ಅಶ್ವಿನೌ ತೌ ತತೋ ಜ್ಞೇಯೌ ದಂಡನಾಯಕಪಿಂಗಲೌ
ಆದುದರಿಂದ, ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನರು ದಂಡನಾಯಕ ಮತ್ತು ಪಿಂಗಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ರೇವತಶ್ಚೈವ ದಿಂಡಿಶ್ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಪ್ರವರಾ ಮಯಾ
ರೇವತ ಮತ್ತು ಡಿಂಡಿ—ಈ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.
ಇತ್ಯೇಭಿರ್ನಾಮಭಿಸ್ತ್ವನ್ಯೇ ದಾನವಾನಾಂ ಜಿಘಾಂಸಯಾ
ಈ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕ, ಇತರರು ದಾನವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ,
ಸರೂಪಾಶ್ಚಾನ್ಯರೂಪಾಶ್ಚ ವಿರೂಪಾಃ ಕಾಮರೂಪಿಣಃ
ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವವರೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪದವರೂ, ವಿಕೃತರೂಪಿಗಳೂ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುವವರೂ ಇದ್ದರು.
ಧಾತುರ್ದಿವಿತಿ ವೈ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಕ್ರೀಡಾಯಾಂ ಸ ತು ಉಚ್ಯತೇ
'ದಿವ್' ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಆಟವಾಡುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಋಚೋ ಯಜೂಂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನೀಹ ವೈ ಮಯಾ
ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದಗಳು,
ತೇ ಶ್ರುತ್ವಾರಾಧ್ಯ ದೇವೇಶಂ ಸಂಸಿದ್ಧಾ ದಿವಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ ।। 1.124.
ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅವರು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಂವಾದೇ ಪ್ರವರವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯುತ್ತರಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಇಂತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ 'ಪ್ರವರವರ್ಣನ' ಎಂಬ ಶತಚತುರ್ವಿಂಶತಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯ.
ತದುಚ್ಯತೇ ಕಿಮಾತ್ಮಾ ಚ ಕಥಂಭೂತಶ್ಚ ಕಥ್ಯತಾಮ್
ಈಗ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಆತ್ಮ ಎಂದರೇನು? ಅದು ಹೇಗಿದೆ? ವಿವರಿಸಿ.
ಯದಾತ್ಮಕಂ ಹಿ ಯತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯಥಾ ವಸಂತಿ ದೇವತಾಃ
ಯಾವುದನ್ನು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು,
ಪುರಸ್ತಾಚ್ಚ ಚತುಃಶೃಂಗಂ ತದ್ವ್ಯೋಮಾಯತನಂ ರವೇಃ
ಮುಂದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ನಾಲ್ಕು ಶಿಖರಗಳಿರುವ ನಿವಾಸವನ್ನು,
ಗೈರಿಕಾರ್ಣವಸಂಭೂತಂ ಯದಂತರ್ಗರ್ಭಮಾಶ್ರಿತಮ್
ಅದು ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಒಳಗೆ ಅಂತರಂಗವಾಗಿ ಅಡಗಿದೆ.
ವರುಣಸ್ಯ ಯಥಾ ಪಾಶೋ ಹುಙ್ಕಾರೋ ವೇಧಸೋ ಯಥಾ
ಹೇಗೆ ವರಣನ ಪಾಶ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ 'ಹುಂ' ಧ್ವನಿ,
ಇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಚ ಯಥಾ ವಜ್ರಂ ತಥಾ ವ್ಯೋಮ ರವೇಃ ಸ್ಮೃತಮ್
ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಆಕಾಶವೂ ಹಾಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಹರಶ್ಚ ವರ್ಷಶುದ್ಧಶ್ಚ ತ್ರ್ಯಂಬಕಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ಈಶ್ವರೋ ಭುವನಶ್ಚೈತೇ ರುದ್ರಾ ಏಕಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಹರ, ವರ್ಷಶುದ್ಧ, ತ್ರ್ಯಂಬಕ, ಅಪರಾಜಿತ, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಭುವನ—ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಜನರನ್ನು ರುದ್ರರು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದಿತ್ಯಾನಾಂ ಚ ನಾಮಾನಿ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚಕ್ರಸ್ಯ ದೀಯತಾಮ್
ಆದಿತ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.
ವಿವಸ್ವಾನ್ತ್ಸವಿತಾ ಚೈವ ಪೂಷಾ ತ್ವಷ್ಟಾ ತಥೈವ ಚ
ವಿವಸ್ವಾನ್, ಸವಿತೃ, ಪೂಷನ್ ಮತ್ತು ತ್ವಷ್ಟಾ ಕೂಡ ನೀನೇ.
ಪಾರಾವತಾಸ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇ ತೇ ಹ್ಯಾಸಂಸ್ತುಷಿತೈಃ ಸಹ । । ೧೪ ಸಾಧ್ಯಾನ್ದೇವಾನ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಾಮತಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ । ಮನೋಽನುಮನ್ತಾ ಪ್ರಾಣಶ್ಚ ನರೋ ನಾರಾಯಣಸ್ತಥಾ । । ೧೫ ವೃತ್ತಿಲಮ್ಬೋ ಮನುಶ್ಚೈವ ಸಮೋ೪ ಧರ್ಮಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ । ವಿತ್ತಸ್ವಾಮೀ ಪ್ರಭುಶ್ಚೈವ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವಾದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೧೬ ಏತೇ ಯಜ್ಞಭುಜೋ ದೇವಾಃ ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ಪೂಜಿತಾಃ । ಆದಿತ್ಯಾಮೇವ ತೇ ಧೀರ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯಾತ್ಮಜಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೭ ವಿಶ್ವೇ ಚ ವಸವಃ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧರ್ಮಸೂನವಃ । ಏವಂ ಧರ್ಮಸುತಃ ಸೋಮಸ್ತೃತೀಯೋ ವಸುರಿಷ್ಯತೇ । । ೧೮ ಧರ್ಮೋಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರಃ ಪುರಾಣೇ ನಿಶ್ಚಯಂ ಗತಃ । ಅಥ ಚೇನ್ದ್ರಾನ್ವಸೂಂಶ್ಚೈವ ನಾಮಭಿಶ್ಚ ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೧೯ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೋ ಮನುಃ ಪೂರ್ವಃ ತತಃ ಸ್ವಾರೋಚಿಷಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಉತ್ತಮಸ್ತಾಮಸಶ್ಚೈವ ರೈವತಶ್ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ತಥಾ । । 1.125.೨೦ ಇತ್ಯೇತೇ ಷಡತಿಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಸಪ್ತಮಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತೋ ಮನುಃ । ವೈವಸ್ವತೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಭವಿಷ್ಯಾಃ ಸಪ್ತ ಚಾಪರೇ । । ೨೧ ಏಷಾಮಾದ್ಯೋರ್ಕಸಾವರ್ಣಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಸಾವರ್ಣಿರೇವ ಚ । ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಭವಸಾವರ್ಣಿರ್ಧರ್ಮಸಾವರ್ಣಿರಿತ್ಯುತ । । ೨೨ ಪಞ್ಚಮೋ ದಕ್ಷಸಾವರ್ಣಿಃ ಸಾವರ್ಣಿಃ೫ ಪಞ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ । ರೌಚ್ಯೋ ಭೌವ್ಯಶ್ಚ ದ್ವಾವನ್ಯಾವಿತ್ಯೇತೇ ಮನವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೨೩ ಇನ್ದ್ರಸ್ತು ವಿಷ್ಣುಭುಗ್ಜ್ಞೇಯೋ ವಿದ್ಯುತಿಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । ವಿಭುಃ ಪ್ರಭುಶ್ಚೈವ ಶಿಖೀ ತಥೈವ ಚ ಮನೋಜವಃ । । ೨೪ ಓಜಸ್ವೀ ಸಾಮ್ಪ್ರತಿಸ್ವಿನ್ದ್ರೋ ಬಲಿರ್ಭಾವ್ಯಸ್ತತಃ ಪರಮ್ । ಅದ್ಭುತಸ್ತ್ರಿದಿವಶ್ಚೈವ ದಶಮಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರ ಉಚ್ಯತೇ । । ೨೫ ಸುಸಾತ್ತ್ವಿಕಶ್ಚ೧ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ಶತಧಾಮಾ೨ ದಿವಸ್ಪತಿಃ । ಇತಿ ಭೂತಾ ಭವಿಷ್ಯಾಶ್ಚ ಇನ್ದ್ರಾ ಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚತುರ್ದಶ । । ೨೬ ಕಶ್ಯಪೋಽತ್ರಿರ್ವಶಿಷ್ಠಶ್ಚ ಭರದ್ವಾಜಶ್ಚ ಗೌತಮಃ । ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಜಮದಗ್ನಿಃ ಸಪ್ತೈತೇ ಋಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೨೭ ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮರುತೋಽಗ್ನಿಪರಿಗ್ರಹಾನ್ । ಪ್ರವಹೋಥಾವಹಶ್ಚೈವ ಉದ್ವಹಃ ಸಂವಹಸ್ತಥಾ । । ೨೮ ವಿವಹೋ ನಿವಹಶ್ಚೈವ ಪರಿವಾಹಸ್ತಥೈವ ಚ । ಅನ್ತರಿಕ್ಷಚರಾ೩ ಹ್ಯೇತೇ ಪೃಥಙ್ಮಾರ್ಗವಿಸಾರಿಣಃ । । ೨೯ ಸೂರ್ಯೋಽಗ್ನಿಶ್ಚ ಶುಚಿರ್ನಾಮ್ನಾ ವೈದ್ಯುತಃ ಪಾವಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ನಿರ್ಮನ್ಥಃ ಪವಮಾನೋಽಗ್ನಿಸ್ತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಇಮೇಗ್ನಯಃ । । 1.125.೩೦ ಅಗ್ನೀನಾಂ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಥೈವ ತು । ಮರುತಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತಸಪ್ತಕಾಃ । । ೩೧ ಋತುಃ ಸಂವತ್ಸರೋಽಹ್ಯಗ್ನಿರ್ಋತವಸ್ತಸ್ಯ ಜಜ್ಞಿರೇ । ಋತುಪುತ್ರಾಶ್ಚ ವೈ ಪಞ್ಚ ಇತಿ ಸರ್ಗಃ ಸನಾತನಃ । । ೩೨ ಸಂವತ್ಸರಸ್ತು ಪ್ರಥಮೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪರಿವತ್ಸರಃ । ಇದ್ವತ್ಸರಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ಚತುರ್ಥಸ್ತ್ವನುವತ್ಸರಃ । । ೩೩ ಪಞ್ಚಮೋ ವತ್ಸರಸ್ತೇಷಾಮಿತ್ಯೇವಂ ಪಞ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ । ತೇಷು ಸಂವತ್ಸರೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯಸ್ತು ಪರಿವತ್ಸರಃ । । ೩೪ ಸೋಮ ಇದ್ವತ್ಸರಸ್ತೇಷಾಂ ವಾಯುಶ್ಚೈವಾನುವತ್ಸರಃ । ರುದ್ರಸ್ತು ವತ್ಸರೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪಞ್ಚೈತಾ ' ಯುಗದೇವತಾಃ । । ೩೫ ಆರ್ತವಾ ಪಿತರೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಯೇ ಜಾತಾಃ ಋತುಸೂನವಃ । ಪಿತಾಮಹಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಪಞ್ಚಾಬ್ದಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಾಃ । । ೩೬ ಸೌಮ್ಯಾ ಬರ್ಹಿಷದಶ್ಚೈವ ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಶ್ಚ ಯೇ ತ್ರಯಃ । ಏತೇ ವೈ ಪಿತರಸ್ತೇಷಾಂ ಯೇ ಜೀವತ್ಪಿತೃಕಾ ನರಾಃ । । ೩೭ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚೈವ ಸೋಮಶ್ಚ ಲೋಹಿತಾಙ್ಗೋ ಬುಧಸ್ತಥಾ । ಬೃಹಸ್ಪತಿಶ್ಚ ಶುಕ್ರಶ್ಚ ತಥಾ ಹೇಲಿಸುತಶ್ಚ ಯಃ । । ೩೮ ಉಪರಾಗಃ ಶಿಖೀ ಚೋಭೌ ನವೈತೇ ನು ಗ್ರಹಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸ್ಯ ತ್ವಿಮೇ ನಿತ್ಯಂ ಭಾವಾಭಾವನಿವೇದಕಾಃ । । ೩೯ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚೈವ ಸೋಮಶ್ಚ ದ್ವಾವೇತೌ ಮಣ್ಡಲಗ್ರಹೌ । ರಾಹುಶ್ಛಾಯಾಗ್ರಹಸ್ತೇಷಾಂ ಶೇಷಾಸ್ತಾರಾ ಗ್ರಹಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ।1.125.೪ ೦ ನಕ್ಷತ್ರಾಧಿಪತಿಃ ಸೋಮೋ ಗ್ರಹರಾಜೋ ದಿವಾಕರಃ । ಪಠ್ಯತೇ ಚಾಗ್ನಿರಾದಿತ್ಯ ಉದಕಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೪೧ ಆದಿತ್ಯಃ ಪಠ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಷ್ಣುಸ್ತೇಷಾಂ ತು ಚನ್ದ್ರಮಾಃ । ಮಹೇಶ್ವರಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತೃತೀಯಸ್ತಾರಕಗ್ರಹಃ । । ೪೨ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ಸುತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಸೋಮೋ ಧರ್ಮಸುತಃ ಸ್ಮೃತಃ । ದೇವಾಸುರಗುರೂ ದ್ವೌ ತು ನಾಮತಸ್ತೌ೧ ಮಹಾಗ್ರಹೌ । । ೪೩ ಪ್ರಜಾಪತಿಸುತಾವೇತಾವುಭೌ ಶುಕ್ರಬೃಹಸ್ಪತೀ । ಬುಧಃ ಸೋಮಾತ್ಮಜಃ ಶ್ರೀಮಾಞ್ಛನೀ ರವಿಸುತಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೪೪ ಸಿಂಹಿಕಾಯಾಃ ಸುತೋ ರಾಹುಃ ಕೇತುಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಹಿ ಅಧಸ್ತಾಚ್ಚರತೇ ರವಿಃ । । ೪೫ ತತೋ ದೂರಂ ಸ್ಮೃತಂ ತಾವದ್ವಿಧೋರ್ನಕ್ಷತ್ರಮಣ್ಡಲಮ್ । ನಕ್ಷತ್ರೇಭ್ಯಃ ಕುಜಬುಧೌ ಶ್ವೇತಾಹ್ವಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । । ೪೬ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಹೇಶ್ವರಶ್ಚೋರ್ದ್ಧ್ವಂ ಧಿಷಣಸ್ತದನನ್ತರಮ್ । ಕೃಷ್ಣಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ತತಸ್ತಸ್ಮಾದಥ ಚಿತ್ರಶಿಖಣ್ಡಿಜಃ । । ೪೭ ಏಷಾಮೇವ ಕ್ರಮಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಸಕ್ತಂ ತ್ರಿದಿವಂ ಧ್ರುವೇ । ಆದಿತ್ಯನಿಲಯೋ ರಾಹುಃ ಕದಾಚಿತ್ಸೋಮಮಾರ್ಗಗಃ । । ೪೮ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಸಂಸ್ಥಸ್ತು೧ ಶಿಖೀ ಸರ್ಪತಿ ಸರ್ವದಾ । ನವಯೋಜನಸಾಹಸ್ರೋ ವಿಸ್ತಾರೋ ಭಾರ್ಗವಸ್ಯ೨ ತು । । ೪೯ ದ್ವಿಗುಣಃ ಸೂರ್ಯವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಿಸ್ತಾರಃ ಶನಿನಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತ್ರಿಗುಣಂ೩ ಮಂಡಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ ನಾಕ್ಷತ್ರಂ ವಿಸ್ತರಾದ್ವಿಧೋಃ । । 1.125.೫೦ ನಕ್ಷತ್ರಮಣ್ಡಲಾತ್ತತ್ರ ಪಾದಹೀನೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಬೃಹಸ್ಪತೇಃ ಪಾದಹೀನಃ ಶುಕ್ರೋಙ್ಗಾರಕ ಏವ ಹಿ । । ೫೧ ವಿಸ್ತಾರೋ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ತು ಪಾದಹೀನಸ್ತಯೋರ್ಬುಧಃ । ಬುಧತುಲ್ಯಾನಿ ಋಕ್ಷಾಣಿ ಸರ್ವಋಕ್ಷಾಣಿ ಯಾನಿ ತು । । ೫೨ ಯೋಜನಾನ್ಯರ್ಧಮಾತ್ರಾಣಿ ತೇಭ್ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ರಾಹುಃ ಸೂರ್ಯಪ್ರಮಾಣಶ್ಚ ಕದಾಚಿತ್ಸೋಮಸನ್ನಿಭಃ । । ೫೩ ನಕ್ಷತ್ರಗ್ರಹಮಾನಸ್ತು೧ ಕೇತುಸ್ತ್ವನಿಯತಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅವಿಜ್ಞಾತಗತಿಶ್ಚೈವ ಚಞ್ಚಲತ್ವನ್ನರಾಧಿಪ । । ೫೪ ತಥಾಲಕ್ಷಿತರೂಪಸ್ತು ಬಹುರೂಪಧರೋ ಹಿ ಸಃ । ಭೂರ್ಲೋಕಃ ಪೃಥಿವೀ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಭುವಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೫೫ ಸ್ವರ್ಲೋಕಸ್ತ್ರಿದಿವಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಶೇಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಭೂಪತಿಸ್ತು ಸದಾ ತ್ವಗ್ನಿಸ್ತೇನಾಸೌ ಭೂಪತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೫೬ ವಾಯುರ್ನಭಸ್ಪತಿಸ್ತೇನ ತಥಾ ಸೂರ್ಯೋ ದಿವಸ್ಪತಿಃ । ಗನ್ಧರ್ವಾಪ್ಸರಸಶ್ಚೈವ ಗುಹ್ಯಕಾಃ ಸಿದ್ಧರಾಕ್ಷಸಾಃ । ।೫೭ ಭೂರ್ಲೋಕವಾಸಿನಃ ಸರ್ವೇ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಚರಾಞ್ಛೃಣು । ಮರುತಃ ಸಪ್ತಮಸ್ಕಂಧೇ ರುದ್ರಾಸ್ತತ್ರೈವ ಚಾಶ್ವಿನೌ । ।೫೮ ಆದಿತ್ಯಾ ವಸವಃ ಸರ್ವೇ ತಥೈವ ಚ ಗವಾಂ ಗಣಾಃ । ಚತುರ್ಥೇ ತು ಮಹರ್ಲೋಕೇ ವಸನ್ತೇ ಕಲ್ಪವಾಸಿನಃ । ।೫ ೯ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಿಭಿಃ ಸರ್ವೇಃ ಸಹಿತಾಃ ಕುರುನನ್ದನ । ಜನಲೋಕೇ ಪಞ್ಚಮೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಭೂಮಿದಾಃ ಸದಾ । । 1.125.೬೦ ಋತುಃ ಸನತ್ಕುಮಾರಾದ್ಯಾ ವೈರಾಜಭ್ರ ತಥಾಶ್ರಯಾಃ । ಸತ್ಯಸ್ತು ಸಪ್ತಮೇ ಲೋಕೇ ಹ್ಯಪುನರ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿನಾಮ್ । । ೬೧ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತೋ ಹ್ಯಪ್ರತೀಘಾತಲಕ್ಷಣಃ । ಇತಿಹಾಸವಿದೋ ಯತ್ರ ಕ್ರೀಡನ್ತೇ ಕುರುನನ್ದನ । । ೬೨ ಶೃಣ್ವನ್ತಿ ಚ ಪುರಾಣಾನಿ ಯೇ ಸದಾ ಭೀಮನಂದನ । ಮಹೀತಲಾತ್ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಶತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದಿವಾಕರಃ । । ೬೩ ಶತಯೋಜನಕೋಟ್ಯಸ್ತು೧ ಭೂಮೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಧ್ರುವಃ ಸ್ಥಿತಃ । ತತೋ ವಿಂಶತಿಲಕ್ಷಸ್ತು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೋತ್ಸೇಧ ಉಚ್ಯತೇ । । ೬೪ ದ್ವಿಗುಣೈಸ್ತು ಸಹಸ್ರೈಸ್ತು ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತೇಷು ಚ । ಲೋಕಾಂತರಮಥೋ ಚೈವಂ ಧ್ರುವಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವಿಧೀಯತೇ । । ೬೫ ದೇವದಾನವಗನ್ಧರ್ವಾ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪನ್ನಗಾಃ । ಭೂತಾ ವಿದ್ಯಾಧರಾಶ್ಚೈವ ಅಷ್ಟೌ ತೇ ದೇವಯೋನಯಃ । । ೬೬ ಯಸ್ಮಿನ್ವ್ಯೋಮ್ನಿ ತ್ವಿಮೇ ಲೋಕಾಃ ಸಪ್ತ ವೈ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ । ಮರುತಃ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಗ್ನಯೋ ಗ್ರಹಾಃ । । ೬೭ ಯಾಸ್ತ್ವಪ್ಯೇತಾಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ಮಯಾಷ್ಟೌ ದೇವಯೋನಯಃ । ಮೂರ್ತಾಶ್ಚಾಮೂರ್ತಯಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಾಸ್ತಾ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ । । ೬ ೮ ಏವಂವಿಧಮಿದಂ ವ್ಯೋಮ ಸರ್ವವ್ಯೋಮಮಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸರ್ವದೇವಮಯಂ ಚೈವ ಸರ್ವಗ್ರಹಮಯಂ ತಥಾ । । ೬೯ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋ ಹ್ಯರ್ಚಯೇದ್ವ್ಯೋಮ ತೇನ ಸರ್ವೇಽರ್ಚಿತಾಃ ಸುರಾಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನೇನ ಶುಭಾರ್ಥೀ ವ್ಯೋಮ ಚಾರ್ಚಯೇತ್ । । 1.125.೭೦ ಯಸ್ತ್ವರ್ಚತೇ ಸದಾ ವ್ಯೋಮ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶ್ರದ್ಧಾಸಮನ್ವಿತಃ । ವೃಷಧ್ವಜಸದೋ ರಾಜನ್ಸ ಗಚ್ಛೇನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೭೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ವ್ಯೋಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೇ ಭುವನಕೋಶವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಪಾರಾವತರು ಮತ್ತು ಇತರರು ತುಷಿತರು ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದರು. ಈಗ ನಾನು ಸಾಧ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.
ವ್ಯೋಮಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಆಕಾಶಂ ಖಂ ದಿಶೋ ವ್ಯೋಮ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಂ ನಭೋಽಮ್ಬರಮ್ । ಪುಷ್ಕರಂ ಗಗನಂ ಮೇರುರ್ವಿಪುಲಂ ಚ ಬಿಲಂ ತಥಾ । । ೧ ಆಪೋಛಿದ್ರಂ ತಥಾ ಶೂನ್ಯಂ ತಮೋ ವೈ ರೋದಸೀ ತಥಾ । ನಾಮಾನ್ಯೇತಾನಿ ತೇ ವ್ಯೋಮ್ನಃ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಮಹೀಪತೇ । । ೨ ಲವಣಕ್ಷೀರದಧ್ಯಮ್ಲಘೃತಮಧ್ವಿಕ್ಷವಸ್ತಥಾ । ಸ್ವಾದೂದಕಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಸಮುದ್ರಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೩ ಹಿಮವಾನ್ಹೇಮಕೂಟಶ್ಚ ನಿಷಧೋ ನೀಲ ಏವ ಚ । ಶ್ವೇತಶ್ಚ ಶೃಙ್ಗವಾಂಶ್ಚೈವ ಷಡೇತೇ ವರ್ಷಪರ್ವತಾಃ । ।೪ ಮಧ್ಯಸಂಸ್ಥಸ್ತಥೈತೇಷಾಂ ಮಹಾರಾಜತಪರ್ವತಃ । ಮಾಹೇನ್ದ್ರೀ ಚಾಪ್ಯಥಾಗ್ನೇಯೀ ಯಾಮ್ಯಾ ಚ ನೈರ್ಋತೀ ತಥಾ । । ೫ ವಾರುಣೀ ಚಾಥ ವಾಯವ್ಯಾ ಸೌಮ್ಯೈಶಾನೀ ತಥೈವ ಚ । ಏತಾಃ ಪುರ್ಯಸ್ತು ದೇವಾನಾಂ ತಥೋಪರಿ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । । ೬ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತು ಸ್ಥಿತೋ ವೀರ ಲೋಕಾಲೋಕಸ್ತು ಪರ್ವತಃ । ತತಶ್ಚಣ್ಡಕಪಾಲಂ ತು ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪರತಸ್ತು ಯಃ । । ೭ ತತೋಽಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ತತೋ ಭೂತಾದಿರುಚ್ಯತೇ । ತತೋ ಮಹಾನಹಙ್ಕಾರಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಸ್ತತಃ । । ೮ ಪುರುಷಾದೀಶ್ವರೋ ಶ್ರೇಯ ಈಶ್ವರೇಣಾವ್ರೃತಂ ಜಗತ್ । ಈಶ್ವರೋ ಭಗವನ್ಭಾನುಸ್ತೇನೇದಂ ಪೂರಿತಂ ಜಗತ್ । । ೯ ಸಹಸ್ರಾಂಶುರ್ಮಹಾತೇಜಾಶ್ಚತುರ್ಬಾಹುರ್ಮಹಾಬಲಃ । ಊರ್ಧ್ವಮಪ್ಯಥ ಲೋಕಾಸ್ತು ಪ್ರಾಙ್ಮಯಾ ಯೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । । 1.126.೧೦ ಭೂಯಸ್ತಾನ್ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅಣ್ಡಾವರಣಕಾರಕಾನ್ । ಭೂರ್ಲೋಕಸ್ತುಭುವರ್ಲೋಕಸ್ತೃತೀಯಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । । ೧೧ ಮಹರ್ಜನಸ್ತಪಃ ಸತ್ಯಃ ಸಪ್ತಲೋಕಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । ೧ತತಸ್ತವಂಡಕಪಾಲಂ ತು ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪರಸ್ತಪಃ । । ೧೨ ತತೋಽಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ತತೋ ಭೂತಾದಿರುಚ್ಯತೇ । ತತೋ ಮಹಾನ್ಪ್ರಧಾನಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಸ್ತತಃ । । ೧೩ ಪುರುಷಾದೀಶ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಈಶ್ವರೇಣಾವೃತಂ ಜಗತ್ । ಭೂಮೇರಧಸ್ತಾತ್ಸಪ್ತೈವ ಲೋಕಾನಭಿಮತಾಞ್ಛೃಣು । । ೧೪ ತಲಂ ಸುತಲಪಾತಾಲೇ ತಲಾತಲಂ ತಥಾತಲಮ್ । ವಿತಲಂ ಚ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಪ್ತಮಂ ಚ ರಸಾತಲಮ್ । । ೧೫ ತತೋಽಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ತತೋ ಭೂತಾದಿರುಚ್ಯತೇ । ತತೋ ಮಹಾನ್ಪ್ರಧಾನಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಸ್ತತಃ । । ೧೬ ಪುರುಷಾದೀಶ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಈಶ್ವರೇಣಾವೃತಂ ಜಗತ್ । ಏವಂ ಮೇರೋಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । । ೧೭ ಚತುರಸ್ರಶ್ಚತುಃ ಶೃಂಗಃ ಸ ಮೇರುಃ ಕಾಞ್ಚನಃ ಶುಭಃ । ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತೋ ಮಧ್ಯೇ ಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವಸೇವಿತಃ । । ೧೮ ಚತುರ್ಭಿಃ ಕಾಞ್ಚನೈಃ ಶೃಂಗೈರ್ದಿವ್ಯೈರ್ದಿವಮಿವೋಲ್ಲಿಖನ್ । ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಚತುರಾಶೀತಿರುಚ್ಛ್ರಿತಃ । । ೧೯ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಷೋಡಶಾಧಸ್ತಾದಷ್ಟವಿಂಶತಿವಿಸ್ತೃತಃ । ವಿಸ್ತಾರಸ್ತ್ರಿಗುಣಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ । । 1.126.೨೦ ತಸ್ಯ ಸೌಮನಸಂ ನಾಮ ಶೃಂಗಮೇಕಂ ತು ಕಾಞ್ಚನಮ್ । ದ್ವಿತೀಯಂ ಪದ್ಮರಾಗಾಭಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕಂ ನಾಮ ನಾಮತಃ । । ೨೧ ತೃತೀಯಂ ನಾಮತಶ್ಚಿತ್ರಂ ಸರ್ವದೇವಮಯಂ ಶುಭಮ್ । ಚತುರ್ಥಂ ರಾಜತಂ ಶುಕ್ಲಂ ಚನ್ದ್ರೌಜಸ್ಕಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೨೨ ಯತ್ತು ಸೌಮನಸಂ ನಾಮ ಶೃಂಗಂ ಗಾಙ್ಗೇಯಮುಚ್ಯತೇ । ತದೇವ ಚೋದಯೋ ನಾಮ್ನಾ ಯತ್ರೋದ್ಯನ್ದೃಶ್ಯತೇ ರವಿಃ । । ೨೩ ಉತ್ತರೇಣ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪಂ ದಿವಾಕರಃ । ದೃಶ್ಯೋ ಭವತಿ ಭೂತಾನಾಂ ಶಿಖರಂ ಚ ಸಮಾಸ್ಥಿತಃ । । ೨೪ ಕಾಞ್ಚನಸ್ಯ ಚ ಶೈಲಸ್ಯ ತೇಜಸಾರ್ಕಸ್ಯ ಚಾಹೃತೇ । ಉಭೇ ಸನ್ಧ್ಯೇ ಪ್ರಕಾಶೇತೇ ಆತಾಮ್ರೇ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮೇ । । ೨೫ ಶೃಂಗೇ ಸೌಮನಸೇ ಸೂರ್ಯ ಉತ್ತಿಷ್ಠತ್ಯುತ್ತರಾಯಣೇ । ಜ್ಯೋತಿಷೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಚಾಪಿ ವಿಷುವೇ ಮಧ್ಯತಸ್ತಯೋಃ । । ೨೬ ಈಶೇನ್ದ್ರೋದ್ರಿಶ್ಚ ಐಶಾನ್ಯಾಂ ತತ್ರಾಗ್ನಿಃ ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣೇ । ನೈರ್ಋತೇಽಪಿ ತತೋ ಜ್ಞೇಯೋ ವಾಯವ್ಯೇ ಮರುತಸ್ತಥಾ । । ೨೭ ಮಧ್ಯೇ ತು ಕಂಜಜಃ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಗ್ರಹಾ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ಚೈವ ಹಿ । ಆದಿತ್ಯಸ್ತೇನ ರೂಪೇಣ ತಸ್ಮಿನ್ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ । । ೨೮ ಇದಂ ದೇವಮಯಂ ವ್ಯೋಮ ತಥಾ ಲೋಕಮಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಪೂರ್ವಕೋಣಸ್ಥಿತೇ ಶೃಂಗೇ ಸ್ಥಿತಃ ಶುಕ್ರೋ ಮಹೀಪತೇ । । ೨೯ ಹೇಲಿಜಶ್ಚಾಪರೇ ಜ್ಞೇಯೋ ಧನನಾಥಸ್ತಥಾಪರೇ । ಸೋಮಶ್ಚಾಪಿ ಚತುರ್ಥೇ ತು ಸ್ಥಿತಃ ಶೃಂಗೇ ಜನಾಧಿಪ । । 1.126.೩೦ ಮಧ್ಯೇ ಕೇಶಾಸ್ಥಿತೋ ರಾಜನ್ಹುಙ್ಕಾರಶ್ಚ ಪಿನಾಕಿನಃ । ಶೃಂಗೇ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇ ರಾಜನ್ಸ್ಥಿತೋ ದೇವೋ ವಿಧುಕ್ಷಯೇ
ಆಕಾಶ, ಖ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ವ್ಯೋಮ, ಅಂತarikṣ, ನಭೋ, ಅಂಬರ, ಪುಷ್ಕರ, ಗಗನ, ಮೆರು, ವಿಪುಲ, ಬಿಲ — ಇವೆಲ್ಲ ಆಕಾಶದ ಹೆಸರುಗಳು ಎಂದು ಮಹಾರಾಜನೇ, ನಾನಿನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಜಲದ ರಂಧ್ರ, ಶೂನ್ಯ, ತಮಸ್ಸು, ರೋದಸಿ — ಇವುಗಳೂ ಆಕಾಶದ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು — ಉಪ್ಪಿನ, ಹಾಲಿನ, ಮೊಸರಿನ, ತುಪ್ಪದ, ಜೇನು, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ನೀರಿನವು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಿಮವಂತ, ಹೇಮಕೂಟ, ನಿಷಧ, ನೀಲ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶೃಂಗವಾನ್ — ಇವು ಆರು ವರ್ಷಪರ್ವತಗಳು. ಇವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜತಪರ್ವತವಿದೆ. ಮಾಹೇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಯ, ಯಾಮ್ಯ, ನೈರೃತ, ವಾರುಣ, ವಾಯವ್ಯ, ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶಾನ್ಯ — ಈ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳ ಪುರಿಗಳು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಲೋಕ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಚಂಡಕಪಾಲ ಪರ್ವತ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರ್ವತ ಇದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹಾನ್, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ. ಪುರುಷನಿಂದ ಈಶ್ವರನು, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈಶ್ವರನೇ ಭಗವಂತನು, ಭಾನುಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ತುಂಬಿದ್ದಾನೆ. ಸಹಸ್ರ ಕಿರಣಗಳ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಭಾನು, ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಆಂಡದ ಆವರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭೂಲೋಕ, ಭುವರ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಮಹರ್ಲೋಕ, ಜನಲೋಕ, ತಪೋಲೋಕ, ಸತ್ಯಲೋಕ — ಈ ಏಳು ಲೋಕಗಳು. ಆಂಡದ ಮೇಲೆ ಚಂಡಕಪಾಲ ಪರ್ವತ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹಾನ್, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ಪುರುಷನಿಂದ ಈಶ್ವರ, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಲೋಕಗಳಿವೆ — ತಲ, ಸುತಲ, ಪಾತಾಳ, ತಲಾತಲ, ತಥಾತಲ, ವಿತಲ ಮತ್ತು ರಸಾತಲ. ಮತ್ತೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹಾನ್, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ಪುರುಷನಿಂದ ಈಶ್ವರ, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೆರುಪರ್ವತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಚತುಷ್ಕೋಣ, ನಾಲ್ಕು ಶೃಂಗಗಳಿರುವ, ಬಂಗಾರದಂತಹ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಮೆರುಪರ್ವತ ಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ದಿವ್ಯ ಬಂಗಾರದ ಶೃಂಗಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ತಲುಪುವಂತೆ ಮೆರುಪರ್ವತ ಇದೆ. ಅದು ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿನಾರು ಯೋಜನ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಹೋಗಿದೆ, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಯೋಜನ ಅಗಲವಿದೆ. ಅದರ ಅಗಲ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಶೃಂಗವನ್ನು ಸೌಮನಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಬಂಗಾರದಂತಿದೆ. ಎರಡನೇದು ಪದ್ಮರಾಗದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಮೂರನೇದು ಚಿತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಇರುವ ಪವಿತ್ರ ಶೃಂಗ. ನಾಲ್ಕನೇದು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತಹ, ಶುಭ್ರವಾದ, ಚಂದ್ರದ ಪ್ರಭೆಯಂತಹ ರಾಜತ ಶೃಂಗ. ಸೌಮನಸ ಶೃಂಗವನ್ನು ಗಾಂಗೆಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಉದಯ ಶೃಂಗ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದಿಂದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ಭೂತಗಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಆ ಶೃಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಗಾರದ ಪರ್ವತದ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸು ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಸೌಮನಸ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ. ಐಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ, ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ನೈರೃತ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಾಯು, ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಾರುತ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಮಲದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಗ್ರಹಗಳು, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದವೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯನು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಆಕಾಶ ದೇವತೆಗಳ ಆಕಾಶ, ಲೋಕಗಳ ಆಕಾಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವಕೋಣದ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆ ಶೃಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಲಿಜ, ಧನನಾಥ, ನಾಲ್ಕನೇ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನು, ಪಿನಾಕಿಯ ಹುಂಕಾರವೂ ಇದೆ. ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆ ಇದ್ದಾನೆ.
೩೧ ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾದೇವೋ ಗೋಪತಿರ್ಲೋಕಪೂಜಿತಃ । ಪೂರ್ವಾಗ್ನೇಯೀಸ್ಥಿತೇ ಶೃಂಗೇ ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ಶಾಣ್ಡಿಲಃ ಸುತಃ । । ೩೨ ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಕೀನಾಶೋ ಹೇಲಿನನ್ದನಃ । ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ನೈರ್ಋತೇ ಶೃಂಗೇ ವಿರೂಪಾಕ್ಷೋ ಮಹಾಬಲಃ । । ೩೩ ತಸ್ಮಾದನನ್ತರೋ ದೇವಃ ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ಯಾದಸಾಂ ಪತಿಃ । ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾತೇಜಾ ವೀರ ಮಿತ್ರೋ ಮಹಾಬಲಃ । । ೩೪ ವಾಯವ್ಯಂ ಶೃಂಗಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವದೇವನಮಸ್ಕೃತಮ್ । ತತಃ ಸ್ಥಿತೋ ದಶಬಲೋ ನರಮಾರುಹ್ಯ ಭಾರತ । । ೩೫ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ದೇವೋ ಹ್ಯನನ್ತಶ್ಚಾಧ ಏವ ಹಿ । ಉಪೇನ್ದ್ರಶಙ್ಕರೌ ದೇವೌ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನ್ತೇ ಸಮಾಸ್ಥಿತೌ । । ೩೬ ಏಷ ಮೇರುಸ್ತಥಾ ವ್ಯೋಮ ಏಷ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಪಠ್ಯತೇ । ಸರ್ವದೇವಮಯಶ್ಚಾಯಂ ಮೇರುರ್ವ್ಯೋಮ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । । ೩೭ ತಥಾ ವೇದಮಯಶ್ಚಾಪಿ ಪಠ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಶೃಂಗಾಣಿ ವೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪೂರ್ವಶೃಂಗಾದಯೋ ವಿದುಃ । । ೩೮ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ವ್ಯೋಮಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾದೇವನು, ಲೋಕಪೂಜಿತನಾದ ಗೋಪಾಲನು, ಅಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪೂರ್ವ-ಅಗ್ನಿ ದಿಕ್ಕಿನ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಶಾಂಡಿಲನ ಪುತ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕೀನಾಶನು, ಹೆಲಿನಂದನನು, ನೈರೃತ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಮಹಾಬಲನು ಇದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಿ ಯಾದಸಾಧಿಪತಿ ದೇವತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವೀರಮಿತ್ರನು, ಮಹಾಬಲನು, ವಾಯವ್ಯ ಶೃಂಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನು ಇದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ದಶಬಲನು ನರಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಇದ್ದಾನೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನಂತನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಕರ ದೇವತೆಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ಮೆರುಪರ್ವತವೇ ಆಕಾಶ, ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಇರುವ ಮೆರುಪರ್ವತವೇ ಆಕಾಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಮಯವೂ ಇದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶೃಂಗಗಳು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಪ್ರತೀಕ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸೂರ್ಯಪ್ರಸಾದವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕಥಮಾರಾಧಿತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಸಾಮ್ಬೇನಾಮಿತತೇಜಸಾ । ವಿಮುಕ್ತಸ್ತು ಕಥಂ ರೋಗೈರ್ಬ್ರೂಹಿ ಮಾಂ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸಾಧು ಪೃಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಶೃಣು ಸಾಮ್ಬಕಥಾಂ ಪುರಾ । ವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಚ್ಮಿ ತೇ ಸರ್ವಾಂ ಕಥಾಂ ಪಾಪವಿಮೋಚಿನೀಮ್ । । ೨ ಪುರಾ ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಸ ನಾರದಾತ್ । ವಿನಯಾದುಪಸಙ್ಗಮ್ಯ ವಚಃ ಪಿತರಮಬ್ರವೀತ್ । । ೩ ಕಶ್ಮಲೇನಾಭಿಭೂತೋಽಸ್ಮಿ ಮಲೇನ ವ್ಯಾಧಿನಾಚ್ಯುತ । ವೈದ್ಯೈರೋಷಧಿಭಿಶ್ಚಾಪಿ ನ ಶಾನ್ತಿರ್ಮಮ ವಿದ್ಯತೇ । । ೪ ವನಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಭಗವನ್ನನುಜ್ಞಾಂ ದಾತುಮರ್ಹಸಿ । ಶಿವೇನ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷ ಧ್ಯಾಯ ಮಾಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ । । ೫ ಅನುಜ್ಞಾತಃ ಸ ಕೃಷ್ಣೇನ ಸಿನ್ಧೋರುತ್ತರಕೂಲತಃ । ಗತ್ವಾ ಸನ್ತಾರಯಾಮಾಸ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾಂ ಮಹಾನದೀಮ್ । । ೬ ತತೋ ಮಿತ್ರವನಂ ಗತ್ವಾ ತೀರ್ಥಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಶ್ರುತಮ್ । ಉಪವಾಸಪರಃ ಸಾಮ್ಬಃ ಶುಷ್ಕೋ ಧಮನಿಸನ್ತತಃ । । ೭ ಆರಾಧನಾರ್ಥಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಗುಹ್ಯಂ ಸ್ತೋತ್ರಂ೧ ಜಜಾಪ ಹ । ವೇದೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮಿತಂ ಪುರಾಣಾಶ್ರಯಬೃಂಹಿತಮ್ । । ೮ ಯದೇತನ್ಮಣ್ಡಲಂ ಶುಕ್ಲಂ ದಿವ್ಯಂ ಹ್ಯಜರಮವ್ಯಯಮ್ । ಯುಕ್ತಂ ಮನೋಜವೈರಶ್ವೈರ್ಹಾರೀತೈರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಭಿಃ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: ಹೇಗೆ ಆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆಮ್ಬನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ರೋಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದನು? ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಹೇಳು, ಮಹರ್ಷಿಯೇ. ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ರಾಜನೇ, ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯ. ಈಗ ಆಮ್ಬನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಕಥೆ ಇದು. ಹಿಂದೆ ಆಮ್ಬನು ನಾರದರಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನ ಮಹಿಮೆ ಕೇಳಿ, ವಿನಯದಿಂದ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ, ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ವೈದ್ಯರು, ಔಷಧಿಗಳು ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಅನುಮತಿ ಕೊಡು. ಭಗವಂತನಾದ ಪುಂಡರಿಕಾಕ್ಷ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸು." ಕೃಷ್ಣನು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಸಿಂಧುನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ಮಹಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ನಂತರ ಮಿತ್ರವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ, ದೇಹ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡು, ಸೂರ್ಯನ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಗುಪ್ತವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು. ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪುರಾಣಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಆ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು. ಆ ಶ್ವೇತ, ದಿವ್ಯ, ಅಜರ, ಅವಿನಾಶಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಮನೋಜವ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಹಾರಿತವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೯ ಆದಿರೇಷ೧ ಹಿ ಭೂತಾನಾಮಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಃ । ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಚಕ್ಷುರೇವಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । । 1.127.೧೦ ಏಷ ವೈ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷೋ ದೀಪ್ಯತೇ ಮಹಾನ್ । ಏಷ ವಿಷ್ಣುರಚಿನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚೈಷ ಪಿತಾಮಹಃ । । ೧೧ ರುದ್ರೋ ಮಹೇನ್ದ್ರೋ ವರುಣ ಆಕಾಶಂ ಪೃಥಿವೀ ಜಲಮ್ । ವಾಯುಃ ಶಶಾಙ್ಕಃ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ವಿಭಾವಸುಃ । । ೧೨ ಯಷ ಏಷ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೋ ದೀಪ್ಯತೇ ಮಹಾನ್ । ಏಕಃ ಸಾಕ್ಷಾನ್ಮಹಾದೇವೋ ವೃತ್ರಮಣ್ಡನಿಭಃ ಸದಾ । । ೧೩ ಕಾಲೋ ಹ್ಯೇಷ ಮಹಾಬಾಹುರ್ನಿಬೋಧೋತ್ಪತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ । ಯ ಏಷ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೇಜೋಭಿಃ ಪೂರಯನ್ಮಹೀಮ್ । । ೧೪ ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಹ್ಯವ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಾತೈರ್ಯೋಽಮೃತಲಕ್ಷಣಃ । ನಾತಃ ಪರತರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೇಜಸಾ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿತ್ । । ೧೫ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಏಷ ಏವ ಸುಧಾಮೃತೈಃ । ಅನ್ತಸ್ಥಾನ್ಮ್ಲೇಚ್ಛಜಾತೀಯಾಂಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗತಾನಪಿ । । ೧೬ ಕಾರುಣ್ಯಾತ್ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಪಾಸಿ ತ್ವಂ ಚ ವಿಭಾವಸೋ । ಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠ್ಯಂಧಬಧಿರಾನ್ಪಂಗೂಂಶ್ಚಾಪಿ ತಥಾ ವಿಭೋ । । ೧೭ ಪ್ರಪನ್ನವತ್ಸಲೋ ದೇವ ಕುರುತೇ ನೀರುಜೋ ಭವಾನ್ । ಚಕ್ರಮಣ್ಡಲಮಗ್ರಾಂಶ್ಚ ನಿರ್ಧನಾಲ್ಪಾಯುಷಸ್ತಥಾ । । ೧೮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶೀ ತ್ವಂ ದೇವ ಸಮುದ್ಧರಸಿ ಲೀಲಯಾ । ಕಾ ಮೇ ಶಕ್ತಿಃ ಸ್ತವೈಃ ಸ್ತೋತುಮಾರ್ತೋಽಹಂ ರೋಗಪೀಡಿತಃ । । ೧೯ ಸ್ತೂಯಸೇ ತ್ವಂ ಸದಾ ದೇವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾದಿಭಿಃ । ಮಹೇನ್ದ್ರಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವೈರಪ್ಸರೋಭಿಃ ಸಗುಹ್ಯಕೈಃ । । 1.127.೨೦ ಸ್ತುತಿಭಿಃ ಕಿಂ ಪವಿತ್ರೈರ್ವಾ ತವ ದೇವ ಸಮೀರಿತೈಃ । ಯಸ್ಯ ತೇ ಋಗ್ಯಜುಃ ಸಾಮ್ನಾಂ ತ್ರಿತಯ ಮಣ್ಡಲಸ್ಥಿತಮ್ । । ೨೧ ಧ್ಯಾನಿನಾಂ ತ್ವಂ ಪರಂ ಧ್ಯಾನಂ ಮೋಕ್ಷದ್ವಾರಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ಅನನ್ತತೇಜಸಾಕ್ಷೋಭ್ಯೋ ಹ್ಯಚಿಂತ್ಯಾವ್ಯಕ್ತನಿಷ್ಕಲಃ । । ೨೨ ಯದಯಂ ವ್ಯಾಹತಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ತೋತ್ರೇಽಸ್ಮಿಞ್ಜಗತಃ ಪತಿಃ । ಆರ್ತಿಂ ಭಕ್ತಿಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ತತ್ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾತುಮರ್ಹಸಿ । । ೨೩ ತಮುವಾಚ ತತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಮ್ । ಪ್ರೀತೋಽಸ್ಮಿ ತಪಸಾ ವತ್ಸೇ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮಾಂ ಯದಿಚ್ಛಸಿ । । ೨೪ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಯದಿ ಪ್ರಸನ್ನೋ ಭಗವಾನೇಷ ಏವ ವರೋ ಮಮ । ಭಕ್ತಿರ್ಭವತು ಮೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತ್ವಯಿ ದೇವ ಸನಾತನ । । ೨೫ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯ ಉವಾಚ ಭೂಯಸ್ತುಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ಭದ್ರಂ ತೇ ವರಂ ವರಯ ಸುವ್ರತ । ಸ ದ್ವಿತೀಯಂ ವರಂ ವವ್ರೇ ತದೈವ ವರದಂ ವಿಭುಮ್ । । ೨೬ ಮಲಃ ಶರೀರಸಂಸ್ಥೋ ಮೇ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತು । ಯೇನ ಮೇ ಶುದ್ಧಮಖಿಲಂ ವಪುರ್ಭವತು ಗೋಪತೇ । । ೨೭ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸ ತಥಾಸ್ತ್ವಿತಿ ತೇನೋಕ್ತೋ ಭಾಸ್ಕರೇಣ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ತಾಂ ಮುಮೋಚ ರುಜಂ ಸಾಮ್ಬೋ ದೇಹಾತ್ತ್ವಚಮಿವೋರಗಃ । । ೨೮ ತತೋ ರೂಪೇಣ ದಿವ್ಯೇನ ರೂಪವಾನಭವತ್ಪುನಃ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ಪುರತೋಽವಸ್ಥಿತೋಽಭವತ್ । । ೨೯ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯ ಉವಾಚ ಭೂಯಶ್ಚ ಶೃಣು ಮೇ ಸಾಮ್ಬಂ ತುಷ್ಟೋಽಹಂ ಯದ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ । ಅದ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿ ತ್ವನ್ನಾಮ್ನಾ ಮಮ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಸುವ್ರತ । । ಕ್ಷಿತೌ ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಲೋಕಾಃ ಸನಾತನಾಃ । । 1.127.೩೦ ಸ್ಥಾಪಯಸ್ವೈವ ಮಾಮಸ್ಮಿಂಶ್ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾತಟೇ ಶುಭೇ । ತವ ನಾಮ್ನಾ ಚ ಸಾಮ್ಬೇದಂ ಪರಾಂ ಖ್ಯಾತಿಂ ಗಮಿಷ್ಯತಿ । । ೩೧ ಕೀರ್ತಿಸ್ತವಾಕ್ಷಯಾ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಿಂ ಯಾಸ್ಯತಿ ಸುವ್ರತ । ಭೂಯಶ್ಚ ತೇ ಪ್ರದಾಸ್ಯಾಮಿ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್ । । ೩೨ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಏವಂ ದತ್ತ್ವಾ ವರಂ ತಸ್ಮೈ ವೃಷ್ಣಿಸಿಂಹಾಯ ಚಾಪರಮ್ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನಂ ದತ್ತ್ವಾ ತತ್ರೈವಾನ್ತರಧಾದ್ಧರಿಃ । । ೩೩ ಯ ಇದಂ ಪಠತೇ ಸ್ತೋತ್ರಂ ತ್ರಿಕಾಲಂ ಭಕ್ತಿಮಾನ್ನರಃ । ತ್ರಿಸಪ್ತಶತಮಾವರ್ತ್ಯ ಹೋಮಂ ವಾ ಸಪ್ತರಾತ್ರಕಮ್ । । ೩೪ ರಾಜ್ಯಕಾಮೋ ಲಭೇದ್ರಾಜ್ಯಂ ಧನಕಾಮೋ ಲಭೇದಧನಮ್ । ರೋಗಾರ್ತೋ ಮುಚ್ಯತೇ ರೋಗಾದ್ಯಥಾ ಸಾಮ್ಬಸ್ತಥೈವ ಸಃ । । ೩೫ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ವ್ರಜೇಚ್ಚಾಪಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪೂಜ್ಯ ದಿವಾಕರಮ್ । ರಮತೇ ಚ ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ದೇವೈಶ್ಚ ಪರಿವಾರಿತಃ । । ೩೬ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯಪ್ರಸಾದವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಈ ಸೂರ್ಯನೇ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಆದಿ, ಆದಿತ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಅವನೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಕಣ್ಣು, ಪರಮಾತ್ಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಈ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ವಿಷ್ಣು, ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಪಿತಾಮಹ. ಅವನೇ ರುದ್ರ, ಮಹೇಂದ್ರ, ವರुण, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಜಲ, ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಮಳೆ, ಧನದಿಪ, ಅಗ್ನಿ — ಎಲ್ಲರೂ ಅವನೇ. ಈ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಮಹಾದೇವ, ವೃತ್ರನಾಶಕ. ಅವನೇ ಕಾಲ, ಮಹಾಬಾಹು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನೇ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಾಯುಗಳಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿ. ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗಿಂತ ಮೇಲು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅಮೃತದಿಂದ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಳಗಿರುವ ಮ್ಲೇಚ್ಛ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕರುಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶ್ವೇತ್ರ, ಕುಷ್ಠ, ಅಂಧ, ಕುರುಡು, ಲಂಗಡಾದವರಿಗೂ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರೋಗ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರಮಂಡಲದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ದರಿದ್ರ, ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯರಿಗೂ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದೇವ, ಲೀಲೆಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲಿ? ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಸಿದ್ಧ, ಗಂಧರ್ವ, ಅಪ್ಸರ, ಗುಹ್ಯಕರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಲಾಭ? ನಿನ್ನ ಸ್ತೋತ್ರಕ್ಕೆ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದಗಳ ಮೂರೂ ಮಂಡಲಗಳಿವೆ. ಧ್ಯಾನಿಗಳಿಗೆ ನೀನು ಪರಮ ಧ್ಯಾನ, ಮೋಕ್ಷದ್ವಾರ. ಅನಂತ ತೇಜಸ್ಸು, ಅಚಲ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ನಿರಾಕಾರ. ನಾನು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ತಪ್ಪಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಆರ್ತಿ, ಭಕ್ತಿ ತಿಳಿದು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು. ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನು ಆಮ್ಬನಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: "ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಏನು ಬೇಕೆಂದು ಕೇಳು." ಆಮ್ಬನು ಹೇಳಿದನು: "ನೀನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಭಗವಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಸದಾ ಇರಲಿ." ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ವರವನ್ನು ಕೇಳು." ಆಮ್ಬನು ಕೇಳಿದನು: "ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲಿನ್ಯವು ದೂರವಾಗಲಿ, ನನ್ನ ದೇಹ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧವಾಗಲಿ." ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಭಾಸ್ಕರನು "ತದಸ್ತು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಮ್ಬನು ತಾನು ಹಾವು ಚರ್ಮ ಬಿಸುಟದಂತೆ ರೋಗವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿದನು. ನಂತರ ದಿವ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ದೇವರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ಇನ್ನೂ ಕೇಳು, ನಾನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ಥಾನಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವು ಸ್ಥಾಪಿಸುವವರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ತಟದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸು. ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಿನಗೆ ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ." ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಆಮ್ಬನಿಗೆ ವರ ನೀಡಿ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಅಂತರಧಾನವಾದನು. ಯಾರು ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸುತ್ತಾರೋ, ಮೂರುಸತ್ತೇಳು ಬಾರಿ ಪಠಿಸಿ ಅಥವಾ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೂ, ರಾಜ್ಯಕಾಮಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಧನಕಾಮಿಗೆ ಧನ, ರೋಗಿಯಿಂದ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆ, ಆಮ್ಬನಂತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದವರು ಸೂರ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಾಮ್ಬಸ್ತವವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅಸ್ತಾವೀಚ್ಚ ತತ ಸಾಮ್ಬಃ ಕೃಶೋ ಧಮನಿಸನ್ತತಃ । ರಾಜನ್ನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಸಹಸ್ರಾಂಶುಂ ದಿವಾಕರಮ್ । । ೧ ಖಿದ್ಯಮಾನಂ ತತೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸೂರ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣಾತ್ಮಜಂ ತದಾ । ಸ್ವಪ್ನೇಽಸ್ಮೈ ದರ್ಶನಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪುನರ್ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । । ೨ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯ ಉವಾಚ ಸಾಮ್ಬ ಸಾಮ್ಬ ಮಹಾವಾಹೋ ಶೃಣು ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತ । ಅಲಂ ನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಪಠ ಚೇಮಂ ಶುಭಂ ಸ್ತವಮ್ । । ೩ ಯಾನಿ ಗುಹ್ಯಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಪವಿತ್ರಾಣಿ ಶುಭಾನಿ ಚ । ತಾನಿ ತೇ ಕೀರ್ತಿಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಯತ್ನಾದವಧಾರಯ । ೪ ವೈಕರ್ತನೋ ವಿವಸ್ವಾಂಶ್ಚ ಮಾರ್ತಣ್ಡೋ ಭಾಸ್ಕರೋ ರವಿಃ । ಲೋಕಪ್ರಕಾಶಕಃ ಶ್ರೀಮಾಂಲ್ಲೋಕಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಹೇಶ್ವರಃ । ೫ ಲೋಕಸಾಕ್ಷೀ ತ್ರಿಲೋಕೇಶಃ ಕರ್ತಾ ಹರ್ತಾ ತಮಿಸ್ರಹಾ । ತಪನಸ್ತಾಪನಶ್ಚೈವ ಶುಚಿಃ ಸಪ್ತಾಶ್ವವಾಹನಃ । ೬ ಗಭಸ್ತಿಹಸ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಸರ್ವದೇವನಮಸ್ಕೃತಃ । ಏಕರ್ವಿಶತಿರಿತ್ಯೇಷ ಸ್ತವ ಇಷ್ಟಸ್ಸದಾ ಮಮ । । ೭ ಶರೀರಾರೋಗ್ಯದಶ್ಚೈವ ಧನವೃದ್ಧಿಯಶಸ್ಕರಃ । ಸ್ತವರಾಜ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ವಿಶ್ರುತಃ । ೮ ಯ ಏತೇನ ಮಹಾಬಾಹೋ ದ್ವೇ ಸನ್ಧ್ಯೇಽಸ್ತಮನೋದಯೇ । ಸ್ತೌತಿ ಮಾಂ ಪ್ರಣತೋ ಭೂತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೯ ಮಾನಸಂ ವಾಚಿಕಂ ವಾಪಿ ಕಾಯಿಕಂ ಯಚ್ಚ ದುಷ್ಕೃತಮ್ । ಏಕಜಾಪ್ಯೇನ ತತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಮಮಾಗ್ರತಃ । 1.128.೧೦ ಏಷ ಜಪ್ಯಶ್ಚ ಹೋಮಶ್ಚ ಸನ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಮೇವ ಚ । ಬಲಿಮನ್ತ್ರೋಽರ್ಘ್ಯಮನ್ತ್ರೋಽಥ ಧೂಪಮನ್ತ್ರಸ್ತಥೈವ ಚ । ।೧೧ ಅನ್ನಪ್ರದಾನೇ ಸ್ನಾನೇ ಚ ಪ್ರಣಿಪಾತೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೇ । ಪೂಜಿತೋಽಯಂ ಮಹಾಮನ್ತ್ರಃ ಸರ್ವಪಾಪಹರಃ ಶುಭಃ । । ೧೨ ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ ಭಗವಾನ್ಭಾಸ್ಕರೋ ಜಗತಾಂ ಪತಿಃ । ಆಮನ್ತ್ರ್ಯ ಕೃಷ್ಣತನಯಂ ತತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಹಿತೋಽಭವತ್ । । ೧೩ ಸಾಮ್ಬೋಽಪಿ ಸ್ತವರಾಜೇನ ಸ್ತುತ್ವಾ ಸಪ್ತಾಶ್ವವಾಹನಮ್ । ಪ್ರೀತಾತ್ಮಾ ನೀರುಜಃ ಶ್ರೀಮಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗಾದ್ವಿಮುಕ್ತವಾನ್ । । ೧೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬಸ್ತವವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಬನು ಬಹಳ ದುರ್ಬಲನಾಗಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನರಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಇದ್ದನು. ಅವನು ರಾಜನಾದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವರು ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನಾದ ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ಶ್ರೀ ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದರು: ಸಾಮ್ಬ, ಸಾಮ್ಬ, ಮಹಾ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೇ, ಜಾಂಬವತಿಯ ಮಗನೇ, ಕೇಳು. ಸಾವಿರಾರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸು. ಇದು ಗುಪ್ತವಾದ, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಶುಭಕರವಾದ ನನ್ನ ನಾಮಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು. ವೈಕರ್ತನ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮಾರ್ತಾಂಡ, ಭಾಸ್ಕರ, ರವಿ, ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಲೋಕದ ಕಣ್ಣು, ಗ್ರಹಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಲೋಕದ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸಂಹಾರಕ, ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವವನು, ತಾಪಿಸುವವನು, ಶುದ್ಧನು, ಏಳು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು, ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನು—ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ನಾಮಗಳು ನನಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುವವನು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು, ಧನವನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸ್ತೋತ್ರ ರಾಜ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಈ ಮಹಾಬಾಹುವಾದವನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಮಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಅಥವಾ ದೇಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಎದುರು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಜಪಕ್ಕೂ, ಹೋಮಕ್ಕೂ, ಸಂಧ್ಯಾ ಉಪಾಸನೆಗೂ, ಬಲಿಯ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ, ಧೂಪ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನದಾನ, ಸ್ನಾನ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ—ಎಲ್ಲವೂ ಈ ಮಹಾಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವ ಶುಭಕರವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಭಾಸ್ಕರನು ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನಾದ ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನು. ಸಾಮ್ಬನು ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ರಾಜವನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಏಳು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ರೋಗ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿ ಆಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀ ಭವಿಷ್ಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಕಲ್ಪದ ಸಾಮ್ಬ ಸ್ತೋತ್ರ ವರ್ಣನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಾಮ್ಬಕೃತಾದಿತ್ಯಮೂರ್ತಿಸ್ಥಾಪನವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅಥ ಲಬ್ಧವರಃ ಸಾಮ್ಬೋ ವರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುರಾತನಮ್ । ಮನ್ಯಮಾನಸ್ತದಾಶ್ಚರ್ಯಂ ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ । । ೧ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ತೇನೈವ ಸಾರ್ಧಮನ್ಯೈಸ್ತಪಸ್ವಿಭಿಃ । ಸ್ನಾಪನಾರ್ಥಂ ನಾತಿದೂರಂ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾಂ ನದೀಂ ಯಯೌ । । ೨ ಕೃತ್ವಾತ್ಮಮಣ್ಡಲಾಕಾರಂ ಶ್ರದ್ದಧಾನೋ ದಿನೇದಿನೇ । ಸಸ್ನೌ ಸಞ್ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ಕಿಂ ರೂಪಂ ಸ್ಥಾಪಯಾಮ್ಯಹಮ್ । । ೩ ಸ ಸ್ನಾತಃ ಸಹಸೈವಾಥ ಪ್ರಣಮ್ಯ೧ ತು ಪ್ರಭಾವತೀಮ್ । ಉಹ್ಯಮಾನಾಂ ಜಲೌಘೇನ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಸಮ್ಮುಖೀಂ ರವೇಃ । । ೪ ತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಸ್ಯ ವೀರಸ್ಯ ಸಮುತ್ಪನ್ನಮಿದಂ ಯಥಾ । ದೇವೇನ ಯತ್ತದಾಜ್ಞಪ್ತಂ ತದಿದಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೫ ಸ ತಾಮುತ್ತಾರ್ಯ ಸಲಿಲಾದಾನೀಯ ಚ ಮಹೀಪತೇ । ತಸ್ಮಿನ್ಮಿತ್ರವನೋದ್ದೇಶೇ ಸ್ಥಾಪಯಾಮಾಸ ತಾಂ ತದಾ । । ೬ ನಿಧಾಯ ಪ್ರತಿಮಾಁಲ್ಲೋಕೇ ಸಾಮ್ಬಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಮಿತ್ರಂ ಮಿತ್ರವನೇ ರಮ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ವಿಧಾನತಃ । । ೭ ತತಸ್ತಾಮೇವ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾಂ ರವೇಃ । ಕೇನೇಯಂ ನಿರ್ಮಿತಾ ನಾಥ ಭವತೋ ಹ್ಯಾಕೃತಿಃ ಶುಭಾ । । ೮ ಪ್ರತಿಮಾ ತಮುವಾಚಾಥ ಶೃಣು ಸಾಮ್ಬ ಬ್ರುವೇ ಸ್ವಯಮ್ । ನಿರ್ಮಿತಾ ಯೇನ ಚಾಪ್ಯೇಷಾ ಮದೀಯಾ ಪುರುಷಾಕೃತಿಃ । । ೯ ಮಮಾತಿತೇಜಸಾವಿಷ್ಟಂ ರೂಪಮಾಸೀತ್ಪುರಾತನಮ್ । ಅಸಹ್ಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತತೋಽಸ್ಮ್ಯಭ್ಯರ್ಚಿತಃ ಸುರೈಃ । । ಸಹ್ಯಂ ಭವತು ತೇ ರೂಪಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಮಿತಿ । । 1.129.೧೦ ತತೋ ಮಯಾ ಸಮಾದಿಷ್ಟೋ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಮಹಾತಪಾಃ । ತೇಜಸಾಂ ಶಾತನಂ ಕುರ್ವನ್ರೂಪಂ ನಿರ್ವರ್ತಯಸ್ವ ಮೇ । । ೧೧ ತತಸ್ತು ಮತ್ಸಮಾದೇಶಾತ್ತೇನೈವ ನಿಪುಣಂ ತದಾ । ಶಾಕದ್ವೀಪೇ ಭ್ರಮಿಂ ಕೃತ್ವಾ ರೂಪಂ ನಿರ್ವರ್ತಿತಂ ಮಮ । । ೧೨ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೋಽಯಂ ಸ ಮಯಾ ಕಾರಿತಃ ಪುನಃ । ತೇನೇಯಂ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಾತ್ತು ನಿರ್ಮಿತಾ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಾ । । ೧೩ ಕೃತ್ವಾ ಹಿಮವತಃ ಪೃಷ್ಠೇ ಪುರಾ ಸಿದ್ಧನಿಷೇವಿತೇ । ತ್ವದರ್ಥಂ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾಯಾಂ ತತಸ್ತೇನಾವತಾರಿತಾ । । ೧೪ ಭವತಸ್ತಾರಣಾರ್ಥಂ ಹಿ ತತಃ ಸ್ಥಾನಮಿದಂ ಶುಭಮ್ । ರುಚಿರಂ ಸರ್ವದಾ ಸಾಮ್ಬ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಮೇಽತ್ರ ಯಾಸ್ಯತಿ । । ೧೫ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಮಮ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಸುತೀರೇ ದ್ರಕ್ಷ್ಯತೇ ಜನೈಃ । ಕಾಲಪ್ರಿಯೇ ಚ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇಽಪರಾಹ್ಣೇ ಚಾತ್ರ ನಿತ್ಯಶಃ । । ೧೬ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪೂಜಯೇದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚಕ್ರಧೃತ್ಸ್ವಯಮ್ । ಶಙ್ಕರಶ್ಚಾಪರಾಹ್ಣೇ ತು ಮಾಂ ಪೂಜಯತಿ ಸರ್ವದಾ । । ೧೭ ಇತ್ಯುಕ್ತೋಽಸೌ ಭಗವತಾ ಭಾಸ್ಕರೇಣ ಸ ಯಾದವಃ । ಹರ್ಷಮಾಪ ಮಹಾಬಾಹೋ ಭಾಸ್ಕರೋಽನ್ತರ್ದಧೇ ತತಃ । । ೧೮ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸಾಮ್ಬಕೃತಾದಿತ್ಯಮೂರ್ತಿಸ್ಥಾಪನಂ ನಾಮೈಕೋನತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: ಹೀಗೆ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಸಾಮ್ಬನು, ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಭಾವಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಂತೆ, ಇತರ ತಪಸ್ವಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ದೂರವಲ್ಲದ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ನದಿಗೆ ಹೋದನು. ಪ್ರತಿ ದಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಸ್ನಾನ ಮುಗಿಸಿ ಪ್ರಭಾವತಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನೀರಿನ ಸೆಳೆತದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ದೇವರು ನೀಡಿದ ಆದೇಶವೇ ಇದೆಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಅವನು ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತೆಗೆದು, ಮಿತ್ರವನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಸಾಮ್ಬನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಮಿತ್ರವನದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಿತ್ರನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೇಳಿದನು: 'ಈ ಶುಭವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ, ದೇವಾ?' ಎಂದು. ಆಗ ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯು ಹೇಳಿತು: 'ಸಾಮ್ಬ, ನಾನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಈ ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನನ್ನ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ರೂಪವಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಸಹಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಪ್ರಬಲವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ರೂಪ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಹನೀಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ನಂತರ ನಾನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿ, ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಶಾಕದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅವರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಮೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಹಿಮವಂತದ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ, ಸಿದ್ಧರು ಪೂಜಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ನದಿಗೆ ತಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಸಾಮ್ಬ. ಪ್ರತಿ ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಜನರು ನನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬ್ರಹ್ಮ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಚಕ್ರಧಾರಿ ಸ್ವಯಂ, ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭಾಸ್ಕರ ಭಗವಂತನು ಯಾದವನಾದ ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನು.'
ಪ್ರಸಾದಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕಥಂ ಸಾಮ್ಬೇನ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾರಿತಾ ರವೇಃ । ಕಸ್ಯ ವಾ ವಚನಾತ್ತೇನ ಪ್ರಾಸಾದಃ ಕಾರಿತೋ ರವೇಃ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅತ್ರ ತೇ ವಚ್ಮಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಯಥಾ ಸಾಮ್ಬೇನ ಧೀಮತಾ । ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾರಿತಾ ಭಾನೋಃ ಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಮಹೀಪತೇ । । ೨ ಸುಲಬ್ಧ್ವಾ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಭಾನೋಶ್ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ನಾರದಮ್ । ಸ ಚಾಪಿ ಚಿನ್ತಿತಶ್ಚಾಗಾದ್ಯತ್ರ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಃ । । ೩ ತಮಾಗತಮಭಿಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾರದಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಮ್ । ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ವಿಧಿವತ್ಸಾಂಬೋ ನಾರದಂ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ । ।೪ ಪ್ರಾಸಾದಂ ಕಾರಯೇದ್ಯಸ್ತು ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ನರೋ ದ್ವಿಜ । ಕಿಂ ಫಲಂ ತಸ್ಯ ದೇವರ್ಷೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಯಶ್ಚ ಕಾರಯೇತ್ । । ೫ ನಾರದ ಉವಾಚ ಪ್ರಾಸಾದಂ ಶೋಭನೇ ದೇಶೇ ಯಸ್ತು ಕಾರಯತೇ ರವೇಃ । ಸ ಯಾತಿ ನರಶಾರ್ದೂಲ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೬ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಕಥಂ ಕುರ್ಯಾದಾಯತನಂ ಕಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ಕೀದೃಕ್ಛಸ್ತಂ ಚಾಯತನಂ ದೇವದೇವಸ್ಯ೧ ವೈ ದ್ವಿಜ । । ೭ ನಾರದ ಉವಾಚ ಯತ್ರ ಪ್ರಭೂತಂ ಸಲಿಲಮಾಗಮೇ ಚ ವಿನಾಶನೇ । ದೇವತಾಯತನಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಶೋಧರ್ಮವಿವೃದ್ಧಯೇ । । ೮ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇನ ಲಭತೇ ಲೋಕಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ೧ ವಿಭೂಷಿತಾನ್ । ದೇವಾನಾಮಾಲಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ದ್ವಯಂ ಯತ್ರ ಚ ದೃಶ್ಯತೇ । । ೯ ಸಲಿಲಾದ್ಯಂ ಚ ಆರಾಮಃ ಕೃತೇಷ್ವಾಯತನೇಷು ಚ । ಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇತೇಷು ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದೇವತಾಃ । । 1.130.೧೦ ಸರಃಸು ನಲಿನೀಚ್ಛನ್ನನಿರಸ್ತರವಿರಶ್ಮಿಷು । ಹಂಸಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಕಹ್ಲಾರವೀಥೀವಿಮಲವಾರಿಷು । । ೧೧ ಹಂಸಕಾರಣ್ಡವಕ್ರೌಞ್ಚಚಕ್ರವಾಕವಿರಾವಿಷು । ಪರ್ಯನ್ತವಿಮಲಚ್ಛಾಯಾವಿಶ್ರಾನ್ತಜನಚಾರಿಷು । । ೧೪ ಕ್ರೌಞ್ಚಕಾಞ್ಚೀಸುಲಾಪಾಶ್ಚ ಕಲಹಂಸಕಲಸ್ವನಾಃ । ನದ್ಯಸ್ತೋಯಾಂಶುಕಾ ಯತ್ರ ಶಫರೀಕೃತಮೇಖಲಾಃ । । ೧೩ ಫುಲ್ಲದ್ರುಮೋತ್ತಮಾವಾಸಾಃ ಸಙ್ಗಮಶ್ರೋಣಿಮಣ್ಡಲಾಃ । ಪುಲಿನಾದ್ಯುನ್ನತೋರಸ್ಕಾ ರಸಹಾಸಾಶ್ಚ ನಿಮ್ನಗಾಃ । । ೧೪ ವನೋಪಾನ್ತನದೀಶೈಲಸಂಸ್ಕರೋಪಾನ್ತಭೂಮಿಷು । ರಮನ್ತೇ ದೇವತಾ ನಿತ್ಯಂ ಪುರೇಷೂದ್ಯಾನವತ್ಸು ಚ । । ೧೫ ಭೂಮಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀನಾಂ ಯಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಾಸ್ತುಕರ್ಮಣಿ । ತಾ ಏವಂ ತೇಷಾಂ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ದೇವತಾಯತನೇಷ್ವಪಿ । । ೧೬ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಪದಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದೇವತಾಯತನಂ ಸದಾ । ದ್ವಾರಂ ಚ ಮಧ್ಯಮಂ ತಸ್ಮಿನ್ಸಮದಿಕ್ಸಮ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ೧೭ ಯೋ ವಿಸ್ತಾರೋ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣಾ ತತ್ಸಮುನ್ನತಿಃ । ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ತು ತೃತೀಯೋಽಥ ತೇನ ತುಲ್ಯಾ ಕಟಿರ್ಭವೇತ್ । । ೧೮ ವಿಸ್ತಾರಾರ್ಧೋ ಭವೇದ್ಗರ್ಭೋ ಭಿನ್ನಯೋನ್ಯಾಃ ಸಮನ್ತತಃ । ಗರ್ಭಪಾದೋನವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ದ್ವಾರಂ ದ್ವಿಗುಣಮುಚ್ಛ್ರಿತಮ್ । । ೧೯ ಉಚ್ಛ್ರಯಾತ್ಪಾದವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಶಾಖಾ ತದ್ವದುದುಮ್ಬರೀ । ವಿಸ್ತಾರಾತ್ಪಾದಪ್ರತಿಮಾದ್ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಶೇಷಯೋಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । । 1.130.೨೦ ನೃಪಂ ಸಪ್ತನವಭಿಃ ಶಾಖಾಭಿಸ್ತತ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಅಥ ಶಾಖಾಚತುರ್ಭಾಗೇ ಪ್ರತಿಹಾರೌ ನಿವೇಶಯೇತ್ । । ೨೧ ಶೈಲಮಙ್ಗಲ್ಯವಿಹಗಃ ಶ್ರೀವೃಕ್ಷಃ ಸ್ವಸ್ತಿಕೈರ್ಘಟೈಃ । ಮಾನಾಷ್ಟಮೇನ೧ ಭಾಗೇನ ಪ್ರತಿಮಾ ಸ್ಯಾತ್ಸಪಿಣ್ಡಿಕಾ । । ೨೨ ದ್ವಿಭಾಗಾ ಪ್ರತಿಮಾ ತತ್ರ ತೃತೀಯೋ ಭಾಗಪಿಣ್ಡಿಕಾ । ಪೂರ್ವೇ ಮೇರುರ್ಮಹಾಬಾಹೋ ಕೈಲಾಸಶ್ಚ ತಥಾಪರೇ । । ೨೩ ಭವನ್ತಿ ಚಾಪರೇ ವೀರ ವಿಮಾನಚ್ಛದನಂ ತಥಾ । ಸಮುದ್ರಪದ್ಮಗರುಡನನ್ದಿವರ್ದ್ಧನಕುಞ್ಜರಾಃ । । ೨೪ ಗೃಹರಾಜೋ ವೃಷೋ ಹಂಸಃ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಕೋ ಘಟಃ । ಸಿಂಹೋ ವೃಷಶ್ಚತುಷ್ಕೋಣಃ ಷೋಡಶಾಷ್ಟಾಶ್ರಯಸ್ತಥಾ । । ೨೫ ಇತ್ಯೇತೇ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಸಾದಾ ಯದುನನ್ದನ । ಯಥೋಕ್ತಾನುಕ್ರಮೇಣೈವ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವದಾಮಿ ತೇ । । ೨೬ ನವತ್ರಿಂಶದುಚ್ಛ್ರಿತಮೇರುರ್ದ್ವಾದಶಭೌಮೋ ವಿವಿಧಕುಹರಶ್ಚ । ದ್ವಾರೈರ್ಯುತಶ್ಚತುಭಿರ್ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಧಸ್ತವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ । । ೨೭ ತ್ರಿಂಶದ್ಧಸ್ತಾಯಾಮೋ ದಶಭೌಮಃ ಸಪ್ತ ಮನ್ದರಃ । ಶಿಖರಯುತಃ ಕೈಲಾಸೋಽಪಿ ಶಿಖರವಾನಷ್ಟಾವಿಂಶೋಷ್ಟಭೌಮಶ್ಚ । । ೨೮ ಜಾಲಗವಾಕ್ಷೈರ್ಯುಕ್ತೋ ವಿಮಾನಸಂಜ್ಞಸ್ತ್ರಿಸಪ್ತಕಾಯಾಮಃ । ನನ್ದನ ಇತಿ ವೈ ಭೌಮೋ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಷೋಡಶಾಙ್ಗಯುತಃ । । ೨೯ ವೃತ್ತಃ ಸಮುದ್ಗನಾಮಾ ಪದ್ಮಾಕೃತಿರಯಂ ಚಾಷ್ಟೌ । ಶೃಙ್ಗೇಣೈಕೇನ ಭವೇದೇಕೇನ ಚ ಭೂಮಿಕಾ ತಸ್ಯ । । 1.130.೩೦ ಗರುಡಾಕೃತಿಶ್ಚ ಗರುಡೋ ನನ್ದೀ ವೈ ಷಷ್ಟಿವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ । ಕಾಯಶ್ಚ ಸಪ್ತಭೌಮೋ ವಿಭೂಷಿತೋಂಽಗೈಶ್ಚ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಭಿಃ । । ೩೧ ಕುಞ್ಜರ ಇತಿ ಗಜಪೃಷ್ಠಃ ಷೋಡಶಾಹಸ್ತೋಚ್ಛ್ರಿತೋ ಮಧ್ಯೇ । ಗೃಹರಾಜಃ ಷೋಡಶಕಸ್ತ್ರಿಚಕ್ರಶಾಲಾ ಭವೇದ್ವಲಭೀ । । ೩೨ ವೃಷ ಏವಂ ಮೃಮಿಶೃಙ್ಗೋ ದ್ವಾವಶಹಸ್ತಃ ಸಮುನ್ನತೋ ವೃತ್ತಃ । ಹಂಸೋ ಹಂಸಾಕಾರೋ ಘಟೋಽಷ್ಟಸಹಸ್ರಕಲಶರೂಪಃ । । ೩೩ ದ್ವಾರೈರ್ಯುತಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಬಹುಶಿಖರೋ ಭವತಿ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಃ । ಬಹುರುಚಿರಚನ್ದ್ರಶಾಲಃ ಷಪ್ತವಿಂಶದ್ಭಾಗಭೂಮಿಶ್ಚ । । ೩೪ ಸಿಂಹಃ ಸಿಂಹಾಕಾರೋ೧ ದ್ವಾದಶಕೋಣೋಽಷ್ಟಹಸ್ತಶ್ಚ । । ೩೫ ಸಹಸ್ರತ್ರಿತಯಂ ಚೈವ ಕಥಿತಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಾ । ಪ್ರಾಹುಃ ಸ್ಥಾಪಯತಶ್ಚಾತ್ರ ಮತಮೇಕಂ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ । । ೩೬ ಕಪೋತಪಾಲಿನೀಯುಕ್ತಮತೋ ಗಚ್ಛತಿ ತುಲ್ಯತಾಮ್ । । ೩೭ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಯ ಏತೇ ಕಥಿತಾ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಾಸಾದಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತ್ವಯಾ । ತೇಷಾಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಕಃ ಕಾರ್ಯಃ ಪ್ರಾಸಾದೋ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ತು । । ೩ ೮ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಯಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಪ್ರಾಸಾದಸ್ಯ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ತೇಷಾಂ ತ್ವಯೋಕ್ತಂ ಹಿ ಪುರಂ ವ್ಯಯವದ್ಭಿರ್ನರೈರ್ಯುತಮ್ । । ೩ ೯ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರದೇಶೇ ವೈ ಕಾರ್ಯಂ ಭಾನೋರ್ಮನ್ದಿರಮುತ್ತಮಮ್ । ದಿಶಾಂ ಭಾಗೇ ಚ ಕತಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಶೇಷಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । । 1.130.೪೦ ನಾರದ ಉವಾಚ ಪುರಮಧ್ಯಂ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರ್ಯಾದಾಯತನಂ ರವೇಃ । ದಿಶಾಂ ಭಾಗೇಽಥ ವಾ ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವದ್ವಾರಸಮೀಪತಃ । । ೪೧ ಭೂಮಿಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ತು ಕುರ್ಯಾದಾಯತನಂ ತತಃ ' । ಇಷ್ಟಗನ್ಧರಸೋಪೇತಾ ನಿಮ್ನಾ೨ ಭೂಮಿಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ೪೨ ಶರ್ಕರಾತುಷಕೇಶಾಸ್ಥಿಕ್ಷಾರಾಙ್ಗಾರವಿವರ್ಜಿತಾ । ಮೇಘದುನ್ದುಭಿನಿರ್ಘೋಷಾ ಸರ್ವಬೀಜಪ್ರರೋಹಿಣೀ । । ೪೩ ಶುಕ್ಲಾ ರಕ್ತಾ ತಥಾ ಪೀತಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ಕಥಿತಾ ಕ್ಷಿತಿಃ । ದ್ವಿಜರಾಜನ್ಯವಂಶ್ಯಾನಾಂ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । । ೪೪ ಪರೀಕ್ಷಿತಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ತು ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣತಃ । ಉಪಲಿಪ್ಯ ಚತುರ್ಹಸ್ತಂ ಚತುರಸ್ರಂ ಚ ಸಮನ್ತತಃ । । ೪೫ ಹಸ್ತಮಾತ್ರಮಧಃ ಕೃತ್ವಾ ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾ ದಶಾಙ್ಗುಲಮ್ । ಗರ್ತಮುತ್ಕೀರ್ಯ ತೇನೈವ ಪಾಂಸುನಾ ಪ್ರತಿಪೂರಯೇತ್ । । ೪೬ ಸಮೇ ಸಮಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಹೀನೇ ಹೀನಗುಣಾ ಭವೇತ್ । ವರ್ಧಮಾನೇ ತು ವೈ ಪಾಂಸೌ ಭವೇದ್ವೃದ್ಧಿಕರೀ ಕ್ಷಿತಿಃ । । ೪೭ ನಿತ್ಯಂ ಸಮ್ಮುಖಮರ್ಕಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ಪಶ್ಚಿಮಾಮುಖಮ್ । ಸ್ಥಾಪನೀಯಂ ಗೃಹಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಸ್ಥಾನಕಲ್ಪನಾತ್ । । ೪೮ ಭವನಾದ್ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರವೇಃ ಸ್ನಾನಗೃಹಂ ಭವೇತ್ । ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಗೃಹಂ ಕಾರ್ಯಂ ರವೇರುತ್ತರತಃ ಶುಭಮ್ । । ಉದಙ್ಮುಖಂ ಭವೇಚ್ಛಮ್ಭೋರ್ಮಾತೄಣಾಂ ಗೃಹಮೇವ ಚ । । ೪೯ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪಶ್ಚಿಮತಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯೋ ವಿಷ್ಣುರುತ್ತರತಸ್ತಥಾ । ನಿಮ್ಬಸ್ತು ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಾಮೇ ರಾಜ್ಞೀ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । । 1.130.೫೦ ಪಿಂಗಲೋ ಪಕ್ಷಿಣೇ೭ ಭಾನೋರ್ವಾಮತೋ ದಣ್ಡನಾಯಕಃ । ಶ್ರೀಮಹಾಶ್ವೇತಯೋಃ ಸ್ಥಾನಂ ಪುರತಸ್ತ್ವಂಶುಮಾಲಿನಃ । । ೫೧ ತತಃಸ್ಥಾಪ್ಯಾಶ್ವಿನೋಃ ಸ್ಥಾನಂ ಪೂರ್ವದೇವಗೃಹಾದ್ವಹಿಃ । ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ತು ಕಕ್ಷಾಯಾಂ ರಾಜ್ಞಾಸ್ರೌಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ । । ೫೨ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ತು ಕಕ್ಷಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತೌ ಕಲ್ಮಾಷಪಕ್ಷಿಣೌ । ಜಣ್ಡಕಾಮಚರೌ೧ ಸ್ಥಾಪ್ಯೌ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮಾಶ್ರಿತೌ । । ೫೩ ಉದೀಚ್ಯಾಂ ಸ್ಥಾಪನೀಯಸ್ತು ಕುಬೇರೋ ಲೋಕಪೂಜಿತಃ । ಉತ್ತರೇಣ ತತಸ್ತಸ್ಯ ರೇವತಃ ಸವಿನಾಯಕಃ । । ೫೪ ಯತ್ರ ವಾ ವಿದ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ದಿಕ್ಷು ಸರ್ವಾ ಗುಹಾದಯಃ । ದ್ವೇ ಮಣ್ಡಲೇಽರ್ಘ್ಯದಾನಾರ್ಥಂ ಕಾರ್ಯೇ ಸವ್ಯಾಪಸವ್ಯತಃ । । ೫೫ ದದ್ಯಾದುದಯವೇಲಾಯಾಮರ್ಘಂ ಸೂರ್ಯಾಯ ದಕ್ಷಿಣೇ । ಉತ್ತರೇ ಮಣ್ಡಲೇ ದದ್ಯಾದರ್ಘ್ಯಮಸ್ತಮನೇ ರವೇಃ । । ೫೬ ಚಕ್ರಾಕೃತಾಂ ತಥಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ದೇವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾಂ ರವೇಃ । ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ವಿಧಿವದ್ವೀರ ಚತುರ್ಭಿಃ ಕಲಶೈಃ ಶುಭೈಃ । । ೫೭ ನಾನಾತೂರ್ಯನಿನಾದೈಶ್ಚ ಶಙ್ಖಶಬ್ದೈಶ್ಚ ಪುಷ್ಕಲೈಃ । ತೃತೀಯೇ ಮಣ್ಡಲೇ ಹ್ಯೇವ ಪೂಜನೀಯೋ ದಿವಾಕರಃ । । ೫೮ ಚತುರಸ್ರಂ ಚತುಃಶೃಙ್ಗಂ ವ್ಯೋಮ ದೇವಗೃಹಾಗ್ರತಃ । ಪ್ರತಿಮಾಯಾಸ್ತು ಸೂತ್ರೇಣ ಕಾರ್ಯಂ ಮಧ್ಯೇಽಸ್ಯ ಮಣ್ಡಲಮ್ । । ೫೯ ದಿಣ್ಡೀ ಸ್ಥಾಪ್ಯಃ ಪುರಸ್ತಸ್ಮಾದಾದಿತ್ಯಾಭಿಮುಖಃ ಸ್ಥಿತಃ । ಯದೇತತ್ಕಥಿತಂ ವ್ಯೋಮ ಸರ್ವದೇವಮಯಂ ಮಯಾ । । 1.130.೬೦ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತಸ್ಯ ದಾತವ್ಯಮರ್ಘ್ಯಮತ್ರ ಯದೂತ್ತಮ । ಅಥ ವಾ ಮಣ್ಡಲಂ ಚಾನ್ಯತ್ತೃತೀಯಂ ಚಕ್ರಸಮ್ಮಿತಮ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: 'ಸಾಮ್ಬನು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದ್ದನು? ಯಾರ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು?' ಎಂದು. ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: 'ರಾಜನೆ, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸಾಮ್ಬನು ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಸಾಮ್ಬನು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ನಾರದನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವತಿಯ ಮಗನಾದ ಸಾಮ್ಬನ ಬಳಿಗೆ ನಾರದನು ಬಂದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಾರದನನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಿ, ಸಾಮ್ಬನು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: 'ಯಾರು ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ? ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಫಲವೇನು?' ಎಂದು. ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಯಾರು ಸುಂದರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸೂರ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.' ಸಾಮ್ಬನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: 'ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು? ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ? ದೇವದೇವನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರ ಹೇಗಿರಬೇಕು?' ಎಂದು. ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಯಾವಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರು ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಇಲ್ಲದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು ಇರಬೇಕು: ನೀರು ಮತ್ತು ತೋಟ. ನೀರು, ತೋಟ, ಹೂವಿನ ತೋಟಗಳು ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ, ಕ್ರೌಂಚ, ಚಕ್ರವಾಕ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ನಳಿನಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಸರೋವರಗಳು, ಶುದ್ಧ ನೀರು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕಲರವ, ನದಿಗಳ ತೀರಗಳು, ಹೂವಿನ ಮರಗಳು, ಪವಿತ್ರ ತೋಟಗಳು, ಪರ್ವತಗಳ ಸಮೀಪದ ನದಿಗಳು, ತೋಟಗಳು—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೂ ಅದೇ ನಿಯಮಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯವು ಚೌಕಾಕಾರದಾಗಿ, ನಲವತ್ತಾರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಇರಬೇಕು. ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಎತ್ತರ ಇರಬೇಕು. ಎತ್ತರದ ಮೂರನೇ ಭಾಗವು ಪೀಠವಾಗಿರಬೇಕು. ಗರ್ಭಗುಡಿಯು ಅಗಲದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಇರಬೇಕು. ಬಾಗಿಲು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಎತ್ತರಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಇರಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಸುತ್ತಲೂ ವಿವಿಧ ಶಾಖೆಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು, ಕಲಶಗಳು ಇರಬೇಕು. ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಇವೆ. ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಂದಿರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗೃಹ, ಸ್ನಾನಗೃಹ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಗೃಹ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಗೃಹ, ನಾರಿಯ ಗೃಹ, ಪಿಂಗಲ ಹಕ್ಕಿಯ ಗೃಹ, ಅಶ್ವಿನಿಯರ ಗೃಹ, ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಮಂದಿರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಘ್ಯ ದಾನಕ್ಕೆ ಎರಡು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು. ಸಂಜೆ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಚಕ್ರಾಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಕಲಶಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಶಂಖನಾದದೊಂದಿಗೆ, ಮೂರನೇ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮೆಯ ಮುಂದೆ ದಿಂಡಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಗೃಹ ಇರಬೇಕು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ.'
೬೧ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ತು ದೇವೇಶಂ ದಾತವ್ಯೋಽರ್ಘಃ ಸುಪಣ್ಡಿತೈಃ । ದೇವಸ್ಯ ಪುರತಃ ಕಾರ್ಯಂ ವ್ಯೋಮಸ್ಥಾನಂ ಸಮೀಪತಃ । । ಪುಸ್ತಕವಾಚನಸ್ಥಾನಮಥ ವಾ ಯತ್ರ ರೋಚತೇ । । ೬೨ ಏಷ ಸ್ಥಾನವಿಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ದೇವತಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಗೃಹರಾಜ್ಞೋಽಥ ರುದ್ರಸ್ತು ದ್ವಾವೇತೌ ಭಾಸ್ಕರಪ್ರಿಯೌ । । ೬೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಪ್ರಾಸಾದಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ದೇವೇಶನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ಪಂಡಿತರು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ದೇವರ ಮುಂದೆ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುವ ಸ್ಥಳದ ಬಳಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಈ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಗೃಹರಾಜನು ಮತ್ತು ರುದ್ರನು—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಭಾಸ್ಕರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀ ಭವಿಷ್ಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಕಲ್ಪದ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ 'ಪ್ರಾಸಾದ ಲಕ್ಷಣ ವರ್ಣನ' ಎಂಬ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.
ದಾರುಪರೀಕ್ಷಾವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಅಥ ತೇ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರತಿಮಾವಿಧಿವಿಸ್ತರಮ್ । ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದೇವಾನಾಮಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ । । ೧ ಅರ್ಚಾ೧ ಸಪ್ತವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಶುಭವೃದ್ಧಯೇ । ಕಾಞ್ಚನೀ ರಾಜತೀ ತಾಮ್ರೀ ಪಾರ್ಥಿವೀ ಶೈಲಜಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೨ ವಾರ್ಕ್ಷೀ ಚಾಲೇಖ್ಯಕಾ ಚೇತಿ ಮೂತಿಸ್ಥಾನಾನಿ ಸಪ್ತ ವೈ । ವಾರ್ಕ್ಷೀವಿಧಾನಂ ತೇ ವೀರ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ । । ೩ ಕರ್ತ್ರನುಕೂಲೇ ದಿವಸೇ ಸಂವತ್ಸರವಿಶೋಧಿತೇ । ಶುಭೈರ್ನಿಮಿತ್ತೈಃ ಶಕುನೈಃ ಪ್ರಸ್ಥಾನೈಶ್ಚ ವನಂ ವಿಶೇತ್ । । ೪ ಕ್ಷೀರಿಣೋ ವರ್ಜಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ದುರ್ಬಲಾಸ್ತೇ ಸ್ವಭಾವತಃ । ಚತುಷ್ಪಥೇಷು ನ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಯೇ ಚ ಪುತ್ರಕವೃಕ್ಷಕಾಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ. ಭಕ್ತರ ಶುಭವೃದ್ಧಿಗೆ ಆರಾಧ್ಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಬಂಗಾರದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ತಾಮ್ರದ, ಮಣ್ಣಿನ, ಕಲ್ಲಿನ, ಮರದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಿಸಿದವು. ಈ ಏಳು ರೂಪಗಳೂ ಆರಾಧನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈಗ ಮರದ ಪ್ರತಿಮೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶಿಲ್ಪಿಯು ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ದಿನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ, ವರ್ಷವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿ, ಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಡಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು. ಹಾಲುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆಟದ ಮರಗಳು ಕೂಡ ಬಳಸಬಾರದು.
೫ ದೇವತಾಯತನಸ್ಥಾ ಯೇ ತಥಾ ವಲ್ಮೀಕಸಮ್ಭವಾ । ಉತ್ಕೀರ್ಣಾ ದೇವತಾ ಯೇಷು ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಾಶ್ಚ ಯೇ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೬ ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿಜಾ ಯೇ ಚ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ನಿಲಯಾಶ್ಚ ಯೇ । ಸಕೋಟರಾಶ್ಚ ಯೇ ವೃಕ್ಷಾಃ ಶುಷ್ಕಾಗ್ರಾ ಯೇ ಚ ಪಾದಪಾಃ । । ೭ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನಿಹತಾ ಯೇ ಚ ಕುಞ್ಜರಾಶಾಸ್ತಥಾ ಕೃತಾಃ । ಸಾಮಾದ್ಯಾಃ ಸರುಜೋಽಧಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿನಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ । । ೮ ಅಕಾಲೇ ಪುಷ್ಪಿತಾ ಯೇ ಚ ಕಾಲೇ ತೇ ಚ ವಿವರ್ಜಿತಾಃ । ಶೀರ್ಣಪರ್ಣಾಶ್ಚ ತರವೋ ರಕ್ಷೋಧ್ವಾಂಕ್ಷನಿಷೇವಿತಾಃ । । ಏಕಶಾಖಾತಿಶಾಖಾಶ್ಚ ತ್ರಿಶಾಖಾಶ್ಚ ತಥಾಧಮಾಃ । । ೯ ಮಧೂಕೋ ದೇವದಾರುಶ್ಚ ವೃಕ್ಷರಾಜಶ್ಚ ಚನ್ದನಃ । ಬಿಲ್ವಶ್ಚಾಮ್ರಾತಕಶ್ಚೈವ ಖದಿರೋಥಾಞ್ಜನಸ್ತಥಾ । । 1.131.೧೦ ನಿಮ್ಬಃ ಶ್ರೀಪರ್ಣವೃಕ್ಷಶ್ಚ ಪನಸಃ ಸರಲೋಽರ್ಜ್ಜುನಃ । ರಕ್ತಚನ್ದನಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರತಿಮಾದ್ರುಮಾಃ । । ೧೧ ವರ್ಣಾನಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ವೃಕ್ಷೌ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೌ । ನಿಮ್ಬಾದ್ಯಾಃ ಸರ್ವವರ್ಣಾನಾಂ ವೃಕ್ಷಾ ಸಾಧಾರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೨ ಕಥ್ಯಮಾನಾನ್ವಿಶೇಷೇಣ ಶೃಣು ವೀರ ತಥಾಪರಾನ್ । ಸುರದಾರುಃ ಶಮೀ ಚೈವ ಮಧೂಕಶ್ಚನ್ದನಸ್ತಥಾ । । ಏತೇ ವೈ ತರವಸ್ತಾತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಶುಭಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೩ ಕ್ಷತ್ರಸ್ಯ ಚ ತಥಾರಿಷ್ಟಃ ಖದಿರಸ್ತಿನ್ದುಕಸ್ತಥಾ । ಅಶ್ವತ್ಥಶ್ಚ ತಥಾ ಸಾಮ್ಬ ದ್ರುಮಃ ಕರಕತಃ ಶುಭಃ । । ೧೪ ವೈಶ್ಯಾನಾಂ ತದ್ವದೇವ ಸ್ಯುಃ ಖದಿರಶ್ಚನ್ದನಸ್ತಥಾ । ಪುಣ್ಯಾಶ್ಚ ತರವಶ್ಚೈತೇ ಶುಭದಾಸ್ತು ತಥೈವ ಚ । । ೧೫ ಕೇಸರಃ ಸರ್ಜಕಶ್ಚಾಮ್ರಃ ಶಾಲವೃಕ್ಷಸ್ತಥೇತರಃ । ಏತೇ ವೈ ತರವಃ ಪುಣ್ಯಾಃ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಶುಭದಾಯಕಾಃ । । ೧೬ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಚೈವಮವಸ್ಥಾಪ್ಯ ಯಥಾವಿಧಿ । ವೃಕ್ಷಂ ಚಾಭಿಮತಂ ಗತ್ವಾ ಪೂಜಯೇದ್ಬಲಿಪುಷ್ಪಕೈಃ । । ೧೭ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ವಿವಿಕ್ತೇ ಚ ಕೇಶಾಂಗಾರವಿವರ್ಜಿತೇ । ಪ್ರಾಗುದಕ್ಸೂಚಕೇ ದೇಶೇ ಲೋಕಕಷ್ಟವಿವರ್ಜಿತೇ । । ೧೮ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಸ್ಕನ್ಧವಿಟಪಃ ಷತ್ರವಾನೃಜುವೃದ್ಧಿಗಃ । ಆತಙ್ಕಹೀನೋ ವಿವಶಃ ಸತ್ತ್ವಕ್ಪರ್ಣಃ ಶುಭಸ್ತಥಾ । ೧೯ ಸ್ವೇನೈವ ಪತಿತಾ ಯೇ ಚ ಹಸ್ತಿಭಿಃ ಪಾತಿತಾಸ್ತಥಾ । ಶುಕ್ಲಾಶ್ಚ ವಹ್ನಿದಗ್ಧಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಭಿಶ್ಚಾಪಿ ವರ್ಜಿತಾಃ । । 1.131.೨೦ ತರವೋ ವರ್ಜನೀಯಾಶ್ಚ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಾಃ ಶುಭಾ ದ್ರುಮಾಃ । ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಪಾಃ ಸಪರ್ಣಾಶ್ರ ಸಪುಷ್ಪಾಃ ಸಫಲಾಸ್ತಥಾ । । ೨೧ ತೇಷಾಂ ತು ಗ್ರಹಣಂ ಚಾಷ್ಟಮಾಸೇಷು ಕಾರ್ತ್ತಿಕಾದಿಷು । ಭೂತ್ವಾ ಶುಭದಿನೇ ಚೈವ ಸೋಪವಾಸೋಽಧಿವಾಸಯೇತ್ । । ೨೨ ಸಮನ್ತಾದುಪಲಿಪ್ಯಾಥ ತಸ್ಯಾಧಸ್ತಾದ್ವಸುನ್ಧರಾಮ್ । ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಪರಿಪೂತೇನ ಪರಿತಃ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ವಾರಿಣಾ । । ೨೩ ಶುಕ್ಲೇ ಚ ಪರಿಧೂತೇ ಚ ಪರಿಧಾಯ ಚ೧ ವಾಸಸೀ । ಪೂಜಯೇದ್ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯೈಶ್ಚ ಸಧೂಪಬಲಿಕರ್ಮಭಿಃ । । ೨೪ ತತಃ ಕುಶೈಃ ಪರಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ಹುತ್ವಾಗ್ನೌ ತಸ್ಯ ಚಾನ್ತಿಕೇ । ದೇವದಾರುಸಮಿದ್ಭಿಶ್ಚ ಮನ್ತ್ರೇಣಾನೇನ ತತ್ತ್ವವಿತ್ । । ೨೫ ಓಂ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸುವರಿತಿ ತತೋ ವೃಕ್ಷಂ ಚ ಪೂಜಯೇತ್ । ಓಂ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸತ್ಯಸದಾಯ ನಿತ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠನ್ತರಾತ್ಮನ್ತ್ಸಚರಾಚರಾತ್ಮನ್ । । ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ಕುರು ದೇವ ವೃಕ್ಷೇ ಸೂರ್ಯಾವೃತಂ ಮಣ್ಡಲಮಾವಿಶೇಶ್ಚ ನಮಃ । । ೨೬ ನಾರದ ಉವಾಚ ಏವಂ ಸಮ್ಪೂಜಯಿತ್ಯಾ ತು ವಾಕ್ಯೈಸ್ತಂ ಪರಿಸಾನ್ತ್ವಯನ್ । ವೃಕ್ಷಲೋಕಸ್ಯ ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಗಚ್ಛ ದೇವಾಲಯಂ ಶುಭಮ್ । । ೨೭ ದೇವ ತ್ವಂ ಸ್ಥಾಸ್ಯಸೇ ತತ್ರ ಚ್ಛೇದದಾಹವಿವರ್ಜಿತಃ । ಕಾಲೇ ಧೂಪಪ್ರದಾನೇನ ಸಪುಷ್ಪೈರ್ಬಲಿಕರ್ಮಭಿಃ । । ೨೮ ಲೋಕಾಸ್ತ್ವಾಂ ಪೂಜಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ತತೋ ಯಾಸ್ಯಸಿ ನಿರ್ವೃತಿಮ್ । ವೃಕ್ಷಮೂಲೇ ಕುಠಾರಂ ತು ಧೂಪಮಾಲ್ಯೈಃ ಪ್ರಪೂಜ್ಯ ಚ । । ೨೯ ಪೂರ್ವತಸ್ತು ಶಿರಃ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪನೀಯಃ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ಪರಮಾನ್ನಮೋದಕೌದನಪಲಪೂಪಿಕಾದಿಭಿರ್ಭಕ್ಷ್ಯೈಃ । । 1.131.೩೦ ಮದ್ಯೈಃ ಕುಸುಮೈರ್ಧೂಪೈರ್ಗನ್ಧೈಶ್ಚ ತರುಂ ಸಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ । ಸುರಪಿತೃಪಿಶಾಚರಾಕ್ಷಸಭುಜಙ್ಗಸುರಗಣವಿನಾಯಕಾದ್ಯಾನಾಮ್ । । ೩೧ ಕೃತ್ವಾ ಪೂಜಾಂ ರಾತ್ರೌ ವೃಕ್ಷಂ ಸಂಸ್ಪೃಶ್ಯ ಚ ಬ್ರೂಯಾತ್ । । ೩೨ ಅರ್ಚಾಸು ದೇವದೇವ ತ್ವಂ ದೇವೈಶ್ಚ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಃ । ನಮಸ್ತೇ ವೃಕ್ಷ ಪೂಜೇಯಂ ವಿಧಿವತ್ಪರಿಗೃಹ್ಯತಾಮ್ । । ೩೩ ಯಾನೀಹ ಭೂತಾನಿ ವಸನ್ತಿ ತಾನಿ ಬಲಿಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ವಿಧಿವತ್ಪ್ರಯುಕ್ತಮ್ । ಅನ್ಯತ್ರ ವಾಸಂ ಪರಿಕಲ್ಪಯನ್ತು ಕ್ಷಮನ್ತು ತೇ ಚಾದ್ಯ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇಭ್ಯಃ । । ೩೪ ಪ್ರಭಾತಾಯಾಂ ತು ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ಪುನಃ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ತಂ ನಗಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯಸ್ತತೋ ದತ್ತ್ವಾ ಭೋಜಕೇಭ್ಯಶ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । । ಛಿನ್ದ್ಯಾದ್ವನಸ್ಪತೀಂಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಸ್ತೈ ಕೃತಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನೈಃ । । ೩೫ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಪಾತೋಽಸ್ಯ ಐಶಾನ್ಯಾಂ ಚಾಪಿ ಯೋ ಭವೇತ್ । ಅಥವಾ ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ತು ತಥಾ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತು೧ ನಾನ್ಯಥಾ । । ೩೬ ಐನ್ದ್ರ್ಯೈಶಾನ್ಯೋರುದೀಚ್ಯಾಂ ಚಃ ಪಾತಸ್ತಿಸೃಷು ಶಸ್ಯತೇ । ನೈರ್ಋತ್ಯಾಗ್ನೇಯಯಾಮ್ಯಾಸು ದಿಕ್ಷು ಪಾತೋ ನ ಶೋಭನಃ । । ವಾಯವ್ಯಾಂ ಚೈವ ವಾರುಣ್ಯಾಂ ತಸ್ಯ ಪಾತಸ್ತು ಮಧ್ಯಮಃ । । ೩೭ ಯಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಸ್ಥಿತಾ ಶಾಖಾ ದಿಕ್ಷು ನಷ್ಟಾ ಚತಸೃಷು । ವಾಸ್ತುಪೂರ್ವಂ ತತಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ತತಃ ಪಶ್ಚಾದವಸ್ಥಿತಾ । । ೩೮ ಅವಿಲಗ್ನಮಶಬ್ದಂ ತು ಪತನಂ ತು ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಉತ್ಪದ್ಯೇದ್ದ್ವಿದಲಂ ಯಸ್ಯ ದ್ರಾವಶ್ಚ ಮಧುರೋ ಭವೇತ್ । । ೩೯ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ಕ್ಷರೇದ್ಯಸ್ಯ ಪಾದಪಂ ತಂ ವಿವರ್ಜವೇತ್ । ಶುಭದಂ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಶೃಣು ತ್ವಂ ಕಥಯೇ ಶುಚಿ । । 1.131.೪೦ ವೃಕ್ಷಂ ಪ್ರಭಾತೇ ಸಲಿಲೈರ್ನಿಷಿಕ್ತಂ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಸನ್ನಿಕೃತ್ಯ । ಮಧ್ವಾಜ್ಯದಿಗ್ಧೇನ ಕುಠಾರಕೇಣ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಂ ಶೋಷಮಭಿಪ್ರಹಣ್ಯಾತ್ । । ೪೧ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇಽಪ್ಯುತ್ತರದಿಗ್ವಿಭಾಗೇ ಪಾತೇ ಯದಾ ವೃದ್ಧಿಕರಸ್ತದಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಆಗ್ನೇಯಕೋಣಕ್ರಮಶೋಽಗ್ನಿದಾಹ ಉಗ್ರೋಗ್ರರೋಗಾಃ ಸುಧನಕ್ಷಯಶ್ಚ । ।೪೨ ಗಾರುಡೇ ದಿಶಿ ಪಾಷಾಣಂ ಕಪೋತೋ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ । ಸಿತವರ್ಣಂ ಜಲಂ ಜ್ಞೇಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಾಭಂ ಭವೇತ್ಕೃಮಿಃ । । ದೋಷೈರೇತೈರ್ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ಮುದಾ ಕಾಲಂ ಸಮುದ್ಧರೇತ್ । । ೪೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ದಾರುಪರೀಕ್ಷಾವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿಯಿರುವ ಮರಗಳು, ಹುಳಿಯ ಗೂಡುಗಳಿಂದ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿರುವ ಮರಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಮರಗಳು, ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿರುವ ಮರಗಳು, ಒಳಗಡೆ ಬಿರುಕುಗಳಿರುವ ಮರಗಳು, ಒಣಗೊಂಡ ತುದಿಯ ಮರಗಳು, ಆಯುಧದಿಂದ ಕಡಿದ ಮರಗಳು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಮರಗಳು, ರೋಗಪೀಡಿತ ಮರಗಳು, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಣಗಿರುವ ಮರಗಳು, ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೂವು ಬಿಡದ ಅಥವಾ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೊರತು ಹೂವು ಬಿಡುವ ಮರಗಳು, ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು, ರಾಕ್ಷಸ, ಗೂಬೆ, ಗಿಡುಗುಳಿಗೆ ನೆಲೆವಾಗಿರುವ ಮರಗಳು, ಒಂದೇ ಶಾಖೆಯುಳ್ಳ ಅಥವಾ ಬಹುಶಾಖೆಗಳಿರುವ ಅಥವಾ ಮೂರು ಶಾಖೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು — ಇವೆಲ್ಲಾ ಹೀನವಾಗಿವೆ. ಮಹುವಾ, ದೇವದಾರು, ಮರದ ರಾಜ, ಚಂದನ, ಬಿಲ್ವ, ಆಮ್ರಾತಕ, ಖದಿರ, ಅಂಜನ, ನಿಂಬೆ, ಶ್ರೀಪರ್ಣ, ಹಲಸು, ಸರಲ, ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ರಕ್ತಚಂದನ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಮೆ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮರಗಳು. ವರ್ಣಾನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ನಿಂಬೆ ಮೊದಲಾದ ಮರಗಳು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಈಗ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೆಲವು ಮರಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳು. ಸುರದಾರು, ಶಮಿ, ಮಹುವಾ ಮತ್ತು ಚಂದನ — ಇವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶುಭಕರ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅರಿಷ್ಟ, ಖದಿರ, ತಿಂದುಕ, ಅಶ್ವತ್ಥ, ಸಾಮ್ಬ ಮತ್ತು ಕರಕಟ ಮರಗಳು ಶುಭಕರ. ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಖದಿರ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುಣ್ಯವಂತ ಮರಗಳು ಯೋಗ್ಯ. ಕೇಸರ, ಸರ್ಜ, ಮಾವು, ಸಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಮರಗಳು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಶುಭವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಇಚ್ಛಿತವಾದ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಲಿ ಮತ್ತು ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುದ್ಧವಾದ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ, ಕೂದಲು ಮತ್ತು ಬೂದಿ ಇಲ್ಲದ, ಪೂರ್ವ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಮುಖದ, ಜನರ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ದಪ್ಪದೊಡ್ಡ ಶಾಖೆಗಳಿರುವ, ನೇರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ, ರೋಗರಹಿತ, ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳಿರುವ, ಶುಭಕರವಾದ ಮರವನ್ನು ಆರಿಸಬೇಕು. ಸ್ವಯಂ ಬಿದ್ದ ಅಥವಾ ಆನೆಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ, ಬಿಳಿಯಾದ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟ, ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಾರದು; ಹಸಿರು, ಹೂವು, ಹಣ್ಣುಗಳಿರುವ, ಮೃದುವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಆರಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಶುಭದಿನದಲ್ಲಿ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸುತ್ತಲೂ ನೆಲವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿ, ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದ ನೀರನ್ನು ಸಿಂಪಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ, ಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪ, ಬಲಿಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಕುಶದಿಂದ ಸುತ್ತುವಳಿ ಹಾಕಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದೇವದಾರು ಸಮಿಧಗಳಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು: 'ಓಂ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಎಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. 'ಓಂ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸತ್ಯಸದಾಯ ನಿತ್ಯಂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಚರಾಚರಾತ್ಮನೇ, ದೇವಾ, ಈ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸು, ನಮಸ್ಕಾರ.' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮರವನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿ, ವೃಕ್ಷಲೋಕದ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. 'ದೇವಾ, ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಅಥವಾ ಸುಡುವಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಉಳಿಯು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ಧೂಪ, ಹೂವು, ಬಲಿಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವರು, ನಂತರ ನೀನು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಮರದ ಬೇರು ಬಳಿ ಕುಠಾರವನ್ನು ಧೂಪ, ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಮರದ ತಲೆಯನ್ನು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಇರಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಅನ್ನ, ಮಿಠಾಯಿ, ಪಾಯಸ, ಪೂರಿ ಮೊದಲಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಮದ್ಯ, ಹೂವು, ಧೂಪ, ಗಂಧದಿಂದ ಮರವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃ, ಪಿಶಾಚ, ರಾಕ್ಷಸ, ನಾಗ, ಗಣಪತಿ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ರಾತ್ರಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕು: 'ದೇವದೇವಾ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಇರುವೆ; ವೃಕ್ಷಾ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.' 'ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳು ಈ ಬಲಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲಿ, ಕ್ಷಮಿಸಲಿ, ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.' ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಭೋಜಕರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ, ಶುಭವಚನ ಹೇಳಿದ ಪರಿಣಿತರೊಂದಿಗೆ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪೂರ್ವ ಅಥವಾ ಐಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮರವನ್ನು ಬೀಳಿಸಬೇಕು, ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಐಂದ್ರ, ಐಶಾನ್ಯ, ಉದೀಚ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ; ನೈಋತಿ, ಅಗ್ನೇಯ, ಯಾಮ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುವುದು ಶುಭಕರವಲ್ಲ; ವಾಯವ್ಯ, ವಾರುಣ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ. ಹೊರಭಾಗದ ಶಾಖೆಗಳು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮೊದಲು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ನಂತರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ನಿಂತು ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯಬೇಕು. ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ಬೀಳುವುದು ಉತ್ತಮ; ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ ಚೂರುವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಸಾರು ಮಧುರವಾದರೆ ಶುಭ. ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆ ಹರಿದರೆ ಆ ಮರವನ್ನು ಬಳಸಬಾರದು. ಯದುಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈಗ ನಾನು ಶುಭವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮರವನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಿಸಿ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೇನು ಹಚ್ಚಿದ ಕುಠಾರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಒಣಗಿಸುವಂತೆ ಹೊಡೆಯಬೇಕು. ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಅಥವಾ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದರೆ ವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದರೆ ಬೆಂಕಿ, ಭೀಕರ ರೋಗ, ಧನನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು, ಪಾರಿವಾಳ, ಮನೆ ಹಾವು, ಬಿಳಿ ನೀರು, ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಹುಳು ಇದ್ದರೆ ಅವು ದೋಷ. ಇವುಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಶ್ರೀಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಹನ್ತ ತೇ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣಂ ಪರಮ್ । ವಚ್ಮಿ ತೇ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ । । ೧ ಏಕಹಸ್ತಾ ದ್ವಿಹಸ್ತಾ ವಾ ತ್ರಿಹಸ್ತಾ ವಾ ಪ್ರಮಾಣತಃ । ತಥಾ ಸಾರ್ದ್ಧತ್ರಿಹಸ್ತಾ ಚ ಸವಿತುಃ ಪ್ರತಿಮಾ ಶುಭಾ । । ೨ ಪ್ರಸಾದಾದ್ದ್ವಾರತೋ ವಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಮ್ । ತದ್ವತ್ಪ್ರಯಾಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸತತಂ ಶುಭಮಿಚ್ಛತಾ । । ೩ ಏಕಹಸ್ತಾ ಭವೇತ್ಸೌಮ್ಯಾ ದ್ವಿಹಸ್ತಾ ಧನಧಾನ್ಯದಾ । ತ್ರಿಹಸ್ತಾ ಪ್ರತಿಮಾ ಭಾನೋಃ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೪ ಸಾರ್ಧತ್ರಿಹಸ್ತಾ ಪ್ರತಿಮಾ ಸುಭಿಕ್ಷಕ್ಷೇಮಕಾರಿಣೀ । ಅಗ್ರೇ ಮಧ್ಯೇ ಚ ಮೂಲೇ ಚ ಪ್ರತಿಮಾ ಸರ್ವತಃ ಸಮಾ । । ಗಾನ್ಧರ್ವೀ ಸಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧನಧಾನ್ಯಾವಹಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೫ ದೇವಾಗಾರಸ್ಯ ಯದ್ದ್ವಾರಂ ತಸ್ಮಾದಷ್ಟಾಂಶಮುದ್ಯತಾ । ವಿಭಾಗೈಃ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪ್ರತಿಮಾ ಭವೇತ್ । । ೬ ಅಙ್ಗುಲೈಶ್ಚ ತಥಾ ಮೂರ್ತಿಶ್ಚತುರಶೀತಿಸಂಮಿತೈಃ । ವಿಸ್ತಾರಾಯಾಮತಃ ಕಾರ್ಯಾ ವದನಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್ । । ೭ ಮುಖಾತ್ತ್ರಿಭಾಗೈಶ್ಚಿಬುಕಂ ಲಲಾಟಂ ನಾಸಿಕಾ ತಥಾ । ಕರ್ಣೌ ನಾಸಿಕಯಾ ತುಲ್ಯೌ ಪಾದೌ ಚಾನಿಯತೌ ತಯೋಃ । । ೮ ನಯನೇ ದ್ವ್ಯಂಗುಲೇ ಸ್ಯಾತಾಂ ತ್ರಿಭಾಗಾ ತಾರಕಾ ಭವೇತ । ತೃತೀಯತಾರಕಾಭಾಗಾತ್ಕುರ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । ೯ ಲಲಾಟಮಸ್ತಕೋತ್ಸೇಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತತ್ಸಮಮೇವ ಚ । ಪರಿಣಾಹಸ್ತು ಶಿರಸೋ ಭವೇದ್ದ್ವಾವಿಂಶದಙ್ಗುಲಃ । । 1.132.೧೦ ತುಲ್ಯಾ ನಾಸಿಕಯಾ ಗ್ರೀವಾ ಮುಖೇನ ಹದಯಾಂತರಮ್ । ಮುಖಮಾತ್ರಾ ಭವೇನ್ನಾಭಿಸ್ತತೋ ಮೇಢ್ರಮನನ್ತರಮ್ । । ಮುಖವಿಸ್ತಾರಣಮುರಸ್ತತೋಽರ್ದ್ಧಂ ತು ಕಟಿಃ ಸ್ಮೃತಾ । । ೧೧ ಬಾಹೂ ಪ್ರವಾಹತುಲ್ಯೌ ತು ಊರೂ ಜಙ್ಘೇ ಚ ತತ್ಸಮೇ । ಗುಲ್ಫಾಧಸ್ತಾತ್ತು ಪಾದಃ ಸ್ಯಾದುಚ್ಛ್ರಿತಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲಃ । । ೧೨ ಷಡಙ್ಗುಲಸುವಿಸ್ತಾರಸ್ತಸ್ಯಾಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲತ್ರಯಮ್ । ಪ್ರದೇಶಿನೀ ಚ ತತ್ತುಲ್ಯಾ ಹೀನಾ ಶೇಷಾ ನಖೈರ್ಯುತಾಃ । । ೧೩ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಃ ಪಾದ ಆಯಾಮಾತ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಚ್ಯಾ ಭವೇತ್ಸದಾ । । ೧೪ ಅಂಸೌ ಹರೇಸ್ತಥೈವೋರೂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಸನಾಸಿಕಮ್ । ನಿಯತೇ ನಯನೇ ಗಣ್ಡೌ ಮೂರ್ತೇಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಮುನ್ನತೇ । । ೧೫ ವಿಶಾಲಧವಲಾವಾಮಪಕ್ಷ್ಮಲಾಯತಲೋಚನೇ । ಸಸ್ಮಿತಾನನಪದ್ಮಸ್ಯ ಚಾರುಬಿಮ್ಬಾಧರಸ್ತಥಾ । । ೧೬ ರತ್ನಪ್ರೋದ್ಭಾಸಿಮುಕುಟಕಟಕಾಙ್ಗದಹಾರವಾನ್ । ಅವ್ಯಙ್ಗಪದಮಧ್ಯಾದಿಸಮಾಯೋಗೋಽಪಿ ಶೋಭಿತಃ । । ೧೭ ಸುಪ್ರಭೋ ಮಣ್ಡಲಶ್ಚಾರುರ್ವಿಚಿತ್ರಮಣಿಕುಣ್ಡಲಃ । ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಕಾಞ್ಚನೀಂ ಮಾಲಾಂ ಪ್ರೋದ್ವಹನ್ಸಸರೋರುಹಾಮ್ । । ೧೮ ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಕಾರಯೇದೀಹಿತಪ್ರದಾಮ್ । ಪ್ರಜಾಭ್ಯಶ್ಚ ಸದಾ ಭಾನುಃ ಶಿವಾರೋಗ್ಯಾಭಯಪ್ರದಃ । । ೧೯ ಅಲ್ಪಾಙ್ಗಾಯಾಂ ನೃಪಭಯಂ ಹೀನಾಙ್ಗಾಯಾಮಕಲ್ಪತಾ । ಖಾತೋದರ್ಯಾಂ ಚ ಕ್ಷುತ್ಪೀಡಾ ಕೃಶಾಯಾಂ ತು ದರಿದ್ರತಾ । । 1.132.೨೦ ಸಕ್ಷತಾಯಾಂ ಭಯಂ ಶಸ್ತ್ರಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಾ ಮೃತ್ಯುಕಾರಿಣೀ । ದಕ್ಷಿಣಾವನತಾಯಾಂ ತು ಶಶ್ವದಾಯುಃ ಕ್ಷಯೋ ಭವೇತ್ । । ೨೧ ಉತ್ತರಾವನತಾಯಾಂ ತು ವಿಯೋಗೋ ಭವತಿ ಧ್ರುವಮ್ । ನಾಲೋಕ್ಯಾ ನಾಪ್ಯನಾಲೋಕ್ಯಾ ರಕ್ಷ್ಯಾಮೂರ್ತಿಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । । ೨೨ ತಸ್ಮಾದ್ಭಾಸ್ಕರಭಕ್ತೇನ ಲೋಕದ್ವಯಹಿತೈಷಿಣಾ । ತನ್ಮೂರ್ತೇಶ್ಚಾದರಃ ಕಾರ್ಯಸ್ತದಧೀನಾಸ್ತು ಸಮ್ಪದಃ । । ೨೩ ಶಿರೋರುಗಣ್ಡವದನೈಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾವಯವೈಸ್ತಥಾ । ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಪೂರ್ಣಾ ಪ್ರತಿಮಾ ಭವತೇ ಶುಭಾ । । ೨೪ ನಾಸಾಲಲಾಟಜಙ್ಘೋರುದಣ್ಡವಕ್ಷೋಭಿರನ್ವಿತಾ । ಕುರ್ಯಾದಾದಿತ್ಯವೇಷಂ ತು ಗೂಢಪಾದೋದರಂ ತಥಾ । । ೨೫ ಕಮಲೋದರಕಾನ್ತಿನಿಭಃ ಕಞ್ಚುಕಗುಪ್ತಃ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖಃ । ರಕ್ತೋತ್ಪಲಪ್ರಭಾಮಣ್ಡಲಶ್ಚ ಕರ್ತುಃ ಶುಭಂ ಕರೋತ್ಯರ್ಕಃ । । ೨೬ ಕುಣ್ಡಲಭೂಷಿತವದನಃ ಪ್ರಲಮ್ಬಹಾರೋಽಪಿ ಗೃಹವೃತ್ತಃ । ನೃಪತಿಭಯಂ ವ್ಯಙ್ಗಾಯಾಂ ಹೀನಾಙ್ಗಾಯಾಮಕಲ್ಪನಾ ಕರ್ತುಃ । । ೨೭ ಖಾತೋದರ್ಯಾಂ ಕ್ಷುದ್ಭಯಮರ್ಥವಿನಾಶಃ ಕೃಶಾಙ್ಗಾಯಾಮ್ । ಮರಣಂ ತು ಸಕ್ಷತಾಯಾಂ ಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತೇನ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ಕರ್ತುಃ । । ೨೮ ವಾಮೋನ್ನತಾ ತು ಪತ್ನೀಂ ದಕ್ಷಿಣಾವನತಾ ಹಿನಸ್ತ್ಯಾಯುಃ । ಅನ್ಧತ್ವಮೂರ್ದ್ಧ್ವದೃಷ್ಟಿಃ ಕರೋತಿ ಚಿನ್ತಾಮಧೋಮುಖೀ ದೃಷ್ಟಿಃ । । ೨೯ ಸರ್ವಪ್ರತಿಮಾಸ್ವೇವಂ ಶುಭಾಶುಭಂ ಭಾಸ್ಕರೇಣೋಕ್ತಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕಮಣ್ಡಲುಕರಶ್ಚತುರ್ಮುಖಃ ಪಙ್ಕಜಸ್ಥಶ್ಚ । । ೩೦ ಸ್ಕನ್ದಃ ಕುಮಾರರೂಪಃ ಶಕ್ತಿಧರೋ ಬರ್ಹಿಕೇತುಶ್ಚ । ಶುಕ್ಲಶ್ಚತುರ್ವಿಷಾಣೋ ದ್ವಿಪೋ ಮಹೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ವಜ್ರಪಾಣಿತ್ವಮ್ । । ೩೧ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಲಲಾಟಸಂಸ್ಥಂ ತೃತೀಯಮಪಿ ಲೋಚನಂ ಚಿಹ್ನಮ್ । । ೩೨ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಶ್ರೀಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆದಿತ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಯದುಶ್ರೇಷ್ಠ. ಒಂದು ಕೈ, ಎರಡು ಕೈ, ಮೂರು ಕೈ, ಅಥವಾ ಮೂರು ಕೈಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆ ಶುಭಕರ. ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲಿನ ಉದ್ದವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಮೆಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು; ಸದಾ ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ಕೈ ಉದ್ದದ ಪ್ರತಿಮೆ ಶಾಂತವಾದುದು, ಎರಡು ಕೈಗಳದು ಧನ-ಧಾನ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮೂರು ಕೈಗಳದು ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಕೈಗಳ ಅರ್ಧ ಉದ್ದದ ಪ್ರತಿಮೆ ಸುಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಮೆಯ ಮುಂಭಾಗ, ಮಧ್ಯಭಾಗ ಮತ್ತು ಬೇರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಗಾಂಧರ್ವಿ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಮೆ ಧನ-ಧಾನ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಎಂಟನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪೀಠವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು; ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ, ಪೀಠಕ್ಕೆ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮೆಯ ಉದ್ದ ಎಣಿಕೆಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲಗಳು; ಮುಖದ ಅಗಲ ಹನ್ನೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳು. ಮುಖದಿಂದ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಚಿಬುಕ, ಲಲಾಟ ಮತ್ತು ಮೂಗು; ಕಿವಿಗಳು ಮೂಗಿನಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿರಬೇಕು; ಕಾಲುಗಳು ಕೂಡ ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಎರಡು ಅಂಗುಲಗಳಷ್ಟು, ಕಣ್ಮಣಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು; ಮೂರನೇ ಭಾಗದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಲಲಾಟ ಮತ್ತು ತಲೆ ಸಮಾನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರಬೇಕು; ತಲೆಯ ಪರಿಧಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳು. ಮೂಗಿನಷ್ಟು ಕುತ್ತಿಗೆ, ಮುಖದಷ್ಟು ಹೃದಯದ ಅಂತರ, ಮುಖದಷ್ಟು ನಾಭಿ, ನಂತರ ಮೇಢ್ರ; ಮುಖದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಎದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಟ್ಟು. ಕೈಗಳು ಹರಿದ ನೀರಿನಂತೆ, ತೊಡೆಯೂ, ಕಾಲುಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು; ಗುಳ್ಫದ ಕೆಳಗೆ ಕಾಲು ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಎತ್ತರ. ಕಾಲು ಆಳ ಆರು ಅಂಗುಲ, ಅಂಗುಷ್ಠ ಮೂರು ಅಂಗುಲ, ತದಂತೆ ತೊಡೆಯ ಬೆರಳುಗಳು, ಉಳಿದವುಗಳು ಉಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾಲು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಉದ್ದ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷಣಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಯೇ ಸದಾ ಆರಾಧ್ಯ. ಭುಜಗಳು, ತೊಡೆಯು, ಲಲಾಟ, ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಗಂಡಗಳು ಸಮಾನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಎಡ ಕಣ್ಣು ಬಿಳಿ, ದೊಡ್ಡದು, ದೀರ್ಘವಾದದು, ಸುಂದರವಾದ ಬಿಂಬದಹನು, ನಗುವಿನ ಮುಖ, ಸುಂದರವಾದ ತುಟಿಗಳು. ರತ್ನಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕಿರೀಟ, ಕಟಕ, ಅಂಗದ, ಹಾರಗಳು, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವೃತ್ತಾಕಾರ, ಸುಂದರವಾದ ರತ್ನ ಕುಂಡಲಗಳು, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಹಾರ, ಹಂಸವುಳ್ಳ ಕಮಲ ಹೂವು ಹಿಡಿದಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷಣಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಜನರಿಗೆ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನು ಶುಭ, ಆರೋಗ್ಯ, ಭಯರಹಿತತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾದರೆ ರಾಜಭಯ, ಅಂಗವಿಕಲವಾದರೆ ಅನರ್ಹತೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಕುಹರವಾದರೆ ಹಸಿವಿನ ಪೀಡೆ, ದುರ್ಬಲವಾದರೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯ. ಗಾಯವಾದರೆ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕೆ ಭಯ, ಚೀಲಿದರೆ ಮರಣ, ಬಲಭಾಗ ಕುಸಿದರೆ ಆಯುಷ್ಯ ಕ್ಷಯ, ಎಡಭಾಗ ಎತ್ತಿದರೆ ಪತ್ನಿ ನಷ್ಟ. ಮೇಲ್ನೋಟ ಇದ್ದರೆ ಅಂಧತ್ವ, ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಚಿಂತೆಯುಂಟು. ಪ್ರತಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಗಳನ್ನು ಭಾಸ್ಕರನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಂಡಲು ಹಿಡಿದು, ನಾಲ್ಕು ಮುಖ, ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ; ಸ್ಕಂದನು ಕುಮಾರ ರೂಪ, ಶಕ್ತಿಧಾರಿ, ಪಾವಡದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವಂತೆ; ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶ್ವೇತ ದ್ವೀಪ, ವಜ್ರ ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ; ತಿರ್ಯಕ್, ಮೇಲಿನ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣು ಗುರುತು. ಹೀಗೆ ಸೂರ್ಯ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿಶ್ವರೂಪವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ತತೋಽಧಿವಾಸನಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಧಿದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ । ಐಶಾನ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ವೈ ಕುರ್ಯಾದಧಿವಾಸನಮಣ್ಡಪಮ್ । । ೧ ಚತುಸ್ತೋರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸರ್ವಾಭರಣಸಂಯುತಮ್ । ದಿಶಾಸು ವಿದಿಶಾಸ್ವೇವ ಪತಾಕಾಭಿಸ್ತು ಭೂಷಿತಮ್ । । ೨ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ರಕ್ತಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುರ್ಯಾಮ್ಯನೈರ್ಋತೇ । ಶ್ವೇತಾ ದಿಶ್ಯಪರಸ್ಯಾಂ ತು ವಾಯವ್ಯಾಮೇವ ಪಾಣ್ಡುರಾ । । ೩ ಚಿತ್ರಾ ಚೋತ್ತರ ಪಾರ್ನ್ಯೇ ತು ಪೀತಾ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇ ತಥಾ । ಶ್ರಿಯಮಾಯುರ್ಜಯಂ ಚೈವ ಬಲಂ ಯಶೋ ಯದೂತ್ತಮ । । ೪ ದದಾತಿ ಸಾ ವೀರ ಕೃತಾ ಸಮ್ಪದರ್ಧೇ ನ ಸಂಶಯಃ । ಹಿತಾಯ ಸರ್ವಲೋಕಾನಾಂ ಮೃಣ್ಮಯೀ ಪ್ರತಿಮಾ ಭವೇತ್ । । ೫ ಸುಭಿಕ್ಷಕ್ಷೇಮದಾ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಾ ಮಣಿಮಯೀಕೃತಾ । ಗಾಙ್ಗೇಯಾ೧ ಪುಷ್ಟಿದಾ ರೌಪ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ವೈ ಕೀರ್ತಿಪ್ರವರ್ತಿನೀ । । ೬ ಪ್ರಜಾವೃದ್ಧಿಂ ತಾಮ್ರಮಯೀಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನಿತ್ಯಮಸಂಶಯಃ । ಭೂಮೇರ್ಲಾಭಂ ತು ವಿಪುಲಂ ಕುರ್ಯಾದಶ್ಮಮಯೀ ಸದಾ । । ೭ ಪ್ರಧಾನಪುರುಷಂ ಹನ್ತಿ ತ್ರಪುಲೋಹಮಯೀ ಸದಾ । ಸರ್ವದೇವಮಯಸ್ಯೈವಮರ್ಚಾ ಕುರ್ಯಾತ್ಪ್ರಯತ್ನತಃ । । ೮ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಸರ್ವದೇವಮಯತ್ವಂ ಹಿ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ತು । ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಹ್ಯೇಷ ಕಥಂ ನಾರದ ಕಥ್ಯತೇ । । ೯ ನಾರದ ಉವಾಚ ಸಾಧು ಸಾಮ್ಬ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ । ಬುಧಸೋಮೌ ಸ್ಮೃತೌ ನೇತ್ರೇ ಲಲಾಟೇ ಚೇಶ್ವರಃ ಸ್ಥಿತಃ । । 1.133.೧೦ ಸುರಜ್ಯೇಷ್ಠಃ ಶಿರಸ್ತಸ್ಯ ಕಪಾಲೇಽಸ್ಯ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಏಕಾದಶೇ ತಥಾ ರುದ್ರಾಃ ಕಣ್ಠಮಸ್ಯ೨ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । । ೧೧ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಗ್ರಹಾಶ್ಚೈವ ದಶನೇಷು ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ಚ ದೇವಸ್ಯ ಓಷ್ಠಸಮ್ಪುಟಕೇ ಸ್ಥಿತೌ । । ೧೨ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯೀ ದೇವೀ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಚ ಸರಸ್ವತೀ । ದಿಶಶ್ಚ ವಿದಿಶಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಾಃ ಶ್ರೋತ್ರೇಷು ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ । । ೧೩ ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರೌ ತಾಲುದೇಶೇ ತು ಸ್ಥಿತೌ ದೇವೈಶ್ಚ ಪೂಜಿತೌ । ಆದಿತ್ಯಾ ದ್ವಾದಶ ವಿಭೋಭ್ರುರ್ವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । । ೧೪ ಋಷಯೋ ರೋಮಕೂಪೇಷು ಸಮುದ್ರಾ ಜಠರೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । ಯಕ್ಷಕಿನ್ನರಗನ್ಧರ್ವಾಃ ಪಿಶಾಚಾ ದಾನವಾಸ್ತಥಾ । । ೧೫ ರಾಕ್ಷಸಾಶ್ಚ ಗಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಹೃದಯೇ ಸ್ಯುಃ ಸ್ಥಿತಾಃ ರವೇಃ । ನದ್ಯೋ ಬಾಹುಗತಾಶ್ಚೈವ ನಗಾಃ ಕಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । । ೧೬ ಪೃಷ್ಠಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ಮೇರುಃ ಸ್ತನಯೋರನ್ತರೇ ಕುಜಃ । ತಸ್ಯ ಪುತ್ರೋ ಧರ್ಮರಾಜಃ ಸ್ಥಿತೋ ವೈ ನಾಭಿಮಣ್ಡಲೇ । । ೧೭ ಕಟಿದೇಶೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗೇ ಸೃಷ್ಟಿಃ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ । ಜಾನುನೀ ಚಾಶ್ವಿನೀದೇವಾವೂರೂ ತಸ್ಯಾಚಲಾ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೧೮ ಸಪ್ತ ಪಾತಾಲಲೋಕಾಸ್ತು ನಖಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಸಸಾಗರವನಾ ಪೃಥ್ವೀ ಪಾದಮಧ್ಯೇಽಸ್ಯ ವರ್ತತೇ । । ೧೯ ದೇವಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರೋ ಯೋ ದನ್ತಾನ್ತೇಷು ಸಮಾಶ್ರಿತಃ । ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಭಾನುಃ ಸರ್ವದೇವಾತ್ಮಕಸ್ತಥಾ । । 1.133.೨೦ ವ್ಯಂಗೇಷು ವಾಯವಶ್ಚೈವ ಲೋಕಾಲೋಕಂ ಚರಾಚರಮ್ । ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಕರ್ಮಶರೀರೇಣ ವಾಯುನಾ ತಸ್ಯ ವೈ ವಿಭೋಃ । । ೨೧ ಸ ಏಷ ಭಗವಾನರ್ಕೋ ಭೂತಾನುಗ್ರಹಣೇ ಸ್ಥಿತಃ । ಏತತ್ತೇ ಪರಮಂ ಜ್ಞಾನಮೇತತ್ತೇ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । । ೨೨ ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ಪ್ರತಿಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ಯಥಾ । ತತ್ತೇ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪುರಾ । । ೨೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಪ್ರತಿಮಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕಲ್ಪೇ ವಿಶ್ವರೂಪವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ನಂತರ ವಿಧಿಯಂತೆ ಅಧಿವಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಐಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಧಿವಾಸನ ಮಂಟಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ತೋರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಲ್ಲಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮಂಟಪವಾಗಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಅಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು, ಯಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ನೈಋತಿ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುರ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವರ್ಣ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶ್ರೀ, ಆಯುಷ್ಯ, ಜಯ, ಬಲ, ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆ ಸದಾ ಸುಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಬೆಳ್ಳಿಯದು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ತಾಮ್ರದದು ಸಂತಾನವೃದ್ಧಿಯನ್ನು, ಕಲ್ಲಿನದು ಭೂಮಿಯ ಲಾಭವನ್ನು, ಸೀಸೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದದು ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಾನಿಕರ, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಹಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದದು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಬನು ಕೇಳಿದನು: ಭಾಸ್ಕರನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ನಾರದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು, ಸಾಂಬ ಮಹಾಬಾಹು. ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನು, ಕಪಾಲದಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳು, ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳು, ತಾಲುವಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ರೋಮಕೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಗಳು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷ, ಕಿನ್ನರ, ಗಂಧರ್ವ, ಪಿಶಾಚ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ ಗಣಗಳು, ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು, ಕಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು, ಬೆನ್ನಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೆರು, ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಕುಜ, ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜ, ಕಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮೊದಲಾದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಜಾನುವಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು, ನಖಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳ ಲೋಕಗಳು, ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ವನ, ಭೂಮಿ, ಹಲ್ಲಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಭಾನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಲೋಕಾಲೋಕ, ಚರಾಚರಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು; ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಯುವಿನಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇದುವೇ ಪರಮ ಜ್ಞಾನ, ಪರಮ ಪಥ. ಅವನ ಅಂಗಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಂತೆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ನಾನು ಈಗ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ.