ದ್ವಿಜರಾಜನ್ಯವಂಶ್ಯಾನಾಂ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । । ೪೪ ಪರೀಕ್ಷಿತಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ತು ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣತಃ । ಉಪಲಿಪ್ಯ ಚತುರ್ಹಸ್ತಂ ಚತುರಸ್ರಂ ಚ ಸಮನ್ತತಃ । । ೪೫ ಹಸ್ತಮಾತ್ರಮಧಃ ಕೃತ್ವಾ ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾ ದಶಾಙ್ಗುಲಮ್ । ಗರ್ತಮುತ್ಕೀರ್ಯ ತೇನೈವ ಪಾಂಸುನಾ ಪ್ರತಿಪೂರಯೇತ್ । । ೪೬ ಸಮೇ ಸಮಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಹೀನೇ ಹೀನಗುಣಾ ಭವೇತ್ । ವರ್ಧಮಾನೇ ತು ವೈ ಪಾಂಸೌ ಭವೇದ್ವೃದ್ಧಿಕರೀ ಕ್ಷಿತಿಃ । । ೪೭ ನಿತ್ಯಂ ಸಮ್ಮುಖಮರ್ಕಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ಪಶ್ಚಿಮಾಮುಖಮ್ । ಸ್ಥಾಪನೀಯಂ ಗೃಹಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಸ್ಥಾನಕಲ್ಪನಾತ್ । । ೪೮ ಭವನಾದ್ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರವೇಃ ಸ್ನಾನಗೃಹಂ ಭವೇತ್ । ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಗೃಹಂ ಕಾರ್ಯಂ ರವೇರುತ್ತರತಃ ಶುಭಮ್ । । ಉದಙ್ಮುಖಂ ಭವೇಚ್ಛಮ್ಭೋರ್ಮಾತೄಣಾಂ ಗೃಹಮೇವ ಚ । । ೪೯ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪಶ್ಚಿಮತಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯೋ ವಿಷ್ಣುರುತ್ತರತಸ್ತಥಾ । ನಿಮ್ಬಸ್ತು ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಾಮೇ ರಾಜ್ಞೀ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । । 1.130.೫೦ ಪಿಂಗಲೋ ಪಕ್ಷಿಣೇ೭ ಭಾನೋರ್ವಾಮತೋ ದಣ್ಡನಾಯಕಃ । ಶ್ರೀಮಹಾಶ್ವೇತಯೋಃ ಸ್ಥಾನಂ ಪುರತಸ್ತ್ವಂಶುಮಾಲಿನಃ । । ೫೧ ತತಃಸ್ಥಾಪ್ಯಾಶ್ವಿನೋಃ ಸ್ಥಾನಂ ಪೂರ್ವದೇವಗೃಹಾದ್ವಹಿಃ । ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ತು ಕಕ್ಷಾಯಾಂ ರಾಜ್ಞಾಸ್ರೌಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ । । ೫೨ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ತು ಕಕ್ಷಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತೌ ಕಲ್ಮಾಷಪಕ್ಷಿಣೌ । ಜಣ್ಡಕಾಮಚರೌ೧ ಸ್ಥಾಪ್ಯೌ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮಾಶ್ರಿತೌ । । ೫೩ ಉದೀಚ್ಯಾಂ ಸ್ಥಾಪನೀಯಸ್ತು ಕುಬೇರೋ ಲೋಕಪೂಜಿತಃ । ಉತ್ತರೇಣ ತತಸ್ತಸ್ಯ ರೇವತಃ ಸವಿನಾಯಕಃ । । ೫೪ ಯತ್ರ ವಾ ವಿದ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ದಿಕ್ಷು ಸರ್ವಾ ಗುಹಾದಯಃ । ದ್ವೇ ಮಣ್ಡಲೇಽರ್ಘ್ಯದಾನಾರ್ಥಂ ಕಾರ್ಯೇ ಸವ್ಯಾಪಸವ್ಯತಃ । । ೫೫ ದದ್ಯಾದುದಯವೇಲಾಯಾಮರ್ಘಂ ಸೂರ್ಯಾಯ ದಕ್ಷಿಣೇ । ಉತ್ತರೇ ಮಣ್ಡಲೇ ದದ್ಯಾದರ್ಘ್ಯಮಸ್ತಮನೇ ರವೇಃ । । ೫೬ ಚಕ್ರಾಕೃತಾಂ ತಥಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ದೇವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾಂ ರವೇಃ । ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ವಿಧಿವದ್ವೀರ ಚತುರ್ಭಿಃ ಕಲಶೈಃ ಶುಭೈಃ । । ೫೭ ನಾನಾತೂರ್ಯನಿನಾದೈಶ್ಚ ಶಙ್ಖಶಬ್ದೈಶ್ಚ ಪುಷ್ಕಲೈಃ । ತೃತೀಯೇ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯೇವ ಪೂಜನೀಯೋ ದಿವಾಕರಃ । । ೫೮ ಚತುರಸ್ರಂ ಚತುಃಶೃಙ್ಗಂ ವ್ಯೋಮ ದೇವಗೃಹಾಗ್ರತಃ । ಪ್ರತಿಮಾಯಾಸ್ತು ಸೂತ್ರೇಣ ಕಾರ್ಯಂ ಮಧ್ಯೇಽಸ್ಯ ಮಣ್ಡಲಮ್ । । ೫೯ ದಿಣ್ಡೀ ಸ್ಥಾಪ್ಯಃ ಪುರಸ್ತಸ್ಮಾದಾದಿತ್ಯಾಭಿಮುಖಃ ಸ್ಥಿತಃ । ಯದೇತತ್ಕಥಿತಂ ವ್ಯೋಮ ಸರ್ವದೇವಮಯಂ ಮಯಾ । । 1.130.೬೦ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತಸ್ಯ ದಾತವ್ಯಮರ್ಘ್ಯಮತ್ರ ಯದೂತ್ತಮ । ಅಥ ವಾ ಮಣ್ಡಲಂ ಚಾನ್ಯತ್ತೃತೀಯಂ ಚಕ್ರಸಮ್ಮಿತಮ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: 'ಸಾಮ್ಬನು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದ್ದನು? ಯಾರ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು?' ಎಂದು. ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: 'ರಾಜನೆ, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸಾಮ್ಬನು ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಸಾಮ್ಬನು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ನಾರದನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವತಿಯ ಮಗನಾದ ಸಾಮ್ಬನ ಬಳಿಗೆ ನಾರದನು ಬಂದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಾರದನನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಿ, ಸಾಮ್ಬನು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: 'ಯಾರು ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ? ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಫಲವೇನು?' ಎಂದು. ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಯಾರು ಸುಂದರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸೂರ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.' ಸಾಮ್ಬನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: 'ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು? ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ? ದೇವದೇವನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರ ಹೇಗಿರಬೇಕು?' ಎಂದು. ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಯಾವಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರು ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಇಲ್ಲದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು ಇರಬೇಕು: ನೀರು ಮತ್ತು ತೋಟ. ನೀರು, ತೋಟ, ಹೂವಿನ ತೋಟಗಳು ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ, ಕ್ರೌಂಚ, ಚಕ್ರವಾಕ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ನಳಿನಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಸರೋವರಗಳು, ಶುದ್ಧ ನೀರು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕಲರವ, ನದಿಗಳ ತೀರಗಳು, ಹೂವಿನ ಮರಗಳು, ಪವಿತ್ರ ತೋಟಗಳು, ಪರ್ವತಗಳ ಸಮೀಪದ ನದಿಗಳು, ತೋಟಗಳು—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೂ ಅದೇ ನಿಯಮಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯವು ಚೌಕಾಕಾರದಾಗಿ, ನಲವತ್ತಾರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಇರಬೇಕು. ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಎತ್ತರ ಇರಬೇಕು. ಎತ್ತರದ ಮೂರನೇ ಭಾಗವು ಪೀಠವಾಗಿರಬೇಕು. ಗರ್ಭಗುಡಿಯು ಅಗಲದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಇರಬೇಕು. ಬಾಗಿಲು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಎತ್ತರಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಇರಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಸುತ್ತಲೂ ವಿವಿಧ ಶಾಖೆಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು, ಕಲಶಗಳು ಇರಬೇಕು. ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಇವೆ. ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಂದಿರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗೃಹ, ಸ್ನಾನಗೃಹ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಗೃಹ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಗೃಹ, ನಾರಿಯ ಗೃಹ, ಪಿಂಗಲ ಹಕ್ಕಿಯ ಗೃಹ, ಅಶ್ವಿನಿಯರ ಗೃಹ, ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಘ್ಯ ದಾನಕ್ಕೆ ಎರಡು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು. ಸಂಜೆ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಚಕ್ರಾಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಕಲಶಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಶಂಖನಾದದೊಂದಿಗೆ, ಮೂರನೇ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮೆಯ ಮುಂದೆ ದಿಂಡಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಗೃಹ ಇರಬೇಕು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ.'
೬೧ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ತು ದೇವೇಶಂ ದಾತವ್ಯೋಽರ್ಘಃ ಸುಪಣ್ಡಿತೈಃ । ದೇವಸ್ಯ ಪುರತಃ ಕಾರ್ಯಂ ವ್ಯೋಮಸ್ಥಾನಂ ಸಮೀಪತಃ । । ಪುಸ್ತಕವಾಚನಸ್ಥಾನಮಥ ವಾ ಯತ್ರ ರೋಚತೇ । । ೬೨ ಏಷ ಸ್ಥಾನವಿಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ದೇವತಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಗೃಹರಾಜ್ಞೋಽಥ ರುದ್ರಸ್ತು ದ್ವಾವೇತೌ ಭಾಸ್ಕರಪ್ರಿಯೌ । । ೬೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಪ್ರಾಸಾದಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ದೇವೇಶನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ಪಂಡಿತರು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ದೇವರ ಮುಂದೆ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುವ ಸ್ಥಳದ ಬಳಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಈ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಗೃಹರಾಜನು ಮತ್ತು ರುದ್ರನು—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಭಾಸ್ಕರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀ ಭವಿಷ್ಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಕಲ್ಪದ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ 'ಪ್ರಾಸಾದ ಲಕ್ಷಣ ವರ್ಣನ' ಎಂಬ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.
ದಾರುಪರೀಕ್ಷಾವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಅಥ ತೇ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರತಿಮಾವಿಧಿವಿಸ್ತರಮ್ । ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದೇವಾನಾಮಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ । । ೧ ಅರ್ಚಾ೧ ಸಪ್ತವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಶುಭವೃದ್ಧಯೇ । ಕಾಞ್ಚನೀ ರಾಜತೀ ತಾಮ್ರೀ ಪಾರ್ಥಿವೀ ಶೈಲಜಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೨ ವಾರ್ಕ್ಷೀ ಚಾಲೇಖ್ಯಕಾ ಚೇತಿ ಮೂತಿಸ್ಥಾನಾನಿ ಸಪ್ತ ವೈ । ವಾರ್ಕ್ಷೀವಿಧಾನಂ ತೇ ವೀರ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ । । ೩ ಕರ್ತ್ರನುಕೂಲೇ ದಿವಸೇ ಸಂವತ್ಸರವಿಶೋಧಿತೇ । ಶುಭೈರ್ನಿಮಿತ್ತೈಃ ಶಕುನೈಃ ಪ್ರಸ್ಥಾನೈಶ್ಚ ವನಂ ವಿಶೇತ್ । । ೪ ಕ್ಷೀರಿಣೋ ವರ್ಜಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ದುರ್ಬಲಾಸ್ತೇ ಸ್ವಭಾವತಃ । ಚತುಷ್ಪಥೇಷು ನ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಯೇ ಚ ಪುತ್ರಕವೃಕ್ಷಕಾಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ. ಭಕ್ತರ ಶುಭವೃದ್ಧಿಗೆ ಆರಾಧ್ಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಬಂಗಾರದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ತಾಮ್ರದ, ಮಣ್ಣಿನ, ಕಲ್ಲಿನ, ಮರದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಿಸಿದವು. ಈ ಏಳು ರೂಪಗಳೂ ಆರಾಧನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈಗ ಮರದ ಪ್ರತಿಮೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶಿಲ್ಪಿಯು ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ದಿನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ, ವರ್ಷವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿ, ಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಡಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು. ಹಾಲುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆಟದ ಮರಗಳು ಕೂಡ ಬಳಸಬಾರದು.
೫ ದೇವತಾಯತನಸ್ಥಾ ಯೇ ತಥಾ ವಲ್ಮೀಕಸಮ್ಭವಾ । ಉತ್ಕೀರ್ಣಾ ದೇವತಾ ಯೇಷು ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಾಶ್ಚ ಯೇ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೬ ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿಜಾ ಯೇ ಚ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ನಿಲಯಾಶ್ಚ ಯೇ । ಸಕೋಟರಾಶ್ಚ ಯೇ ವೃಕ್ಷಾಃ ಶುಷ್ಕಾಗ್ರಾ ಯೇ ಚ ಪಾದಪಾಃ । । ೭ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನಿಹತಾ ಯೇ ಚ ಕುಞ್ಜರಾಶಾಸ್ತಥಾ ಕೃತಾಃ । ಸಾಮಾದ್ಯಾಃ ಸರುಜೋಽಧಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿನಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ । । ೮ ಅಕಾಲೇ ಪುಷ್ಪಿತಾ ಯೇ ಚ ಕಾಲೇ ತೇ ಚ ವಿವರ್ಜಿತಾಃ । ಶೀರ್ಣಪರ್ಣಾಶ್ಚ ತರವೋ ರಕ್ಷೋಧ್ವಾಂಕ್ಷನಿಷೇವಿತಾಃ । । ಏಕಶಾಖಾತಿಶಾಖಾಶ್ಚ ತ್ರಿಶಾಖಾಶ್ಚ ತಥಾಧಮಾಃ । । ೯ ಮಧೂಕೋ ದೇವದಾರುಶ್ಚ ವೃಕ್ಷರಾಜಶ್ಚ ಚನ್ದನಃ । ಬಿಲ್ವಶ್ಚಾಮ್ರಾತಕಶ್ಚೈವ ಖದಿರೋಥಾಞ್ಜನಸ್ತಥಾ । । 1.131.೧೦ ನಿಮ್ಬಃ ಶ್ರೀಪರ್ಣವೃಕ್ಷಶ್ಚ ಪನಸಃ ಸರಲೋಽರ್ಜ್ಜುನಃ । ರಕ್ತಚನ್ದನಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರತಿಮಾದ್ರುಮಾಃ । । ೧೧ ವರ್ಣಾನಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ವೃಕ್ಷೌ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೌ । ನಿಮ್ಬಾದ್ಯಾಃ ಸರ್ವವರ್ಣಾನಾಂ ವೃಕ್ಷಾ ಸಾಧಾರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೨ ಕಥ್ಯಮಾನಾನ್ವಿಶೇಷೇಣ ಶೃಣು ವೀರ ತಥಾಪರಾನ್ । ಸುರದಾರುಃ ಶಮೀ ಚೈವ ಮಧೂಕಶ್ಚನ್ದನಸ್ತಥಾ । । ಏತೇ ವೈ ತರವಸ್ತಾತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಶುಭಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೩ ಕ್ಷತ್ರಸ್ಯ ಚ ತಥಾರಿಷ್ಟಃ ಖದಿರಸ್ತಿನ್ದುಕಸ್ತಥಾ । ಅಶ್ವತ್ಥಶ್ಚ ತಥಾ ಸಾಮ್ಬ ದ್ರುಮಃ ಕರಕತಃ ಶುಭಃ । । ೧೪ ವೈಶ್ಯಾನಾಂ ತದ್ವದೇವ ಸ್ಯುಃ ಖದಿರಶ್ಚನ್ದನಸ್ತಥಾ । ಪುಣ್ಯಾಶ್ಚ ತರವಶ್ಚೈತೇ ಶುಭದಾಸ್ತು ತಥೈವ ಚ । । ೧೫ ಕೇಸರಃ ಸರ್ಜಕಶ್ಚಾಮ್ರಃ ಶಾಲವೃಕ್ಷಸ್ತಥೇತರಃ । ಏತೇ ವೈ ತರವಃ ಪುಣ್ಯಾಃ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಶುಭದಾಯಕಾಃ । । ೧೬ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಚೈವಮವಸ್ಥಾಪ್ಯ ಯಥಾವಿಧಿ । ವೃಕ್ಷಂ ಚಾಭಿಮತಂ ಗತ್ವಾ ಪೂಜಯೇದ್ಬಲಿಪುಷ್ಪಕೈಃ । । ೧೭ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ವಿವಿಕ್ತೇ ಚ ಕೇಶಾಂಗಾರವಿವರ್ಜಿತೇ । ಪ್ರಾಗುದಕ್ಸೂಚಕೇ ದೇಶೇ ಲೋಕಕಷ್ಟವಿವರ್ಜಿತೇ । । ೧೮ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಸ್ಕನ್ಧವಿಟಪಃ ಷತ್ರವಾನೃಜುವೃದ್ಧಿಗಃ । ಆತಙ್ಕಹೀನೋ ವಿವಶಃ ಸತ್ತ್ವಕ್ಪರ್ಣಃ ಶುಭಸ್ತಥಾ । ೧೯ ಸ್ವೇನೈವ ಪತಿತಾ ಯೇ ಚ ಹಸ್ತಿಭಿಃ ಪಾತಿತಾಸ್ತಥಾ । ಶುಕ್ಲಾಶ್ಚ ವಹ್ನಿದಗ್ಧಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಭಿಶ್ಚಾಪಿ ವರ್ಜಿತಾಃ । । 1.131.೨೦ ತರವೋ ವರ್ಜನೀಯಾಶ್ಚ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಾಃ ಶುಭಾ ದ್ರುಮಾಃ । ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಪಾಃ ಸಪರ್ಣಾಶ್ರ ಸಪುಷ್ಪಾಃ ಸಫಲಾಸ್ತಥಾ । । ೨೧ ತೇಷಾಂ ತು ಗ್ರಹಣಂ ಚಾಷ್ಟಮಾಸೇಷು ಕಾರ್ತ್ತಿಕಾದಿಷು । ಭೂತ್ವಾ ಶುಭದಿನೇ ಚೈವ ಸೋಪವಾಸೋಽಧಿವಾಸಯೇತ್ । । ೨೨ ಸಮನ್ತಾದುಪಲಿಪ್ಯಾಥ ತಸ್ಯಾಧಸ್ತಾದ್ವಸುನ್ಧರಾಮ್ । ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಪರಿಪೂತೇನ ಪರಿತಃ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ವಾರಿಣಾ । । ೨೩ ಶುಕ್ಲೇ ಚ ಪರಿಧೂತೇ ಚ ಪರಿಧಾಯ ಚ೧ ವಾಸಸೀ । ಪೂಜಯೇದ್ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯೈಶ್ಚ ಸಧೂಪಬಲಿಕರ್ಮಭಿಃ । । ೨೪ ತತಃ ಕುಶೈಃ ಪರಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ಹುತ್ವಾಗ್ನೌ ತಸ್ಯ ಚಾನ್ತಿಕೇ । ದೇವದಾರುಸಮಿದ್ಭಿಶ್ಚ ಮನ್ತ್ರೇಣಾನೇನ ತತ್ತ್ವವಿತ್ । । ೨೫ ಓಂ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸುವರಿತಿ ತತೋ ವೃಕ್ಷಂ ಚ ಪೂಜಯೇತ್ । ಓಂ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸತ್ಯಸದಾಯ ನಿತ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠನ್ತರಾತ್ಮನ್ತ್ಸಚರಾಚರಾತ್ಮನ್ । । ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ಕುರು ದೇವ ವೃಕ್ಷೇ ಸೂರ್ಯಾವೃತಂ ಮಣ್ಡಲಮಾವಿಶೇಶ್ಚ ನಮಃ । । ೨೬ ನಾರದ ಉವಾಚ ಏವಂ ಸಮ್ಪೂಜಯಿತ್ಯಾ ತು ವಾಕ್ಯೈಸ್ತಂ ಪರಿಸಾನ್ತ್ವಯನ್ । ವೃಕ್ಷಲೋಕಸ್ಯ ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಗಚ್ಛ ದೇವಾಲಯಂ ಶುಭಮ್ । । ೨೭ ದೇವ ತ್ವಂ ಸ್ಥಾಸ್ಯಸೇ ತತ್ರ ಚ್ಛೇದದಾಹವಿವರ್ಜಿತಃ । ಕಾಲೇ ಧೂಪಪ್ರದಾನೇನ ಸಪುಷ್ಪೈರ್ಬಲಿಕರ್ಮಭಿಃ । । ೨೮ ಲೋಕಾಸ್ತ್ವಾಂ ಪೂಜಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ತತೋ ಯಾಸ್ಯಸಿ ನಿರ್ವೃತಿಮ್ । ವೃಕ್ಷಮೂಲೇ ಕುಠಾರಂ ತು ಧೂಪಮಾಲ್ಯೈಃ ಪ್ರಪೂಜ್ಯ ಚ । । ೨೯ ಪೂರ್ವತಸ್ತು ಶಿರಃ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪನೀಯಃ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ಪರಮಾನ್ನಮೋದಕೌದನಪಲಪೂಪಿಕಾದಿಭಿರ್ಭಕ್ಷ್ಯೈಃ । । 1.131.೩೦ ಮದ್ಯೈಃ ಕುಸುಮೈರ್ಧೂಪೈರ್ಗನ್ಧೈಶ್ಚ ತರುಂ ಸಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ । ಸುರಪಿತೃಪಿಶಾಚರಾಕ್ಷಸಭುಜಙ್ಗಸುರಗಣವಿನಾಯಕಾದ್ಯಾನಾಮ್ । । ೩೧ ಕೃತ್ವಾ ಪೂಜಾಂ ರಾತ್ರೌ ವೃಕ್ಷಂ ಸಂಸ್ಪೃಶ್ಯ ಚ ಬ್ರೂಯಾತ್ । । ೩೨ ಅರ್ಚಾಸು ದೇವದೇವ ತ್ವಂ ದೇವೈಶ್ಚ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಃ । ನಮಸ್ತೇ ವೃಕ್ಷ ಪೂಜೇಯಂ ವಿಧಿವತ್ಪರಿಗೃಹ್ಯತಾಮ್ । । ೩೩ ಯಾನೀಹ ಭೂತಾನಿ ವಸನ್ತಿ ತಾನಿ ಬಲಿಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ವಿಧಿವತ್ಪ್ರಯುಕ್ತಮ್ । ಅನ್ಯತ್ರ ವಾಸಂ ಪರಿಕಲ್ಪಯನ್ತು ಕ್ಷಮನ್ತು ತೇ ಚಾದ್ಯ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇಭ್ಯಃ । । ೩೪ ಪ್ರಭಾತಾಯಾಂ ತು ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ಪುನಃ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ತಂ ನಗಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯಸ್ತತೋ ದತ್ತ್ವಾ ಭೋಜಕೇಭ್ಯಶ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । । ಛಿನ್ದ್ಯಾದ್ವನಸ್ಪತೀಂಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಸ್ತೈ ಕೃತಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನೈಃ । । ೩೫ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಪಾತೋಽಸ್ಯ ಐಶಾನ್ಯಾಂ ಚಾಪಿ ಯೋ ಭವೇತ್ । ಅಥವಾ ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ತು ತಥಾ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತು೧ ನಾನ್ಯಥಾ । । ೩೬ ಐನ್ದ್ರ್ಯೈಶಾನ್ಯೋರುದೀಚ್ಯಾಂ ಚಃ ಪಾತಸ್ತಿಸೃಷು ಶಸ್ಯತೇ । ನೈರ್ಋತ್ಯಾಗ್ನೇಯಯಾಮ್ಯಾಸು ದಿಕ್ಷು ಪಾತೋ ನ ಶೋಭನಃ । । ವಾಯವ್ಯಾಂ ಚೈವ ವಾರುಣ್ಯಾಂ ತಸ್ಯ ಪಾತಸ್ತು ಮಧ್ಯಮಃ । । ೩೭ ಯಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಸ್ಥಿತಾ ಶಾಖಾ ದಿಕ್ಷು ನಷ್ಟಾ ಚತಸೃಷು । ವಾಸ್ತುಪೂರ್ವಂ ತತಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ತತಃ ಪಶ್ಚಾದವಸ್ಥಿತಾ । । ೩೮ ಅವಿಲಗ್ನಮಶಬ್ದಂ ತು ಪತನಂ ತು ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಉತ್ಪದ್ಯೇದ್ದ್ವಿದಲಂ ಯಸ್ಯ ದ್ರಾವಶ್ಚ ಮಧುರೋ ಭವೇತ್ । । ೩೯ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ಕ್ಷರೇದ್ಯಸ್ಯ ಪಾದಪಂ ತಂ ವಿವರ್ಜವೇತ್ । ಶುಭದಂ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಶೃಣು ತ್ವಂ ಕಥಯೇ ಶುಚಿ । । 1.131.೪೦ ವೃಕ್ಷಂ ಪ್ರಭಾತೇ ಸಲಿಲೈರ್ನಿಷಿಕ್ತಂ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಸನ್ನಿಕೃತ್ಯ । ಮಧ್ವಾಜ್ಯದಿಗ್ಧೇನ ಕುಠಾರಕೇಣ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಂ ಶೋಷಮಭಿಪ್ರಹಣ್ಯಾತ್ । । ೪೧ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇಽಪ್ಯುತ್ತರದಿಗ್ವಿಭಾಗೇ ಪಾತೇ ಯದಾ ವೃದ್ಧಿಕರಸ್ತದಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಆಗ್ನೇಯಕೋಣಕ್ರಮಶೋಽಗ್ನಿದಾಹ ಉಗ್ರೋಗ್ರರೋಗಾಃ ಸುಧನಕ್ಷಯಶ್ಚ । ।೪೨ ಗಾರುಡೇ ದಿಶಿ ಪಾಷಾಣಂ ಕಪೋತೋ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ । ಸಿತವರ್ಣಂ ಜಲಂ ಜ್ಞೇಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಾಭಂ ಭವೇತ್ಕೃಮಿಃ । । ದೋಷೈರೇತೈರ್ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ಮುದಾ ಕಾಲಂ ಸಮುದ್ಧರೇತ್ । । ೪೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ದಾರುಪರೀಕ್ಷಾವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿಯಿರುವ ಮರಗಳು, ಹುಳಿಯ ಗೂಡುಗಳಿಂದ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿರುವ ಮರಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಮರಗಳು, ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿರುವ ಮರಗಳು, ಒಳಗಡೆ ಬಿರುಕುಗಳಿರುವ ಮರಗಳು, ಒಣಗೊಂಡ ತುದಿಯ ಮರಗಳು, ಆಯುಧದಿಂದ ಕಡಿದ ಮರಗಳು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಮರಗಳು, ರೋಗಪೀಡಿತ ಮರಗಳು, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಣಗಿರುವ ಮರಗಳು, ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೂವು ಬಿಡದ ಅಥವಾ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೊರತು ಹೂವು ಬಿಡುವ ಮರಗಳು, ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು, ರಾಕ್ಷಸ, ಗೂಬೆ, ಗಿಡುಗುಳಿಗೆ ನೆಲೆವಾಗಿರುವ ಮರಗಳು, ಒಂದೇ ಶಾಖೆಯುಳ್ಳ ಅಥವಾ ಬಹುಶಾಖೆಗಳಿರುವ ಅಥವಾ ಮೂರು ಶಾಖೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು — ಇವೆಲ್ಲಾ ಹೀನವಾಗಿವೆ. ಮಹುವಾ, ದೇವದಾರು, ಮರದ ರಾಜ, ಚಂದನ, ಬಿಲ್ವ, ಆಮ್ರಾತಕ, ಖದಿರ, ಅಂಜನ, ನಿಂಬೆ, ಶ್ರೀಪರ್ಣ, ಹಲಸು, ಸರಲ, ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ರಕ್ತಚಂದನ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಮೆ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮರಗಳು. ವರ್ಣಾನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ನಿಂಬೆ ಮೊದಲಾದ ಮರಗಳು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಈಗ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೆಲವು ಮರಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳು. ಸುರದಾರು, ಶಮಿ, ಮಹುವಾ ಮತ್ತು ಚಂದನ — ಇವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶುಭಕರ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅರಿಷ್ಟ, ಖದಿರ, ತಿಂದುಕ, ಅಶ್ವತ್ಥ, ಸಾಮ್ಬ ಮತ್ತು ಕರಕಟ ಮರಗಳು ಶುಭಕರ. ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಖದಿರ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುಣ್ಯವಂತ ಮರಗಳು ಯೋಗ್ಯ. ಕೇಸರ, ಸರ್ಜ, ಮಾವು, ಸಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಮರಗಳು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಶುಭವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಇಚ್ಛಿತವಾದ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಲಿ ಮತ್ತು ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುದ್ಧವಾದ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ, ಕೂದಲು ಮತ್ತು ಬೂದಿ ಇಲ್ಲದ, ಪೂರ್ವ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಮುಖದ, ಜನರ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ದಪ್ಪದೊಡ್ಡ ಶಾಖೆಗಳಿರುವ, ನೇರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ, ರೋಗರಹಿತ, ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳಿರುವ, ಶುಭಕರವಾದ ಮರವನ್ನು ಆರಿಸಬೇಕು. ಸ್ವಯಂ ಬಿದ್ದ ಅಥವಾ ಆನೆಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ, ಬಿಳಿಯಾದ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟ, ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಾರದು; ಹಸಿರು, ಹೂವು, ಹಣ್ಣುಗಳಿರುವ, ಮೃದುವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಆರಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಶುಭದಿನದಲ್ಲಿ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸುತ್ತಲೂ ನೆಲವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿ, ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದ ನೀರನ್ನು ಸಿಂಪಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ, ಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪ, ಬಲಿಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಕುಶದಿಂದ ಸುತ್ತುವಳಿ ಹಾಕಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದೇವದಾರು ಸಮಿಧಗಳಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು: 'ಓಂ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಎಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. 'ಓಂ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸತ್ಯಸದಾಯ ನಿತ್ಯಂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಚರಾಚರಾತ್ಮನೇ, ದೇವಾ, ಈ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸು, ನಮಸ್ಕಾರ.' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮರವನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿ, ವೃಕ್ಷಲೋಕದ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. 'ದೇವಾ, ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಅಥವಾ ಸುಡುವಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಉಳಿಯು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ಧೂಪ, ಹೂವು, ಬಲಿಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವರು, ನಂತರ ನೀನು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಮರದ ಬೇರು ಬಳಿ ಕುಠಾರವನ್ನು ಧೂಪ, ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಮರದ ತಲೆಯನ್ನು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಇರಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಅನ್ನ, ಮಿಠಾಯಿ, ಪಾಯಸ, ಪೂರಿ ಮೊದಲಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಮದ್ಯ, ಹೂವು, ಧೂಪ, ಗಂಧದಿಂದ ಮರವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃ, ಪಿಶಾಚ, ರಾಕ್ಷಸ, ನಾಗ, ಗಣಪತಿ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ರಾತ್ರಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕು: 'ದೇವದೇವಾ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಇರುವೆ; ವೃಕ್ಷಾ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.' 'ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳು ಈ ಬಲಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲಿ, ಕ್ಷಮಿಸಲಿ, ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.' ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಭೋಜಕರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ, ಶುಭವಚನ ಹೇಳಿದ ಪರಿಣಿತರೊಂದಿಗೆ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪೂರ್ವ ಅಥವಾ ಐಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮರವನ್ನು ಬೀಳಿಸಬೇಕು, ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಐಂದ್ರ, ಐಶಾನ್ಯ, ಉದೀಚ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ; ನೈಋತಿ, ಅಗ್ನೇಯ, ಯಾಮ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುವುದು ಶುಭಕರವಲ್ಲ; ವಾಯವ್ಯ, ವಾರುಣ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ. ಹೊರಭಾಗದ ಶಾಖೆಗಳು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮೊದಲು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ನಂತರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ನಿಂತು ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯಬೇಕು. ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ಬೀಳುವುದು ಉತ್ತಮ; ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ ಚೂರುವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಸಾರು ಮಧುರವಾದರೆ ಶುಭ. ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆ ಹರಿದರೆ ಆ ಮರವನ್ನು ಬಳಸಬಾರದು. ಯದುಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈಗ ನಾನು ಶುಭವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮರವನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಿಸಿ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೇನು ಹಚ್ಚಿದ ಕುಠಾರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಒಣಗಿಸುವಂತೆ ಹೊಡೆಯಬೇಕು. ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಅಥವಾ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದರೆ ವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದರೆ ಬೆಂಕಿ, ಭೀಕರ ರೋಗ, ಧನನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು, ಪಾರಿವಾಳ, ಮನೆ ಹಾವು, ಬಿಳಿ ನೀರು, ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಹುಳು ಇದ್ದರೆ ಅವು ದೋಷ. ಇವುಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಶ್ರೀಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಹನ್ತ ತೇ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣಂ ಪರಮ್ । ವಚ್ಮಿ ತೇ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ । । ೧ ಏಕಹಸ್ತಾ ದ್ವಿಹಸ್ತಾ ವಾ ತ್ರಿಹಸ್ತಾ ವಾ ಪ್ರಮಾಣತಃ । ತಥಾ ಸಾರ್ದ್ಧತ್ರಿಹಸ್ತಾ ಚ ಸವಿತುಃ ಪ್ರತಿಮಾ ಶುಭಾ । । ೨ ಪ್ರಸಾದಾದ್ದ್ವಾರತೋ ವಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಮ್ । ತದ್ವತ್ಪ್ರಯಾಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸತತಂ ಶುಭಮಿಚ್ಛತಾ । । ೩ ಏಕಹಸ್ತಾ ಭವೇತ್ಸೌಮ್ಯಾ ದ್ವಿಹಸ್ತಾ ಧನಧಾನ್ಯದಾ । ತ್ರಿಹಸ್ತಾ ಪ್ರತಿಮಾ ಭಾನೋಃ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೪ ಸಾರ್ಧತ್ರಿಹಸ್ತಾ ಪ್ರತಿಮಾ ಸುಭಿಕ್ಷಕ್ಷೇಮಕಾರಿಣೀ । ಅಗ್ರೇ ಮಧ್ಯೇ ಚ ಮೂಲೇ ಚ ಪ್ರತಿಮಾ ಸರ್ವತಃ ಸಮಾ । । ಗಾನ್ಧರ್ವೀ ಸಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧನಧಾನ್ಯಾವಹಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೫ ದೇವಾಗಾರಸ್ಯ ಯದ್ದ್ವಾರಂ ತಸ್ಮಾದಷ್ಟಾಂಶಮುದ್ಯತಾ । ವಿಭಾಗೈಃ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪ್ರತಿಮಾ ಭವೇತ್ । । ೬ ಅಙ್ಗುಲೈಶ್ಚ ತಥಾ ಮೂರ್ತಿಶ್ಚತುರಶೀತಿಸಂಮಿತೈಃ । ವಿಸ್ತಾರಾಯಾಮತಃ ಕಾರ್ಯಾ ವದನಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್ । । ೭ ಮುಖಾತ್ತ್ರಿಭಾಗೈಶ್ಚಿಬುಕಂ ಲಲಾಟಂ ನಾಸಿಕಾ ತಥಾ । ಕರ್ಣೌ ನಾಸಿಕಯಾ ತುಲ್ಯೌ ಪಾದೌ ಚಾನಿಯತೌ ತಯೋಃ । । ೮ ನಯನೇ ದ್ವ್ಯಂಗುಲೇ ಸ್ಯಾತಾಂ ತ್ರಿಭಾಗಾ ತಾರಕಾ ಭವೇತ । ತೃತೀಯತಾರಕಾಭಾಗಾತ್ಕುರ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । ೯ ಲಲಾಟಮಸ್ತಕೋತ್ಸೇಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತತ್ಸಮಮೇವ ಚ । ಪರಿಣಾಹಸ್ತು ಶಿರಸೋ ಭವೇದ್ದ್ವಾವಿಂಶದಙ್ಗುಲಃ । । 1.132.೧೦ ತುಲ್ಯಾ ನಾಸಿಕಯಾ ಗ್ರೀವಾ ಮುಖೇನ ಹದಯಾಂತರಮ್ । ಮುಖಮಾತ್ರಾ ಭವೇನ್ನಾಭಿಸ್ತತೋ ಮೇಢ್ರಮನನ್ತರಮ್ । । ಮುಖವಿಸ್ತಾರಣಮುರಸ್ತತೋಽರ್ದ್ಧಂ ತು ಕಟಿಃ ಸ್ಮೃತಾ । । ೧೧ ಬಾಹೂ ಪ್ರವಾಹತುಲ್ಯೌ ತು ಊರೂ ಜಙ್ಘೇ ಚ ತತ್ಸಮೇ । ಗುಲ್ಫಾಧಸ್ತಾತ್ತು ಪಾದಃ ಸ್ಯಾದುಚ್ಛ್ರಿತಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲಃ । । ೧೨ ಷಡಙ್ಗುಲಸುವಿಸ್ತಾರಸ್ತಸ್ಯಾಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲತ್ರಯಮ್ । ಪ್ರದೇಶಿನೀ ಚ ತತ್ತುಲ್ಯಾ ಹೀನಾ ಶೇಷಾ ನಖೈರ್ಯುತಾಃ । । ೧೩ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಃ ಪಾದ ಆಯಾಮಾತ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಚ್ಯಾ ಭವೇತ್ಸದಾ । । ೧೪ ಅಂಸೌ ಹರೇಸ್ತಥೈವೋರೂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಸನಾಸಿಕಮ್ । ನಿಯತೇ ನಯನೇ ಗಣ್ಡೌ ಮೂರ್ತೇಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಮುನ್ನತೇ । । ೧೫ ವಿಶಾಲಧವಲಾವಾಮಪಕ್ಷ್ಮಲಾಯತಲೋಚನೇ । ಸಸ್ಮಿತಾನನಪದ್ಮಸ್ಯ ಚಾರುಬಿಮ್ಬಾಧರಸ್ತಥಾ । । ೧೬ ರತ್ನಪ್ರೋದ್ಭಾಸಿಮುಕುಟಕಟಕಾಙ್ಗದಹಾರವಾನ್ । ಅವ್ಯಙ್ಗಪದಮಧ್ಯಾದಿಸಮಾಯೋಗೋಽಪಿ ಶೋಭಿತಃ । । ೧೭ ಸುಪ್ರಭೋ ಮಣ್ಡಲಶ್ಚಾರುರ್ವಿಚಿತ್ರಮಣಿಕುಣ್ಡಲಃ । ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಕಾಞ್ಚನೀಂ ಮಾಲಾಂ ಪ್ರೋದ್ವಹನ್ಸಸರೋರುಹಾಮ್ । । ೧೮ ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಕಾರಯೇದೀಹಿತಪ್ರದಾಮ್ । ಪ್ರಜಾಭ್ಯಶ್ಚ ಸದಾ ಭಾನುಃ ಶಿವಾರೋಗ್ಯಾಭಯಪ್ರದಃ । । ೧೯ ಅಲ್ಪಾಙ್ಗಾಯಾಂ ನೃಪಭಯಂ ಹೀನಾಙ್ಗಾಯಾಮಕಲ್ಪತಾ । ಖಾತೋದರ್ಯಾಂ ಚ ಕ್ಷುತ್ಪೀಡಾ ಕೃಶಾಯಾಂ ತು ದರಿದ್ರತಾ । । 1.132.೨೦ ಸಕ್ಷತಾಯಾಂ ಭಯಂ ಶಸ್ತ್ರಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಾ ಮೃತ್ಯುಕಾರಿಣೀ । ದಕ್ಷಿಣಾವನತಾಯಾಂ ತು ಶಶ್ವದಾಯುಃ ಕ್ಷಯೋ ಭವೇತ್ । । ೨೧ ಉತ್ತರಾವನತಾಯಾಂ ತು ವಿಯೋಗೋ ಭವತಿ ಧ್ರುವಮ್ । ನಾಲೋಕ್ಯಾ ನಾಪ್ಯನಾಲೋಕ್ಯಾ ರಕ್ಷ್ಯಾಮೂರ್ತಿಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । । ೨೨ ತಸ್ಮಾದ್ಭಾಸ್ಕರಭಕ್ತೇನ ಲೋಕದ್ವಯಹಿತೈಷಿಣಾ । ತನ್ಮೂರ್ತೇಶ್ಚಾದರಃ ಕಾರ್ಯಸ್ತದಧೀನಾಸ್ತು ಸಮ್ಪದಃ । । ೨೩ ಶಿರೋರುಗಣ್ಡವದನೈಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾವಯವೈಸ್ತಥಾ । ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಪೂರ್ಣಾ ಪ್ರತಿಮಾ ಭವತೇ ಶುಭಾ । । ೨೪ ನಾಸಾಲಲಾಟಜಙ್ಘೋರುದಣ್ಡವಕ್ಷೋಭಿರನ್ವಿತಾ । ಕುರ್ಯಾದಾದಿತ್ಯವೇಷಂ ತು ಗೂಢಪಾದೋದರಂ ತಥಾ । । ೨೫ ಕಮಲೋದರಕಾನ್ತಿನಿಭಃ ಕಞ್ಚುಕಗುಪ್ತಃ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖಃ । ರಕ್ತೋತ್ಪಲಪ್ರಭಾಮಣ್ಡಲಶ್ಚ ಕರ್ತುಃ ಶುಭಂ ಕರೋತ್ಯರ್ಕಃ । । ೨೬ ಕುಣ್ಡಲಭೂಷಿತವದನಃ ಪ್ರಲಮ್ಬಹಾರೋಽಪಿ ಗೃಹವೃತ್ತಃ । ನೃಪತಿಭಯಂ ವ್ಯಙ್ಗಾಯಾಂ ಹೀನಾಙ್ಗಾಯಾಮಕಲ್ಪನಾ ಕರ್ತುಃ । । ೨೭ ಖಾತೋದರ್ಯಾಂ ಕ್ಷುದ್ಭಯಮರ್ಥವಿನಾಶಃ ಕೃಶಾಙ್ಗಾಯಾಮ್ । ಮರಣಂ ತು ಸಕ್ಷತಾಯಾಂ ಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತೇನ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ಕರ್ತುಃ । । ೨೮ ವಾಮೋನ್ನತಾ ತು ಪತ್ನೀಂ ದಕ್ಷಿಣಾವನತಾ ಹಿನಸ್ತ್ಯಾಯುಃ । ಅನ್ಧತ್ವಮೂರ್ದ್ಧ್ವದೃಷ್ಟಿಃ ಕರೋತಿ ಚಿನ್ತಾಮಧೋಮುಖೀ ದೃಷ್ಟಿಃ । । ೨೯ ಸರ್ವಪ್ರತಿಮಾಸ್ವೇವಂ ಶುಭಾಶುಭಂ ಭಾಸ್ಕರೇಣೋಕ್ತಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕಮಣ್ಡಲುಕರಶ್ಚತುರ್ಮುಖಃ ಪಙ್ಕಜಸ್ಥಶ್ಚ । । ೩೦ ಸ್ಕನ್ದಃ ಕುಮಾರರೂಪಃ ಶಕ್ತಿಧರೋ ಬರ್ಹಿಕೇತುಶ್ಚ । ಶುಕ್ಲಶ್ಚತುರ್ವಿಷಾಣೋ ದ್ವಿಪೋ ಮಹೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ವಜ್ರಪಾಣಿತ್ವಮ್ । । ೩೧ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಲಲಾಟಸಂಸ್ಥಂ ತೃತೀಯಮಪಿ ಲೋಚನಂ ಚಿಹ್ನಮ್ । । ೩೨ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದಿತ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಯದುಶ್ರೇಷ್ಠ. ಒಂದು ಕೈ, ಎರಡು ಕೈ, ಮೂರು ಕೈ, ಅಥವಾ ಮೂರು ಕೈಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆ ಶುಭಕರ. ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲಿನ ಉದ್ದವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಮೆಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು; ಸದಾ ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ಕೈ ಉದ್ದದ ಪ್ರತಿಮೆ ಶಾಂತವಾದುದು, ಎರಡು ಕೈಗಳದು ಧನ-ಧಾನ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮೂರು ಕೈಗಳದು ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಕೈಗಳ ಅರ್ಧ ಉದ್ದದ ಪ್ರತಿಮೆ ಸುಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಮೆಯ ಮುಂಭಾಗ, ಮಧ್ಯಭಾಗ ಮತ್ತು ಬೇರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಗಾಂಧರ್ವಿ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಮೆ ಧನ-ಧಾನ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಎಂಟನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪೀಠವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು; ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ, ಪೀಠಕ್ಕೆ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮೆಯ ಉದ್ದ ಎಣಿಕೆಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲಗಳು; ಮುಖದ ಅಗಲ ಹನ್ನೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳು. ಮುಖದಿಂದ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಚಿಬುಕ, ಲಲಾಟ ಮತ್ತು ಮೂಗು; ಕಿವಿಗಳು ಮೂಗಿನಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿರಬೇಕು; ಕಾಲುಗಳು ಕೂಡ ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಎರಡು ಅಂಗುಲಗಳಷ್ಟು, ಕಣ್ಮಣಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು; ಮೂರನೇ ಭಾಗದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಲಲಾಟ ಮತ್ತು ತಲೆ ಸಮಾನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರಬೇಕು; ತಲೆಯ ಪರಿಧಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳು. ಮೂಗಿನಷ್ಟು ಕುತ್ತಿಗೆ, ಮುಖದಷ್ಟು ಹೃದಯದ ಅಂತರ, ಮುಖದಷ್ಟು ನಾಭಿ, ನಂತರ ಮೇಢ್ರ; ಮುಖದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಎದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಟ್ಟು. ಕೈಗಳು ಹರಿದ ನೀರಿನಂತೆ, ತೊಡೆಯೂ, ಕಾಲುಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು; ಗುಳ್ಫದ ಕೆಳಗೆ ಕಾಲು ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಎತ್ತರ. ಕಾಲು ಆಳ ಆರು ಅಂಗುಲ, ಅಂಗುಷ್ಠ ಮೂರು ಅಂಗುಲ, ತದಂತೆ ತೊಡೆಯ ಬೆರಳುಗಳು, ಉಳಿದವುಗಳು ಉಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾಲು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಉದ್ದ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷಣಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಯೇ ಸದಾ ಆರಾಧ್ಯ. ಭುಜಗಳು, ತೊಡೆಯು, ಲಲಾಟ, ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಗಂಡಗಳು ಸಮಾನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಎಡ ಕಣ್ಣು ಬಿಳಿ, ದೊಡ್ಡದು, ದೀರ್ಘವಾದದು, ಸುಂದರವಾದ ಬಿಂಬದಹನು, ನಗುವಿನ ಮುಖ, ಸುಂದರವಾದ ತುಟಿಗಳು. ರತ್ನಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕಿರೀಟ, ಕಟಕ, ಅಂಗದ, ಹಾರಗಳು, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವೃತ್ತಾಕಾರ, ಸುಂದರವಾದ ರತ್ನ ಕುಂಡಲಗಳು, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಹಾರ, ಹಂಸವುಳ್ಳ ಕಮಲ ಹೂವು ಹಿಡಿದಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷಣಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಜನರಿಗೆ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನು ಶುಭ, ಆರೋಗ್ಯ, ಭಯರಹಿತತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾದರೆ ರಾಜಭಯ, ಅಂಗವಿಕಲವಾದರೆ ಅನರ್ಹತೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಕುಹರವಾದರೆ ಹಸಿವಿನ ಪೀಡೆ, ದುರ್ಬಲವಾದರೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯ. ಗಾಯವಾದರೆ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕೆ ಭಯ, ಚೀಲಿದರೆ ಮರಣ, ಬಲಭಾಗ ಕುಸಿದರೆ ಆಯುಷ್ಯ ಕ್ಷಯ, ಎಡಭಾಗ ಎತ್ತಿದರೆ ಪತ್ನಿ ನಷ್ಟ. ಮೇಲ್ನೋಟ ಇದ್ದರೆ ಅಂಧತ್ವ, ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಚಿಂತೆಯುಂಟು. ಪ್ರತಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಗಳನ್ನು ಭಾಸ್ಕರನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಂಡಲು ಹಿಡಿದು, ನಾಲ್ಕು ಮುಖ, ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ; ಸ್ಕಂದನು ಕುಮಾರ ರೂಪ, ಶಕ್ತಿಧಾರಿ, ಪಾವಡದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ; ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶ್ವೇತ ದ್ವೀಪ, ವಜ್ರ ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ; ತಿರ್ಯಕ್, ಮೇಲಿನ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣು ಗುರುತು. ಹೀಗೆ ಸೂರ್ಯ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿಶ್ವರೂಪವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ತತೋಽಧಿವಾಸನಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಧಿದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ । ಐಶಾನ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ವೈ ಕುರ್ಯಾದಧಿವಾಸನಮಣ್ಡಪಮ್ । । ೧ ಚತುಸ್ತೋರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸರ್ವಾಭರಣಸಂಯುತಮ್ । ದಿಶಾಸು ವಿದಿಶಾಸ್ವೇವ ಪತಾಕಾಭಿಸ್ತು ಭೂಷಿತಮ್ । । ೨ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ರಕ್ತಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುರ್ಯಾಮ್ಯನೈರ್ಋತೇ । ಶ್ವೇತಾ ದಿಶ್ಯಪರಸ್ಯಾಂ ತು ವಾಯವ್ಯಾಮೇವ ಪಾಣ್ಡುರಾ । । ೩ ಚಿತ್ರಾ ಚೋತ್ತರ ಪಾರ್ನ್ಯೇ ತು ಪೀತಾ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇ ತಥಾ । ಶ್ರಿಯಮಾಯುರ್ಜಯಂ ಚೈವ ಬಲಂ ಯಶೋ ಯದೂತ್ತಮ । । ೪ ದದಾತಿ ಸಾ ವೀರ ಕೃತಾ ಸಮ್ಪದರ್ಧೇ ನ ಸಂಶಯಃ । ಹಿತಾಯ ಸರ್ವಲೋಕಾನಾಂ ಮೃಣ್ಮಯೀ ಪ್ರತಿಮಾ ಭವೇತ್ । । ೫ ಸುಭಿಕ್ಷಕ್ಷೇಮದಾ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಾ ಮಣಿಮಯೀಕೃತಾ । ಗಾಙ್ಗೇಯಾ೧ ಪುಷ್ಟಿದಾ ರೌಪ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ವೈ ಕೀರ್ತಿಪ್ರವರ್ತಿನೀ । । ೬ ಪ್ರಜಾವೃದ್ಧಿಂ ತಾಮ್ರಮಯೀಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನಿತ್ಯಮಸಂಶಯಃ । ಭೂಮೇರ್ಲಾಭಂ ತು ವಿಪುಲಂ ಕುರ್ಯಾದಶ್ಮಮಯೀ ಸದಾ । । ೭ ಪ್ರಧಾನಪುರುಷಂ ಹನ್ತಿ ತ್ರಪುಲೋಹಮಯೀ ಸದಾ । ಸರ್ವದೇವಮಯಸ್ಯೈವಮರ್ಚಾ ಕುರ್ಯಾತ್ಪ್ರಯತ್ನತಃ । । ೮ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಸರ್ವದೇವಮಯತ್ವಂ ಹಿ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ತು । ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಹ್ಯೇಷ ಕಥಂ ನಾರದ ಕಥ್ಯತೇ । । ೯ ನಾರದ ಉವಾಚ ಸಾಧು ಸಾಮ್ಬ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ । ಬುಧಸೋಮೌ ಸ್ಮೃತೌ ನೇತ್ರೇ ಲಲಾಟೇ ಚೇಶ್ವರಃ ಸ್ಥಿತಃ । । 1.133.೧೦ ಸುರಜ್ಯೇಷ್ಠಃ ಶಿರಸ್ತಸ್ಯ ಕಪಾಲೇಽಸ್ಯ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಏಕಾದಶೇ ತಥಾ ರುದ್ರಾಃ ಕಣ್ಠಮಸ್ಯ೨ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । । ೧೧ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಗ್ರಹಾಶ್ಚೈವ ದಶನೇಷು ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ಚ ದೇವಸ್ಯ ಓಷ್ಠಸಮ್ಪುಟಕೇ ಸ್ಥಿತೌ । । ೧೨ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯೀ ದೇವೀ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಚ ಸರಸ್ವತೀ । ದಿಶಶ್ಚ ವಿದಿಶಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಾಃ ಶ್ರೋತ್ರೇಷು ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ । । ೧೩ ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರೌ ತಾಲುದೇಶೇ ತು ಸ್ಥಿತೌ ದೇವೈಶ್ಚ ಪೂಜಿತೌ । ಆದಿತ್ಯಾ ದ್ವಾದಶ ವಿಭೋಭ್ರುರ್ವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । । ೧೪ ಋಷಯೋ ರೋಮಕೂಪೇಷು ಸಮುದ್ರಾ ಜಠರೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । ಯಕ್ಷಕಿನ್ನರಗನ್ಧರ್ವಾಃ ಪಿಶಾಚಾ ದಾನವಾಸ್ತಥಾ । । ೧೫ ರಾಕ್ಷಸಾಶ್ಚ ಗಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಹೃದಯೇ ಸ್ಯುಃ ಸ್ಥಿತಾಃ ರವೇಃ । ನದ್ಯೋ ಬಾಹುಗತಾಶ್ಚೈವ ನಗಾಃ ಕಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । । ೧೬ ಪೃಷ್ಠಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ಮೇರುಃ ಸ್ತನಯೋರನ್ತರೇ ಕುಜಃ । ತಸ್ಯ ಪುತ್ರೋ ಧರ್ಮರಾಜಃ ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ನಾಭಿಮಣ್ಡಲೇ । । ೧೭ ಕಟಿದೇಶೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗೇ ಸೃಷ್ಟಿಃ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ । ಜಾನುನೀ ಚಾಶ್ವಿನೀದೇವಾವೂರೂ ತಸ್ಯಾಚಲಾ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೮ ಸಪ್ತ ಪಾತಾಲಲೋಕಾಸ್ತು ನಖಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಸಸಾಗರವನಾ ಪೃಥ್ವೀ ಪಾದಮಧ್ಯೇಽಸ್ಯ ವರ್ತತೇ । । ೧೯ ದೇವಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರೋ ಯೋ ದನ್ತಾನ್ತೇಷು ಸಮಾಶ್ರಿತಃ । ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಭಾನುಃ ಸರ್ವದೇವಾತ್ಮಕಸ್ತಥಾ । । 1.133.೨೦ ವ್ಯಂಗೇಷು ವಾಯವಶ್ಚೈವ ಲೋಕಾಲೋಕಂ ಚರಾಚರಮ್ । ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಕರ್ಮಶರೀರೇಣ ವಾಯುನಾ ತಸ್ಯ ವೈ ವಿಭೋಃ । । ೨೧ ಸ ಏಷ ಭಗವಾನರ್ಕೋ ಭೂತಾನುಗ್ರಹಣೇ ಸ್ಥಿತಃ । ಏತತ್ತೇ ಪರಮಂ ಜ್ಞಾನಮೇತತ್ತೇ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । । ೨೨ ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ಪ್ರತಿಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ಯಥಾ । ತತ್ತೇ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪುರಾ । । ೨೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಪ್ರತಿಮಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕಲ್ಪೇ ವಿಶ್ವರೂಪವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ನಂತರ ವಿಧಿಯಂತೆ ಅಧಿವಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಐಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಧಿವಾಸನ ಮಂಟಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ತೋರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಲ್ಲಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮಂಟಪವಾಗಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಅಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು, ಯಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ನೈಋತಿ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುರ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವರ್ಣ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶ್ರೀ, ಆಯುಷ್ಯ, ಜಯ, ಬಲ, ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆ ಸದಾ ಸುಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಬೆಳ್ಳಿಯದು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ತಾಮ್ರದದು ಸಂತಾನವೃದ್ಧಿಯನ್ನು, ಕಲ್ಲಿನದು ಭೂಮಿಯ ಲಾಭವನ್ನು, ಸೀಸೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದದು ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಾನಿಕರ, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಹಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದದು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಬನು ಕೇಳಿದನು: ಭಾಸ್ಕರನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು, ಸಾಂಬ ಮಹಾಬಾಹು. ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನು, ಕಪಾಲದಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳು, ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳು, ತಾಲುವಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ರೋಮಕೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಗಳು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷ, ಕಿನ್ನರ, ಗಂಧರ್ವ, ಪಿಶಾಚ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ ಗಣಗಳು, ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು, ಕಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು, ಬೆನ್ನಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೆರು, ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಕುಜ, ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜ, ಕಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮೊದಲಾದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಜಾನುವಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು, ನಖಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳ ಲೋಕಗಳು, ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ವನ, ಭೂಮಿ, ಹಲ್ಲಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಭಾನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಲೋಕಾಲೋಕ, ಚರಾಚರಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು; ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇದುವೇ ಪರಮ ಜ್ಞಾನ, ಪರಮ ಪಥ. ಅವನ ಅಂಗಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಂತೆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ನಾನು ಈಗ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ.
ಮಣ್ಡಲವಿಧಿವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಪ್ರತಿಪಚ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚ ಚತುರ್ಥೀ ಪಞ್ಚಮೀ ತಥಾ । ದಶಮೀ ತ್ರಯೋದಶೀ ಚೈವ ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ಚ ಕೀರ್ತಿತಾ । । ೧ ಸೋಮೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಶ್ಚೈವ ಶುಕ್ರಶ್ಚೈವ ಬುಧಸ್ತಥಾ । ಏತೇ ಸೌಮ್ಯಾ ಗ್ರಹಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಜ್ಞಕರ್ಮಣಿ । । ೨ ತ್ರಿಷೂತ್ತರಾಸು ರೇವತ್ಯಾಮಶ್ವಿನ್ಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಭೇ ತಥಾ । ಪುನರ್ವಸ್ವೋಸ್ತಥಾ ಹಸ್ತೇ ವಾಸವೇ೧ ಶ್ರವಣೇಽಥವಾ । । ಭರಣ್ಯಾಂ ಚೈವ ನಕ್ಷತ್ರೇ ಭಾನೋಃ೧ ಸ್ಥಾಪನಮುತ್ತಮಮ್ । । ೩ ಶೋಧಯಿತ್ವಾ ತು ವೈ ಭೂಮಿಂ ತುಷಕೇಶವಿವರ್ಜಿತಾಮ್ । ವಾಲುಕಾಙ್ಗಾರಪಾಷಾಣಾಸ್ಥಿವಿಹೀನಾಂ ವಿಶೋಧ್ಯ ತು । । ೪ ಚತುರ್ಹಸ್ತಸಮಾಯುಕ್ತಾ ವೇದೀ ವಿಸ್ತರತೋ ರವೇಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರತಿಪದ, ದ್ವಿತೀಯ, ಚತುರ್ಥಿ, ಪಂಚಮಿ, ದಶಮಿ, ತ್ರಯೋದಶಿ ಹಾಗೂ ಪೌರ್ಣಮಿ ಎಂಬವುಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಸೋಮ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಬುಧ ಎಂಬ ಗ್ರಹಗಳು ಶುಭಕರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ರೇವತಿ, ಅಶ್ವಿನಿ, ಭರಣಿ, ಪುನರ್ವಸು, ಹಸ್ತ, ಶ್ರವಣ, ಭರಣಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭಾನು ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಹುಲ್ಲು, ಕೇಶ, ಮರಳು, ಕಲ್ಲು, ಎಲುಬು ಇವುಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕು ಹಸ್ತ ಅಗಲದ ವೇದಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.
೫ ಮಣ್ಡಪಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣೇನ ದಶಹಸ್ತಃ ಸಮಂತತಃ । ಮಣ್ಡಲಂ ವೃಕ್ಷಶಾಖಾಭಿಃ ಕಾರಯೇದ್ವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ । । ೬ ನದೀಸಙ್ಗಮತೀರೋತ್ಥಾಂ ಮೃತ್ತಿಕಾಂ ಚ ಸಮಾನಯೇತ್ । ಉಪಲಿಪ್ಯ ತತೋ ಭೂಮಿಂ ಕಾರಯೇತ್ಕುಣ್ಡಮುತ್ತಮಮ್ । । ೭ ಚತುರಸ್ರಂ ಶ್ರಿಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಂ ಕುಣ್ಡಂ ತು ಕಾರಯೇತ್ । ದಕ್ಷಿಣೇ ಚಾರ್ಧಚನ್ದ್ರಂ ಸ್ಯಾದ್ವಾರುಣ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ವರ್ತುಲಮ್ । । ೮ ಪದ್ಮಾಕಾರಂ ತು ವೈ ಕುರ್ಯಾದುತ್ತರೇ೪ ಚ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । ತೋರಣಾನಿ ತತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚಹಸ್ತಾನಿ ಸುವ್ರತ । । ೯ ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರೌ ಚೈವ ಬಿಲ್ವಪಾಲಾಶಮೇವ ಚ । ಅಶ್ವತ್ಥಶ್ಚ ಶಮೀ ಚೈವ ಚನ್ದನಶ್ಚೇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾಃ । । 1.134.೧೦ ಶುಕ್ಲವಸ್ತ್ರಸಮಾಯುಕ್ತಶ್ಚಿತ್ರಪಟ್ಟಸಮನ್ವಿತಃ । ಜಪಮಾಲಾನ್ವಿತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ತೋರಣಾನಿ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । ೧೧ ಅಗ್ನಿಮೀಳೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಯಜೇದ್ವೈ ಪೂರ್ವತೋರಣಮ್ । ಇಷೇತ್ವೋರ್ಜೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಯಜೇದ್ದಕ್ಷಿಣತೋರಣಮ್ । । ೧೨ ಅಗ್ನ ಆಯಾಹೀತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಪಶ್ಚಿಮಂ ತು ಸಮರ್ಚಯೇತ್ । ಶಂ ನೋ ದೇವೀತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಯಜೇದುತ್ತರತೋರಣಮ್ । । ೧೩ ಕಲಶಾಂಸ್ತು ಸಮಾದಾಯ ಹೇಮಗರ್ಭಸಮನ್ವಿತಾನ್ । ಶ್ವೇತಚನ್ದನಪಙ್ಕೇನ ಕಣ್ಠಸ್ವಸ್ತಿಕಭೂಷಣಾನ್ । । ೧೪ ಯವಶಾಲಿಶರಾವಾನ್ನವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕಾರವಿಗ್ರಹಾನ್ । ಆಜಿಘ್ರೇತಿ ಚ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಕಲಶಾಂಸ್ತು ನಿವೇಶಯೇತ್ । । ೧೫ ದುಕೂಲಶ್ಚಿತ್ರಪಟ್ಟೈಶ್ಚ ವೇಷ್ಟಯೇತ್ಸ್ತಮ್ಭಮಾಲಿಕಾಮ್ । ಧ್ವಜಾದರ್ಶಪತಾಕಾಭಿಶ್ಚಾಮರೈಸ್ತು ವಿತಾನಕೈಃ । । ೧೬ ಶಙ್ಖಘಣ್ಟಾನಿನಾದೈಶ್ಚ ಗೇಯಮಙ್ಗಲವಾಚನೈಃ । ತೂರ್ಯಭೇರೀನಿನಾದೈಶ್ಚ ವೇದಧ್ವನಿಸಮನ್ವಿತೈಃ । । ೧೭ ಪುಣ್ಯೈಶ್ಚ ಜಯಶಬ್ದೈಶ್ಚ ಕಾರಯೇತ ಮಹೋತ್ಸವಮ್ । ಪತಾಕಾಭಿರ್ವಿಚಿತ್ರಾಭಿಃ ಪೂಜಾಮಾಲ್ಯೋಪಶೋಭಿತಮ್ । । ೧೮ ವಿಚಿತ್ರಸ್ರಗ್ವಿತಾನಾಢ್ಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ಣಕುಸುಮಾಙ್ಕುರಮ್ । ತನ್ಮಧ್ಯೇ ತು ಕುಶಾಸ್ತೀರ್ಣೇ ದೇವಾರ್ಚಾಂ ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ ಬುಧಃ । । ೧೯ ಪತಾಕಾಂ ಪೀತವರ್ಣಾಂ ತು ಪೂರ್ವೇ ಶಕ್ರಾಯ ದಾಪಯೇತ್ । ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಂ ರಕ್ತವರ್ಣಾಭಾಂ೧ ೨ಯಮಾಶಾಯಾಂ ಯಮೋಪಮಾನ್ । । 1.134.೨೦ ನೀಲಾಞ್ಜನಸಮಪ್ರಖ್ಯಾಂ ನೈರ್ಋತ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ । ವಾರುಣ್ಯಾಂ ಸಿತವರ್ಣಾಂ ಚ ಕೃಷ್ಣಾಂ ವಾಯವ್ಯಗೋಚರೇ । । ೨೧ ಹರಿತಾಂ ಯಕ್ಷರಾಜಾಯ ಐಶಾನ್ಯಾಂ ಸರ್ವವರ್ಣಿಕಾಮ್ । ಶ್ವೇತರಕ್ತಕಚೂರ್ಣೇನ ಪದ್ಮಮಾಲೇಖಯೇತ್ತತಃ । । ೨೨ ವೈದ್ಯಾ ವೇದೀತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ವೇದ್ಯಾ ಆಲಭನಂ ಭವೇತ್ । ಪೂರ್ವಾಗ್ರಾನುತ್ತರಾಗ್ರಾಂಶ್ಚ ಕುಶಾನಾಸ್ತೀರ್ಯ ಯತ್ನತಃ । । ೨೩ ಯೋಗೇಯೋಗೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಕುಶಶ್ಚಾಸ್ತರಣಂ ಭವೇತ್ । ಶಯ್ಯಾ ತತ್ರೈವ ಕರ್ತವ್ಯಾ ದಿವ್ಯಾಸ್ತರಣಸಂಯುತಾ । । ೨೪ ಗಡುಕೇ ದ್ವೇ ವಿಚಿತ್ರೇ ತು ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ಬುಧಃ । ವಿಚಿತ್ರದೀಪಮಾಲಾಭಿರ್ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಾನ್ನಪಾನಕೈಃ । । ೨೫ ಪೂಪಕಾನ್ಸುವಿಚಿತ್ರಾನ್ವೈ ಮೋದಕಾಂಶ್ಚ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ । ಪಾಯಸಂ ಕೃಶರಂ ಚೈವ ದಧ್ಯೋದನಸಮನ್ವಿತಮ್ । । ೨೬ ದಧಿ ಚನ್ದ್ರಸಮಪ್ರಖ್ಯಂ ಶುಭಚ್ಛತ್ರಂ ಚ ವಿನ್ಯಸೇತ್ । । ೨೭ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಮಂಡಲವಿಧಿವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಮಂಟಪವು ಹತ್ತು ಹಸ್ತಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಿರಬೇಕು. ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಮಂಡಲವನ್ನು ಮರದ ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ನದಿಗಳ ಸಂಗಮ ಅಥವಾ ತೀರದಿಂದ ಮಣ್ಣನ್ನು ತಂದು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಲೇಪಿಸಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಕುಂಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ವೇದಿ ಚೌಕಾಕಾರದಾಗಿರಲಿ; ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದಾಗಿರಲಿ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿರಲಿ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಾಕಾರದಾಗಿರಲಿ. ಐದು ಹಸ್ತಗಳ ಗಾತ್ರದ ತೋರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ನ್ಯಗ್ರೋಧ, ಉದುಂಬರ, ಬಿಲ್ವ, ಪಾಲಾಶ, ಅಶ್ವತ್ಥ, ಶಮಿ ಮತ್ತು ಚಂದನ ಮರಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ತೋರಣಗಳನ್ನು ಬಿಳಿ ಬಟ್ಟೆ, ಬಣ್ಣದ ಪಟ್ಟು, ಜಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಪೂರ್ವದ ತೋರಣವನ್ನು 'ಅಗ್ನಿಮೀಳೇ' ಮಂತ್ರದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣದ ತೋರಣವನ್ನು 'ಇಷೆತ್ವೋರ್ಜೇತ್' ಮಂತ್ರದಿಂದ, ಪಶ್ಚಿಮದ ತೋರಣವನ್ನು 'ಅಗ್ನ ಆಯಾಹಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ, ಉತ್ತರದ ತೋರಣವನ್ನು 'ಶಂ ನೋ ದೇವೀ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಬಂಗಾರದೊಂದಿಗೆ ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳನ್ನು, ಬಿಳಿ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಯವ, ಅಕ್ಕಿ, ಅನ್ನ, ಬಟ್ಟೆ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಸಿ, 'ಆಜಿಘ್ರೆತಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ದಂಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಾರಗಳನ್ನು ಶುಭ್ರವಾದ ಹಾಗೂ ಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿ, ಧ್ವಜ, ಕನ್ನಡಿಗಳು, ಪತಾಕೆ, ಚಾಮರ, ಮಂಟಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಶಂಖ, ಘಂಟೆ, ಸಂಗೀತ, ಮಂಗಳಗೀತೆ, ತೂರ್ಯ, ಭೇರಿ, ವೇದಘೋಷ, ಜಯಘೋಷಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ವಿವಿಧ ಪತಾಕೆ, ಪೂಜೆ, ಹಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಹಾರಗಳು, ತೊಗಲು ಮಂಟಪಗಳು, ಹೂವುಗಳು, ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರಲಿ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಶವನ್ನು ಹಾಸಿ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ, ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಧ್ವಜವನ್ನು ಯಮನಿಗೆ, ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಧ್ವಜವನ್ನು, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಧ್ವಜವನ್ನು, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಧ್ವಜವನ್ನು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಧ್ವಜವನ್ನು ಯಕ್ಷರಾಜನಿಗೆ, ಐಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಬಣ್ಣದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಪುಡಿಯಿಂದ ಪದ್ಮವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಬೇಕು. 'ವೈದ್ಯಾ ವೇದಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ವೇದಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಕುಶವನ್ನು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಮುಖವಾಗಿಸಿ ಹಾಸಬೇಕು. 'ಯೋಗೇಯೋಗೇ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಕುಶವನ್ನು ಹಾಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ದಿವ್ಯ ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಸಬೇಕು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸುಂದರವಾದ ಕುರ್ಚಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿ, ವಿವಿಧ ದೀಪಮಾಲೆ, ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಪಾನಗಳನ್ನಿಡಬೇಕು. ಸುಂದರವಾದ ಪಾಕಗಳು, ಮೋಧಕಗಳು, ಪಾಯಸ, ಕೃಷರ, ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಶುಭವಾದ ಛತ್ರವನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕು.
ಭೋಜಕೋ ಭೋಜಕೈಶ್ಚಾನ್ಯೈರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಶ್ಚ ತಥಾ ವೃತಃ । । ೨ ದಿಶಾಭಾಗೇ ಮಣ್ಡಲಸ್ಯ ಈಶಾನೇ ವೈ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಹಸ್ತಮಾತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಭದ್ರಪೀಠಂ ತು ವಿನ್ಯಸೇತ್ । । ೩ ಹಸ್ತಿನಾ ಶಕಟೇನಾಪಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮರಥೇನ ಚ । ಮಂಗಲೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷೈಶ್ಚ ದೇವಂ ಪ್ರಾಸಾದಮಾನಯೇತ್ । । ೪ ಭದ್ರಪೀಠಂ ಸಮಾದಾಯ ಭದ್ರಂ ಕರ್ಣೇತಿ ಮನ್ತ್ರತಃ । ಸೂತ್ರಧಾರಸ್ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಶುಕ್ಲಾಮ್ಬರಧರಃ ಶುಚಿಃ । । ೫ ಸ್ನಾಪಯೇತ್ಕಲಶಂ ಗೃಹ್ಯ ದೇವದೇವಂ ವಿಭಾವಸುಮ್ । ಸಾಮುದ್ರಂ ತೋಯಮಾಹೃತ್ಯ ಜಾಹ್ನವಂ ಯಾಮುನಂ ತಥಾ । । ೬ ಸಾರಸ್ವತಂ ಜಲಂ ಪುಣ್ಯಂ ಚಾನ್ದ್ರಭಾಗಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್ । ಪುಷ್ಕರಸ್ಯ ಜಲಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಗಿರಿಪ್ರಸ್ರವಣೋದಕಮ್ । । ೭ ಅನ್ಯದ್ವಾಪಿ ಶುಚಿ ತೋಯಂ ನದೀನದತಡಾಗಜಮ್ । ಯಥಾಶಕ್ತ್ಯಾ ಉಪಾಹೃತ್ಯ ಕಲಶೈಃ ಕಾಞ್ಚನಾದಿಭಿಃ । । ೮ ಭೋಜಕಾಶ್ಚಾಷ್ಟಭಿಃ ಸೂರ್ಯಂ ಕಲಶೈಃ ಸ್ನಾಪಯನ್ತಿ ವೈ । ತತಸ್ತು ಮಣಿರತ್ನಾನಿ ಸರ್ವಬೀಜೌಷಧೀಸ್ತಥಾ । । ೯ ಸುಗನ್ಧೀನಿ ಚ ಮಾಲ್ಯಾನಿ ಸ್ಥಲಜಾನ್ಯಮ್ಬುಜಾನಿ ಚ । ಚನ್ದನಾನಿ ಚ ಮುಖ್ಯಾನಿ ಗನ್ಧಾಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಸ್ತಥಾ । । 1.135.೧೦ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸುವರ್ಚಲಾ ಮುಸ್ತಾ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾನ್ತಾ ಶತಾವರೀ । ದೂರ್ವಾ ಚ ಶಿಬಿಪುಷ್ಪೀ ಚ ಪ್ರಿಯಙ್ಗೂ ರಜನೀ ವಚಾ । । ೧೧ ಸಮ್ಭೃತ್ಯೈತಾಂಸ್ತು ಸಮ್ಭಾರಾನ್ಸ್ನಾನಕರ್ಮವಿಭಾಗವಿತ್ । ಬಲಾಶ್ವತ್ಥಶಿರೀಷಾಣಾಂ ಪಲ್ಲವೈಃ ಕುಶಸಂಯುತೈಃ । । ೧೨ ಕಲಶೋಪರಿ ವಿನ್ಯಸ್ಯ ದದ್ಯಾದರ್ಘ್ಯಂ ರವೇಃ ಸದಾ । ಕಾಞ್ಚನೈ ರಾಜತೈಸ್ತಾಮ್ರೈರ್ಮೃಣ್ಮಯೈಃ ಕಲಶೈಸ್ತಥಾ । । ೧೩ ಸಾಕ್ಷತೈಃ ಸಹಿರಣ್ಯೈಶ್ಚ ಸರ್ವೌಷಧಿಸಮನ್ವಿತೈಃ । ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಪರಿಪೂತೈಸ್ತು ಷೋಡಶೈಃ ಸ್ನಾಪಯೇದ್ರವಿಮ್ । । ೧೪ ಕುಶೋತ್ತರಾಂ೧ ತತಃ ಕೃತ್ವಾ ವೇದಿಂ ಪಕ್ವೇಷ್ಟಕಾಮಯೀಮ್ । ತಸ್ಯಾಂ ವೇದ್ಯಾಂ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ಪರಿಧಾಪ್ಯ ಚ ವಾಸಸೀ । ೧೫ ಪ್ರತಿಮಾಮಭಿಷಿಞ್ಚೇಚ್ಚ ಸೋಪವಾಸಃ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸರ್ವೌಷಧೀಃ ಕೃತ್ವಾ ತಥೈವಾಮಲಕಾನಿ ಚ । । ೧೬ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಮೃತ್ತಿಕಾಂ ಚಾಪಿ ಮನ್ತ್ರತಶ್ಚ ಜಲಂ ತಥಾ । ತ್ವಂ ದೇವೀ ವನ್ದಿತಾ ದೇವೈಃ ಸಕಲೈರ್ದೈತ್ಯದಾನವೈಃ । । ೧೭ ತೇನ ಸಂಸ್ಥಾಪಿತಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಮಯಾ ದೇವಸ್ಯ ಶುದ್ಧಯೇ । ಆದಿಸ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ದೇವತಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಥಾ । । ೧೮ ರಸಾನಾಂ ಪತಯೇ ತುಭ್ಯಮಾಹ್ವಾನಂ ಚ ಕೃತಂ ಮಯಾ । ಇತ್ಥಂ ಪೌರಾಣಿಕೈರ್ಮಂತ್ರೈವೈದಿಕೈಶ್ಚ ವಿಶೇಷತಃ । । ೧೯ ಕಾರ್ಯಂ ಹಿ ವಾರುಣಂ ಸ್ನಾನಂ ದೇವಸ್ಯ ಯದುನಂದನ । ಇತ್ಥಮುಚ್ಚಾರಯೇದ್ವಾಚಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸ್ನಾನಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । 1.135.೨೦ ದೇವಾಸ್ತ್ವಾಮಭಿಷಿಞ್ಚನ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾದಯಃ । ವ್ಯೋಮಗಙ್ಗಾ ಚ ಪೂರ್ಣೇನ ದ್ವಿತೀಯಕಲಶೇನ ತು । । ೨೧ ಸಾರಸ್ವತಸ್ಯ ಪೂರ್ಣೇನ ಕಲಶೇನ ಸುರೋತ್ತಮ । ಶಕ್ರಾದಯೋಭಿಷಿಂಚನ್ತು ಲೋಕಪಾಲಾಃ ಸುರೋತ್ತಮಾಃ । । ೨೨ ಸಾಗರೋದಕಪೂರ್ಣೇನ ಚತುರ್ಥಕಲಶೇನ ತು । ವಾರಿಣಾ ಪರಿಪೂರ್ಣೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಸುಗನ್ಧಿನಾ । । ೨೩ ಪಞ್ಚಮೇನಾಭಿಷಿಞ್ಚನ್ತು ನಾಗಾಶ್ಚ ಕಲಶೇನ ತು । ಹಿಮವದ್ಧೇಮಕೂಟಾದ್ಯಾಶ್ಚಾಭಿಷಿಞ್ಚನ್ತು ವಾರಿಣಾ । । ೨೪ ನೈರ್ಋತೋದಕಪೂರ್ಣೇನ ಷಷ್ಠೇನ ಕಲಶೇನ ತು । ಸರ್ವತೀರ್ಥಾಮ್ಬುಪೂರ್ಣೇನ ಪದ್ಮರೇಣುಸುವಾಸಿನಾ । । ೨೫ ಸಪ್ತಮೇನಾಭಿಷಿಞ್ಚನ್ತು ಋಷಯಃ ಸಪ್ತ ಯೇ ವರಾಃ । ವಸವಶ್ಚಾಭಿಷಿಞ್ಚನ್ತು ಕಲಶೇನಾಷ್ಟಮೇನ ವೈ । । ೨೬ ಅಷ್ಟಮಙ್ಗಲಯುಕ್ತೇನ ದೇವದೇವ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ । ತತೋ ವೈ ಕಲಶೈರ್ದಿವ್ಯೈಃ ಸ್ನಾನಕರ್ಮ ಸಮಾರಭೇತ್ । । ೨೭ ಸಮುದ್ರಂ ಗಚ್ಛ ಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮನ್ತ್ರಮೇತಮುದೀರಯೇತ್ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೇತಿ ಚ ಯೋ ಮನ್ತ್ರಸ್ತಂ ಸಮುದೀರಯೇತ್ । । ೨೮ ಸಮುದ್ರಜ್ಯೇಷ್ಠೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಕ್ಷಾಲಯೇನ್ಮೃತ್ತಿಕಾನ್ವಿತಮ್ । ಸಿನೀವಾಲೀತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ದದ್ಯಾದ್ವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಮ್ । । ೨೯ ಶಮ್ಯುದುಮ್ಬರಮಶ್ವತ್ಥಂ ನ್ಯಗ್ರೋಧಂ ಚ ಪಲಾಶಕಮ್ । ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ದದ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚಕಷಾಯಿಕಮ್ । । 1.135.೩೦ ಪಞ್ಚಗವ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಂ ಚ ಆಹರೇತ್ತಾಮ್ರಭಾಜನೇ । ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಚೈವ ಗೋಮೂತ್ರಂ ಗನ್ಧದ್ವಾರೇತಿ ಗೋಮಯಮ್ । । ೩೧ ಆಪ್ಯಾಯಸ್ವೇತಿ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ದಧಿಕ್ರಾವ್ಣೇತಿ ವೈ ದಧಿ । ತೇಜೋಽಸೀತಿ ಘೃತಂ ತದ್ವದ್ದೇವಸ್ಯ ತ್ವಾ ಕುಶೋದಕಮ್ । । ೩೨ ಏವಮಾದಿವಿಧಿಯುತಂ ಪಞ್ಚಗವ್ಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಯಾ೧ ಓಷಧೀತಿ ಮಂತ್ರೇಣ ಸ್ನಾನಮೋಷಧಿಭಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ । । ೩೩ ದ್ರುಪದಾಭಿಃ ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚೋದ್ವರ್ತನಂ ಬುಧಃ । ಶಿರಃ ಸ್ನಾನಂ ತತೋ ದದ್ಯಾನ್ಮಾನಸ್ತೋಕಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮ್ । । ೩೪ ವಿಷ್ಣೋರರಾಟಮನ್ತ್ರೇಣ ದದ್ಯಾದ್ಗನ್ಧೋದಕಂ ಶುಭಮ್ । ತತೋ ನದ್ಯುದ್ಭವೇನೈವ ಕ್ಷಾಲಯೇಚ್ಛುದ್ಧವಾರಿಣಾ । । ೩೫ ಜಾತವೇದಸಮುಚ್ಚಾರ್ಯ ವಸ್ತ್ರಪೂತೇನ ವಾರಿಣಾ । ತತ ಆವಾಹಯೇದ್ದೇವಂ ರಕ್ತಮಾಲ್ಯಾಮ್ಬರಂ ಶುಭಮ್ । । ೩೬ ಏಹ್ಯೇಹಿ ಭಗವನ್ಭಾನೋ ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಕಾರಕ । ಯಜ್ಞಭಾಗಂ ಗೃಹಾಣಾರ್ಘ್ಯಮರ್ಕದೇವ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ । । ೩೭ ಹಿರಣ್ಯೇನ ತು ಪಾತ್ರೇಣ ದೇವಾಯಾರ್ಘ್ಯಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ । ಇದಂ ವಿಷ್ಣುರ್ವಿಚಕ್ರಮೇ ಮನ್ತ್ರೇಣಾರ್ಘ್ಯಂ ಸಮರ್ಪಯೇತ್ । । ೩೮ ಪಾರ್ಥಿವೈಃ ಪ್ರಥಮಂ ಕಲಶೈಃ ಸ್ನಾಪಯೇದ್ಭಾಸ್ಕರಂ ಬುಧಃ । ತತಸ್ತ್ವೌದುಮ್ಬರೈರ್ವೀರ ರಾಜತೈಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । । ೩೯ ತತಸ್ತು ಕಾಞ್ಚನೈರ್ದೇವಂ ಸ್ನಾಪಯೇದ್ಯದುನನ್ದನ । ಸರ್ವತೀರ್ಥಜಲೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಸರ್ವೌಷಧಿಸಮನ್ವಿತಮ್ । । 1.135.೪೦ ಶಙ್ಖಮಾದಾಯ ದೇವಸ್ಯ ತತೋ ಮೂರ್ಧನಿ ಶಙ್ಕರ । ದತ್ತ್ವಾ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ದೇವಸ್ಯ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಯತ್ನಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ । ।೪ ೧ ತೋಯಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಯತ್ನೇನ ತತಃ ಸ್ನಪನಮಾಚರೇತ್ । ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ನಾಪಯೇದ್ದೇವಂ ವಾರಿಣಾ ಯದುನನ್ದನ । । ೪೨ ತತಸ್ತು ಪಯಸಾ ರಾಜನ್ಪಾಯಸೇನ ತತಸ್ತು ವೈ । ಘೃತೇನ ಮಧುನಾ ವಾಪಿ ತಥಾ ಇಕ್ಷುರಸೇನ ಚ । । ೪೩ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಗೋಮೇಧಸ್ಯ ಚ ಸುವ್ರತ । ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಸ್ಯ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ವಾಜಪೇಯಸ್ಯ ವೈ ವಿಭೋ । । ೪೪ ರಾಜಸೂಯಾಶ್ವಮೇಧಾಭ್ಯಾಂ ಘೃತಾದ್ಯೈರ್ಲಭತೇ ಫಲಮ್ । ಯಸ್ತು ಕಾರಯತೇ ಸ್ನಾನಂ ಯಸ್ತು ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸೇವಕರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೋಜಕರು, ಮಂಡಲದ ಐಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಹಸ್ತದ ಗಾತ್ರದ ಭದ್ರಪೀಠವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಆ ಭದ್ರಪೀಠವನ್ನು ಆನೆ, ರಥ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರಥದಲ್ಲಿ ತಂದು, ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವರನ್ನು ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ತರುವುದು. ಭದ್ರಪೀಠವನ್ನು 'ಭದ್ರಂ ಕರ್ಣೇತಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಬಿಳಿ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿದ ಸೂತ್ರಧಾರನು ಕಲಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು ದೇವದೇವರಾದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಸಮುದ್ರ, ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಸರಸ್ವತಿ, ಚಂದ್ರಭಾಗಾ, ಸಿಂಧು, ಪುಷ್ಕರ, ಪರ್ವತದ ಹರಿವು, ಅಥವಾ ಶುದ್ಧವಾದ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ತಂದು, ಆರು, ಎಂಟು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಮಣಿಗಳು, ರತ್ನಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ಬೀಜಗಳು, ಔಷಧಿಗಳು, ಸುಗಂಧ ಹೂವುಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಹೂಗಳು, ಕಮಲ ಹೂಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾದ ಚಂದನ, ವಿವಿಧ ಸುಗಂಧಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ, ಸುವರ್ಚಲಾ, ಮುಸ್ತಾ, ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾಂತಾ, ಶತಾವರಿ, ದೂರ್ವಾ, ಶಿಬಿಪುಷ್ಪಿ, ಪ್ರಿಯಂಗು, ರಜನಿ, ವಚಾ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಬಲ, ಅಶ್ವತ್ಥ, ಶಿರೀಷ ಮರದ ಮೊಗ್ಗುಗಳು ಮತ್ತು ಕುಶವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಕಲಶದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಬಂಗಾರ, ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರ, ಮಣ್ಣು ಇವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ, ಅಕ್ಷತೆ, ಹಿರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಹದಿನಾರು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಪಾಕವಾದ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ವೇದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ವಸ್ತ್ರ ಹಾಸಿ, ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಮಲಕಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. 'ನೀನು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜಿತಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ದೈತ್ಯರು ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ವಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ, ನಾನು ದೇವರ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ರಸಗಳ ಸ್ವಾಮಿನಿಗೆ ನಾನು ಆಹ್ವಾನ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ' ಎಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಾಚನ ಮಾಡಿ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ವಾರುಣ ಸ್ನಾನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. 'ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಎರಡನೇ ಕಲಶದಿಂದ ಗಗನಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು, ಮೂರನೇ ಕಲಶದಿಂದ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು, ನಾಲ್ಕನೇ ಕಲಶದಿಂದ ಸಾಗರದ ನೀರನ್ನು, ಐದನೇ ಕಲಶದಿಂದ ನಾಗರು, ಹಿಮವಂತ ಮತ್ತು ಹಿಮಪರ್ವತಗಳ ನೀರನ್ನು, ಆರನೇ ಕಲಶದಿಂದ ನೈಋತಿ ತೀರ್ಥದ ನೀರನ್ನು, ಏಳನೇ ಕಲಶದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥಗಳ ನೀರನ್ನು, ಎಂಟನೇ ಕಲಶದಿಂದ ಸಪ್ತ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಎಂಟು ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ದೇವದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನಂತರ ದಿವ್ಯ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನಾರಂಭಿಸಬೇಕು. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ, 'ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ' ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. 'ಸಮುದ್ರಜ್ಯೇಷ್ಠ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಣ್ಣನ್ನು ತೊಳೆಯಬೇಕು. 'ಸಿನೀವಾಲಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ವಲ್ಮೀಕ ಮಣ್ಣನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಶಮಿ, ಉದುಂಬರ, ಅಶ್ವತ್ಥ, ನ್ಯಗ್ರೋಧ, ಪಾಲಾಶ ಮರಗಳ ಕಷಾಯವನ್ನು 'ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ತಾಮ್ರಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಗವ್ಯವನ್ನು ತಂದು, ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಗೋಮೂತ್ರ, 'ಗಂಧದ್ವಾರೆ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಗೋಮಯ, 'ಆಪ್ಯಾಯಸ್ವೇತಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹಾಲು, 'ದಧಿಕ್ರಾವ್ಣೇತಿ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮೊಸರು, 'ತೇಜೋಽಸೀ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ತುಪ್ಪ, ಕುಶೋದಕವನ್ನು ತಂದು, ಈ ರೀತಿ ಪಂಚಗವ್ಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸಬೇಕು. 'ಯಾ ಔಷಧೀ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ದ್ರುಪದಗಳಿಂದ ಉದ್ವರ್ಥನ ಮಾಡಬೇಕು. ತಲೆಗೆ ಸ್ನಾನವನ್ನು 'ಮಾನಸ್ತೋಕ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. 'ವಿಷ್ಣೋರರಾಟ್' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸುಗಂಧ ನೀರನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ನದಿಗಳ ನೀರಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. 'ಜಾತವೇದಸ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚಿದ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ರಕ್ತಮಾಲೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತವಸ್ತ್ರದಿಂದ ದೇವರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಬೇಕು. 'ಏಹ್ಯೇಹಿ ಭಗವನ್ ಭಾನು, ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಕಾರಕ, ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅರ್ಕದೇವ, ನಮಸ್ಕಾರಗಳು' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಹಿರಣ್ಯಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. 'ಇದಂ ವಿಷ್ಣುರ್ವಿಚಕ್ರಮೇ' ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲಿಗೆ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ನಂತರ ಉದುಂಬರ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಬಂಗಾರದ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥಗಳ ನೀರು ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಶಂಖವನ್ನು ಹಿಡಿದು ದೇವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ನೀರನ್ನು ಸುರಿದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಮೊದಲಿಗೆ ನೀರಿನಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ, ನಂತರ ಹಾಲಿನಿಂದ, ಪಾಯಸದಿಂದ, ತುಪ್ಪದಿಂದ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೇನುದಿಂದ, ಇಕ್ಕರಸದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ, ಗೋಮೇಧ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮ, ವಾಜಪೇಯ, ರಾಜಸೂಯ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ತುಪ್ಪಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಈ ಸ್ನಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೋ, ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಕೋಪನೋ ದುಷ್ಟಶೀಲಶ್ಚ ಯುವಾ ವಾ ವೃದ್ಧ ಏವ ಚ । । ೬೩ ಶ್ವಿತ್ರೀ ಕುಷ್ಠೀ ಚ ರೋಗೀ ಚ ಕಾಣೋ ದುರ್ಮತಿರೇವ ಚ । ಸಂಕೀರ್ಣೋ ಜಾತಿಹೀನಶ್ಚ ತಥಾ ನ ವೃಷಲೀಪತಿಃ । । ೬೪ ಕುಬ್ಜಶ್ಚಾಧಸ್ತಥಾ ವ್ಯಂಗಃ ಖಲ್ವಾಟೋ ವಿಕಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಅವಿನೀತೋ ದುರಾತ್ಮಾ ಚ ವಿಕಲಃ ಪಙ್ಗುರೇವ ಚ । । ೬೫ ತಿಥಿನಕ್ಷತ್ರಯೋಗಾನಾಂ ವಾರಾಣಾಂ ಚ ತಥಾ ವಿಭೋ । ಸೂಚಕೋ ಜೀವಿಕಾರ್ಥಂ೩ ಹಿ ಯಶ್ಚ ಮೂಲ್ಯೇನ ಪಾಠಯೇತ್ । । ೬೬ ಈದೃಶಾನ್ಸ್ನಾಪಕಾನ್ಸರ್ವಾನ್ವರ್ಜಯೇತ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನೇನ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಃ ಸ್ನಾಪಕಾ ಬುಧೈಃ । । ೬೭ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಂಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಾಸ್ನಾನವಿಧಿವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಕೊಪದಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು, ಕೆಟ್ಟ ನಡವಳಿಕೆಯವನು, ಅವನು ಯುವಕನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ವೃದ್ಧನಾಗಿರಬಹುದು; ಶ್ವೇತ್ರರೂಗ ಅಥವಾ ಕುಷ್ಠರೂಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವ ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವನು; ಕುಣಿತಿರುವವನು ಅಥವಾ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯವನು; ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿಯವನು ಅಥವಾ ಜಾತಿಯಿಲ್ಲದವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಳ ಜಾತಿಯ ಹೆಂಗಸಿನ ಗಂಡನಾದವನು; ಕುಬ್ಬು ಅಥವಾ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯವಿರುವವನು, ತಲೆಕಳಚಿದವನು ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವಿರುವವನು; ಶಿಸ್ತಿಲ್ಲದವನು, ದುಷ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನವನು, ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುವವನು ಅಥವಾ ಲಂಗಡಾದವನು; ತಿಥಿ, ನಕ್ಷತ್ರ, ವಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸುವವನು ಅಥವಾ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಠ ಮಾಡುವವನು—ಇಂತಹ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರಾಗಿ ಬಹಳ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ದೂರವಿಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಜಾಣರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಾವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅಧಿವಾಸನಮುತ್ತಮಮ್ । ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷೋ ಮಣ್ಡಪಂ ಯತ್ನತೋ ವಿಶೇತ್ । । ೧ ತತೋಽನ್ಯೇ ಚ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಅಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೋಪಲೇಪನೇ । ಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಚವರ್ಣೈಸ್ತು ಆಲಿಖೇಚ್ಚತುರಸ್ರಕಮ್ । । ೨ ಪತಾಕಾತೋರಣಚ್ಛತ್ರಧ್ವಜಮಾಲ್ಯಾದ್ಯಲಂಕೃತಮ್ । ವಿಚಿತ್ರಸುವಿತಾನಾಢ್ಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ಣಕುಸುಮೋತ್ಕರೈಃ । । ೩ ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಕುಶಾಸ್ತೀರ್ಣೇ ಮೂರ್ತಿಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ವಿವಸ್ವತಃ । ತತ್ರಾಸ್ಯಾವಾಹನಂ ಕೃತ್ವಾ ದದ್ಯಾದರ್ಘ್ಯಂ ವಿವಸ್ವತೇ । । ೪ ಸುವರ್ಣಮಧುಪರ್ಕಾದಿ ಕೃತ್ವಾ೧ ತತ್ರ ವಿಧಾನತಃ । ದೇವಸ್ಯ ದರ್ಶಯೇದ್ಗಾಂ ಚ ಸವತ್ಸಾಂ ರೋಹಿಣೀಂ ಶುಭಾಮ್ । । ೫ ನಮೋ ಗೋಪತಯೇ ತುಭ್ಯಂ ಸಹಸ್ರಾಂಶೋ ಪ್ರಸೀದ ಮೇ । ಏವಮರ್ಘ್ಯೇಣ ಸಮ್ಮನ್ತ್ರ್ಯ ಪರಿಧಾಯ ಚ ವಾಸಸೀ । । ೬ ಯಜ್ಞೋಪವೀತಮಾತಿಥ್ಯಂ ತಥಾಭ್ಯಙ್ಗಂ ತಥೈವ ಚ । ವತ್ಸರೇ ವತ್ಸರೇ ತಸ್ಯ ನವಮವ್ಯಙ್ಗಮಾಹರೇತ್ । । ೭ ಶ್ರಾವಣೇ ಮಾಸಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಪವಿತ್ರಂ ತಸ್ಯ ತದ್ಧಿ ವೈ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ತು ವರ್ಷೇವರ್ಷೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ । । ೮ ಅವ್ಯಙ್ಗಂ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಶ್ರಾವಣೇ ಮಾಸಿ ಭಾಸ್ಕರಮ್ । ಸರ್ವಗನ್ಧೈಃ ಸಮಾಲಭ್ಯ ಚನ್ದನಾಗುರುಕುಙ್ಕುಮೈಃ । । ೯ ಅಲಙ್ಕಾರೈರಲಙ್ಕೃತ್ಯ ಕುಸುಮೈಶ್ಚ ಸುಗನ್ಧಿಭಿಃ । ಮಾಲಾಭಿಶ್ಚ ವಿಚಿತ್ರಾಭಿರಾಬದ್ಧಾಭಿರನೇಕಶಃ । । 1.136.೧೦ ತತೋ ಧೂಪಂ ನಿವೇದ್ಯಾಶು ಪ್ರತಿಮಾಗ್ರೇ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷೋ ಮಣ್ಡಪಂ ಚ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ । । ೧೧ ನಮಃ ಶಮ್ಭವೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಶಯ್ಯಾಯಾಂ ವಿನಿವೇಶಯೇತ್ । ವಿಶ್ವತಶ್ಚಕ್ಷುರಿತ್ಯೇವ ಕುರ್ಯಾತ್ಕಮಲನಿಷ್ಕಲಮ್ । । ೧೨ ಪುನರೇವ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಙ್ಕಲೀಕರಣಂ ಶುಭಮ್ । ಸ್ನಾಪನೇ ತು ಯಥಾಕಾರ್ಯಃ ಸ್ವದೇಹೇ ನ್ಯಾಸ ಉತ್ತಮಃ । । ೧೩ ಪ್ರತಿಮಾಯಾಂ ತಥಾ ಕಾರ್ಯೋ ಯಥಾ ಚಾಲಮ್ಭನಂ ಬುಧಃ । ಓಂ ಹುಂ ಖಷೋಲ್ಕಾಯ ನಮೋ ಮೂಲಮನ್ತ್ರಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । । ೧೪ ಆದಿತ್ಯೋಽಯಂ ಸ್ವಯಂ ದೇವೋ ಹ್ಯಕ್ಷರೇಣೋಪಬೃಂಹಿತಃ । ಓಂಕಾರಂ ವಿನ್ಯಸೇನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಹುಂಕಾರಂ ನಾಸಿಕೋಪರಿ । । ೧೫ ಖಕಾರಂ ಚ ಲಲಾಟೇ ತು ಷಕಾರಂ ವದನೇ ನ್ಯಸೇತ್ । ಲಕಾರಂ ಚೈವ ಕಂಠೇ ತು ಕಕಾರಂ ಹೃದಯೇ ನ್ಯಸೇತ್ । । ೧೬ ಯಕಾರಂ ತು ಭುಜೇ ವಾಮೇ ನಕಾರಂ ದಕ್ಷಿಣೇ ಭುಜೇ । ಮಕಾರಂ ವಾಮಕುಕ್ಷೌ ಚ ವಿಸರ್ಗಂ ದಕ್ಷಿಣೇ ನ್ಯಸೇತ್ ।। ೧೭ ಓಂಕಾರಂ ತು ಸದಾ ಧ್ಯಾಯೇಜ್ಜ್ವಾಲಾಮಾಲಾಸಮಾಕುಲಮ್ । ಹುಙ್ಕಾರಂ ಶುದ್ಧವರ್ಣಾಭಂ ಪ್ರಸುವನ್ತಮಲಂ ಶುಭಮ್ ।। ೧೮ ಖಕಾರಂ ಚಿನ್ತಯೇತ್ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಭಿನ್ನಾಞ್ಜನಸಮಪ್ರಭಮ್ । ತರುಣಾದಿತ್ಯವರ್ಣಾಭಂ ಖಕಾರಂ ಚಿನ್ತಯೇದ್ಬುಧಃ ।। ೧೯ ಷೋಕಾರಂ ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಹೇಮವರ್ಣಂ ವಿಚಿನ್ತಯೇತ್ । ಶುಕ್ಲಪದ್ಮನಿಭಾಕಾರಮಕಾರಂ ಚಿಂತಯೇದ್ಬುಧಃ ।।1.136.೨೦ ಜಾತೀಕುಸುಮಸಂಕಾಶಂ ಹ್ರೀಂಕಾರಂ ಸರ್ವವರ್ಣಕಮ್ । ಕ್ಷೀರವರ್ಣಂ ಸಕಾರಂ ತು ಚಿನ್ತಯೇತ್ಸತತಂ ಬುಧಃ ।।೨ ೧ ನಕಾರಂ ಹಿಮಕುನ್ದಾಭಂ ಮಕಾರಮಮೃತಾಕ್ಷರಮ್ । ಹ್ರೀಂಕಾರಂ ವಿದ್ಯುತ್ಸಂಕಾಶಂ ಹ್ರೀಂಕಾರಂ ಸರ್ವವರ್ಣಕಮ್ ।।೨೨೧ ಕ್ಷೀರವರ್ಣಂ ಸಕಾರಂ ತು ಚಿನ್ತಯೇತ್ಸತತಂ ಬುಧಃ । ನಕಾರಂ ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣಾಭಂ ಮಕಾರಂ ಕನಕಪ್ರಭಮ್ ।।೨೩ ತತೋ ದೇವಂ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಸಹಸ್ರಕಿರಣಂ ರವಿಮ್ । ಪ್ರಸಾದಾಭಿಮುಖಂ ದೇವಂ ಶಯನೀಯೇ ನಿವೇಶಯೇತ್ ।।೨೪ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಂ ತತಃ ಕುರ್ಯುರಗ್ನಿಕುಣ್ಡೇಷು ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ । ತತೋಽರಣ್ಯಾಂ ಸಮುತ್ಥಾಪ್ಯ ಅಗ್ನಿಂ ಲೌಕಿಕಮೇವ ವಾ ।।೨೫ ಪ್ರಜ್ವಾಲ್ಯಾಗ್ನಿಂ ವಿಧಾನೇನ ಕುರ್ಯಾದ್ಧೋಮಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । ಬಹ್ವೃಚಃ ಪೂರ್ವಕಾಣ್ಡೇಷು ಯಾಮ್ಯಾಂ ಮಧ್ಯನ್ದಿನಸ್ತಥಾ ।।೨೬ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಚೈವ ಚ್ಛನ್ದೋಗ ಉತ್ತರೇಽಥರ್ವಣೋ ಮತಃ । ಮಧ್ಯೇ ಚ ಭೋಜಕಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಧೋಮಂ ಯಜ್ಞೇ ಯದುತ್ತಮ ।।೨೭ ಶಮೀಪಾಲಾಶೋದುಮ್ಬರಾಣಿ ಹ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಸ್ತಥೈವ ಚ । ದ್ವಾದಶ ತು ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಅಷ್ಟೌ ಚತ್ವಾರಿ ಏವ ಚ ।।೨೮ ದ್ವೇ ತ್ರೀಣಿ ಚ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಅಥ ವಾ ಏಕಮೇವ ಹಿ । ಅಗ್ನಿರ್ಮೂರ್ಧೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಕುಣ್ಡಸ್ಯಾಲಮ್ಭನಂ ಭವೇತ್ ।।೨೯ ಉಲ್ಲಿಖ್ಯಾಭ್ಯುಕ್ಷ್ಯ ತೇನೈವ ಅಗ್ನಿಂ ದೂತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಸಮ್ಬುಧ್ಯಸ್ವಾಗ್ನೇ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಗರ್ಭಾಧಾನಂ ತು ಕಾರಯೇತ್ ।।1.136.೩ ೦ ಸೀಮನ್ತೇತಿ ಪುನಸ್ತತ್ರ ಮಹಾಮನ್ತ್ರೇಣ ಹೋಮಯೇತ್ । ಜಾತಕರ್ಮ ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । । ೩೧ ನಮಃ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ನಾಮಕರಣಮೇವ ಚ । ಅನ್ನಪ್ರಾಶನಮನ್ತ್ರೇಣ ಅನ್ನಪ್ರಾಶನಮಾದಿಶೇತ್ । । ೩೨ ಜ್ಯೇಷ್ಠಮಗ್ರೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ತೇನ ಚೂಡೋಪಕರ್ಮಣಿ । ವ್ರತಬನ್ಧಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರೇಣ ವ್ರತಬನ್ಧಂ ಸಮಾದಿಶೇತ್ । । ೩೩ ಸಮಾವರ್ತನಮಿತ್ಯೇವ ಆಕೃಷ್ಣೇತಿ ಚ ಹೋಮಯೇತ್ । ಪತ್ನೀಸಂಯೋಜನಂ ಚೈವ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ । । ೩೪ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಾಣಿ ಯಾನಿ ಚ । ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಮನ್ತ್ರೇಣ ಹೋತವ್ಯಾನಿ ಸಮನ್ತತಃ । । ೩೫ ಮಾತೄಣಾಂ ಯಜ್ಞಭೂತಾನಾಂ ಬಲಿಕರ್ಮ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ । ಸರ್ವಕಾಮಸಮೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಕಾರಯೇದಧಿವಾಸನಮ್ । । ೩೬ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಂ ಚ ಅಹೋರಾತ್ರಮಥಾಪಿ ವಾ । ತತಃ ತ್ವಲಙ್ಕೃತಾಂ ಸ್ನಾತಾಂ ಮಣಿರತ್ನೈರ್ವಿಭೂಷಿತಾಮ್ । । ೩೭ ಕೃತರಕ್ಷಾಂ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಪ್ರತಿಮಾಮಧಿವಾಸಯೇತ್ । ದೇವಾಗಾರಾದಥೈಶಾನೇ ದಿಗ್ಭಾಗೇ ದಿವ್ಯಮನ್ದಿರಮ್ । । ೩೮ ಕೃತ್ವಾ ಕುಶಪರಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ವರಾಸ್ತರಣಸಂವೃತೇ । ಪೂರ್ವಶೀರ್ಷಾಂ ತಥಾ ಶಯ್ಯಾಂ ಶುಕ್ಲಾಂ ಶುಕ್ಲಾಮ್ಬರೋತ್ತರಾಮ್ । । ೩೯ ತಸ್ಯಾಮಾವೇಶಯೇತ್ಸಮ್ಯಙ್ಮಹಾಶ್ವೇತಮುಪಾಹರೇತ್ । ನಿಕ್ಷುಭಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಾಮೇ ರಾಜ್ಞೀ ಚ ಕೀರ್ತಿತಾ । । 1.136.೪೦ ದಣ್ಡಪಿಙ್ಗಲಕೌ ಚಾಸ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ ಪಾದಪ್ರವೇಶಿತೌ । ತಸ್ಯಾಂ ಸಂವೇಶಿತಾಯಾಂ ತು ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಂ ರವೇಃ । । ೪೧ ವಸೇತ್ತಾಂ ರಜನೀಂ ತತ್ರ ಸ್ತೂಯಮಾನಶ್ಚತುದಿಶಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈರ್ಬನ್ದಿಭಿಶ್ಚಾಪಿ ಗೀತಜ್ಞೈಶ್ಚಾರಣೈಸ್ತಥಾ । । ೪೨ ಕುರ್ಯಾಜ್ಜಾಗರಣಂ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಿಸಮನ್ವಿತೈಃ । ಪ್ರಭಾತಾಯಾಂ ತು ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ಬೋಧಯೇದೃಗ್ವಿಧಾನತಃ । । ೪೩ ಹವಿಷ್ಯಂ ಭೋಕ್ತುಕಾಮಾಂಸ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಭೋಜಕಾಂಸ್ತಥಾ । ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಶ್ಚ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ತೈಃ ಕೃತಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನಃ । ।೪೪ ತತೋ ಗರ್ಭಗೃಹಸ್ಥಾಯ ಮಧ್ಯೇ ಕೃತ್ವಾ ತು ಪಿಣ್ಡಿಕಾಮ್ । ವಿಧಿವತ್ತತ್ರ ಸೌವರ್ಣಂ ನ್ಯಸೇತ್ಸಪ್ತಹಯಂ ರಥಮ್ । ।೪೫ ಸರ್ವಬೀಜೌಷಧೈಶ್ಚೈವ ತತ್ರ ಧೃತ್ವಾ ವಿಧಾನವಿತ್ । ದತ್ತ್ವಾರ್ಘ್ಯಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್ತತ್ರ ಯಜಮಾನಃ ಸಹಾಯವಾನ್ । । ೪೬ ಶಙ್ಖದುನ್ದುಭಿನಿರ್ಘೋಷೈರ್ಜಲಧಾರಾಸಹಾಕ್ಷತೈಃ । ಕೃತ್ಯಾ ಪುಣ್ಯಾಹಶಬ್ದಂ ತು ಆಲಯಸ್ಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ।೪೭ ಶುಭಲಗ್ನೇ ದಿನೇ ಋಕ್ಷೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭಾನವೇ ಕ್ಷಣೇ । ಮುಹೂರ್ತೇ ಚ ಶುಭೇ ಭಾನೋಃ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ಬುಧಃ । ।೪೮ ನಾಧೋಮುಖೀಂ ನೋರ್ಧ್ವಮುಖೀಂ ನ ಪಾರ್ಶ್ವಾವನತಾಂ ತಥಾ । ಸಮಾಮಭಿಮುಖೀಂ ಚೇಮಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಂ ತು ನಿವೇಶಯೇತ್ । ।೪೯ ಪತ್ನ್ಯೌ ಚಾಸ್ಯ ತತಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ವಿನಿವೇಶಯೇತ್ । ನಿಕ್ಷುಭಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರವೇ ರಾಜ್ಞೀ ತು ವಾಮತಃ । । 1.136.೫೦ ತತಸ್ತದುಪಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಮ್ಭಾರಂ ಪ್ರಾಕ್ತಮಾಹೃತೈಃ । ಮೋದಕಾಯೂಷಿಕಾಪೂಪಶಷ್ಕುಲೀಭೂತಶೀರ್ಷಕೈಃ । । ೫೧ ಕೃಶರೈಃ ಪಾಯಸೋನ್ಮಿಶ್ರೈಃ ಸರ್ವದಿಕ್ಷು ಕ್ಷಿಪೇದ್ಬಲಿಮ್ । ಇನ್ದ್ರಾಯ ದೇವಪತಯೇ ಬಲಿನೇ ವಜ್ರಪಾಣಯೇ । ।೫ ೨ ಶತಯಜ್ಞಾಧಿಪತಯೇ ತಸ್ಮೈ ಇನ್ದ್ರಾಯ ತೇ ನಮಃ । ತ್ರಾತಾರಮಿನ್ದ್ರಮನ್ತ್ರೇಣ ಇನ್ದ್ರಸ್ಯಾವಾಹನಂ ಭವೇತ್ । । ೫೩ ಅಗ್ನಯೇ ರಕ್ತನೇತ್ರಾಯ ಜ್ವಾಲಾಮಾಲಾರ್ಚಿತಾಯ ವೈ । ಶಕ್ತಿಹಸ್ತಾಯ ತೀವ್ರಾಯ ತಥಾ ಚೈವಾಜವಾಹಿನೇ । । ಆಗ್ರೇಯ್ಯಾಮಗ್ರಿಮನ್ತ್ರೇಣ ವಹ್ನೇರಾವಾಹನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೫೪ ದಣ್ಡಹಸ್ತಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಮಹಿಷೋತ್ತಮವಾಹಿನೇ । ಸೂರ್ಯಪುತ್ರಾಯ ದೇವಾಯ ಧರ್ಮರಾಜಾಯ ವೈ ನಮಃ । । ೫೫ ಯಮಾಯ ತ್ವಿತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಮುದ್ರಾಸ್ತಸ್ಯೈವ ಕೀರ್ತಿತಾಃ । ನೈರ್ಋತೇ ಖಡ್ಗಹಸ್ತಾಯ ನೀಲಲೋಹಿತಕಾಯ ಚ । । ೫೬ ಸರ್ವಬಾಹ್ಯಾಧಿಪತಯೇ ವಿರೂಪಾಖ್ಯಾಯ ವೈ ನಮಃ । ಆಯಂ ಗೌರಿತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ನೈರ್ಋತ್ಯಾಂ ತು ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ ।।೫೭ ವಾರುಣ್ಯಾಂ ಪಾಶಹಸ್ತಾಯ ವರುಣಾಯೇತಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಮನ್ತ್ರೇಣಾವಾಹನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚನದ್ಯಃ ಸರಸ್ವತೀಮ್ ।।೫೮ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕಾಯ ಧೂಪಾಯ ಅವ್ಯಙ್ಗಾಯಾನಿಲಾಯ ಚ । ಧ್ವಜಹಸ್ತಾಯ ಭೀಮಾಯ ನಮೋ ಗನ್ಧವಹಾಯ ಚ ।।೫೯ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಾವಾಹನಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯದ್ದೇವಾದೇವಹೇಡನಮ್ । ಗದಾಹಸ್ತಾಯ ಸೋಮಾಯ ಶುಷ್ಮಿಣೇ ನೃಗತಾಯ ಚ ।।1.136.೬ ೦ ಗದಾಪಟ್ಟಿಶಹಸ್ತಾಯ ಸೋಮರಾಜಾಯ ವೈ ನಮಃ । ಈಶಾವಾಸ್ಯಂ ಚ ಗುಹ್ಯಾ ವೈ ಸೋಮಮನ್ತ್ರಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ।।೬ ೧ ಚತುರ್ಮುಖಾಯ ದೇವಾಯ ಪದ್ಮಾಸನಗತಾಯ ಚ । ಕೃಷ್ಣಾಜಿನನಿಷಣ್ಣಾಯ ನಮೋ ಲಮ್ಬೋದರಾಯ ಚ ।।೬೨ ಗಣಾಧಿಪತಯೇ ದೇವ ನೀಲಕಣ್ಠಾಯ ಶೂಲಿನೇ । ವಿರೂಪಾಕ್ಷಾಯ ರುದ್ರಾಯ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಧಿಪತೇ ನಮಃ ೬ ೩ ಸರ್ವನಾಗಾಧಿರಾಜಾಯ ಶ್ವೇತವರ್ಣಾಯ ಭೋಗಿನೇ । ಸಹಸ್ರಫಣಿನೇ ನಿತ್ಯಮನನ್ತಾಯ ನಮೋನಮಃ ।।೬೪ ನಮೋಽಸ್ತು ಸರ್ಪೇಭ್ಯ ಇತಿ ಮನ್ತ್ರಶ್ಚೈವ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾದಿಭಿರ್ನ್ಯಾಸೋ ಹ್ಯಂಗನ್ಯಾಸಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ।।೬೫ ತಥೋಪಕ್ಷೀರಪಾನೈಶ್ಚ ಸ್ತುತಿಸ್ತೋತ್ರೈಶ್ಚ ಭಾಸ್ಕರಮ್ । ವಿಪ್ರೇಭ್ಯೋ ಭೋಜಕೇಭ್ಯಶ್ಚ ತತೋ ದದ್ಯಾಚ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಮ್ ।।೬೬ ಸೂರ್ಯಕ್ರತುಂ ಮಹಾಪುಣ್ಯಂ ನೈವ ಕುರ್ಯಾದದಕ್ಷಿಣಮ್ । ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇಽನೇನ ವಿಧಿನಾ ತದ್ಭಕ್ತೈಃ ಪ್ರತಿಮಾ ಚ ಯಾ ।।೬೭ ಸಾ ತು ವೃದ್ಧಿಕರಾ ನಿತ್ಯಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾಚ್ಚ ಸದಾ ಭವೇತ್ । ಸಪ್ತಜನ್ಮಸು ತೇಷಾಂ ತು ನ ರೋಗಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ ।।೬೮ ಉಪಾಸತೇ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಯೇ ಭಾನೋರ್ಯಾತ್ರಾಭಿವಾಸನೇ । ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯೋಪಹಾರೈಸ್ತು ತೇ ಯಾನ್ತಿ ಭುವನಂ ರವೇಃ ।।೬೯ ಆತ್ಮೀಯಂ ಪರಕೀಯಂ ವಾ ಪ್ರತಿಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ರವೇಃ । ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಪುಮಾನ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸ ಸ್ವರ್ಲೋಕಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । 1.136.೭೦ ದಶಾನಾಮಶ್ವಮೇಧಾನಾಂ ವಾಜಪೇಯಶತಸ್ಯ ಚ । ಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಪುರುಷಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ದಿವಾಕರಮ್ । । ೭೧ ಯಾವತ್ಕೀರ್ತಿಃ ಪುಣ್ಯಕೃತಾ ಭಾನೋಃ ಸ್ಥಾನೇ ನಿವೇಶಿತೇ । ತಾವತ್ಸ ತು ಯದುಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೂರ್ಯಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ । । ೭೨ ಸ್ಥಾಪನೇ ಚಾಸ್ಯ ವೈ ಮನ್ತ್ರಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಲೋಕೇಷು ಪೂಜಿತಃ । ಧ್ರುವಾ ದ್ಯೌಶ್ಚ ಧ್ರುವಾ ಪೃಥ್ವೀ ಧ್ರುವಂ ವಿಶ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ । । ಶ್ರೇಯಸೇ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ತಥಾ ತ್ವಂ ಧ್ರುವತಾಂ ವ್ರಜ । । ೭೩ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರವಿಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿಧಿದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ । ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಋತುಫಲಂ ಲಭನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೭೪ ಏಕಾಹೇನಾಪಿ ಯದ್ಭಾನೋಃ ಪೂಜಯಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಫಲಮ್ । ನ ತು ಕ್ರತುಶತೈರ್ವೀರ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಮಾನವೈರ್ಭುವಿ । । ೭೫ ಕೃತ್ವಾಪಿ ಸುಮಹತ್ಪಾಪಂ ಯಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಸೇವತೇ ರವಿಮ್ । ಸ ಯಾತಿ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ತು ನರೋ ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ । । ೭೬ ನ ಭವೇದಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಚ ದ್ರವಣಂ ಭೂಮಿಸಂಮಿತಿ । ಸ್ವರ್ಗೇ ಮಹೀಯತೇ ತಾವತ್ಕಾರಕೋ ದೇವವೇಶ್ಮನಃ । । ೭೭ ಖಣ್ಡಸ್ಫುಟಿತಸಂಸ್ಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ ಯತ್ಫಲಮಾಪ್ಯತೇ । ನ ತು ಕ್ರತುಸಹಸ್ರೈಸ್ತು ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಫಲಮುತ್ತಮಮ್ । । ೭೮ ಸಿಕತಾಯಾಮಪಿ ಗೃಹಂ ಯಸ್ತು ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಭಾವಸೋಃ । ಗೋಪತೇಃ ಸ ಪ್ರಿಯಸದಃ ಪ್ರಗಚ್ಛೇದ್ಗೋಪತೇರ್ವರಮ್ । । ೭೯ ಇತ್ಯೇವಂ ಸುರವರಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಭಾನೋರ್ಭೂತಾನಾಂ ಸ್ಥಿತಿನಿಲಯಪ್ರಸೂತಿಹೇತೋಃ । ಶ್ರೀಭಾಗೀ ಭವತಿ ನರೋ ನಿಕೇತಕಾರೀ ಕಲ್ಪಾನಾಂ ವಸತಿ ಶತಂ ಸ ಸೂರ್ಯಲೋಕೇ । । 1.136.೮೦ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಾವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾವಿರ ತಲೆಗಳ ಪುರುಷನನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಯಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಮಂದಪಕ್ಕೆ ಆತನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು. ನಂತರ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಶುದ್ಧ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ ಕೆಸರಿನ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಐದು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಚತುಷ್ಕೋಣ ಮಾಣ್ಡಲವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಬೇಕು. ಆ ಮಂದಪವನ್ನು ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆ, ತೋರಣ, ಛತ್ರ, ಹೂಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಶಗಳಿಂದ ಹಾಸು ಹಾಕಿ, ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ದೇವರಿಗೆ ಹಸುವನ್ನು, ಅದರ ಕರುವಿನೊಂದಿಗೆ, ದರ್ಶಿಸಬೇಕು. 'ಗೋಪತಯೇ ನಮಸ್ಕಾರ, ಸಹಸ್ರಾಂಶೋ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವಿರಲಿ' ಎಂದು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಶುಭವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊದಿಸಿ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ, ಅಭ್ಯಂಗಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಅವನಿಗೆ ಹೊಸ ಅಭ್ಯಂಗವನ್ನು ತರುವುದು. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಊಟ ಮಾಡಿಸಿ, ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ, ಚಂದನ, ಅಗರು, ಕುಂಕುಮದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಸುಗಂಧ ಹೂಗಳಿಂದ, ವಿವಿಧ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಧೂಪವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಪುರುಷನನ್ನು ಮಂದಪಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವುದು. 'ನಮಃ ಶಂಭವೇ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. 'ವಿಶ್ವತಶ್ಚಕ್ಷುಃ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಕಮಲದ ಹಾಸು ಹಾಕಬೇಕು. ಪುನಃ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ಸ್ನಾನಾದಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸ್ವದೇಹದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. 'ಓಂ ಹುಂ ಖಷೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬ ಮೂಲಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಓಂಕಾರವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ, ಹುಂಕಾರವನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ, ಖಕಾರವನ್ನು ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ, ಷಕಾರವನ್ನು ಬಾಯಲ್ಲಿ, ಲಕಾರವನ್ನು ಕಂಠದಲ್ಲಿ, ಕಕಾರವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಯಕಾರವನ್ನು ಎಡ ಕೈಯಲ್ಲಿ, ನಕಾರವನ್ನು ಬಲ ಕೈಯಲ್ಲಿ, ಮಕಾರವನ್ನು ಎಡ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ, ವಿಶರ್ಗವನ್ನು ಬಲ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಓಂಕಾರವನ್ನು ಸದಾ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಹುಂಕಾರವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾದ ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಖಕಾರವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಅಂಜನದಂತೆ, ಷಕಾರವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಮಕಾರವನ್ನು ಹಾಲಿನ ಬಣ್ಣದಂತೆ, ನಕಾರವನ್ನು ಹಿಮಕುಂದದಂತೆ, ಹ್ರೀಂಕಾರವನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ, ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ದೇವರನ್ನು ಹಾಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ, ಹೋಮವನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೊಂಡಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಗ್ನಿಗೆ 'ಅಗ್ನಿಮೂರ್ಧೇತಿ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ದೇವದೂತನಂತೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಗರ್ಭಾಧಾನ, ಸೀಮಂತ, ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಮಕರಣ, ಅನ್ನಪ್ರಾಶನ, ಚೂಡಾಕರ್ಮ, ಉಪನಯನ, ಸಮಾವರ್ತನ, ಪತ್ನೀಸಂಯೋಗ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾಯಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬಲಿಕರ್ಮವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮ್ಯಾರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿ ಅಧಿವಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಮೂರು ರಾತ್ರಿ, ಐದು ರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ರತ್ನಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ದೇವಾಲಯದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಕುಶಗಳಿಂದ ಹಾಸು ಹಾಕಿದ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ಪಶ್ಚಿಮಮುಖವಾಗಿ ಹಾಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ಇಡಬೇಕು. ವಿಗ್ರಹದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷುಭಾ, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಞಿಯನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಪಾದದ ಬಳಿ ದಂಡ ಮತ್ತು ಪಿಂಗಲರನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ರಾತ್ರಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಬಂಡಿಗಳು, ಗಾಯಕರಿಂದ ಸ್ತೋತ್ರ, ಗಾನ, ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ, ಹೋಮಾದಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಹಯ ರಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬೀಜೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿ, ಶಂಖ, ದುಂಡುಭಿ, ಜಲಧಾರಾ, ಕ್ಷತಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು. ಶುಭವಾದ ದಿನ, ಶುಭ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ನೆಟ್ಟಗೆ, ಮುಖವನ್ನು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಇರಿಸಿ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಲ ಮತ್ತು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ವಿವಿಧ ಭಕ್ಷ್ಯ, ಪಾಕವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಯಮ, ನೈರೃತ, ವರुण, ವಾಯು, ಸೋಮ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಗಣಪತಿ, ಶಿವ, ನಾಗರಾಜ, ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ಹೂಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ಭಕ್ಷ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಈ ವಿಧಿಯಂತೆ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಸಪ್ತಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಸೂರ್ಯಯಾತ್ರಾ ಮಾಡಿದವರು ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದವರು ದಶಾಶ್ವಮೇಧ, ಶತವಾಜಪೇಯಯಜ್ಞ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ ವಿಗ್ರಹ ಸದಾ ವೃದ್ಧಿಕರವಾಗಿದ್ದು, ಸೂರ್ಯನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದವರು ಮಾಸಮಾಸಕ್ಕೆ ಋತುಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ದಿನವೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಶತಯಜ್ಞ ಫಲಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದವರು ಪಾಪಮುಕ್ತರಾಗಿ ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಮೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮರಳುಗಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಗೋಪತಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಭಾನುಸೂರ್ಯನ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರು ಕಲ್ಪಾಂತರಗಳವರೆಗೆ ಸೂರ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನವಿಧಿವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಯಃ ಪ್ರಾಸಾದಂ ರಚಯತಿ ಪುಮಾನ್ದೇವತಾನಾಂ ಪ್ರಯತ್ನಾತ್ತತ್ರ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಸಪದಿ ಕುರುತೇ ಸ್ಥಾಪನಾಂ ಭಾನುಭಕ್ತಃ । ದಿವ್ಯಾನ್ಭೋಗಾಁಲ್ಲಭತಿ ಚ ಸದಾ ಕಾಮತಶ್ಚಾಪ್ರಮೇಯಾಂಸ್ತಾನ್ಭುಕ್ತ್ವಾಸೌ ಪುನರಪಿ ಭವೇಚ್ಚಕ್ರವರ್ತೀ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ । । ೧ ಯೇ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರಿದಶಮೂರ್ತಿನಿಕೇತನಾನಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಾಧುಜನದೃಷ್ಟಿಮನೋಹರಾಣಿ । ತೇಷಾಂ ಮೃತೇಽಪ್ಯಪರಮಾರ್ಥಮಯೇ ಶರೀರೇ ಲೋಕೇ ಪರಿಭ್ರಮತಿ ಕೀರ್ತಿಮಯಂ ಶರೀರಮ್ । । ೨ ಇತಿ ತೇ ಕಥಿತಮಿದಂ ದೇವಪೂಜ್ಯಸ್ಯ ಸವಿತುಃ ಸ್ಥಾಪನಮಿವಾಧಾನಮ್ । ಸಾಧಾರಣಂ ವಿಧಾನಂ ಶೃಣು ದೇವಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೇ ವೀರ । । ೩ ಸ್ನಾತೋ ಭುಕ್ತೋ ವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕೃತಕುಸುಮೈರ್ಗನ್ಧೈಃ ಪ್ರತಿಮಾಯಾ ಆಸ್ತೀರ್ಣಾಯಾಂ ಶಯ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಪನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ । ಸುಪ್ತಾಯಾಂ ತು ಸ ನೃತ್ಯಗೀತೈರ್ಜಾಗರಣೈಃ ಸಮ್ಯಗೇವಾಧಿವಾಸ್ಯ ದೈವಜ್ಞೇನ ಪ್ರತಿದಿಷ್ಟಕಾಲೇ ಸಂಸ್ಥಾಪನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ । ಅಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಕುಸುಮಗನ್ಧಾನುಲೇಪನೈಃ ಶಙ್ಖತೂರ್ಯನಿರ್ಘೋಷೈಃ ಪ್ರಾದಕ್ಷಿಣ್ಯೇನ ನಯೇದಾಯತನಸ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಕೃತ್ವಾ ಬಲಿಂ ಪ್ರತಿಮಾಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಂಶ್ಚ ಸಾಧೂನ್ದತ್ತ್ವಾ ಹಿರಣ್ಯಕಲಶಂ ವಿಧಿನಾ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್ಪಿಂಣ್ಡಿಕಾಮಧ್ಯೇ ಸುಶ್ವಭ್ರೇ ಸ್ಥಾಪಕದೈವಜ್ಞದ್ವಿಜಾನ್ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶೇಷತೋಽಭ್ಯರ್ಚ್ಯಾಕಲ್ಪಾನ್ತಂ ಭೋಗೀ ಭವತೀಹ ಪರತ್ರ ಸುಖೀ । ।೪ ವಿಷ್ಣೋರ್ಭಾಗವತಾ ಮತಾಶ್ಚ ಸವಿತುಃ ಶಮ್ಭೋಃ ಸಭಸ್ಮದ್ವಿಜಾ ಮಾತೄಣಾಮಪಿ ಮಾತೃಮಣ್ಡಲವಿದೋ ವಿಪ್ರಾ ವಿದುರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ । ಸರ್ವೇ ಯಸ್ಯ ವಿಮುಕ್ತಶುಕ್ಲವಸನಾ ಬುದ್ಧಸ್ಯ ರಕ್ತಾಮ್ಬರಾ ಯೇ ಯಂ ದೇವಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ಸುವಿಧಿನಾ ತೈಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ । । ೫ ಸಾಮಾನ್ಯಮಿದಂ ದೇವಾನಾಮಧಿವಾಸನಂ ಭವತಿ ಮಯಾ ಕಥಿತಮ್ । ಕ್ರಿಯಮಾಣಮಿದಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೇವಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್ । । ನರೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಇಹ ಕಾಮಾನವಾಪ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಭಾಜನಂ ಭವತಿ । । ೬ ಇದಂ ತೇ ಕಥಿತಂ ರಾಜನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮಾದಿತಃ । ಯತ್ಕೃತ್ವಾ ಸವಿತುಃ ಸ್ನಾನಂ ನರೋ ಯಾತಿ ಮನೋಗತಿಮ್ । । ೭ ಇತ್ಥಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನರೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸವಿತುಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಬುಧಃ । ಕಾರಯೇತ್ಪುರತೋ ಭಕ್ತಯಾ ಸವಿತುಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಬುಧಃ । । ೮ ಇತಿಹಾಸಪುರಾಣಸ್ಯ ಶ್ರವಣಂ ಪಾಪನಾಶನಮ್ । ತಾಭ್ಯಾಂ ಹಿ ಶ್ರವಣಾದ್ವೀರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಯಾತಿ ಭಾಸ್ಕರಃ । । ೯ ಕೃತೇ ತ್ವಾಯತನೇ ತಸ್ಮಿನ್ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚಾಪಿ ದೇವತಾಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಯಂ ಬುಧೈರ್ನಿತ್ಯಂ ಧರ್ಮಶ್ರವಣಮಾದಿತಃ । । 1.137.೧೦ ವಾಚಕಂ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನುಪಪೂಜ್ಯ ಚ । ಕಾರಯೇದ್ವಾಚನಂ ವೀರ ಪುಸ್ತಕಸ್ಯಾಗ್ರತೋ ರವೇಃ । । ೧೧ ಸರ್ವಸ್ವಂ ಸ್ಥಾಪಕೇ ದದ್ಯಾದ್ಯತ್ಕಿಞ್ಜಿದ್ಗೃಹಮಾಗತಮ್ । ಗೋದಾನಮಥವಾ ದದ್ಯಾತ್ತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸಾದಯೇತ್ । । ೧೨ ಇತ್ಯೇಷ ಕಥಿತೋ ವೀರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕಲ್ಪ ಆದಿತಃ । ಕೃತ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಯಂ ನರೋಽರ್ಕಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೧೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನವಿಧಿವರ್ಣನಮ್ ನಾಮ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಯಾರು ದೇವರ ಮಂದಿರವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಾನುಭಕ್ತನಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಪಾರವಾದ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ದೈವಿಕ ಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅವರು ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ದೇವರ ರೂಪಗಳಿಗಾಗಿ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವು ಸದ್ಭಕ್ತರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅವರ ದೇಹವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಕೀರ್ತಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವಪೂಜ್ಯ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ; ಈಗ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳು, ವೀರ. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಊಟ ಮಾಡಿ, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ, ಹೂವು, ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ತಯಾರಾದ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮೆ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದಾಗ, ನೃತ್ಯ, ಹಾಡು, ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯನು ಹೇಳಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೂವು, ಸುಗಂಧ, ಲೇಪನಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಶಂಖ, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಮಂದಿರದ ಸುತ್ತ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿಸಿ, ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸದ್ಭಕ್ತರಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಬಂಗಾರದ ಕಲಶವನ್ನು ಪೀಠದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಯಾರಾದ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡುವ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದವನು ಇಲ್ಲಿ ಯುಗಾಂತವರೆಗೆ ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಸುಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತರು, ಭಾಗವತರು, ಸೂರ್ಯ, ಶಂಕರ, ಭಸ್ಮಧಾರಿ ದ್ವಿಜರು, ಮಾತೃಮಂಡಲವನ್ನು ತಿಳಿದವರು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು—ಯಾರು ಯಾವ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ವಿಧಿಯಂತೆ ಅವರ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಗೆ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನ ಎಂದು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದವನು ಇಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಿತ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೇ, ನಾನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ವಿವರಿಸಿದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಪಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನು ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿಯೂ, ಬೇರೆ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಶ್ರವಣವನ್ನು ಸದಾ ಮಾಡಬೇಕು. ಪಾಠಕರಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿ, ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಮುಂದೆ ಓದಿಸಬೇಕು. ಮನೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಕರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ಹಸುವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಮಾಡಿ, ನೋಡಿ, ಕೇಳಿದವನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಧ್ವಜಾರೋಪಣವಿಧಿವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಹನ್ತ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಧ್ವಜಾರೋಪಣಮುತ್ತಮಮ್ । ಯದುಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪೂರ್ವಮೃಷಭಾಧಿಪತೇ ಪುರಃ । । ೧ ಪುರಾ ದೇವಾಸುರೇ ಯುದ್ಧೇ ಯಾನಿ ದೇವೈರ್ಜಯೇಪ್ಸುಭಿಃ । ಕೃತಾನ್ಯುಪರಿ ಚಿಹ್ನಾನಿ ವಾಹನಾನಿ ಧ್ವಜಾನಿ ತು । । ೨ ಲಕ್ಷ್ಮಚಿಹ್ನಧ್ವಜಂ ಕೇತುರಿತಿ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಭಿಃ । ಕೀರ್ತಿತಃ ಸ ಚ ತಸ್ಯೇಹ ಪ್ರಮಾಣಂ ಗದತಃ ಶೃಣು । । ೩ ಧ್ವಜೋ ವಂಶಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ತ್ವವಿದ್ಧ ಋಜುರವ್ರಣಃ । ಪ್ರಾಸಾದವ್ಯಾಸ ತುಲ್ಯಸ್ಯ ಧ್ವಜವಂಶಪ್ರಮಾಣತಃ । । ೪ ದೇವಾಗಾರಸ್ಯ ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಞ್ಜರೀಕಲಶಾದಯಃ । ಅಥ ವಾ ತತ್ಪ್ರಮಾಣಸ್ತು ಧ್ವಜದಣ್ಡಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । । ೫ ಅನ್ತರ್ಗೃಹಸ್ಯ ಯಾ ವೇದೀ ಸೂತ್ರತಃ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಾ । ತಸ್ಯಾ ವ್ಯಾಸೋ ಭವೇದ್ವಂಶಃ ಪ್ರಸಾದಸ್ಯ ಯದೂತ್ತಮ । । ೬ ಅಥ ವಾ ಮೂಲಸೂತ್ರೇಣ ಯೋ ವ್ಯಾಸೋಽನ್ತರ್ಗೃಹಸ್ಯ ತು । ಪ್ರಾಸಾದವ್ಯಾಸ ಇತಿ ತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಶ್ಚೇಹ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೭ ಕೇತುರ್ಭವೇದ್ವರೋ ವಂಶೋ ನ ನಿಮ್ನೋ ನ ಋಜುಸ್ತಥಾ । ಪತ್ರಂ ಧ್ವಜೇ ಯುಗಂ ಚೈವ ನಲಿಕಾಪುರುಷಸ್ತಥಾ । । ೮ ಚತುರ್ಹಸ್ತಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಪ್ರಶಸ್ತಾಃ ಕೃಷ್ಣನನ್ದನ । ಅಷ್ಟಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣಸ್ತು ವಿಂಶಾರ್ಧಸ್ಯ೧ ಪ್ರಮಾಣತಃ । । ೯ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಧ್ವಜದಣ್ಡಸ್ತು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣೋ ಮತಃ । ದಣ್ಡಪಾಣಿಧ್ವಜೋ ಯಸ್ತು ಸ್ಮೃತಃ ಷೋಡಶಹಸ್ತವಾನ್ । । 1.138.೧೦ ವಿಂಶದ್ಧಸ್ತಾತ್ಪರೋ ದಣ್ಡೋ ನ ಕಾರ್ಯಃ ಸರ್ವಥಾ ರವೇಃ । ಯುಗ್ಮಹಸ್ತಸ್ತು ಕರ್ತವ್ಯೋ ಧ್ವಜದಣ್ಡೋ ಮನೀಷಿಭಿಃ । । ೧೧ ಚತುರಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಸುವೃತ್ತೋ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೋಪರಿ । ನಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ನ ಚ ಸ್ಥೂಲೋ ನ ಕಾರ್ಯೋ ನತಪರ್ವಕಃ । । ೧೨ ಸಮಪರ್ವಾತು ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸುದೃಢಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಏವ ಹಿ । ವಕ್ರಃ ಪುತ್ರವಿನಾಶಾಯ ಸವ್ರಣೋಽರ್ಥವಿನಾಶನಃ । । ೧೩ ರೋಗದೋ ಯುಗ್ಮಹಸ್ತಸ್ತು ಭಿನ್ನೋ ದುಃಖಮನನ್ತಕಮ್ । ಕರೋತಿ ಹಾನಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಹೀನೋ ಯಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣತಃ । । ೧೪ ವೈಷಮ್ಯಮಸಮಪರ್ವಾ ದದ್ಯಾತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಮಧೋನ್ನತಃ । ಜಯೋ ಜಯನ್ತೋ ಜೈತ್ರೇಯಃ೪ ಶತ್ರುಹನ್ತಾ ಜಯಾವಹಃ । । ೧೫ ನನ್ದೋಪನನ್ದನೌ ಚೈವೇನ್ದ್ರೋಪೇನ್ದ್ರೌ ಗದಿತೌ ತಥಾ । ದಶೈತೇ ಕೀರ್ತಿತಾ ಭೇದಾ ಧ್ವಜಸ್ಯಾನನ್ದಸಮ್ಮಿತಾಃ । । ೧೬ ದ್ವಿಜಹಸ್ತಸ್ತು ಜಯೋ ದಣ್ಡೋ ಜಯನ್ತೋ ದ್ವಿಗುಣೋ ಮತಃ । ದ್ವಾದಶಹಸ್ತಸ್ತು ಜೈತ್ರೇಯಃ ಶತ್ರುಹನ್ತಾ ಕಲಾನ್ವಿತಃ । । ೧೭ ಜಯಾವಹಸ್ತು ವಿಂಶಾರ್ಧೋ ನನ್ದ ಆದಿತ್ಯಸನ್ನಿಭಃ । ಚತುರ್ದಶೋಪನನ್ದಸ್ತು ಇನ್ದ್ರಃ ಷೋಡಶ ಉಚ್ಯತೇ । । ೧೮ ಉಪೇನ್ದ್ರೋಽಷ್ಟಾದಶಃ೫ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತಥೇನ್ದ್ರೋ ವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಭಿನ್ನೋ ವಕ್ರೋಽಸಾಧಿತಶ್ಚ ನ ಕಾರ್ಯೋ ದಣ್ಡ ಏವ ಹಿ । । ೧೯ ಮೂಲಮನ್ತ್ರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯೋ ವ್ಯಾಸತೋಽನ್ತರ್ಗೃಹಸ್ಯ ತು । ಧ್ವಜದಣ್ಡೋ ಮಹಾಬಾಹೋ ಅಥ ವಾ ವಾಸ್ತುಮಾನತಃ । । 1.138.೨೦ ಮಞ್ಜರೀಮಾನತೋ ವಾಪಿ ತದರ್ಧೇನಾಥವಾ ವಿಭೋ । ಪತಾಕಾ ವೈ ಶುಭಾ ಕಾರ್ಯಾ ಧ್ವಜವಂಶಾವಲಮ್ಬಿನೀ । । ೨೧ ದೇವಾಗಾರಸ್ಯ ಶಿಖರಾತ್ತ್ರಿಭಾಗಪರಿಮಾರ್ಜನೀ । ಸಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಶಧಾ ವೀರ ಮಾನತೋಮಾನತಸ್ತಥಾ । । ೨೨ ಅಙ್ಕುರಃ ಪಲ್ಲವಶ್ಚೈವ ಸ್ಕನ್ಧಃ ಶಾಖಾ ತಥೈವ ಚ । ಪತಾಕಾ ಕದಲೀ ವೀರ ಕೇತುರ್ಲಕ್ಷ್ಮ ಜಯಸ್ತಥಾ । । ೨೩ ಧ್ವಜಶ್ಚ ದಶಮಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸರ್ವದೇವಮಯೋವ್ಯಯಃ । ಅಙ್ಕುರೋ ದ್ವಯಂಗುಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪಲ್ಲವಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲಃ । । ೨೪ ಸ್ಕನ್ಧಃ ಷಡಙ್ಗುಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಶಾಖಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೋ ಮತಾ । ಏಕಾದಶಪತಾಕಾ ತು ಕದಲೀ ಚ ಚತುರ್ದಶ । । ೨೫ ಕೇತುಸ್ತು ಷೋಡಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಲಕ್ಷ್ಮಾಷ್ಟಾದಶಮುಚ್ಯತೇ । ಜಯಾ ವಿಂಶತಿ ವೈ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಏತಾವತ್ತ್ವಙ್ಗುಲಾನಿ ತು । । ೨೬ ದೇವಾಗಾರಸ್ಯ ಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಪ್ರಸನ್ನಾ ಸಾ ಪ್ರಮಾರ್ಜನೀ । ಅಙ್ಕುರೇತಿ ಪತಾಕಾ ಸಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಯದುನನ್ದನ । । ೨೭ ಪಲ್ಲವೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ಮಾರ್ಜನೀ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ । ತ್ರಿಭಾಗಮಾರ್ಜನೀಸ್ಕನ್ಧಃ ಶಾಖಾ ವೈ ಪಞ್ಚಮಸ್ಯ ತು । । ೨೮ ಷಷ್ಠಸ್ಯೋಕ್ತಾ ಪತಾಕಾ ತು ಕದಲೀ ಸಪ್ತಮಸ್ಯ ತು । ಅಷ್ಟಮಸ್ಯ ತಥಾ ಕೇತುರ್ಲಕ್ಷ್ಮ ಚ ನವಮಸ್ಯ ತು । । ೨೯ ತತಸ್ತು ದಶಮಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಜಯನ್ತೋ ಯದುನನ್ದನ । ವೃಷಸ್ಥಾನಾವಮಾರ್ಗೀ ತು ಧ್ವಜಸ್ತು ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । । 1.138.೩೦ ಗಜೋ ಮೇಷೋಽಥ ಮಹಿಷಃ ಕಬನ್ಧಸ್ತು ವೃಷಸ್ತಥಾ । ಹರಿಣೋಽಥ ನರಶ್ಚೈವ ನರಶ್ಚ ನರಸತ್ತಮ । । ೩೧ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯೇತಾನಿ ಭೂಯೋಽಥ೧ ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯ ಧ್ವಜಸ್ಯ ತು । ದಿಶಭಾಗೇ ತು ಪೂರ್ವಾತ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪರಿಕಲ್ಪಯೇತ್ । । ೩೨ ಏವಂ ದಶವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಪತಾಕಾ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ । ಕರ್ತವ್ಯಾ ಸಾ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ತಚ್ಛೃಣು ತ್ವಂ ನರಾಧಿಪ । । ೩೩ ಶುಕ್ಲವಸ್ತ್ರಮಯೀ ಚಿತ್ರಾ ಸಘಣ್ಟಾ ಸುಮನೋಹರಾ । ನಾನಾಚಾಮರಸಮ್ಪನ್ನಾ ಕಿಙ್ಕಿಣೀಜಾಲಮಣ್ಡಿತಾ । । ೩೪ ಧ್ವಜಾಗ್ರೇ ಚೈವ ಕರ್ತವ್ಯೋ ದೇವತಾಲಿಙ್ಗಸೂಚಕಃ । ಕಾಞ್ಚನೋ ವಾಥ ರೌಪ್ಯೋ ವಾ ಮಣಿರತ್ನಮಯೋಽಪಿ ವಾ । । ೩೫ ರಙ್ಗಕೈರ್ಲಿಖ್ಯತೇ ವಾಪಿ ತದ್ವಾಹನಸಮಾಕೃತಿಃ । ಧ್ವಜದಣ್ಡೋಽತ್ರ ವಿನ್ಯಸ್ತಃ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯದುನನ್ದನ । । ೩೬ ಗರುತ್ಮಾತ್ಮಾಂಸ್ತು ಧ್ವಜೋ ವಿಷ್ಣೋರೀಶ್ವರಸ್ಯ ಧ್ವಜೋ ವೃಷಃ । ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಙ್ಕಜಂ ಕಾರ್ಯಂ ರವೇರ್ಧರ್ಮಃ ಸ್ಮೃತೋ ಧ್ವಜಃ । । ೩೭ ಹಂಸೋ೧ ಜಲಾಧಿಪಸ್ಯೋಕ್ತಃ ಸೋಮಸ್ಯ ತು ನರೋ ಧ್ವಜಃ । ಬಲದೇವಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ತು ಕಾಮಸ್ಯ ಮಕರಧ್ವಜಃ । । ೩೮ ಸಿಂಹೋ ಧ್ವಜಸ್ತು ದುರ್ಗಾಯಾಃ ಕೀರ್ತಿತೋ ಯದುನನ್ದನ । ಗೋಧಾ ಚಾಪಿ ಉಮಾದೇವ್ಯಾ ರೈವತಸ್ಯ ಹಯಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೩೯ ಕಚ್ಛಪೋ ವರುಣಸ್ಯೋಕ್ತೋ ವಾತಸ್ಯ ಹರಿಣೋ ಮತಃ । ಪಾವಕಸ್ಯ ತಥಾ ಮೇಷ ಆಖುರ್ಗಣಪತೇರ್ಮತಃ । । 1.138.೪೦ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷೀಣಾಂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ಕುಶಃ] ಪ್ರೋಕ್ತ ಇತ್ಯೇಷಾ ಧ್ವಜ ಕಲ್ಪನಾ । ಯಸ್ಯ ಯದ್ವಾಹನಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತತ್ತಸ್ಯ ಧ್ವಜ ಉಚ್ಯತೇ । । ೪೧ ವಿಷ್ಣೋರ್ಧ್ವಜೇ ತು ಸೌವರ್ಣಂ ದಣ್ಡಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ । ಪತಾಕಾ ಚಾಪಿ ಪೀತಾ ಸ್ಯಾದ್ಗರುಡಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೪೨ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಧ್ವಜೇ ದಣ್ಡೋ ರಾಜತೋ ಯದುನನ್ದನಃ । ಪತಾಕಾ ಚಾಪಿ ಶುಕ್ಲಾ ಸ್ಯಾದ್ವೃಷಭಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೪೩ ಪಿತಾಮಹಧ್ವಜೇ ದಣ್ಡಃ ಸ್ಮೃತಸ್ತಾಮ್ರಮಯೋ ಬುಧೈಃ । ಪದ್ಮವರ್ಣಾ ಪತಾಕಾ ಸ್ಯಾತ್ಪಙ್ಕಜಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೪೪ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸೌವರ್ಣೋ ಧ್ವಜೇ ದಣ್ಡಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಪಞ್ಚವರ್ಣಾ ಪತಾಕಾ ಸ್ಯಾದ್ಧರ್ಮಸ್ಯಾಧೋಗತಾ ನೃಪ । । ೪೫ ಕಿಙ್ಕಿಣೀಜಾಲಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾನಬುದ್ಬುದಸನ್ನಿಭಾ । ಪುಷ್ಪಮಾಲೋಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾನಾವಾದಿಭಿರಾವೃತಾ । । ೪೬ ದಣ್ಡ ಇನ್ದ್ರಧ್ವಜಸ್ಯೋಕ್ತಃ ಕಾಞ್ಚನೋ ಯದುನನ್ದನ । ಪತಾಕಾ ಬಹುವರ್ಣಾ ಸ್ಯಾತ್ಕುಞ್ಜರಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೪೭ ಆಯಸಶ್ಚಾಪಿ ದಣ್ಡೋಕ್ತೋ ಯಮಚಿಹ್ನಂ ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ । ಪತಾಕಾ ವರ್ಣತಃ ಕೃಷ್ಣಾ ಮಹಿಷಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೪೮ ಜಲಾಧಿಪಧ್ವಜೋ ದಣ್ಡೋ ರಾಜತಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । ಪತಾಕಾ ಸರ್ವತಃ ಶ್ವೇತಾ ವಿಚಿತ್ರಾ ಸಾ ಚ ಕಥ್ಯತೇ । । ೪೯ ಧ್ವಜೇ ಚಾಪಿ ಕುಬೇರಸ್ಯ ದಣ್ಡೋ ಮಣಿಮಯಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಪತಾಕಾ ಚಾಪಿ ರಕ್ತಾ ಸ್ಯಾನ್ನರಪಾದಸಮೀಪಗಾ । । 1.138.೫೦ ಬಲದೇವಧ್ವಜೇ ದಣ್ಡೋ ರಾಜತೋ ಯದುನನ್ದನ । ಪತಾಕಾ ವರ್ಣತಃ ಶುಕ್ಲಾ ತಾಲಸ್ಯಾಧೋಗತಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೫೧ ಕಾಮಧ್ವಜೇ ತ್ರಿಲೋಹಃ ಸ್ಯಾದ್ದಣ್ಡೋ ಯದುಕುಲೋದ್ವಹ । ಪತಾಕಾ ರೋಹಿಣೀ ತತ್ರ ಮಕರಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೫೨ ಮಾಯೂರಂ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯಸ್ಯ ಚಿಹ್ನಂ ಲೋಕೇಷು ಗೀಯತೇ । ತ್ರಿಲೋಹದಣ್ಡಮಾರೂಢಂ ಬಹುರತ್ನವಿಭೂಷಿತಮ್ । । ೫೩ ಬಹುವರ್ಣಕಚಿತ್ರಾ ತು ಪತಾಕಾ ಕಥಿತಾ ಬುಧೈಃ । ಹಸ್ತಿದನ್ತಭವಂ ದಣ್ಡಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಗಣಪತೇರ್ನೃಪ । । ೫೪ ತಾಮ್ರದಣ್ಡಂ ಸಮಾರುಢಂ ಸಂಶುದ್ಧಂ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ । ಶುಕ್ಲಾ ಪತಾಕಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಸುಪ್ರಮಾಣಾ ಮಹೀಪತೇ । । ೫೫ ಮಾತೄಣಾಂ ಚಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯೋ ನೈಕರೂಪೋ ಧ್ವಜೋ ಬುಧೈಃ । ಪತಾಕಾಭಿರನೇಕಾಭಿಬರ್ಹುರತ್ನಾಭಿರನ್ವಿತಃ । । ೫೬ ರೇವತಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಧ್ವಜೋ ವಾಜೀ ನರಾಧಿಪ । ರಕ್ತಾ ಪತಾಕಾ ತತ್ರಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಯದುನನ್ದನ । । ೫೭ ಚಾಮುಣ್ಡಾಮನ್ದಿರೇ ಕಾರ್ಯಃ ಶಿರೋಮಾಲಾಕುಲೋ ಧ್ವಜಃ । ನೀಲಾ ಪತಾಕಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ದಣ್ಡೋ ಲೋಹಮಯಸ್ತಥಾ । । ೫೮ ರೀತೀಮಯಶ್ಚ ಮಾತೄಣಾಂ ರೇವತಸ್ಯ ಚ ಕಾರಯೇತ್ । ಗೌರ್ಯಾ ಧ್ವಜಸ್ತಾಮ್ರಮಯಃ ಪತಾಕಾ ಗೋಪಸನ್ನಿಭಾ । । ೫೯ ಸ್ವರ್ಣದಣ್ಡಸ್ತು ವೀರಸ್ಯ ಧ್ವಜೋ ಮೇಷಸಮನ್ವಿತಃ । ಪತಾಕಾ ಬಹುರತ್ನಾಢ್ಯೇ೧ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಯದುನನ್ದನ । । 1.138.೬೦ ಅಶ್ಮಸಾರಮಯೋ ದಣ್ಡೋ ಧ್ವಜೋ ವಾತಸ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ । ಪತಾಕಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾ ತು ಹರಿಣಸ್ಯ ಸಮೀಪಗಾ । । ೬೧ ಭಗವತ್ಯಾ ಧ್ವಜೋ ದಣ್ಡಃ ಸರ್ವರತ್ನಮಯಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಪತಾಕಾ ತು ತ್ರಿವರ್ಣಾ ಸ್ಯಾತ್ಸಿಂಹಸ್ಯಾಧೋಗತಾ ನೃಪ । । ೬೨ ಏವಂವಿಧಮಿಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಧ್ವಜಂ ಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಮ್ । ಅಧಿವಾಸ್ಯ ತತೋ ರಾಜಂಸ್ತತ ಆರೋಪಯೇದ್ಬುಧಃ । । ೬೩ ತತಃ ಸರ್ವೌಷಧೀಭಿಶ್ಚ ಸ್ನಾಪಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ಸಮಾಲಭ್ಯ ಚ ಬಧ್ನೀಯಾನ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರತಿಸರಾನ್ನೃಪ । । ೬೪ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ಶುಭಾಂ ವೇದಿಂ ಕಲಶೈರುಪಶೋಭಿತಾಮ್ । ತಸ್ಯಾಂ ವೇದ್ಯಾಂ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ತಾಂ ರಾತ್ರಿಮಧಿವಾಸಯೇತ್ । । ೬೫ ನಾನಾಕುಸುಮಚಿತ್ರಾಂ ಚ ಸ್ರಜಂ ತಸ್ಯಾನುಲಮ್ಬಯೇತ್ । ಸಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಧೂಪಮಸ್ಯ ನಿವೇದಯೇತ್ । । ೬೬ ಬಲಿಕರ್ಮ ತತಃ ಕೃತ್ವಾ ಕೃಶರಾಪೂಪಕಾದಿಭಿಃ । ಪಲಾಲಪೂಪಿಕಾಭಿಶ್ಚ ದಧಿಪಾಯಸಸೂಪಕೈಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಧ್ವಜಾರೋಹಣದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ವೃಷಭಾಧಿಪತಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದನು. ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ದೇವತೆಗಳು ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಗುರುತುಗಳು, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗುರುತು ಇರುವ ಧ್ವಜವನ್ನು 'ಕೇತು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಅಳತೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಧ್ವಜದ ಕಂಬವು ನೇರವಾಗಿರಬೇಕು, ಯಾವುದೇ ರಂಧ್ರವಿಲ್ಲದೆ, ದೋಷವಿಲ್ಲದೆ, ಮಂದಿರದ ಅಗಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಉದ್ದದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಧ್ವಜದ ಕಂಬವನ್ನು ಮಂದಿರದ ಅಗಲಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಶಿಖರದ ಅಳತೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಒಳಗಿನ ವೇದಿಕೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಗಲವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಕಂಬವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅಥವಾ ಮೂಲಸೂತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಒಳಗಿನ ಅಗಲವನ್ನು ಮಂದಿರದ ಅಗಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ಧ್ವಜ ಎಂದರೆ, ಅದರ ಕಂಬವು ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಬಾಗಿದಂತೆ ಇರಬಾರದು; ಧ್ವಜ, ಯುಗ, ನಳಿಕೆ, ಧ್ವಜದ ಮೇಲಿನ ಆಕೃತಿ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು ಇರಬೇಕು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಂಟು ಹಸ್ತ ಉದ್ದವಿರುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದಂಡಪಾಣಿಧ್ವಜಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರು ಹಸ್ತ ಉದ್ದವಿರಬೇಕು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಧ್ವಜದ ಕಂಬ ಮಾಡಬಾರದು. ಯುಗವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಧ್ವಜದ ಕಂಬವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, ಅದು ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಅಗಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದ, ಎರಡು ಅಂಗುಲ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು; ತುಂಬಾ ಸಣ್ಣವಾಗಿರಬಾರದು, ದಪ್ಪವಾಗಿರಬಾರದು, ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಗಿದಂತಿರಬಾರದು. ಸಮಾನ ಜೋಡಣೆ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಸಣ್ಣದಾಗಿರಬೇಕು. ಬಾಗಿದ ಕಂಬವು ಪುತ್ರನ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವದು ಧನ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುಗವು ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮುರಿದಿರುವದು ಅನಂತ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಳತೆ ತಪ್ಪಿದರೆ ಧರ್ಮ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸಮ ಜೋಡಣೆ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದರೆ ಕಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜದ ಹತ್ತು ವಿಧಗಳು: ಜಯ, ಜಯಂತ, ಜೈತ್ರೇಯ, ಶತ್ರುಹಂತ, ಜಯಾವಹ, ನಂದ, ಉಪನಂದ, ಇಂದ್ರ, ಉಪೇಂದ್ರ—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಶುಭಕರವಾಗಿವೆ. ಜಯದ ಕಂಬ ಎರಡು ಹಸ್ತ, ಜಯಂತದದು ಎರಡು ಪಟ್ಟು, ಜೈತ್ರೇಯದದು ಹನ್ನೆರಡು ಹಸ್ತ, ಶತ್ರುಹಂತದದು ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಜಯಾವಹದದು ಇಪ್ಪತ್ತು ಹಸ್ತ, ನಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಉಪನಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಇಂದ್ರ ಹದಿನಾರು, ಉಪೇಂದ್ರ ಹದಿನೆಂಟು, ಇಂದ್ರ ಇಪ್ಪತ್ತು ಹಸ್ತ. ಮುರಿದ, ಬಾಗಿದ, ಪೂರ್ಣವಾಗದ ಕಂಬವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಧ್ವಜದ ಕಂಬವನ್ನು ಮೂಲಮಂತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಂದಿರದ ಅಗಲದ ಪ್ರಕಾರ ಅಥವಾ ವಾಸ್ತು ನಿಯಮದಂತೆ, ಅಥವಾ ಶಿಖರದ ಅರ್ಧ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುಭಕರವಾದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಧ್ವಜದ ಕಂಬದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಶಿಖರದಿಂದ ಒಂದು ಮೂರನೇ ಭಾಗದ ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅಂಕುರ, ಪಲ್ಲವ, ಕಾಂಡ, ಶಾಖೆ, ಪತಾಕೆ, ಕದಲಿ, ಕೇತು, ಲಕ್ಷ್ಮ, ಜಯ, ಧ್ವಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂಕುರ ಎರಡು ಅಂಗುಲ, ಪಲ್ಲವ ನಾಲ್ಕು, ಕಾಂಡ ಆರು, ಶಾಖೆ ಎಂಟು, ಪತಾಕೆ ಹನ್ನೊಂದು, ಕದಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಕೇತು ಹದಿನಾರು, ಲಕ್ಷ್ಮ ಹದಿನೆಂಟು, ಜಯ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಂಗುಲ. ಮಂದಿರದ ಶಿಖರದ ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಅಂಕುರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಲ್ಲವ ಎರಡನೆಯದು, ಕಾಂಡ ಮೂರನೆಯದು, ಶಾಖೆ ಐದನೆಯದು, ಪತಾಕೆ ಆರನೆಯದು, ಕದಲಿ ಏಳನೆಯದು, ಕೇತು ಎಂಟನೆಯದು, ಲಕ್ಷ್ಮ ಒಂಬತ್ತನೆಯದು, ಜಯ ಹತ್ತನೆಯದು. ಧ್ವಜವನ್ನು ಗೋದ್ಧಾಡು, ಆನೆ, ಕುರಿ, ಎಮ್ಮೆ, ಕಬಂಧ, ಜಿಂಕೆ, ಮಾನವನ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಈ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಧ್ವಜವು ಬಿಳಿ ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ, ಸುಂದರವಾಗಿ, ಘಂಟೆಗಳಿಂದ, ವಿವಿಧ ಚಾಮರಗಳಿಂದ, ಕಿಂಕಿಣಿಗಳ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಗುರುತು—ಬಂಗಾರ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಮಣಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಅಥವಾ ದೇವರ ವಾಹನದ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಧ್ವಜದ ಕಂಬವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಗರುಡಧ್ವಜ, ಶಿವನಿಗೆ ವೃಷಭ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಕಮಲ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಧರ್ಮ ಗುರುತು. ಜಲಾಧಿಪತಿಗೆ ಹಂಸ, ಸೋಮನಿಗೆ ಮಾನವ, ಬಲದೇವನಿಗೆ ಹಾಲು, ಕಾಮನಿಗೆ ಮಕರ. ದುರ್ಗೆಗೆ ಸಿಂಹ, ಉಮಾದೇವಿಗೆ ಗೊಧಾ, ರೇವತಿಗೆ ಕುದುರೆ. ವರుణನಿಗೆ ಕಚ್ಛಪ, ವಾಯುವಿಗೆ ಜಿಂಕೆ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಕುರಿ, ಗಣಪತಿಗೆ ಎಲಿಗೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಕುಶದಿಂದ ಧ್ವಜ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವರಿಗೆ ಅವರ ವಾಹನವೇ ಧ್ವಜವಾಗಿರಬೇಕು. ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಬಂಗಾರದ ಕಂಬ, ಹಳದಿ ಪತಾಕೆ, ಗರುಡನ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ಶಿವನಿಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಂಬ, ಬಿಳಿ ಪತಾಕೆ, ವೃಷಭನ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಾಮ್ರದ ಕಂಬ, ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆ, ಕಮಲದ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಬಂಗಾರದ ಕಂಬ, ಐದು ಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆ, ಧರ್ಮ ಗುರುತು ಕೆಳಗೆ ಇರಬೇಕು. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಂಗಾರದ ಕಂಬ, ಬಹುಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆ, ಆನೆಯ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ಯಮನಿಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಂಬ, ಯಮನ ಗುರುತು, ಕಪ್ಪು ಪತಾಕೆ, ಎಮ್ಮೆಯ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ವರुणನಿಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಂಬ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಿಳಿ, ವಿಭಿನ್ನ ಪತಾಕೆ. ಕುಬೇರನಿಗೆ ಮಣಿಯಿಂದ ಕಂಬ, ಕೆಂಪು ಪತಾಕೆ, ಮಾನವನ ಪಾದದ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ಬಲದೇವನಿಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಂಬ, ಬಿಳಿ ಪತಾಕೆ, ತಾಳೆ ಎಲೆಯಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಹಾರುವಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಕಾಮನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಹದ ಕಂಬ, ರೋಹಿಣಿ ಪತಾಕೆ, ಮಕರದ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ಕಾರ್ತಿಕೇಯನಿಗೆ ನವಿಲು ಗುರುತು, ಮೂರು ಲೋಹದ ಕಂಬ, ಬಹುಮಣಿಗಳ ಅಲಂಕಾರ. ಗಣಪತಿಗೆ ದಂತದಿಂದ ಕಂಬ, ಬಿಳಿ ಪತಾಕೆ, ಸರಿಯಾದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಮಾತೃಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ರೇವತಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪದ ಧ್ವಜ, ಅನೇಕ ಪತಾಕೆ, ಮಣಿಗಳ ಅಲಂಕಾರ. ರೇವತಿಗೆ ಕುದುರೆ ಧ್ವಜ, ಕೆಂಪು ಪತಾಕೆ ಇರಬೇಕು. ಚಾಮುಂಡೆಯ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ತಲೆಮಾಲೆಯ ಅಲಂಕಾರವಿರುವ ಧ್ವಜ, ನೀಲಿ ಪತಾಕೆ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಂಬ ಇರಬೇಕು. ಮಾತೃಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ರೇವತಿಗೆ ರೀದಿನ ಕಂಬ; ಗೌರಿಗೆ ತಾಮ್ರದ ಕಂಬ, ಗೋಪಿ ಮಾದರಿಯ ಪತಾಕೆ. ವೀರನಿಗೆ ಬಂಗಾರದ ಕಂಬ, ಕುರಿಯ ಗುರುತು, ಬಹುಮಣಿಗಳ ಅಲಂಕಾರವಿರುವ ಪತಾಕೆ. ವಾಯುವಿಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬ, ಕಪ್ಪು ಪತಾಕೆ, ಜಿಂಕೆಯ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು. ದೇವಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಣಿಗಳ ಕಂಬ, ಮೂರು ಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಹಾರುವಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಶುಭ ಗುರುತುಗಳಿರುವ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಅಧಿವಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು. ಶುಭ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಧ್ವಜವನ್ನು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಆ ರಾತ್ರಿ ಅಧಿವಾಸನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ವಿವಿಧ ಹೂಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಹಾರವನ್ನು ಧ್ವಜಕ್ಕೆ ಹಾಕಬೇಕು; ಪೂಜೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿ, ಧೂಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಬಲಿಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕೃಷರ, ಪೂಪಕ, ಪಲಾಲ, ಪೂಪಿಕ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ಸೂಪಗಳಿಂದ ಬಲಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.
೬೭ ಉದ್ದಿಶ್ಯ ಲೋಕಪಾಲೇಭ್ಯೋ ಬಲಿಂ ದದ್ಯಾಚ್ಚ ವಾಯಸೈಃ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚ್ಯಾಥ ಕೃತ್ವಾ ಪುಣ್ಯಾಹಮಙ್ಗಲಮ್ । । ೬೮ ವಾದಿತ್ರಕೃತನಿರ್ಘೋಷಂ ಜಲಂ ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಯುತಮ್ । ನಾನಾಬುದ್ಬುದಸಪನ್ನಂ ವೇಷ್ಟಿತಂ ನವವಾಸಸಾ । । ೬೯ ಶುಭೇ ಲಗ್ನೇ ದಿನೇ ಋಕ್ಷೇ ಧ್ವಜಂ ಚಾರೋಪಯೇದ್ಬುಧಃ । ವಿನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಣಕಲಶಂ ಶ್ವಭ್ರರಾಜಂ ಧ್ವಜಸ್ಯ ತು । । 1.138.೭೦ ಏವಮಾರೋಪಯೇದ್ಯಸ್ತು ಧ್ವಜಂ ದೇವಾಲಯೋಪರಿ । ಸ ಶ್ರಿಯಾ ವರ್ಧತೇ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ । । ೭೧ ಅಸುರಾ ವಾಸಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಧ್ವಜಹೀನೇ ಸುರಾಲಯೇ । ತಸ್ಮಾದ್ದೇವಾಲಯಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಧ್ವಜಹೀನಂ ನ ಕಾರಯೇತ್ । । ೭೨ ಮನ್ತ್ರಶ್ಚ ಸ್ಥಾಪನೇ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಧಾನಜ್ಞೈರ್ಧ್ವಜಸ್ಯ ತು । ಏಹ್ಯೇಹಿ ಭಗವನ್ದೇವ ದೇವವಾಹನ ವೈ ಖಗ । । ೭೩ ಶ್ರೀಕರಃ ಶ್ರೀನಿವಾಸಶ್ಚ ಜಯ ಜೈತ್ರೋಪಶೋಭಿತ । ವ್ಯೋಮರೂಪ ಮಹಾರೂಪ ಧರ್ಮಾತ್ಮಂಸ್ತ್ವಂ ಚ ವೈ ಗತೇಃ । । ೭೪ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಕುರು ದಣ್ಡೇಽಸ್ಮಿನ್ಸಾಕ್ಷೀ ಚ ಧ್ರುವತಾಂ ವ್ರಜ । ಕುರು ವೃದ್ಧಿಂ ಸದಾ ಕರ್ತುಃ ಪ್ರಾಸಾದಸ್ಯಾರ್ಕವಲ್ಲಭ । । ೭೫ ಓಂ ಏಹ್ಯೇಹಿ ಭಗವನ್ನೀಶ್ವರವಿನಿರ್ಮಿತ ಉಪರಿಚರವಾಯುಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿಞ್ಛ್ರೀನಿವಾಸ ರಿಪುಧ್ವಂಸ ಯಕ್ಷನಿಲಯ ಸರ್ವದೇವಪ್ರಿಯಂ ಕುರು ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಶಾನ್ತಿ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಂ ಚ ಮೇಭಯಂ ಸರ್ವವಿಘ್ನಾ ವ್ಯಪಸರನ್ತು । । ೭೬ ಮನ್ತ್ರೇಣಾನೇನ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಶ್ವಭ್ರೇ ದಣ್ಡೇ ನಿವೇಶಯೇತ್ । ಪತಾಕಾಂ ಪೂರ್ವಮನ್ತ್ರೇಣ ಸ್ಥಿತ್ಯಾ ಪೂರ್ವಮುಖೋ ನೃಪ । । ೭೭ ಕ್ಷಿಪೇದೂರ್ಧ್ವಮಥಾಕಾಶಂ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಾದ್ವಿಭೋಃ । ಯಜಮಾನಸ್ತತಃ ಪಶ್ಯೇತ್ಪತಾಕಾಂ ಯದುನನ್ದನ । । ೭೮ ಪ್ರಾಸಾದಪುರತೋ ವಾಪಿ ಪತಾಕಾಂ ಪಾತಯೇದ್ಯದಿ । ಇನ್ದ್ರಲೋಕಂ ತದಾ ಕರ್ತಾ ವಿಶೇದ್ವೈ ಯದುನನ್ದನ । । ೭೯ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಮಗ್ನಿಲೋಕಂ ತು ಯಾಮ್ಯಾಂ ಯಮಸದೋ ಭಜೇತ್ । ನೈಋತ್ಯಾಂ ನೈಋತಂ ಲೋಕಂ ವಾರುಣ್ಯಃ ವಾರುಣಂ ವ್ರಜೇತ್ । । 1.138.೮೦ ಯಸ್ಯ ದೇವಸ್ಯ ಯದ್ವೇಶ್ಮ ಕೃತಂ ಯದುಕುಲೋದ್ವಹ । ತಸ್ಯ ಲೋಕಮವಾಪ್ನೋತಿ ವೃಷಸ್ಥಾನಗತೋ ಯದಿ । । ೮೧ ವಾಯವ್ಯೇ ವಾಯುಮಾಪ್ನೋತಿ ಸೌಮ್ಯಾಯಾಂ ಸೋಮಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಐಶಾನ್ಯಾಮೀಶಮಾಪ್ನೋತಿ ಕರ್ತಾ ವೈ ದೇವವೇಶ್ಮನಃ । । ೮೨ ಯ ಏವಂ ಕಾರಯೇದ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಧ್ವಜಸ್ಯಾರೋಪಣಂ ರವೇಃ । ಸ ಹಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪರಾನ್ಭೋಗಾನ್ಸೂರ್ಯಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ । । ೮೩ ತೇಜಸಾಮ್ಬುಜಸಂಕಾಶಃ ಕಾನ್ತ್ಯಾ ಚಾಮ್ಬುಜಸನ್ನಿಭಃ । ದ್ವಿಜಾತಿತುಲ್ಯಃ ಪ್ರಭಯಾ ವಿಕ್ರಮೇಣ ಚ ಗೋಪತೇಃ । । ೮೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಧ್ವಜಾರೋಪಣವಿಧಿವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಷ್ಟತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಂತರ, ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಕಾಗೆಗಳಿಗೆ ಹಂಚಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಶುಭಾಶಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸಿ, ಪುಣ್ಯಾಹ ಮತ್ತು ಶುಭ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಧಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದ ನೀರನ್ನು, ವಿವಿಧ ಬುಬ್ಬುಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದನ್ನು, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ಶುಭ ಲಗ್ನ, ದಿನ, ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯು ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸಬೇಕು. ಧ್ವಜದ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಕಲಶವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಹೀಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸಿದವನು ಸದಾ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಧ್ವಜವಿಲ್ಲದ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದಾನವರು ವಾಸಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಧ್ವಜವಿಲ್ಲದ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಾರದು. ಧ್ವಜ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಗೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಮಂತ್ರ ಹೀಗಿದೆ: 'ಬನ್ನಿರಿ, ಭಗವಂತನೇ, ದೇವರ ವಾಹನ, ಪವಿತ್ರ ಪಕ್ಷಿ, ಶ್ರೀಕರ, ಶ್ರೀನಿವಾಸ, ಜಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದವನೇ, ಆಕಾಶರೂಪ, ಮಹಾರೂಪ, ಧರ್ಮಮಯ, ನೀನು ಮಾರ್ಗವನು. ಈ ದಂಡದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು, ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗು, ಸ್ಥಿರವಾಗು, ಸದಾ ನಿರ್ಮಾತೃನಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡು, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಿಯನಾದವನೇ.' 'ಓಂ, ಬನ್ನಿರಿ ಭಗವಂತನೇ, ಈಶ್ವರನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವ, ಶ್ರೀನಿವಾಸ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವ, ಯಕ್ಷರ ನಿವಾಸ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಿಯ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು, ಶಾಂತಿ, ಶುಭವನ್ನು ಕೊಡು, ಎಲ್ಲಾ ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡು.' ಈ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನೇ, ಧ್ವಜದ ಪಾದದಲ್ಲಿ ದಂಡವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ನಂತರ, ಮಂದಿರದ ಶಿಖರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಬೇಕು; ಯಜಮಾನನು ಪತಾಕೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಮುಂದೆ ಪತಾಕೆ ಬಿದ್ದರೆ, ಯಜಮಾನನು ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಕೋಣದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಲೋಕ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಯಮಲೋಕ, ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೈಋತಲೋಕ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ವರుణಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ದೇವರ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ದೇವರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆ, ಆ ದೇವರ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಲೋಕ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಲೋಕ, ಐಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನ ಲೋಕ, ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು ಆ ದೇವರ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸಿದವನು, ಪರಮ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು, ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರ ಸಮಾನ, ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗೋವಿನಾಧನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಭೋಜಕಾನಯನವರ್ಣನಮ್ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ರೂಪಮೇತತ್ಪುರಾತನಮ್ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನಂ ಚಾಪಿ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ೧ ಸರ್ವಮೇತತ್ತು ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುನಶ್ಚಿನ್ತಾಕುಲಂ ಮನಃ । ದೇವಸ್ಯ ಪರಿಚರ್ಯಾಯಾಃ ಪಾಲನಂ ಕಃ ಕರಿಷ್ಯತಿ । । ೨ ಗುಣಯುಕ್ತಂ ದ್ವಿಜಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸಮರ್ಥಂ ಪರಿಪಾಲನೇ । ಮಮೈವಾನುಗ್ರಹಾದ್ಬ್ರಹ್ಮನ್ದ್ವಿಜಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮರ್ಹಸಿ । । ೩ ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಸಾಮ್ಬೇನ ನಾರದಃ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ತಮ್ । ನ ದ್ವಿಜಾಃ ಪರಿಗೃಹ್ಣನ್ತಿ ದೇವಸ್ಯ ಸ್ವೀಕೃತಂ ಧನಮ್ । । ೪ ವಿದ್ಯತೇ ಹಿ ಧನಂ ಹ್ಯತ್ರ ಗುಣಶ್ಚಾಯಂ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಃ । ದೇವಚರ್ಯಾಗತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕ್ರಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ನ ವಿದ್ಯತೇ । । ೫ ಅವಜ್ಞಯಾ ಚ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯೇ ಕ್ರಿಯಾಂ ಲೋಭಮೋಹಿತಾಃ । ಅಪಾಙ್ಕ್ತೇಯಾ ಭವನ್ತೀಹ ತೇ ವೈ ದೇವಲಕಾ ದ್ವಿಜಾಃ । । ೬ ದೇವಸ್ವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಂ ಚ ಯೋ ಲೋಭಾದುಪಜೀವತಿ । ಸ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ನರೋ ಲೋಕೇ ಗೃಧ್ರೋಚ್ಛಿಷ್ಟೇನ ಜೀವತಿ । । ತತೋ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಕಶ್ಚಿದ್ದೇವಚರ್ಯಾಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ । । ೭ ವಿಧಿಜ್ಞಂ ಜ್ಞಾನವನ್ತಂ ಚ ಪರಿಚರ್ಯಾಕ್ಷಮಂ ತಥಾ । ದೇವ ಏವ ತಮಾಖ್ಯಾತುಂ ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ । । ೮ ಅಥವಾ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಉಗ್ರಸೇನಪುರೋಹಿತಮ್ । ಗತ್ವಾ೧ ಗೌರಮುಖಂ ಪೃಚ್ಛ ಸ ತೇ ಕಾಮಂ ವಿಧಾಸ್ಯತಿ । । ೯ ನಾರದೇನೈವಮುಕ್ತಸ್ತು ಸಾಮ್ಬೋ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಃ । ಸುಖಾಸೀನಂ ಗೃಹೇ ವೀರ ಉಗ್ರಸೇನಪುರೋಹಿತಮ್ । । 1.139.೧೦ ಕೃತಪೂರ್ವಾಹ್ಣಿಕಂ ವೀರ ವಿಪ್ರಂ ಗೌರಮುಖಂ ನೃಪ । ವಿನಯೇನೋಪಸಙ್ಗಮ್ಯ ಸಾಮ್ಬೋ ವಾಕ್ಯಮಥಾಬ್ರವೀತ್ । । ೧೧ ಮಯಾ ಭಾನೋಃ ಪ್ರಸಾದೇನ ಕಾರಿತಂ ವಿಪುಲಂ ಗೃಹಮ್ । ಸಪತ್ನೀಕಂ ಸಸೈನ್ಯಂ ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಸಾರವತ್ಸ್ಥಿತಮ್ । । ೧೨ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಮಿನ್ಮಯಾ ದತ್ತಂ ಕೃತಂ ಮೂರ್ತೇಶ್ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್ । ತಸ್ಮಾದಿಷ್ಟ್ವಾ ವಿಶಿಷ್ಟೇಭ್ಯೋ ದೇಯಂ ದಾನಂ ಮನೋಗತಮ್ । । ೧೩ ತತ್ಸರ್ವಂ ಮಮ ಸಮ್ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಗೃಹಾಣ ತ್ವಂ ಮಹಾಮುನೇ । ಸಾಮ್ಬವಾಕ್ಯಮಿದಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಮಹಾಮುನಿಃ । । ೧೪ ಗೌರಮುಖ ಉವಾಚ ಬ್ರವೀಮ್ಯಹಮಶೇಷೇಣ ಯಥಾವದನುಪೂರ್ವಶಃ । ಅಹಂ ವಿಪ್ರೋ ಭವಾನ್ರಾಜಾ ಸ ಚ ದೇವಪರಿಗ್ರಹಃ । । ಅಪರಸ್ಪರಮೇವಂ ತು ಗ್ರಹಣಂ ಮೇ ವಿರುಧ್ಯತೇ । । ೧೫ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಣೀತಾನಿ ಸ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ದ್ವಿಜಾತಯಃ । ಕುರ್ವಾಣಾ ನ ಪ್ರಹೀಯನ್ತೇ ಅನ್ಯಥಾ ಭಿನ್ನವೃತ್ತಯಃ । । ೧೬ ಕ್ಷಾನ್ತಿರಧ್ಯಾಪನಂ೨ ಜಾಪಃ ಸತ್ಯಂ ಚ ಯದುನನ್ದನ । ಏತಾನಿ ವಿಪ್ರಕರ್ಮಾಣಿ ನ ದೇವಾರ್ಥಪರಿಗ್ರಹಃ
ಸಾಂಬನು ಹೇಳಿದನು: ನಿಮ್ಮ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ಪುರಾತನ ರೂಪ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾಸ್ಕರ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪಡೆದು ಕೂಡ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ—ಈ ದೇವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಯಾರು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ? ಗುಣವಂತನಾದ, ಸಮರ್ಥನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು, ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ದೇವರ ಸೇವೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವವನನ್ನು ನೀವು ವಿವರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸಾಂಬನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಧನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಧನವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯವಿಲ್ಲ; ದೇವರ ಸೇವೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಲೋಭ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ, ಅವಮಾನದಿಂದ, ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು 'ದೇವಲಕ'ರು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಂಕ್ತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವರ ಸ್ವತ್ತು ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಲೋಭದಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸುವವನು ಪಾಪಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಗಿಡುಗನ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವವನಂತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಯಾರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದೇವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದ, ಜ್ಞಾನವಂತನಾದ, ಸೇವೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದವನನ್ನು ದೇವರೇ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಅವನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ಯದುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ, ಉಗ್ರಸೇನನ ಪೂಜಾರಿಯಾದ ಗೌರಮುಖನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಜಾಂಬವತಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಸಾಂಬನು ಗೌರಮುಖನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಅವನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆರಾಮವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗೌರಮುಖನನ್ನು ಸಾಂಬನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ಭಾನು ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ, ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಯ ವಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸು ಮಹಾಮುನಿಯೇ. ಸಾಂಬನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿಯಾದ ಗೌರಮುಖನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ನೀನು ರಾಜನು, ಇದು ದೇವರ ಸ್ವತ್ತು; ಇಂತಹ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ವೀಕಾರ ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಅವರ ಧರ್ಮವೇ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಮೆ, ಪಾಠ, ಜಪ, ಸತ್ಯ—ಇವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು, ದೇವರ ದಾನ ಸ್ವೀಕಾರವಲ್ಲ.