ಬ್ರಹ್ಮಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸಮ್ವಾದವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಪ್ರಭಾತೇ ಸಂಸ್ತುತೋ ದೇವೋ ಮೂರ್ತಿಹೇತೋರ್ಮಯಾ ಪುರಾ । ಯಜನ್ತಂ ಚಾಪರಂ ದೇವಂ ಭಕ್ತಿನಮ್ರಂ ಮಹಾಮತಿಃ । । ೧ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಮಥೋ ಗತ್ವಾ ರಹಸ್ಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ಮಮ । ಅಹಂ ಚ ಕೃತವಾನ್ಪ್ರಶ್ನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೋ ರವಿಮ್ । । ೨ ವೇದೇಷು೧ ಚ ಪುರಾಣೇಷು ಸಾಙ್ಗೋಪಾಙ್ಗೇಷು ಗೀಯಸೇ । ತ್ವಮಜಃ ಶಾಶ್ವತೋ ಧಾತಾ ಮಹಾಭೂತಮನುತ್ತಮಮ್
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಾನು ರೂಪದ ಕಾರಣವಾದ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ದೇವರನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದೆ.
೩ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಭೂತಭವ್ಯಂ ತ್ವಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ । ಚತ್ವಾರೋ ಹ್ಯಾಶ್ರಮಾ ದೇವ ಸರ್ವೇ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಮೂಲಕಾಃ । । ೪ ಯಜನ್ತೇ ತ್ವಾಮಹರಹರ್ನಾನಾಮೂರ್ತಿಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಪಿತಾ ಮಾತಾ ಹಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ದೈವತಂ ತ್ವಂ ಹಿಂ ಶಾಶ್ವತಮ್ । । ೫ ಯಜಸೇ ಚೈವ ಕಂ ದೇವಮೇವ ಚಾಪಿ ನ ವಿದ್ಮಹೇ । ಕಥ್ಯತಾಂ ಮಮ ದೇವೇಶ ಪರಂ ಕೌತೂಹಲಂ ಹಿ ಮೇ । । ೬ ಇತ್ಥಂ ಮಯೋಕ್ತೋ ಭಗವಾನಿದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । ಅವಾಚ್ಯಮೇತದ್ವಕ್ತವ್ಯಮಾತ್ಮಗುಹ್ಯಂ ಸನಾತನಮ್ । । ೭ ತವ ಭಕ್ತಿಮತೋ ಬ್ರಹ್ಮನ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀಹ ಯಥಾತಥಮ್ । ಯತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮವಿಜ್ಞೇಯಮವ್ಯಕ್ತಮಚಲಂ ಧ್ರುವಮ್ । । ೮ ಇನ್ದ್ರಿಯೈರಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೈಶ್ಚ ಸರ್ವಭೂತೈಶ್ಚ ವರ್ಜಿತಮ್ । ಸ ಹ್ಯನ್ತರಾತ್ಮಾ ಭೂತಾನಾಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಶ್ಚೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । । ೯ ತ್ರಿಗುಣವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋಽಸೌ ಪುರುಷಶ್ಚೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಭಗವಾನ್ಸೈವ೪ ಬುದ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । । 1.67.೧೦ ಮಹಾನಿತಿ ಚ ಯೋಗೇಷು ಪ್ರಧಾನಶ್ಚೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ಸಾಂಖ್ಯೇ೫ ಚ ಪಠ್ಯತೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ನಾಮಭಿರ್ಬಹುಭಿಃ ಸದಾ । । ೧೧ ವಿಶ್ವಗೋ ವಿಶ್ವಭೂತಶ್ಚ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಸಮ್ಭವಃ
ಈ ಜಗತ್ತಿನೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ, ನೀನು ಶಾಶ್ವತ ದೇವತೆ. ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳೂ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಾನಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಪೋಷಕ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ದೇವತೆ.
ಧೃತಂ ಚೈವಾತ್ಮಕಂ ಯೇನ ಇದಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಾತ್ಮನಾ । । ೧೨ ಅಶರೀರಃ ಶರೀರೇಷು ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಚ ಕರ್ಮಭಿಃ । ಮಮಾನ್ತರಾತ್ಮಾ ತವ ಚ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ದೇಹಸಂಜ್ಞಕಾಃ । । ೧೩ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಕ್ಷಿಭೂತೋಽಸೌ೨ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ । ಸಗುಣೋ ನಿರ್ಗುಣೋ ವಿಷ್ಣುರ್ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯೋ ಹ್ಯಸೌ ಸ್ಮೃತಃ । । ೧೪ ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದೋಽಸೌ ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಃ । ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಯುಕ್ತೋಽಸೌ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ । । ೧೫ ವಿಶ್ವಮೂರ್ಧಾ೪ ವಿಶ್ವಭುಜೋ ವಿಶ್ವಪಾದಾಕ್ಷಿನಾಸಿಕಃ । ಏಕಶ್ಚರತಿ ಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಸ್ವೈರಚಾರೀ ಯಥಾಸುಖಮ್ । । ೧೬ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣ್ಯಸ್ಯ ಶರೀರಾಣಿ ಬೀಜಂ ಚಾಪಿ ಶುಭಾಶುಭಮ್ । ತಾನಿ ವೇತ್ತಿ ಸ ಯೋಗಾತ್ಮಾ ಅತಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ । । ಅವ್ಯಕ್ತಕೇ ಪುರೇ ಶೇತೇ ತೇನಾಽಸೌ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೧೭ ವಿಶ್ವಂ ಬಹುವಿಧಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಸ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ವಿದ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ಸ ಬಹುರೂಪತ್ವಾದ್ವಿಶ್ವರೂಪ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । । ೧೮ ಮಹಾಪುರುಷಶಬ್ದಂ ಹಿ ಬಿಭರ್ತ್ಯೇಷ ಸನಾತನಃ । ಸ ತು ವೈ ವಿಕ್ರಿಯಾಪನ್ನಃ ಸೃಜತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । । ೧೯ ಆಕಾಶಾತ್ಪತಿತಂ ತೋಯಂ ಯಾತಿ ಸ್ವಾದ್ವನ್ತರಂ ಯಥಾ । ಭೂಮೇ ರಸವಿಶೇಷೇಣ ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತು ಸಃ । । 1.67.೨೦ ಏಕ ಏವ ಯಥಾ ವಾಯುರ್ದೇಹೇ ತಿಷ್ಠತಿ ಪಞ್ಚಧಾ । ಏಕತ್ವಂ ಚ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ಚ ತಥಾ ತಸ್ಯ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೨೧ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರವಿಶೇಷೇಣ ಯಥಾಗ್ನಿರ್ಲಭತೇ ಪರಾಮ್ । ಸಂಜ್ಞಾಂ ದಾವಾಗ್ರಿಕಾದ್ಯೇಷು ತಥಾ ದೇವೋ ಹ್ಯಸೌ ಸ್ಮೃತಃ । । ೨೨ ಯಥಾ ದೀಪಸಹಸ್ರಾಣಿ ದೀಪ ಏಕಃ ಪ್ರಸೂಯತೇ । ತಥಾ ರೂಪಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸ ಏವೈಕಃ ಪ್ರಸೂಯತೇ । । ೨೩ ಸ ಯದಾ ಬುಧ್ಯತೇತ್ಮಾನಂ ತದಾ ಭವತಿ ಕೇವಲಃ । ಏಕತ್ವಂ ಪ್ರಲಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರವರ್ತನೇ । । ೨೪ ನಿತ್ಯಂ ಹಿ ನಾಸ್ತಿ ಜಗತಿ ಭೂತಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಮ್ । ಋತೇ೧ ತಮೇಕಮೀಶಾನಂ ಪುರುಷಂ ಬೀಜಸಂಜ್ಞಿತಮ್ । । ೨೫ ಅಕ್ಷಯಶ್ಚಾಪ್ರಮೇಯಧ್ರ ಸವರ್ಗಭ್ರ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾದವ್ಯಕ್ತಮುತ್ಪನ್ನಂ ತ್ರಿಗುಣಂ ಸರ್ವಕಾರಣಮ್ । । ೨೬ ಅವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಭಾವಸ್ಥಾ ಯಾ ಸಾ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ । ತಾಂ ಯೋನಿಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದ್ಧಿ ಯೋಽಸೌ ಸದಸದಾತ್ಮಕಃ । । ೨೭ ನಾಸ್ತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಪರೋ ಹ್ಯನ್ಯಃ ಸ ಪಿತಾ ಸ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಆತ್ಮಾ ಮಮ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತತಸ್ತಂ ಪೂಜಯಾಮ್ಯಹಮ್ । । ೨೮ ಸ್ವರ್ಗತಾಶ್ಚಾಪಿ ಯೇ ಕೇಚಿತ್ತಂ ನಮಸ್ಯನ್ತಿ ದೇಹಿನಃ । ತೇ ತತ್ಪ್ರಸಾದಾದ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತೇನಾದಿಷ್ಟಾಃ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ । । ೨೯ ತಂ ದೇವಾಶ್ಚಾಸುರಾಶ್ಚೈವ ನಾನಾಮತಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ
ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಸಪ್ತಮೀವ್ರತವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ವಚ್ಮಿ ತೇ ಪರಮಂ ದೇವಂ ಸರ್ವದೇವೈಶ್ಚ ಪೂಜಿತಮ್ । ಆರಾಧಯನ್ತಿ ಯಂ ದೇವಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಮಹೇಶ್ವರಾಃ । । ೧ ಪದ್ಮಾಕೃತಿಂ ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಲಿನೈರ್ಗುಗ್ಗುಲೇನ ತು । ವ್ಯೋಮರೂಪಂ ಸದಾ ದೇವಂ ಮಹಾದೇವೋರ್ಚತೇ ರವಿಮ್ । । ೨ ಜಾತಿಪುಷ್ಪೈರ್ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಧೂಪೇನ ವಿಜಯೇನ ತು । ವೃಷಣಂ ಸಿಹ್ಲಕಂ ವಿಪ್ರ ಶ್ರೀಖಣ್ಡಮಗರುಸ್ತಥಾ । । ೩ ಕರ್ಪೂರಂ ಚ ತಥಾ ಮುಸ್ತಾ ಶರ್ಕರಾ ಸತ್ವಚಾ ದ್ವಿಜ । ಇತ್ಯೇಷ ವಿಜಯೋ ಧೂಪಃ ಸ್ವಯಂ ದೇವೇನ ನಿರ್ಮಿತಃ । । ೪ ಕೇಶವಶ್ಚಕ್ರರೂಪಂ ತು ಸದಾ ಸಮ್ಪೂಜಯೇದ್ರವಿಮ್ । ನೀಲೋತ್ಪಲದಲಶ್ಯಾಮೋ ನೀಲೋತ್ಪಲಕದಮ್ಬಕೈಃ । । ೫ ಧೂಪೇನಾಗುರುಸಂಜ್ಞೇನ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧಾಸಮನ್ವಿತಃ । ಮಯಾ ಸ ಪೃಷ್ಟೋ ದೇವೇಶಸ್ತಸ್ಯೈವಾರಾಧನಾಯ ವೈ । । ೬ ಕಾನಿ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಚೇಷ್ಟಾನಿ ಸದಾ ಭಾಸ್ಕರಪೂಜನೇ । ತೇನ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಸ್ವಯಂ ತಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೭ ಮಲ್ಲಿಕಾಯಾಸ್ತು ಕುಸುಮೈರ್ಭೋಗವಾಞ್ಜಾಯತೇ ನರಃ । ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ಪುಣ್ಡರೀಕೈಶ್ಚ ಭಜತ್ಯೇವ ಚ ಶಾಶ್ವತಮ್ । । ೮ ೧ಗನ್ಧಕುಟಜಕೈಃ ಪುಷ್ಪೈಃ ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯಮಶ್ನುತೇ । ಭವತ್ಯಕ್ಷಯಮತ್ಯನ್ತಂ ನಿತ್ಯಮರ್ಚಯತೋ ರವಿಮ್ । । ೯ ಮನ್ದಾರಪುಷ್ಪೈಃ ಪೂಜಾ ತು ಸರ್ವಕುಷ್ಠವಿನಾಶಿನೀ
ಸರ್ಷಪಸಪ್ತಮೀವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ತತೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಸಮಯೇ ಸ್ನಾತಃ ಪ್ರಯತಮಾನಸಃ । ತಥೈವ ದೇವಾನ್ವಿಧಿವತ್ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ಯಥಾಸುಖಮ್
ನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರಬೇಕು.
ದುರ್ವಾಸಾಶಾಪವಿಸರ್ಜನವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಇತ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮವಚೋ ಯೋಗೀ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಜನ್ದಿವಾಕರಮ್ । ವ್ಯೋಮರೂಪಂ ಸಮಾರಾಧ್ಯ ಗತಃ ಸೂರ್ಯಸಲೋಕತಾಮ್ । । ೧ ತಥಾ ತ್ವಮಪಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ವಿಭಾವಸುಮ್ । ಗಮಿಷ್ಯಸಿ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಂ ದೇವಾನಾಮಪಿ ದುರ್ಲಭಮ್ । । ೨ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಆದ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ರವೇಃ ಕುತ್ರ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪೇ ಮಹಾಮುನೇ । ಯತ್ರ ಪೂಜಾಂ ವಿಧಾನೋಕ್ತಾಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಸೌ ರವಿಃ । । ೩ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸ್ಥಾನಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ದೇವಸ್ಯ ದ್ವೀಪೇಽಸ್ಮಿನ್ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ೧ ತು । ಪೂರ್ವಮಿನ್ದ್ರವನಂ ನಾಮ ತಥಾ ಮುಣ್ಡೀರಮುಚ್ಯತೇ । । ೪ ಕಾಲಪ್ರಿಯಂ೩ ತೃತೀಯಂ ತು ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ವಿಶ್ರುತಮ್ । ತಥಾನ್ಯದಪಿ ತೇ ವಚ್ಮಿ ಯತ್ಪುರಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋದಿತಮ್ । । ೫ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾತಟೇ ನಾಮ್ನಾ ಪುರಂ ಯತ್ಸಾಮ್ಬಸಂಜ್ಞಿತಮ್
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ರಾಜನೇ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಯೋಗಿ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆಕಾಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿಸಿ ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು. ನೀನೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೊರೆಯದ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೀಯೆ.
ದ್ವೀಪೇಸ್ಮಿಞ್ಛಾಶ್ವತಂ ಸ್ಥಾನಂ ಯತ್ರ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯತಾ । । ೬ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಸಾಮ್ಬಸ್ಯ ತತ್ರರ್ಕೋ ಜನಸ್ಯಾನುಗ್ರಹಾಯ ಚ । ತತ್ರ ದ್ವಾದಶಭಾಗೇನ ಮಿತ್ರೋ ಮೈತ್ರೇಣ ಚಕ್ಷುಷಾ । । ೭ ಅವಲೋಕಞ್ಜಗತ್ಸರ್ವಂ ಶ್ರೇಯೋಽರ್ಥಂ ತಿಷ್ಠತೇ ಸದಾ । ಪ್ರಯುಕ್ತಾಂ ವಿಧಿವತ್ಪೂಜಾಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಭಗವಾನ್ಸ್ವಯಮ್ । । ೮ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕೋಽಯಂ ಸಾಮ್ಬಃ ಸುತಃ ಕಸ್ಯ ಕಸ್ಯ ಪ್ರೀತೋ ದಿವಾಕರ । ಯಸ್ಯ ಚಾಯಂ ಸಹಸ್ರಾಂಶುರ್ವರದಃ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಃ
ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಸದಾ ಜನರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಾಂಬನಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಋಭವಃ ಪಾದತಃ ಸರ್ವೇ ಸೃಷ್ಟಾಸ್ತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ । । ೬ ತತಃ ಶತಸಹಸ್ರಾಂಶುರವ್ಯಕ್ತಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಯಮ್ । ಕೃತ್ವಾ ದ್ವಾದಶಧಾತ್ಮಾನಮದಿತ್ಯಾಮುದಪದ್ಯತ । । ೭ ಇನ್ದ್ರೋ ಧಾತಾ ಚ ಪರ್ಜನ್ಯಃ ಪೂಷಾ ತ್ವಷ್ಟಾರ್ಯಮಾ ಭಗಃ । ವಿವಸ್ವಾನಂಶುರ್ವಿಷ್ಣುಶ್ಚ ವರುಣೋ ಮಿತ್ರ ಏವ ಚ । । ೮ ಏಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿಸ್ತೇನ ಆದಿತ್ಯೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜಗದಿದಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಮೂರ್ತಿಭಿಸ್ತು ನರಾಧಿಪ । । ೯ ತಸ್ಯ ಯಾ ಪ್ರಥಮಾ ಮೂರ್ತಿರಾದಿತ್ಯಸ್ಯೇನ್ದ್ರಸಂಜ್ಞಿತಾ । ಸ್ಥಿತಾ ಸಾ ದೇವರಾಜತ್ವೇ ದಾನವಾಸುರನಾಶಿನೀ । 1.74.೧೦ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚಾಸ್ಯ ಯಾ ಮೂರ್ತಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಧಾತೇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾ । ಸ್ಥಿತಾ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವೇ ಸಾ ವಿಧಾತ್ರೀ ಸೃಜತೇ ಪ್ರಜಾಃ । । ೧೧ ತೃತೀಯಾ ತಸ್ಯ ಯಾ ಮೂರ್ತಿಃ ಪರ್ಜನ್ಯ ಇತಿ ವಿಶ್ರುತಾ । ಕರೇಷ್ವೇವ ಸ್ಥಿತಾ ಸಾ ತು ವರ್ಷತ್ಯಮೃತಮೇವ ಹಿ । । ೧೨ ಚತುರ್ಥೀ ತಸ್ಯ ಯಾ ಮೂರ್ತಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಪೂಷೇತಿ ವಿಶ್ರುತಾ
ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಕಾಲಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಋಭುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
ಆದಿತ್ಯಮಹಿಮವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ತು ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಹೃಷ್ಟೋ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಃ । ಜಾತಕೌತೂಹಲೋ ಭೂಯಃ ಪರಿಪಪ್ರಚ್ಛ ನಾರದಮ್
ಸೂಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಸೂರ್ಯನ ಮಹಿಮೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಜಾಂಬವತಿಯ ಪುತ್ರನು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನಾರದನನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.
ಯಾವನು ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಆತ್ಮದಿಂದ ಧರಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಅವನು ದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವನು, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದವನು. ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಆತ್ಮ, ಅವನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಗುಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೂರವಾದ ಪರುಷನು, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಹುದಾದ ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ನಿನಗೆ ಪರಮ ದೇವರನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ದೇವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಸದಾ ಕಮಲದ ಹೂವಿನಿಂದ, ಗಂಧದಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾದೇವನು ಆಕಾಶರೂಪಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಬಿಲ್ವಪತ್ರೈಶ್ಚ ಕುಸುಮೈರ್ಮಹತೀಂ ಶ್ರಿಯಮಶ್ನುತೇ । । 1.68.೧೦ ಅರ್ಕಸ್ರಜಾ ಭವತ್ಯರ್ಥಂ ಸರ್ವಕಾಮಫಲಪ್ರದಃ । ಪ್ರದದ್ಯಾದೂಪಿಣೀಂ ಕನ್ಯಾಮರ್ಚಿತೋ ಬಕುಲಸ್ರಜಾ । । ೧೧ ಕಿಂಶುಕೈರರ್ಚಿತೋ ದೇವೋ ನ ಪೀಡಯತಿ ಭಾಸ್ಕರಃ । ಪೂಜಿತೋಽಗಸ್ತ್ಯಕುಸುಮೈರಾನುಕೂಲ್ಯಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ । । ೧೨ ಕರವೀರೈಸ್ತು ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾನುಚರೋ ಭವೇತ್ । ತಥಾ ೧ಮುದ್ಗರಪುಷ್ಪೈಶ್ಚ ಸಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ದಿವಾಕರಮ್ । । ೧೩ ಹಂಸಯುಕ್ತೇನ ಯಾನೇನ ರವೇಃ ಸಾಲೋಕ್ಯತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । ಶತಪುಷ್ಪಸಹಸ್ರೈಸ್ತು ಪೂಷಸಾಲೋಕ್ಯತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । । ಬಕಪುಷ್ಪೈರ್ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಾತಿ ಭಾನುಸಲೋಕತಾಮ್ । । ೧೪ ಚತುಃಸಮೇನ ಗನ್ಧೇನ ಸಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ದಿವಾಕರಮ್ । ಪಞ್ಚಭೂತಾಲಯಸ್ಥಾನಮಾಪ್ನುಯಾನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೧೫ ದೇವಾಗಾರಂ ತು ಸಮ್ಮಾರ್ಜ್ಯ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯಸ್ತು ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ । ಸ ರೋಗಾನ್ಮುಚ್ಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಲಾಭಂ ಚ ವಿನ್ದತಿ । । ೧೬ ತಸ್ಯ ಚಾಯತನಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಗೈರಿಕೇಣೋಪಲೇಪಯೇತ್ । ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾನ್ಮಹತೀಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ರೋಗೈಶ್ಚಾಪಿ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । । ೧೭ ಅಷ್ಟಾದಶೇಹ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ನೃಣಾಮ್ । ಪ್ರಲಯಂ ಯಾನ್ತಿ ತೇ ಸರ್ವೇ ಮೃದಾ ಯದ್ಯುಪಲೇಪಯೇತ್ । । ೧೮ ವಿಲೇಪನಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮುತ್ತಮಮ್ । ಪುಷ್ಪಾಣಾಂ ಕರವೀರಾಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । । ೧೯ ನಾತಃ ಪರತರಂ ಕಿಂಚಿದ್ಭಾಸ್ವತಸ್ತುಷ್ಟಿಕಾರಕಮ್ । ಕಿಂ ತಸ್ಯ ನ ಭವೇಲ್ಲೋಕೇ ಯಸ್ತ್ವೇಭಿಃ ಸ್ವರ್ಚಯೇದ್ರವಿಮ್ । । 1.68.೨೦ ಕರವೀರೈಃ ಪೂಜಯೇದ್ಯೋ ಭಾಸ್ಕರಂ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಃ । ಸರ್ವಕಾಮಸಮೃದ್ಧೋಽಸೌ ಸೂರ್ಯಕಾಮಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೨೧ ವಿಲೇಪ್ಯಾಯತನಂ೩ ಯಸ್ತು ಕುರ್ಯಾನ್ಮಣ್ಡಲಕಂ ಶುಭಮ್ । ಸ ಸೂರ್ಯಲೋಕಮಾಸಾದ್ಯ ಮೋದತೇ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ । । ೨೨ ಏಕೇನಾಸ್ಯ ಭವೇದರ್ಥೋ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಾರೋಗ್ಯಮಶ್ನುತೇ । ತ್ರಿಭಿಃ ಸನ್ತತ್ಯವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಚತುರ್ಭಿರ್ಭಾರ್ಗವೀಂ೪ ಲಭೇತ್ । । ೨೩ ಪಞ್ಚಭಿರ್ವಿಪುಲಂ ಧಾನ್ಯಂ ಷಡ್ಭಿರಾಯುರ್ಬಲಂ ಯಶಃ । ಸಪ್ತಮಣ್ಡಲಕಾರೀ ಸ್ಯಾನ್ಮಂಡಲಾಧಿಪತಿರ್ನರ । । ೨೪ ಆಯುರ್ಧನಸುತೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಸೂರ್ಯಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ । ಘೃತಪ್ರದೀಪದಾನೇನ ಚಕ್ಷುಷ್ಮಾಞ್ಜಾಯತೇ ನರಃ । । ೨೫ ಕಟುತೈಲಪ್ರದಾನೇನ ಸ ಶತ್ರೂಞ್ಜಯತೇ ನರಃ । ತಿಲತೈಲಪ್ರದಾನೇನ ಸೂರ್ಯಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ । । ೨೬ ಮಧೂಕತೈಲದಾನೇನ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ಪರಮಂ ವ್ರಜೇತ್ । ಸಂಪೂಜ್ಯ ವಿಧಿವದ್ದೇವಂ ಪುಷ್ಪಧೂಪಾದಿಭಿರ್ಬುಧಃ । । ೨೭ ಯಥಾಶಕ್ತ್ಯಾ ತತಃ ಪಶ್ಚಾನ್ನೈವೇದ್ಯಂ ಭಕ್ತಿತೋ ನ್ಯಸೇತ್ । ಪುಷ್ಪಾಣಾಂ ಪ್ರವರಾ ಜಾತೀ ಧೂಪಾನಾಂ ವಿಜಯಃ ಪರಃ । । ೨೮ ಗನ್ಧಾನಾಂ ಕುಙ್ಕುಮಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಲೇಪಾನಾಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್ । ದೀಪದಾನೇ ಘೃತಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ನೈವೇದ್ಯೇ ಮೋದಕಃ ಪರಃ । । ೨೯ ಏತೈಸ್ತುಷ್ಯತಿ ದೇವೇಶಃ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಏವಂ ಸಂಪೂಜ್ಯ ವಿಧಿವತ್ಕೃತ್ವಾ ಚಾಪಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ । । 1.68.೩೦ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ದೇವದೇವಂ ದಿವಾಕರಮ್ । ಸುಖಾಸೀನಸ್ತತಃ ಪಶ್ಯೇದ್ರವೇರಭಿಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ । । ೩೧ ಏಕಂ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಹಸ್ತೇ ಪಾನೀಯಸಂಯುತಮ್ । ಕಾಮಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಹೃದಯೇ ಕೃತ್ವಾ ತಂ ವಾಞ್ಛಿತಂ ನರಃ । । ೩೨ ಪಿಬೇತ್ಸತೋಯಂ ತಂ ವಿಪ್ರ ಅಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ದಶನೈಃ ಸಕೃತ್ । ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ತು ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ದ್ವೌ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತು ಸುವ್ರತ । । ೩೩ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ತು ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಽಪಿ ಚ । ಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ಚತ್ವಾರಃ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚ ಏವ ಹಿ । । ೩೪ ಷಟ್ ಪಿಬೇಚ್ಚಾಪಿ ಷಷ್ಠ್ಯಾಂ ತು ಇತೀಯಂ ವೈದಿಕೀ ಶ್ರುತಿಃ । ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ಸಪ್ತಮಾಯಾಂ ತು ಸಪ್ತ ಚೈವ ಪಿಬೇನ್ನರಃ । । ೩೫ ಆದೌ ಪ್ರಭೃತಿ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮನ್ತ್ರೋಽಯಮಭಿಮನ್ತ್ರಣೇ । ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಸ್ತ್ವಂ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸರ್ವತ್ರ ಶ್ರೂಯಸೇ ಯಥಾ । । ತಥಾ ಮಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಮರ್ಥತಃ ಕುರುತಾಂ ರವಿಃ । । ೩೬ ತತೋ ಹವಿರುಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ಜಪಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಥೇಪ್ಸಿತಮ್ । ಹುತಾಶನಂ ಚ ಜುಹುಯಾದ್ವಿಧಿದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ । । ೩೭ ಏವಮೇವ ಪರಾಃ ಕಾರ್ಯಾ ಸಪ್ತಮ್ಯಃ ಸಪ್ತ ಸರ್ವದಾ । ಏಕಾತ್ಪ್ರಭೃತಿ ಕಾರ್ಯಾ ಸಾ ಸರ್ವದೋದಕಸಪ್ತಮೀ । । ೩೮ ಏಕಂ ತೋಯೇನ ಸಹಿತಂ ದ್ವೌ ಚಾಪಿ ಘೃತಸಂಯುತೌ । ತ್ರೀಂಸ್ತಥಾ ಮಧುನಾ ಸಾರ್ಧಂ ದಧ್ನಾ ಚತುರ ಏವ ಚ । । ೩೯ ಯುಕ್ತಾನ್ನಪಯಸಾ ಪಞ್ಚ ಷಟ್ ಚ ಗೋಮಯಸಂಯುತಾನ್ । ಪಞ್ಚಗವ್ಯೇನ ವೈ ಸಪ್ತ ಪಿಬೇತ್ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾನ್ದ್ವಿಜ । । 1.68.೪೦ ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಯಸ್ತು ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ಷಪಸಪ್ತಮೀಮ್ । ಬಹುಪುತ್ರೋ ಬಹುಧನಃ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಶ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವದಾ । । ೪೧ ಇಹ ಲೋಕೇ ನರೋ ವಿಪ್ರ ಪ್ರೇತ್ಯಯಾತಿ ವಿಭಾವಸುಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ಸಮ್ಪೂಜಯೇದ್ದೇವಂ ವಿಧಿನಾನೇನ ಭಾಸ್ಕರಮ್ । । ೪೨ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಸಪ್ತಮೀವ್ರತವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಷಷ್ಟಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಬಿಲ್ವದ ಎಲೆ ಮತ್ತು ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾ ಐಶ್ವರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅರ್ಕದ ಹಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಬಕೂಲದ ಹಾರದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಉತ್ತಮ ವಧುವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಕಿಂಶುಕ ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಭಾಸ್ಕರನು ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗಸ್ತ್ಯ ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕರವೀರ ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಸೇವಕನಾಗಬಹುದು. ಈ ರೀತಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.
ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಮುಷಿತೋ ವಿಪ್ರಃ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮುಚ್ಯತೇ । ಸ್ವಪ್ನೇ ದೃಷ್ಟೇ ಚ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ಪುರುಷೋ ನಿಯತವ್ರತಃ । । ೧ ಸಮಾಪ್ಯ ವಿಧಿವತ್ಸರ್ವಂ ಜಪಹೋಮಾದಿಕಂ ಕ್ರಮಾತ್ । ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ದಿನೇಶಂ ತು ಯಥಾವಿಭವಮಾತ್ಮನಃ । । ೨ ತತಃ ಶಯೀತ ಶಯನೇ ದೇವದೇವಂ ವಿಚಿನ್ತಯನ್ । ಸಮ್ಪ್ರಸುಪ್ತೋ ಯದಾ ಪಶ್ಯೇದುದಯನ್ತಂ ದಿವಾಕರಮ್ । । ೩ ಶಕ್ರಧ್ವಜಂ ತಥಾ ಚನ್ದ್ರಂ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಾಃ ಸಮೃದ್ಧಯಃ । ದೃಶ್ಯಂ ಜನಂ ತಥಾ ಶಕ್ತಿಂ೧ ಸ್ರಗ್ವಿಗೋವೇಣುನಿಸ್ವನಾಃ । । ೪ ಶ್ವೇತಾಬ್ಜಚಾಮರಾದರ್ಶಕನಕಾಸಿಸುತೋದ್ಭವಮ್ । ರುಧಿರಸ್ಯ ಸ್ರುತಿಂ ಸೇಕಂ ಪಾನಂ ಚೈಶ್ವರ್ಯಕಾರಕಮ್ । । ೫ ಶ್ವೇತಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಪೂತಾಯಾ ದರ್ಶನಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಕಮ್ । ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಘೃತಾಕ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಪುತ್ರದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೬ ಶಸ್ತವೃಕ್ಷಾಭಿರೋಹಶ್ಚ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೈಶ್ವರ್ಯಕಾರಕಃ । ದೋಹನಂ ಮಹಿಷೀಸಿಂಹೀಗೋಧೇನೂನಾಂ ಸ್ವಕೇ ಮುಖೇ । । ೭ ಧನುಷಾಂ ಚ ಶರಾಣಾಂ ಚ ನಾಭೌ ಚ ದ್ರುತನಿರ್ಗತಿಃ । ಅಭಿಹನ್ಯಾತ್ಸ್ವಯಂ ಖಾದೇತ್ಸಿಂಹಾನ್ಗಾ ಭುಜಗಾಂಸ್ತಥಾ । । ೮ ಸ್ವಾಂಗಶೀರ್ಷಂ೨ ಹುತವಹೇ ತಸ್ಯ ಶ್ರೀರಗ್ರತಃ ಸ್ಥಿತಾ । ರಾಜತೇ ಹೈಮನೇ ಪಾತ್ರೇ ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಪಾಯಸಂ ದ್ವಿಜಃ । । ೯ ಪದ್ಮಪತ್ರೇ ಯಥಾ ವಿಪ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ಬಲಂ ಭವೇತ್ । ದ್ಯೂತೇ ವಾದೇಽಥ ವಾ ಯುದ್ಧೇ ವಿಜಯೋ ಹಿ ಸುಖಾವಹಃ । । 1.69.೧೦ ಅಗ್ನೇಸ್ತು ಗ್ರಸನಂ ವಿಪ್ರ ಆಗ್ರೇಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಕಮ್ । ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಜ್ವಲನಂ ವಿಪ್ರ ಶಿರೋವೇಧಶ್ಚ ಭೂತಯೇ । । ೧೧ ಮಾಲ್ಯಾಮ್ಬರಾಣಾಂ೪ ಯುಕ್ತಾನಾಂ ಶಸ್ತಾನಾಂ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ಸದಾ ಲಾಭಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ತಥಾ ವಿಷ್ಠಾನುಲೇಪನಮ್ । । ೧೨ ಸ್ವಾಙ್ಗಸ್ಯ ಕರ್ತನೇ ಕ್ಷೇಪೇ ರಥಯಾನೇ ಪ್ರಜಾಗಮಃ । ನಾನಾಶಿರೋಬಾಹುತಾ ಚ ಹಸ್ತಾನಾಂ ಕುರುತೇ ಶ್ರಿಯಮ್ । । ೧೩ ಅಗಮ್ಯಾಗಮನಂ ಚೈವ ಶೋಕಮಧ್ಯಯನಂ ತಥಾ । ದೇವದ್ವಿಜಜನಾಚಾರ್ಯಗುರುವೃದ್ಧತಪಸ್ವಿನಃ । । ೧೪ ಯದ್ಯದ್ವದನ್ತಿ ತತ್ಸರ್ವಂ ಸತ್ಯಮೇವ ಹಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ । ಪ್ರಶಸ್ತದರ್ಶನಂ ಚೈವ ಅಭಿಷೇಕೋ ನೃಪಶ್ರಿಯಾಃ । । ೧೫ ಸ್ಯಾದ್ರಾಜ್ಯಂ ಶಿರಶ್ಛೇದೇನ ಬಹುಧಾ ಸ್ಫುಟಿತೇನ ತು । ರುದಿತಂ ಹರ್ಷಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯೈ ರಾಜ್ಯಂ ನಿಗಡಬನ್ಧನೇ । । ೧೬ ತುರಙ್ಗಂ ವೃಷಭಂ ಪದ್ಮಂ ರಾಜಾನಾಂ ಶ್ವೇತಕುಞ್ಜರಮ್ । ಮಹದೈಶ್ವರ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ಯೋಭೀಕಶ್ಚಾಧಿರೋಹತಿ । । ೧೭ ಗ್ರಸಮಾನೋ ಗ್ರಹಾಂಸ್ತಾರಾ ಮಹೀಂ ಚ ಪರಿವರ್ತಯನ್ । ಉನ್ಮೂಲಯನ್ಪರ್ವತಾಂಶ್ಚ ರಾಜ್ಯಲಾಭಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೧೮ ದೇಹಾನ್ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತಿರನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತೈರ್ವಾ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ವೇಷ್ಟನಮ್ । ಪಾತಃ ಸಮುದ್ರಸರಿತಾಮೈಶ್ವರ್ಯಾಣಿ ಸುಖಾನಿ ಚ । । ೧೯ ಉದಧಿಂ ಸರಿತಂ ವಾಪಿ ತೀರ್ತ್ವಾ ಪಾರಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಚ । ಅದ್ರಿಂ ಲಙ್ಘಯತೇಶ್ಚಾಪಿ ಭವನ್ತ್ಯರ್ಥಜಯಾಯುಷಃ । । 1.69.೨೦ ಉಜ್ಜ್ವಲಾ ಸ್ತ್ರೀ ವಿಶೇದಙ್ಕಮಾಶೀರ್ವಾದಪರಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಭವತ್ಯರ್ಥಾಗಮಃ ಶೀಘ್ರಂ ಕೃಮಿಭಿರ್ಯದಿ ಭಕ್ಷ್ಯತೇ । । ೨೧ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸ್ವಪ್ನ ಇತಿ ಜ್ಞಾತಂ ದೃಷ್ಟಪ್ರಕಥನಂ ತಥಾ । ಮಙ್ಗಲಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಶುಭಂ ದರ್ಶನಮೇವ ಚ । । ೨ ೨ ಸಂಯೋಗಶ್ಚೈವ ಮಙ್ಗಲ್ಯೈರಾರೋಗ್ಯಧನಕಾರಕಃ । ಐಶ್ವರ್ಯರಾಜ್ಯಲಾಭಾಯ ಯಸ್ಮಿನ್ಸ್ವಪ್ನ ಉದಾಹೃತಃ । । ೨೩ ತೈರ್ದೃಷ್ಟೈ ರೋಗಿಣೋ ರೋಗಾನ್ಮುಚ್ಯನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ನ ಸ್ವಪ್ನಂ ಶೋಭನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್ಪ್ರಾತಶ್ಚ ಕೀರ್ತಯೇತ್ । । ರಾಜಭೋಜಕವಿಪ್ರೇಭ್ಯಃ ಶುಚಿಭ್ಯಶ್ಚ ಶುಚಿರ್ನರಃ । । ೨೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕೋನಸಪ್ತತಿಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸಪ್ತಮೀ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು, ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಪೂಜೆಯನ್ನೂ ಜಪ, ಹೋಮಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ದೇವರನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಮಲಗಬೇಕು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯ, ಇಂದ್ರಧ್ವಜ, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಹಾಲು, ಹೂವು, ಚಿನ್ನ, ರಕ್ತದ ಹರಿವು, ಶುಭವಾದ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಹಸುವಿನ ಹಾಲು, ಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣ, ಸಿಂಹ, ಹಾವು, ಪಾದುಕಗಳು, ಪಾಯಸ, ಪದ್ಮಪತ್ರ, ಹೂವಿನ ಹಾರ, ಶ್ವೇತ ವಸ್ತ್ರ, ರಥಯಾನ, ರಾಜಾಭಿಷೇಕ, ಆನಂದಭರಿತವಾದ ಅಶ್ರು, ಶ್ವೇತ ಕುದುರೆ, ಎಮ್ಮೆ, ಪದ್ಮ, ಶ್ವೇತ ಎಲೆphant, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಶುಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಶುಭದೃಶ್ಯ ಕಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಜ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಗುರು, ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು.
೨ ತಥಾ ಪುರಾಣವಿದುಷ ಇತಿಹಾಸವಿದೋ ದ್ವಿಜಾನ್ । ತಥಾ ವೇದವಿದಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯಾನ್ಭೌಮಾಂಶ್ಚ ಸುವ್ರತ । । ೩ ರಕ್ತಾನಿ ವಸ್ತ್ರಾಣಿ ತಥಾ ಚ ಗಾವಃ ಸುಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾದಿ ಹವಿಷ್ಯಮನ್ನಮ್ । ಪಯಸ್ವಿನೀ ಚಾಪ್ಯಥ ಭೋಜಕಾಯ ದೇಯಾ ತಥಾನ್ಯತ್ಪ್ರಿಯಮಾತ್ಮನೋ ಯತ್ । । ೪ ಭವೇದಲಾಭೋ ಯದಿ ಭೋಜಕಾನಾಂ ವಿಪ್ರಾಸ್ತದಾರ್ಹನ್ತಿ ಜಯೋಪಜೀವಿನಃ । ಯೇ ಮನ್ತ್ರವಿದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಾಠಕಾಶ್ಚ ಯೇ ಯೇಽಪಿ ಸಾಮಾಧ್ಯಯನೇಷು ಯುಕ್ತಾಃ । । ೫ ಪ್ರಥಮಂ ಭೋಜಕಾ ಭೋಜ್ಯಾಃ ಪುರಾಣವಿದುಷೈಃ೨ ಸಹ । ತೇಷಾಮೃತೇ ಮನ್ತ್ರವಿದಸ್ತಥಾ ವೇದವಿದೋ ದ್ವಿಜಾಃ । । ೬ ಕೃತ್ವೈವಂ ಸಪ್ತಮೀ ಸಪ್ತ ನರೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸಮನ್ವಿತಃ । ಶ್ರದ್ದಧಾನೋಽನಸೂಯಶ್ಚ ಅನನ್ತಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ಸುಖಮ್
ಹಾಗೆಯೇ ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ವೇದಪಾಠ ಮಾಡುವವರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ರಕ್ತವರ್ಣದ ಬಟ್ಟೆ, ಹಸು, ಸುಗಂಧ ಹೂಹಾರ, ಹವಿಷ್ಯ ಅನ್ನ, ಹಾಲು ಹಸು ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಆಹ್ವಾನಿತರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ವೇದಪಾಠ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಮಂತ್ರಪಾಠ ಮಾಡುವವರಿಗೆ, ಸಾಮಗಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಮೊದಲಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿತರಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಅವರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ವೇದಪಾಠ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಈ ರೀತಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಪ್ತಮೀ ವ್ರತವನ್ನು ಏಳು ಬಾರಿ ಆಚರಿಸಿದವನು ಅನಂತ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
೭ ದಶಾನಾಮಶ್ವಮೇಧಾನಾಂ ಕೃತಾನಾಂ ಯತ್ಫಲಂ ಲಭೇತ್ । ತತ್ಫಲಂ ಸಪ್ತಮೀ೨ ಸಪ್ತ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮಾನವಃ । । ೮ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಂ ನಾಸ್ತಿ ತಲ್ಲೋಕೇ ಅನಯಾ ಯನ್ನ ಲಭ್ಯತೇ । ನ ಚ ರೋಗೋಸ್ತ್ಯಸೌ ಲೋಕೇ ಅನಯಾ ಯೋ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ । । ೯ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಚಾಪಿ ಸರ್ವಾಣಿ ದುರುಚ್ಛೇದ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಧ್ರುವಮ್ । ಅಪಯಾನ್ತಿ ಯಥಾ ನಾಗಾ ಗರುಡಸ್ಯ ಭಯಾರ್ದಿತಾಃ । । 1.70.೧೦ ವ್ರತನಿಯಮತಪೋಭಿಃ ಸಪ್ತಮೀಃ ಸಪ್ತಏವಂ ವಿಧಿವದಿಹ ಹಿ ಕೃತ್ವಾ ಮಾನವೋ ಧರ್ಮಶೀಲಃ । ಶ್ರುತಧನಸುತಭಾಗ್ಯಾರೋಗ್ಯಪುಣ್ಯೈರುಪೇತೋ ವ್ರಜತಿ ತದನುಲೋಕಂ ಶಾಶ್ವತಂ ತಿಗ್ಮರಶ್ಮೇಃ । । ೧೧ ಇಮಂ ವಿಧಿಂ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರುತ್ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಚ ಮಾನವಃ । ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಂ ಸ ವಿಶೇಷಾನ್ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ । । ೧೨ ಸುರೈರ್ವಾ ಮುನಿಭಿರ್ವಾಪಿ ಪುರಾಣಜ್ಞೈರಿದಂ ಶ್ರುತಮ್ । ಸರ್ವೇ ತೇ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಪೂಜಯನ್ತಿ ದಿವಾಕರಮ್ । । ೧೩ ಇದಮಾಖ್ಯಾನಮಾರ್ಷೇಯಂ ಯನ್ಮಯಾಭಿಹಿತಂ ತವ । ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಾಯ ದಾತವ್ಯಂ ನೇತರಾಯ ೧ ಕದಾಚನ । । ೧೪ ಯಶ್ಚೈತಚ್ಛ್ರಾವಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಯಶ್ಚೈತಚ್ಛೃಣುಯಾನ್ನರಃ । ಸ ಸಹಸ್ರಾರ್ಚಿಷಂ ದೇವಂ ಪ್ರವಿಶೇನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೧೫ ಮುಚ್ಯೇದಾರ್ತಸ್ತಥಾ ರೋಗಾಚ್ಛ್ರುತ್ವೇಮಾಮಾದಿತಃ ಕಥಾಮ್ । ಜಿಜ್ಞಾಸುರ್ಲಭತೇ ಕಾಮಾನ್ಭಕ್ತಃ ಸೂರ್ಯಗತಿಂ ಲಭೇತ್ । । ೧೬ ಕ್ಷೇಮೇಣ ಗಚ್ಛತೇಽಧ್ವಾನಂ ಯಸ್ತ್ವಿದಂ ಪಠತೇಧ್ವನಿ । ಯೋ ಯಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ ಕಾಮಂ ಸ ತಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಚ ಧ್ರುವಮ್ । । ೧೭ ಏಕಾನ್ತಭಾವೋಪಗತ ಏಕಾನ್ತೇ ಸುಸಮಾಹಿತಃ । ಪ್ರಾಪ್ಯೈತತ್ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಸೂರ್ಯವ್ರತೋ ನರಃ । । ೧೮ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಪರಮಂ ಸ್ಥಾನಂ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಲಗ್ನಗರ್ಭಾ ಪ್ರಮುಚ್ಯೇತ ಗರ್ಭಿಣೀ ಜನಯೇತ್ಸುತಮ್ । । ೧೯ ವನ್ಧ್ಯಾ ಪ್ರಸವಮಾಪ್ನೋತಿ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಸಮನ್ವಿತಮ್ । ಏವಮೇತನ್ಮಮಾಖ್ಯಾತಂ ಭಾಸ್ಕರೇಣಾಮಿತೌಜಸಾ । । ಮಯಾಪಿ ತವ ಮಾಖ್ಯಾತಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಭಾನೋರಿದಂ ದ್ವಿಜ । । 1.70.೨೦ ಪೂಜನೀಯಸ್ತ್ವಯಾ ಭಾನುಃ ಸರ್ವಪಾಪೋಪಶಾನ್ತಯೇ । ಸ ಹಿ ಧಾತಾ೪ ವಿಧಾತಾ ಚ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತೋ ಗುರುಃ । । ೨೧ ಉದ್ಯನ್ಯಃ ಕುರುತೇ ನಿತ್ಯಂ ಜಗದ್ವಿತಿಮಿರಂ ಕರೈಃ । ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾ ಸ ದೇವೇಶಃ ಪ್ರೀಯತಾಂ ತೇಽದಿತೇಃ ಸುತಃ । । ೨೨ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಆದಿತ್ಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೇ ಸರ್ಷಪಸಪ್ತಮೀವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಹತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳ ಫಲವನ್ನು ಸಪ್ತಮೀ ವ್ರತವನ್ನು ಏಳು ಬಾರಿ ಆಚರಿಸಿದವನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತದಿಂದ ದೊರೆಯದದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ವ್ರತದಿಂದ ಶಮನವಾಗದ ರೋಗವೇ ಇಲ್ಲ. ಕುಷ್ಠಾದಿ ಕಷ್ಟಕರ ರೋಗಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ವ್ರತದಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಪ್ತಮೀ ವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಆಚರಿಸಿದವನು ವಿದ್ಯೆ, ಧನ, ಸಂತಾನ, ಭಾಗ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ, ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದನು ಆಗಿ ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಚರಿಸಿದವನು ಸೂರ್ಯ ದೇವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಪುರಾಣಜ್ಞರು ಕೂಡ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂರ್ಯಭಕ್ತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಕೇಳುವವನು ಅಥವಾ ಓದುವವನು ಸೂರ್ಯ ದೇವರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದವನು ಅಥವಾ ಓದಿದವನು ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತನು ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಏಕಾಗ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಗುಪ್ತ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವನು ಭಾಸ್ಕರನ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಗರ್ಭದೋಷ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂತಾನಹೀನರಿಗೆ ಸಂತಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಭಾಸ್ಕರನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನೂ ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಿದೆ. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಪೋಷಕ, ಜಗತ್ತಿನ ಗುರು. ಅವನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯನು.
ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರೋಕ್ತಸೂರ್ಯನಾಮವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ನಾಮಭಿಃ ಸಂಸ್ತುತೋ ದೇವೋ ಯೈರರ್ಕಃ ಪರಿತುಷ್ಯತಿ । ತಾನಿ ತೇ ಕೀರ್ತಯಾಮ್ಯೇಷ ಯಥಾವದನುಪೂರ್ವಶಃ । । ೧ ನಮಃ ಸೂರ್ಯಾಯ ನಿತ್ಯಾಯ ರವಯೇ ಕಾರ್ಯಭಾನವೇ । ಭಾಸ್ಕರಾಯ ಮತಙ್ಗಾಯ ಮಾರ್ತಣ್ಡಾಯ ವಿವಸ್ವತೇ । । ೨ ಆದಿತ್ಯಾಯಾದಿದೇವಾಯ ನಮಸ್ತೇ ರಶ್ಮಿಮಾಲಿನೇ । ದಿವಾಕರಾಯ ದೀಪ್ತಾಯ ಅಗ್ನಯೇ ಮಿಹಿರಾಯ ಚ । । ೩ ಪ್ರಭಾಕರಾಯ ಮಿತ್ರಾಯ ನಮಸ್ತೇಽದಿತಿಸಮ್ಭವ । ನಮೋ ಗೋಪತಯೇ ನಿತ್ಯಂ೧ ದಿಶಾಂ ಚ ಪತಯೇ ನಮಃ । ।೪ ನಮೋ ಧಾತ್ರೇ ವಿಧಾತ್ರೇ ಚ ಅರ್ಯಮ್ಣೇ ವರುಣಾಯ ಚ । ಪೂಷ್ಣೇ ಭಗಾಯ ಮಿತ್ರಾಯ ಪರ್ಜನ್ಯಾಯಾಂಶವೇ ನಮಃ । । ೫ ನಮೋ ಹಿತಕೃತೇ ನಿತ್ಯಂ ಧರ್ಮಾಯ ತಪನಾಯ ಚ । ಹರಯೇ೨ ಹರಿತಾಶ್ವಾಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪತಯೇ ನಮಃ । । ೬ ವಿಷ್ಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ನಿತ್ಯಂ ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕಾಯ ತಥಾತ್ಮನೇ । ನಮಸ್ತೇ ಸಪ್ತಲೋಕೇಶ ನಮಸ್ತೇ ಸಪ್ತಸಪ್ತಯೇ । । ೭ ಏಕಸ್ಮೈ ಹಿ ನಮಸ್ತುಭ್ಯಮೇಕಚಕ್ರರಥಾಯ ಚ । ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಪತಯೇ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತೇ ನಮಃ । । ೮ ಹಿತಾಯ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಶಿವಾಯಾರ್ತಿಹರಾಯ ಚ । ನಮಃ ಪದ್ಮಪ್ರಬೋಧಾಯ ನಮೋ ವೇದಾದಿಮೂರ್ತಯೇ । । ೯ ಕಾಧಿಜಾಯ೪ ನಮಸ್ತುಭ್ಯಂ ನಮಸ್ತಾರಾಸುತಾಯ ಚ । ಭೀಮಜಾಯ ನಮಸ್ತುಭ್ಯಂ ಪಾವಕಾಯ ಚ ವೈ ನಮಃ । । 1.71.೧೦ ಧಿಷಣಾಯ೫ ನಮೋನಿತ್ಯಂ ನಮಃ ಕೃಷ್ಣಾಯ ನಿತ್ಯದಾ । ನಮೋಽಸ್ತ್ವದಿತಿಪುತ್ರಾಯ ನಮೋ ಲಕ್ಷ್ಯಾಯ ನಿತ್ಯಶಃ । । ೧೧ ಏತಾನ್ಯಾದಿತ್ಯನಾಮಾನಿ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ವೈ ಪುರಾ । ಆರಾಧನಾಯ ದೇವಸ್ಯ ಸರ್ವಕಾಮೇನ ಸುವ್ರತ । । ೧೨ ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಃ ಶುಚಿರ್ಭೂತ್ವಾ ಯಃ ಪಠೇತ್ಸುಸಮಾಹಿತಃ । ಸ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಖಿಲಾನ್ಕಾಮಾನ್ಯಥಾಹಂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನ್ಪುರಾ । । ೧೩ ಪ್ರಸಾದಾತ್ತಸ್ಯ ದೇವಸ್ಯ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಶ್ರೀಕಾಮಃ ಶ್ರಿಯಮಾಪ್ನೋತಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥೀ ಧರ್ಮಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೧೪ ಆತುರೋ ಮುಚ್ಯತೇ ರೋಗಾದ್ಬದ್ಧೋ ಮುಚ್ಯೇತ ಬನ್ಧನಾತ್ । ರಾಜ್ಯಾರ್ಥೀ ರಾಜ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ಕಾಮಾರ್ಥೀ ಕಾಮಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೧೫ ಏತಜ್ಜಪ್ಯಂ ರಹಸ್ಯಂ ಚ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನಮೇವ ಚ । ಏತೇನ ಜಪಮಾತ್ರೇಣ ನರಃ ಪಾಪಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । । ೧೬ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರೋಕ್ತಸೂರ್ಯನಾಮವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಯಾವ ನಾಮಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯ ದೇವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರೆ ಅವನು ಸಂತೋಷಪಡುವನೋ, ಆ ನಾಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸೂರ್ಯ, ರವಿ, ಭಾಸ್ಕರ, ಮಾರತಾಂಡ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಆದಿತ್ಯ, ದಿವಾಕರ, ಅಗ್ನಿ, ಮಿಹಿರ, ಪ್ರಭಾಕರ, ಮಿತ್ರ, ಅಧಿತಿಸಂಭವ, ಗೋಪತಿ, ದಿಶಾಪತಿ, ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ, ಅರ್ಯಮ, ವರुण, ಪೂಷ, ಭಗ, ಪರ್ಜನ್ಯ, ಆಂಶು, ಧರ್ಮ, ತಪನ, ಹರ, ಹರಿತಾಶ್ವ, ವಿಶ್ವಪತಿ, ವಿಷ್ಣು, ಬ್ರಹ್ಮ, ತ್ರಯಂಬಕ, ಆತ್ಮ, ಸಪ್ತಲೋಕೇಶ, ಸಪ್ತಸಪ್ತಿ, ಏಕಚಕ್ರರಥ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಪತಿ, ಪ್ರಾಣಭೃತ್, ಹಿತಕೃತ್, ಶಿವ, ಪದ್ಮಪ್ರಬೋಧ, ವೇದಾದಿಮೂರ್ತಿ, ಕಾದಿಜ, ತಾರಾಸುತ, ಭೀಮಜ, ಪಾವಕ, ಧಿಷಣ, ಕೃಷ್ಣ, ಅದಿತಿಪುತ್ರ, ಲಕ್ಷ್ಯ—ಈ ನಾಮಗಳನ್ನು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಜಪಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ನಾಮಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿದವನು ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭಾಸ್ಕರನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಶ್ರೀಕಾಮಿಗೆ ಶ್ರೀ, ಧರ್ಮಕಾಮಿಗೆ ಧರ್ಮ, ಕಾಯಿಲೆ ಇದ್ದವನಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದವನಿಗೆ ಮುಕ್ತತೆ, ರಾಜ್ಯಕಾಮಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಇಚ್ಛೆಗಿದ್ದವನಿಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಜಪವು ಗುಪ್ತವಾದದ್ದು, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಜಪಿಸಿದರೆ ಪಾಪಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.
೯ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಯ ಏತೇ ದ್ವಾದಶಾದಿತ್ಯಾ ವಿರಾಜನ್ತೇ ಮಹಾಬಲಾಃ । ತೇಷಾಂ ಯೋ ವಿಷ್ಣುಸಂಜ್ಞಸ್ತು ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ವಿಶ್ರುತಃ । । 1.72.೧೦ ಇಹಾಸೌ ವಾಸುದೇವತ್ವಮವಾಪ ಭಗವಾನ್ವಿಭುಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಮ್ಬಃ ಸುತೋ ಜಜ್ಞೇ ಜಾಮ್ಬವತ್ಯಾಂ ಮಹಾಬಲಃ । । ೧೧ ಸ ತು ಪಿತ್ರಾ ಭೃಶಂ ಶಪ್ತಃ ಕುಷ್ಠರೋಗಮವಾಪ್ತವಾನ್ । ತೇನಾಯಂ ಸ್ಥಾಪಿತಃ ಸೂರ್ಯಃ ಸ್ವಾನಾಮ್ನಾ ಚ ಪುರಂ ಕೃತಮ್ । । ೧೨ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಶಸ್ತಃ ಕಸ್ಮಿನ್ನಿಮಿತ್ತೇಽಸೌ ಪಿತ್ರಾ ಚೈವಾತ್ಮಸಮ್ಭವಃ
ಸुमಂತು ಹೇಳಿದರು: ಆ ಹನ್ನೆರಡು ಬಲಿಷ್ಠ ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿರುವವರು, ವಿಶ್ವನೂ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆದವರು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ವಾಸುದೇವನ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಜಾಂಬವತಿಯವರಿಗೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಪುತ್ರ ಸಂಬ ಜನಿಸಿದರು. ಅವನು, ತನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಭಾರೀ ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರಿಂದ, ಕುಷ್ಠರೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇದರಿಂದ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಆ ನಗರವು ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ರಾಜ ಶತಾನಿಕನು ಹೇಳಿದರು: ತನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗೆ, ತನ್ನದೇ ಮಗನಿಗೆ, ತಂದೆ ಶಾಪ ನೀಡಲು ಯಾವ ಕಾರಣವಿತ್ತು?
ನಾಲ್ಪಂ ಹಿ ಕಾರಣಂ ವಿಪ್ರ ಯೇನಾಸೌ ಶಪ್ತವಾನ್ಸುತಮ್ । । ೧೩ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಶೃಣುಷ್ವಾವಹಿತೋ ರಾಜಂಸ್ತಸ್ಯ ಯಚ್ಛಾಪಕಾರಣಮ್ । ದುರ್ವಾಸಾ ನಾಮ ಭಗವಾನ್ರುದ್ರಸ್ಯಾಂಶಸಮುದ್ಭವಃ । । ೧೪ ಅಟಮಾನಃ ಸ ಭಗವಾಂಸ್ತ್ರೀಲ್ಲೋಕಾನ್ಪ್ರಚಚಾರ ಹ । ಅಥ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ದ್ವಾರವತೀಂ ಮಧುಸಂಜ್ಞೋಚಿತಾಂ ಪುರಾ । । ೧೫ ತಮಾಗತಮೃಷಿಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಾಮ್ಬೋ ರೂಪೇಣ ಗರ್ವಿತಃ । ಪಿಙ್ಗಾಕ್ಷಂ೧ ಕ್ಷುಧಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿರೂಪಂ ಸುಕೃಶಂ ತಥಾ । । ೧೬ ಅನುಕಾರಾಸ್ಪದಂ ಚಕ್ರೇ ದರ್ಶನೇ ಗಮನೇ ತಥಾ । ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಸ್ಯ ಮುಖಂ ಸಾಮ್ಬೋ ವಕ್ರ ಚಕ್ರೇ ತಥಾತ್ಮನಃ । । ೧೭ ಮುಖಂ ಕುರುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಗರ್ವಿತೋ ಯೌವನೇನ ತು । ಅಥ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಮಹಾತೇಜಾ ದುರ್ವಾಸಾ ಋಷಿಸತ್ತಮಃ । । ೧೮ ಸಾಮ್ಬಂ ಚೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ವಿಧುನ್ವನ್ಮುಖಮಾತ್ಮನಃ । ಯಸ್ಮಾದ್ವಿರೂಪಂ ಮಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವಾತ್ಮರೂಪೇಣ ಗರ್ವಿತಃ । । ೧೯ ಗಮನೇ ದರ್ಶನೇ ಮಹ್ಯಮನುಕಾರಂ ಸಮಾಚರಃ । ತಸ್ಮಾತ್ತು ಕುಷ್ಠರೋಗಿತ್ವಮಚಿರಾತ್ತ್ವಂ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ । । 1.72.೨೦ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬಾಯ ದುರ್ವಾಸಸಾ ಶಾಪವಿಸರ್ಜನಂ ನಾಮ ದ್ವಿಸತ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಅದು ತೀರಾ ತೀರಾ ಸಣ್ಣ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅವನು ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು. ಸुमಂತು ಹೇಳಿದರು: ಆ ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು, ಓ ರಾಜ. ಪೂಜ್ಯ ದುರ್ವಾಸ, ರುದ್ರನ ಭಾಗದಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ದ್ವಾರವತಿಗೆ, ಮಧುಸೂದನನ ನಿವಾಸವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಬನು ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಗರ್ವದಿಂದ, ಕೋಪದಿಂದ, ಹಸಿವಿನಿಂದ, ಕಠಿಣವಾಗಿ, ವಿಕೃತವಾಗಿ, ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡಿದ್ದ ದುರ್ವಾಸ ಋಷಿಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯವಾಡಿದನು. ಅವನು ಋಷಿಯ ರೂಪ ಮತ್ತು ನಡೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯವಾಡಿದನು, ಮತ್ತು ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಬನು ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ತನ್ನ ಯೌವನಕ್ಕೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಅವಮಾನವಾಡಿದನು, ಓ ಕುರುಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಆಗ ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ದುರ್ವಾಸ ಋಷಿ, ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿ, ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಸಂಬನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ನೀನು ನನ್ನ ವಿಕೃತ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಗರ್ವದಿಂದ ನನ್ನ ರೂಪ ಮತ್ತು ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಶೀಘ್ರವೇ ನೀನು ಕುಷ್ಠರೋಗದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗುವಿ.'
ಸಾಮ್ಬಕೃತಸೂರ್ಯಾರಾಧನವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಏತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ ತು ನಾರದೋ ಭಗವಾನೃಷಿಃ । ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾನಸಃ ಪುತ್ರಸ್ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ವಿಶ್ರುತಃ । । ೧ ಸರ್ವಲೋಕಚರಃ ಸೋಽಥ ಅಟಮಾನಃ ಸಮನ್ತತಃ । ವಾಸುದೇವಂ ಸ ವೈ ದ್ರಷ್ಟುಂ ನಿತ್ಯಂ ದ್ವಾರವತೀಂ ಪುರೀಮ್ । । ೨ ಆಯಾತಿ ಋಷಿಭಿಃ ಸಾರ್ಧಂ ಕ್ರೋಧನೋ ಮುನಿಸತ್ತಮಃ । ಅಥಾಗಚ್ಛತಿ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಸರ್ವೇ ಯದುಕುಮಾರಕಾಃ । । ೩ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನಪ್ರಭೃತಯೋ ಯೇ ಪ್ರಹ್ವಾಶ್ಚಾವನತಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ । ಅಭಿವಾದ್ಯಾರ್ಘ್ಯಪಾದ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಪೂಜಾಂ ಚಕ್ರುಃ ಸಮನ್ತತಃ । । ೪ ಸಾಮ್ಬಸ್ತ್ವವಶ್ಯಭಾವಿತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ಶಾಪಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್ । ಅವಜ್ಞಾಂ ಕುರೂತೇ ನಿತ್ಯಂ ನಾರದಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ೫ ರತಃ ಕ್ರೀಡಾಸು ವೈ ನಿತ್ಯಂ ರೂಪಯೌವನಗರ್ವಿತಃ । ಅವಿನೀತಂ ತು ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ನಾರದಃ । । ೬ ಅಸ್ಯಾಹಮವಿನೀತಸ್ಯ ಕರಿಷ್ಯೇ ವಿನಯಂ ಶುಭಮ್ । ಏವಂ ಸಞ್ಚಿನ್ತಯಿತ್ಯಾ ತು ವಾಸುದೇವಮಥಾಬ್ರವೀತ್ .। । ೭ ಇಮಾಃ ಷೋಡಶಸಾಹಸ್ರ್ಯಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ಯಾದವಸತ್ತಮ । ಸರ್ವಾಸಾಂ ಹಿ ಸದಾ ಸಾಮ್ಬೇ ಭಾವೋ ದೇವ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ । । ೮ ರೂಪೇಣಾಪ್ರತಿಮಃ ಸಾಮ್ಬೋ ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ಸಚರಾಚರೇ । ಸದಾ ಹೀಚ್ಛನ್ತಿ ೧ತಾಸ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಚಾಪಿ ಹಿ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । । ೯ ಶ್ರುತ್ವೈವಂ ನಾರದಾದ್ವಾಕ್ಯಂ ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ಕೇಶವಃ । ಯದೇತನ್ನಾರದೇನೋಕ್ತಮನ್ಯದತ್ರ ತು ಕಿಂ ಭವೇತ್ । । 1.73.೧೦ ವಚನಂ ಶ್ರೂಯತೇ ಲೋಕೇ ಚಾಪಲ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಷು ವಿದ್ಯತೇ । ಶ್ಲೋಕೌ ಚೇಮೌ ಪುರಾ ಗೀತೌ ಚಿತ್ತಜ್ಞೈರ್ಯೋಷಿತಾಂ ದ್ವಿಜೈಃ । । ೧೧ ಪೌಂಶ್ಚಲ್ಯಾಚ್ಚಲಚಿತ್ತತ್ವಾನ್ನೈಃಸ್ನೇಹ್ಯಾಚ್ಚ ಸ್ವಭಾವತಃ । ರಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವತೋ ಹ್ಯೇತಾ ವಿಕುರ್ವನ್ತಿ ಹಿ ಭರ್ತೃಷು । । ೧೨ ನೈತಾ ರೂಪಂ ಪರೀಕ್ಷನ್ತೇ ನಾಸಾಂ ವಯಸಿ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಸುರೂಪಂ ವಾ ವಿರೂಪಂ ವಾ ಪುಮಾನಿತ್ಯೇವ ಭುಞ್ಜತೇ । । ೧೩ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತಯನ್ನೇವ ಕೃಷ್ಣೋ ನಾರದಮಬ್ರವೀತ್ । ನ ಹ್ಯಹಂ ಶ್ರದ್ದಧಾಮ್ಯೇತದ್ಯದೇತದ್ಭಾಷಿತಂ ತ್ವಯಾ । । ೧೪ ಬ್ರುವಾಣಮೇವಂ ದೇವಂ ತು ನಾರದೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್
ಸुमಂತು ಹೇಳಿದರು: ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪೂಜ್ಯ ನಾರದ ಋಷಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಸದಾ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು, ದ್ವಾರವತಿ ನಗರಕ್ಕೆ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು, ಸದಾ ಇತರ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಹಾ ಋಷಿ. ಅವರು ಬಂದಾಗ, ಯದು ವಂಶದ ಎಲ್ಲಾ ಪುತ್ರರು, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ಇತರರು ಸೇರಿ, ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿಸಿ ನಿಂತರು. ಅವರು ಪಾದ-ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯಲು ನೀರನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಸಂಬನು, ಶಾಪದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಮಹಾತ್ಮ ನಾರದರಿಗೆ ಸದಾ ಅವಮಾನವಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸದಾ ಆಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ, ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಯೌವನಕ್ಕೆ ಗರ್ವದಿಂದ, ಅವನು ಶಿಸ್ತು ಇಲ್ಲದೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಇದನ್ನು ನೋಡಿ, ನಾರದನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದನು. 'ಈ ಅಶಿಸ್ತಿನವನಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತರಬೇಕು.' ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ಓ ಯದುಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈ ಹದಿನಾರು ಸಾವಿರ ಮಹಿಳೆಯರು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಹೃದಯವನ್ನು ಸಂಬನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಓ ಸ್ವಾಮಿ. ಸಂಬನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ; ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಿಳೆಯರು ಸದಾ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾರದನಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೇಶವನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದನು: "ಇದರಿಂದ ನಾರದನು ಇನ್ನೇನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು?" ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಚಂಚಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಹಿಳೆಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹಾಡಿದ್ದರು: "ಅವರ ಚಂಚಲ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪುರುಷನು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಅವನನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ." ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿ, ಕೃಷ್ಣನು ನಾರದನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನಾನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ.'
ತಥಾಹಂ ತತ್ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾ ಶ್ರದ್ಧಾಸ್ಯತೇ ಭವಾನ್ । । ೧೫ ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಯಯೌ ಸ್ವರ್ಗಂ ನಾರದಸ್ತು ಯಥಾಗತಃ । ತತಃ ಕತಿಪಯಾಹೋಭಿರ್ದ್ವಾರಕಾಂ ಪುನರಭ್ಯಗಾತ್ । । ೧೬ ತಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ದೇವೋಽಪಿ ಸಹಾನ್ತಃಪುರಿಕೈರ್ಜನೈಃ । ಅನುಭೂಯ ಜಲಕ್ರೀಡಾಂ ಪಾನಮಾಸೇವತೇ ರಹಃ । । ೧೭ ೩ರಮ್ಯರೈವತಕೋದ್ಯಾನೇ ನಾನಾದ್ರುಮವಿಭೂಷಿತೇ । ಸರ್ವರ್ತುಕುಸುಮೈರ್ನಿತ್ಯಂ ವಾಸಿತೇ ಸರ್ವಕಾನನೇ । । ೧೮ ನಾನಾಜಲಜಫುಲ್ಲಾಭಿರ್ದೀರ್ಘಿಕಾಭಿರಲಙ್ಕೃತೇ । ಹಂಸಸಾರಸಸಂಘುಷ್ಟೇ ಚಕ್ರವಾಕೋಪಶೋಭಿತೇ । । ೧೯ ತಸ್ಮಿನ್ಸ ರಮತೇ ದೇವಃ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಪರಿವೃತಸ್ತದಾ । ಹಾರನೂಪುರಕೇಯೂರರಶನಾದ್ಯೈರ್ವಿಭೂಷಣೈಃ । । 1.73.೨೦ ಭೂಷಿತಾನಾಂ ವರಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚಾರ್ವಙ್ಗೀನಾಂ ವಿಶೇಷತಃ । ತಾಭಿಃ ಸಮ್ಪೀಯತೇ ಪಾನಂ ಶುಭಗನ್ಧಾನ್ವಿತಂ ಶುಭಮ್ । । ೨೧ ಏತಸ್ಮಿನ್ನನ್ತರೇ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಮದ್ಯಪಾನಾತ್ತತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಉವಾಚ ನಾರದಃ ಸಾಮ್ಬಂ ಸಾಮ್ಬೋತ್ತಿಷ್ಠ ಕುಮಾರಕ । । ೨೨ ತ್ವಾಂ ಸಮಾಹ್ವಾಯತೇ ದೇವೋ ನ ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಥಾತುಮತ್ರ ತೇ । ತದ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮಬುದ್ಧೈವ ನಾರದೇನಾಥ ಚೋದಿತಃ । । ೨೩ ಗತ್ವಾ ತು ಸತ್ವರಂ ಸಾಮ್ಬಃ ಪ್ರಣಾಮಮಕರೋತ್ಪ್ರಭೋಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: 'ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಂಬುವಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಸ್ವಾಮಿ.' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಂದ ಹಾದಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕೆಲ ದಿನಗಳ ನಂತರ, ನಾರದನು ಮತ್ತೆ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಬಂದುಹೋದನು. ಆ ದಿನ, ದೇವರು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದ ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ನೀರು ಆಟವಾಡಿ, ನಂತರ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದನು. ಸುಂದರವಾದ ರೈವತಕ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೂ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದ ಹೂಗಳಿಂದ ಸದಾ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾಗಿದ್ದೂ, ಹಂಸ, ಸಾರಸ್ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದೂ, ಚಕ್ರವಾಕ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೂ, ಆ ದೇವರು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಸುಂದರ ಅಂಗದ ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳೆಯರು ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತ ನಾರದನು, ಸಾಮ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: 'ಸಾಮ್ಬ, ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಮಗನೇ! ದೇವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.' ನಾರದನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸಾಮ್ಬನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ದೇವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
ಸಾಷ್ಟಾಙ್ಗಂ ಚ ಹರೇಃ ಸಾಮ್ಬೋ ವಿಧಿವದ್ವಲ್ಲಭಸ್ಯ ಚ । । ೨೪ ಏತಸ್ಮಿನ್ನನ್ತರೇ ತತ್ರ ಯಾಸ್ತು ವೈ ಸ್ವಲ್ಪಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಃ । ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸುನ್ದರಂ ಸಾಮ್ಬಂ ಸರ್ವಾಶ್ಚುಕ್ಷುಭಿರೇ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । । ೨೫ ನ ಸ ದೃಷ್ಟಃ ಪುರಾ ಯಾಭಿರನ್ತಃಪುರನಿವಾಸಿಭಿಃ । ಮದ್ಯದೋಷಾತ್ತತಸ್ತಾಸಾಂ ಸ್ಮೃತಿಲೋಪಾತ್ತಥಾ ನೃಪ । । ೨೬ ಸ್ವಭಾವತೋಲ್ಪಸತ್ತ್ವಾನಾಂ ಜಘನಾನಿ ವಿಸುಸ್ರುವುಃ । ಶ್ರೂಯತೇ ಚಾಪ್ಯಯಂ ಶ್ಲೋಕಃ ಪುರಾಣಪ್ರಥಿತಃ ಕ್ಷಿತೌ । । ೨೭ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಽಪಿ ವರ್ತನ್ತ್ಯಾಃ ಸಾಧ್ವ್ಯಾ ಹ್ಯಪಿ ಚ ಶ್ರೂಯತೇ । ಹೃದ್ಯಂ ಹಿ ಪುರುಷಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯೋನಿಃ ಸಂಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ । । ೨೮ ಲೋಕೇಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯೇತನ್ಮದ್ಯಸ್ಯಾತ್ಯರ್ಥಸೇವನಾತ್ । ಲಜ್ಜಾಂ ಮುಞ್ಚನ್ತಿ ನಿಃಶಙ್ಕಾ ಹ್ರೀಮತ್ಯೋ ಹ್ಯಪಿ ಹಿ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । । ೨೯ ಸಮಾಂಸೈರ್ಭೋಜನೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಯಾನೈಃ ಸೀಧುಸುರಾಸವೈಃ । ಗನ್ಧೈರ್ಮನೋಜ್ಞೈರ್ವಸ್ತ್ರೈಶ್ಚ೨ ಕಾಮಃ ಸ್ತ್ರೀಷು ವಿಜೃಮ್ಭತೇ । । 1.73.೩೦ ೩ಸೀಧುಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಶುಕ್ರೇಣ ಸತತಂ ಸಾಧು ಹೀಚ್ಛತಾ । ಮದ್ಯಂ .ನ ಪೇಯಮತ್ಯರ್ಥ ಪುರುಷೇಣ ವಿಪಶ್ಚಿತಾ । । ೩೧ ನಾರದೋಪ್ಯಥ ತಂ ಸಾಮ್ಬಂ ಪ್ರೇಷಯಿತ್ವಾ ತ್ವರಾನ್ವಿತಃ । ಆಜಗಾಮಾಥ ತತ್ರೈವ ಸಾಮ್ಬಸ್ಯಾನುಪದೇನ ತು । । ೩೨ ಆಯಾನ್ತಂ ತಾಶ್ಚ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಿಯಂ ಸೌಮನಸಮೃಷಿಮ್ । ಸಹಸೈವೋತ್ಥಿತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಸ್ತಂ ಮದವಿಹ್ವಲಾಃ । । ೩೩ ತಾಸಾಮಥೋತ್ಥಿತಾನಾಂ ತು ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ಪಶ್ಯತಃ । ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಾಸಾಂಸಿ ಶುಭ್ರಾಣಿ ಪತ್ರೇಷು ಪತಿತಾನಿ ತು । । ೩೪ ತಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಹರಿಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸರ್ವಾಸ್ತಾ ಶಪ್ತವಾನ್ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಯಸ್ಮಾದ್ಗತಾನಿ ಚೇತಾಂಸಿ ಮಾಂ ಮುಕ್ತ್ವಾನ್ಯತ್ರ ಚ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । । ೩೫ ೪ತಸ್ಮಾತ್ಪತಿಕೃತಾಁಲ್ಲೋಕಾನಾಯುಷೋಂನ್ತೇ ನ ಯಾಸ್ಯಥ । ಪತಿಲೋಕಪರಿಭ್ರಷ್ಟಾಃ ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗಾತ್ತಥೈವ ಚ । । ೩೬ ಭೂತ್ವಾ ಚಾಶರಣಾ ಯೂಯಂ ದಸ್ಯುಹಸ್ತಂ ಗಮಿಷ್ಯಥ । । ೩೭ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಶಾಪದೋಷಾತ್ತತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸ್ವರ್ಗತೇ ಹರೌ । ಹೃತಾಃ ಪಾಞ್ಜನದೈಶ್ಚೌರೈರರ್ಜುನಸ್ಯ ತು ಪಶ್ಯತಃ । । ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಾಸ್ತು ಯಾಸ್ತ್ವಾಸನ್ಗತಾಸ್ತಾ ದೂಷಣಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । । ೩೮ ರುಕ್ಮಿಣೀ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಚ ತಥಾ ಜಾಮ್ಬವತೀ ಪ್ರಿಯಾ । ನೈತಾ ಗತಾ ದಸ್ಯುಹಸ್ತಂ ಸ್ವೇನ ಸತ್ತ್ವೇನ ರಕ್ಷಿತಾಃ । । ೩೯ ಶಪ್ತ್ವೈವ ತಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಸಾಮ್ಬಮಪ್ಯಶಪತ್ತತಃ । ಯಸ್ಮಾದತೀವ ತೇ ಕಾನ್ತಂ ರೂಪಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಇಮಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । । 1.73.೪೦ ಕ್ಷುಬ್ಧಾಃ ಸರ್ವಾ ಯತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಕುಷ್ಠರೋಗಮವಾಪ್ನುಹಿ । ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸಾಮ್ಬಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಭಾರತ । । ೪೧ ಉವಾಚ ಪ್ರಹಸನ್ರಾಜನ್ಸಂಸ್ಮರನ್ನೃಷಿಭಾಷಿತಮ್ । ಅನಿಮಿತ್ತಮಹಂ ತಾತ ಭಾವದೋಷವಿವರ್ಜಿತಃ । । ಶಪ್ತೋ ನ ಮೇಽತ್ರ ವೈ ಕ್ರುದ್ಧೋ ದುರ್ವಾಸಾ ಅನ್ಯಥಾ ವದೇತ್ । । ೪೨ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅಸ್ಮಿಚ್ಛಪ್ತೇಽನಿಮಿತ್ತೇಽಸೌ ಪಿತ್ರಾ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಃ । ಪ್ರಾಪ್ತವಾನ್ಕುಷ್ಠರೋಗಿತ್ವಂ ವಿರೂಪತ್ವಂ ಚ ಭಾರತ । । ೪೩ ಸಾಮ್ಬೇನ ಪುನರಪ್ಯೇವ ದುರ್ವಾಸಾಃ ಕೋಪಿತೋ ಮುನಿಃ । ತಚ್ಛಾಪಾನ್ಮುಸಲಂ ಜಾತಂ ಕುಲಂ ಯೇನಾಸ್ಯ ಘಾತಿತಮ್ । । ೪೪ ಶ್ರುತ್ವಾ ಹ್ಯವಿನಯಾದ್ದೋಷಾನ್ಸಾಮ್ಬೇನಾಪ್ತಾನ್ಕ್ಷಮಾಧಿಪ । ನಿತ್ಯಂ ಭಾವ್ಯಂ ವಿನೀತೇನ ಗುರುದೇವದ್ವಿಜಾತಿಷು । । ೪೫ ಪ್ರಿಯಂ ಚ ವಾಕ್ಯಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಸರ್ವಪ್ರೀತಿಕರಂ ವಿಭೋ । ಕಿಂ ತ್ವಯಾ ನ ಶ್ರುತೌ ಶ್ಲೋಕೌ ಯಾವುಕ್ತೌ ವೇಧಸಾ ಪುರಾ । । ೧ಶೃಣ್ವತೋ ದೇವದೇವಸ್ಯ ವ್ಯೋಮಕೇಶಸ್ಯ ಭಾರತ । । ೪೬ ಯೋ ಧರ್ಮಶೀಲೋ ಜಿತಮಾನರೋಷೋ ವಿದ್ಯಾವಿನೀತೋ ನ ಪರೋಪತಾಪೀ । ಸ್ವದಾರತುಷ್ಟಃ ಪರದಾರವರ್ಜಿತೋ ನ ತಸ್ಯ ಲೋಕೇ ಭಯಮಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ । । ೪೭ ನ ತಥಾ ಶೀತಲಸಲಿಲಂ ನ ಚನ್ದನರಸೋ ನ ಶೀತಲಾ ಛಾಯಾ । ಪ್ರಹ್ಲಾದಯತಿ ಚ ಪುರುಷಂ ಯಥಾ ಮಧುರಭಾಷಿಣೀ ವಾಣೀ । । ೪೮ ತತಃ ಶಾಪಾಭಿಭೂತೇನ ಸಮ್ಯಗಾರಾಧ್ಯ ಭಾಸ್ಕರಮ್ । ಸಾಮ್ಬೇನಾಪ್ತಂ ತಥಾರೋಗ್ಯಂ ರೂಪಂ೧ ಚ ಪರಮಂ ಪುನಃ । । ೪೯ ರೂಪಮಾಪ್ಯ ತಥಾಽಽರೋಗ್ಯಂ ಭಾಸ್ಕರಾದ್ಧರಿಸೂನುನಾ । ನಿವೇಶಿತೋ ರವಿರ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸ್ವನಾಮ್ನಾ ಕ್ಷ್ಮಾಧಿಪೇಶ್ವರ । । 1.73.೫೦ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬಕೃತಸೂರ್ಯಾರಾಧನವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಿಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸಾಮ್ಬನು ಹರಿಯಿಗೂ ಅವನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ಕೂಡ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸ್ವಲ್ಪ ಶುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮಹಿಳೆಯರು, ಆ ಸುಂದರ ಸಾಮ್ಬನನ್ನು ನೋಡಿ ಗೊಂದಲಗೊಂಡರು. ಅವನನ್ನು ಅಂತರಂಗದ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಿಂದೆಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಮದ್ಯದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಅವರ ಸ್ಮೃತಿ ಹೋದಂತಾಯಿತು. ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ಕಡಿಮೆ ಶುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಉಡುಪುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ: 'ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸತಿಯಾದರೂ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಪುರುಷನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಮಹಿಳೆಯ ಯೋನಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.' ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಬಹುದು, ಮದ್ಯವನ್ನು ಅತಿ ಸೇವಿಸಿದಾಗ, ಸಂಯಮವಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರೂ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿರ್ಭಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರುಚಿಕರವಾದ ಆಹಾರ, ಸಿಹಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಸವಾರಿ, ಮದ್ಯ, ಸುಗಂಧಗಳು, ಸುಂದರ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಮದ್ಯವು ವೀರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಸದಾ ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಮದ್ಯವನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಯಬಾರದು. ನಂತರ ನಾರದನು ಸಾಮ್ಬನನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ತಾನು ಕೂಡ ಅವನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಅವನನ್ನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಮಹಿಳೆಯರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮದಿಂದ ಮತ್ತಾಗಿ ಇದ್ದುದರಿಂದ, ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ಅವರು ಎದ್ದಾಗ, ವಾಸುದೇವನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರ ಶುಭ್ರವಾದ ಉಡುಪುಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ, ಹರಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡು ಎಲ್ಲಾ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನೂ ಶಪಿಸಿದನು: 'ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹರಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪತಿಯು ಕೊನೆಗೆ ಪಡೆಯುವ ಲೋಕವನ್ನು ನೀವು ಪಡೆಯಲಾರಿರಿ; ಪತಿಯ ಲೋಕವನ್ನು ಕಳೆದು, ಸ್ವರ್ಗದ ಮಾರ್ಗದಿಂದಲೂ ಬಿದ್ದುಬಿಡುತ್ತೀರಿ. ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ದಸ್ಯುಗಳ (ಕಳ್ಳರ) ಕೈಗೆ ಬೀಳುತ್ತೀರಿ.' ಸುಮಂತುನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ಶಾಪದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಹರಿಯು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕಪ್ಪುಮುಖದ ಕಳ್ಳರು, ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅಪಹರಿಸಿದರು. ಅವರೊಡನೆ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ಶುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮಹಿಳೆಯರೂ ದೋಷಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ಆದರೆ ರುಕ್ಮಿಣಿ, ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಜಾಂಬವತಿ, ತಮ್ಮ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ, ಕಳ್ಳರ ಕೈಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಶಪಿಸಿದ ನಂತರ, ಕೃಷ್ಣನು ಸಾಮ್ಬನನ್ನೂ ಶಪಿಸಿದನು: 'ನಿನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಮಹಿಳೆಯರು ಗೊಂದಲಗೊಂಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕುಷ್ಟರೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೀ.' ಕೃಷ್ಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಾಮ್ಬನು ನಗುತ್ತಾ, ಋಷಿಯ ಮಾತು ನೆನೆದು, ಹೇಳಿದನು: 'ತಂದೆ, ನಾನು ನಿರ್ದೋಷಿ, ಮನಸ್ಸಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ; ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಶಾಪವಾಯಿತು. ಕೋಪಗೊಂಡ ದುರ್ವಾಸನು ಬೇರೆ ರೀತಿ ಹೇಳಿದ್ದರೆ, ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.' ಸುಮಂತುನು ಹೇಳಿದನು: ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತಂದೆಯಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಾಂಬವತಿಯ ಪುತ್ರ ಸಾಮ್ಬನು ಕುಷ್ಟರೋಗ ಮತ್ತು ವಿಕಲಾಂಗತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮತ್ತೆ, ಸಾಮ್ಬನು ದುರ್ವಾಸ ಋಷಿಯನ್ನು ಕೋಪಗೊಳಿಸಿದನು; ಆ ಶಾಪದಿಂದ ಮುಸಲಾದ ಹುಟ್ಟಿತು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ವಂಶವೇ ನಾಶವಾಯಿತು. ಸಾಮ್ಬನಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಗುರು, ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ನಡೆಯಬೇಕು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹರ್ಷ ನೀಡುವ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಸ್ವಾಮಿ. ನೀನು ಹಿಂದೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲವೇ? ದೇವತೆಗಳ ದೇವ, ವ್ಯೋಮಕೇಶನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹೇಳಿದವು: 'ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸಿದ, ಕೋಪವಿಲ್ಲದ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಮತ್ತು ವಿನಯಶೀಲನು, ಪರರಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದವನು, ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವವನು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟವನು—ಅವನಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ತಂಪಾದ ನೀರು, ಚಂದನ, ಅಥವಾ ಶೀತಳವಾದ ನೆರಳು ಕೂಡ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಂತೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸಂತೋಷ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.' ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಸಾಮ್ಬನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆ ರೂಪ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಡೆದು, ಸಾಮ್ಬನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಪಾಲಕನಾದ ನೀನು, ಸೂರ್ಯನ ಮಂದಿರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
ಆದಿತ್ಯದ್ವಾದಶಮೂರ್ತಿವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಸ್ಥಾಪಿತೋ ಯದಿ ಸಾಮ್ಬೇನ ಸೂರ್ಯಶ್ಚನ್ದ್ರಸರಿತ್ತಟೇ । ತಸ್ಮಾನ್ನದ್ಯಮಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ಯಥೈತದ್ಭಾಷತೇ ಭವಾನ್ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಆದ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಮಿದಂ ಭಾನೋಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಾಮ್ಬೇನ ಭಾರತ । ವಿಸ್ತರೇಣಾಸ್ಯ ಚಾದ್ಯಸ್ಯ ಕಥ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೨ ಅತ್ರಾದ್ಯೋ ಲೋಕನಾಥೋಽಸೌ ರಶ್ಮಿಮಾಲೀ ಜಗತ್ಪತಿಃ । ಮಿತ್ರತ್ವೇ ಚ ಸ್ಥಿತೋ ದೇವಸ್ತಪಸ್ತೇಪೇ ಪುರಾ ನೃಪ । । ೩ ಅನಾದಿನಿಧನೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಿತ್ಯಶ್ಚಾಕ್ಷಯ ಏವ ಚ । ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಜಾಪತೀನ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ವಿವಿಧಾಃ ಪ್ರಜಾಃ । । ೪ ಸಸರ್ಜ ಮುಖತೋ ದೇವಂ ಪೂರ್ವಮಮ್ಬುಜಸನ್ನಿಭಮ್ । ಕಞ್ಜಜಸ್ತಂ ತತೋ ದೇವಂ ವಕ್ಷಸ್ತೋ ನಿರ್ಮಮೇ ನೃಪ । । ೫ ಲಲಾಟಾತ್ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ನೀರಜಾಕ್ಷಂ ದಿಗಮ್ಬರಮ್
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: 'ಸಾಮ್ಬನು ಚಂದ್ರಾ ನದಿಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರೆ, ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನದ್ಯ ಎಂದು ಯಾಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನೀವು ಹೇಳುತ್ತೀರಿ?' ಸುಮಂತುನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಇದು ಸೂರ್ಯನ ಮೊದಲ ಸ್ಥಳ. ನಂತರ ಸಾಮ್ಬನು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು, ಭಾರತ. ಈ ಮೊದಲ ಸ್ಥಳದ ವಿವರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳು. ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕನಾಥನು, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದನು, ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನು, ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿ ನಿಂತು, ಬಹುಕಾಲ ಹಿಂದೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು, ರಾಜಾ. ಆದಿ, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಶಾಶ್ವತನು, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದವನು, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಕಮಲದಂತೆ ಕಾಣುವ ದೇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ನಂತರ ತನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ಕಮಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ತನ್ನ ನಾಸಿಕೆಯಿಂದ ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ವಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದ ದೇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ.
ಮನ್ತ್ರೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಾ ಸಾ ತು ಪ್ರಜಾಃ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಭಾರತ । । ೧೩ ಮೂರ್ತಿರ್ಯಾ ಪಞ್ಚಮೀ ತಸ್ಯ ನಾಮ್ನಾ ತ್ವಷ್ಟೇತಿ ವಿಶ್ರುತಾ । ವನಸ್ಪತಿಷು ಸಾ ನಿತ್ಯಮೋಷಧೀಷು ಚ ವೈ ಸ್ಥಿತಾ । । ೧೪ ಷಷ್ಠೀ ಮೂರ್ತಿಸ್ತು ಯಾ ತಸ್ಯ ಅರ್ಯಮೇತಿ ಚ ವಿಶ್ರುತಾ । ಪ್ರಜಾಸಮ್ವರಣಾರ್ಥಂ ಸಾ ಪುರೇಷ್ವೇವ ಸ್ಥಿತಾ ಸದಾ । । ೧೫ ಭಾನೋರ್ಯಾ ಸಪ್ತಮೀ ಮೂರ್ತಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಭಗ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾ । ಭೂಮೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಸಾ ತು ಕ್ಷ್ಮಾಧರೇಷು ಚ ಭಾರತ । । ೧೬ ಅಷ್ಟಮೀ ಚಾಸ್ಯ ಯಾ ಮೂರ್ತಿರ್ವಿವಸ್ವಾನಿತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಾ । ಅಗ್ನೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಸಾ ತು ೪ಪಚತೇಽನ್ನಂ ಶರೀರಿಣಾಮ್ । । ೧೭ ನವಮೀ ಚಿತ್ರಭಾನೋರ್ಯಾ ಮೂರ್ತಿರಞ್ಶುರಿತಿ ಸ್ಮೃತಾ । ವೀರ ಚನ್ದ್ರೇ ಸ್ಥಿತಾ ಸಾ ತು ಆಪ್ಯಾಯಯತಿ ವೈ ಜಗತ್ । ೧೮ ಮೂರ್ತಿರ್ಯಾ ದಶಮೀ ತಸ್ಯ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ಪ್ರಾದುರ್ಭವತಿ ಸಾ ನಿತ್ಯಂ ಗೀರ್ವಾಣಾರಿವಿನಾಶಿನೀ । । ೧೯ ಮೂರ್ತಿಸ್ತ್ವೇಕಾದಶೀ ಯಾ ತು ಭಾನೋರ್ವರುಣಸಂಜ್ಞಿತಾ । ಜೀವಾಯಯತಿ ಸಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜಗದ್ಧಿ ಸಮುಪಾಶ್ರಿತಾ । । 1.74.೨೦ ಅಪಾಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸಮುದ್ರಸ್ತು ವರುಣೋಽತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ । ತಸ್ಮಾದ್ವೈ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ವೀರ ಸಾಗರೋ ವರುಣಾಲಯಃ । । ೨೧ ಮೂರ್ತಿರ್ಯಾ ದ್ವಾದಶೀ ಭಾನೋರ್ನಾಮತೋ ಮಿತ್ರಸಂಜ್ಞಿತಾ । ಲೋಕಾನಾಂ ಸಾ ಹಿತಾರ್ಥಂ ತು ಸ್ಥಿತಾ ಚನ್ದ್ರಸರಿತ್ತಟೇ । । ೨೨ ವಾಯುಭಕ್ಷಾ ತಪಸ್ತೇಪೇ ಯುಕ್ತಾ ಮೈತ್ರೇಣ ಚಕ್ಷುಷಾ । ಅನುಗೃಹ್ಣನ್ಸದಾ ಭಕ್ತಾನ್ವರೈರ್ನಾನಾವಿಧೈಃ ಸದಾ । । ೨೩ ಏವಮಾದ್ಯಮಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪುಣ್ಯಂ ಮಿತ್ರಪದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ತತ್ರ ಮಿತ್ರಃ ಸ್ಥಿತೋ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾನ್ಮಿತ್ರಪದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೨೪ ತಯಾರಾಧ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸಾಮ್ಬೇನಾಮಿತತೇಜಸಾ । ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತದಾದೇಶಾತ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ತಸ್ಯ ವೈ ಕೃತಾ । । ೨೫ ಆಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿಸ್ತೇನ ಭಾಸ್ಕರೇಣ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜಗದಿದಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಮೂರ್ತಿಭಿಸ್ತು ನರಾಧಿಪ । । ೨೬ ತಸ್ಮಾದ್ವನ್ದ್ಯೋ ನಮಸ್ಯಶ್ಚ ದ್ವಾದಶಸ್ವಪಿ ಮೂರ್ತಿಷು । ಯೇ ನಮಸ್ಯನ್ತಿ ಚಾದಿತ್ಯಂ ನರಾ ಭಕ್ತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ । । ೨೭ ತೇ ಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ಪರಂ ಸ್ಥಾನ ೧ ತಿಷ್ಠೇದ್ಯತ್ರಾಮ್ಬುಜೇಶ್ವರಃ । ಇತ್ಯೇವಂ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾನಮಾದಿತ್ಯಂ ಪೂಜಯೇತ್ತು ಯಃ । । ೨೮ ಸ ಮುಕ್ತಃ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಯಾತಿ ಹೇಲಿಸಲೋಕತಾಮ್ । । ೨೯ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸೂರ್ಯದ್ವಾದಶಮೂರ್ತಿವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಚತುಃಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ದೇವತೆ, ಭಾರತ, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಐದನೇ ರೂಪವನ್ನು ತ್ವಷ್ಟಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ರೂಪವು ಸದಾ ವನಸ್ಪತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಆತನ ಆರನೇ ರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಯಮಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಆ ರೂಪವು ಸದಾ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಭಾನುನ ಸಪ್ತಮ ರೂಪವನ್ನು ಭಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ರೂಪವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ, ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೂ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಅವನ ಎಂಟನೇ ರೂಪವನ್ನು ವಿವಸ್ವಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ರೂಪವು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಭಾನುನ ಒಂಬತ್ತನೇ ರೂಪವನ್ನು ಅಂಶು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ರೂಪವು ವೀರಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಜಗತ್ತನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಹತ್ತನೇ ರೂಪವನ್ನು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ರೂಪವು ಸದಾ ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾನುನ ಹನ್ನೊಂದನೇ ರೂಪವನ್ನು ವರुण ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ರೂಪವು ಜಗತ್ತನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಡಲು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಸಮುದ್ರವೇ ಆಪಗಳ ಸ್ಥಾನ, ಅಲ್ಲಿ ವರुणನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವರुणನ ನಿವಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಾನುನ ಹನ್ನೆರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಮಿತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ರೂಪವು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಚಂದ್ರನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ವಾಯುವನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಮಿತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸದಾ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಮಿತ್ರಪದವನ್ನು ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನು ನೆಲೆಸಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಮಿತ್ರಪದವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಸಾಂಬನು ಆ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ, ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಆ ದೇವರ ಆದೇಶದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನು, ಮಹಾತ್ಮನು, ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಾಸ್ಕರನು ಪೂಜ್ಯನು, ನಮಸ್ಕಾರ ಅರ್ಹನು. ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅಂಬುಜೇಶ್ವರನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಯಾರು ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳಾದ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ಹೇಳಿಸಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನಾರದೋಪಸಙ್ಗಮನವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕಥಂ ಸಾಮ್ಬಃ ಪ್ರಪನ್ನೋಽರ್ಕಂ ಕೇನ ವಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ । ಉಗ್ರಂ ಶಾಪಂ ಚ ತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪಿತರಂ ಸ ಕಿಮುಕ್ತವಾನ್ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಉಕ್ತಮೇವ ಪುರಾ ವೀರ ಯಥಾ ಶಪ್ತಃ ಸ ಯಾದವಃ । ಪಿತ್ರಾ ಸಾಮ್ಬೋ ಮಹಾರಾಜ ಹರಿಣಾಮ್ಬುಜಧಾರಿಣಾ । । ೨ ಅಥ ಶಾಪಾಭಿಭೂತಸ್ತು ಸಾಮ್ಬಃ ಪಿತರಮಬ್ರವೀತ್ । ೧ ವಿನಯಾವನತೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಃ ಶಿರಸಾ ಗತಃ । । ೩ ಕಿಂ ಮಯಾಪಕೃತಂ ದೇವ ಯೇನ ಶಪ್ತೋಸ್ಮ್ಯಹಂ ತ್ವಯಾ । ಅಹಂ ತ್ವದಾಜ್ಞಯಾ ದೇವ ತ್ವರಮಾಣೋತ್ರ ಆಗತಃ । । ೪ ಕಸ್ಮಾನ್ನಿಪಾತಿತಃ ಶಾಪೋ ಮಯಿ ತೇಽನಪಕಾರಿಣಿ । ನ ವೈ ಜಾನಾಮ್ಯಹಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪ್ರಸೀದ ಜಗತಃ ಪತೇ । । ೫ ಶಾಪಂ ನಿಯಚ್ಛ ಮೇ ದೇವ ಪ್ರಸಾದಂ ಕುರು ಮೇ ಪ್ರಭೋ । ಕಶ್ಮಲೇನಾಭಿಭೂತೋಽಹಂ ಯೇನ ಮುಚ್ಯೇಯ ಕಿಲ್ಬಿಷಾತ್ । । ೬ ತಮುವಾಚ ತತಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಸಾಮ್ಬಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಹ್ಯನಾಗಸಮ್ । ನಾಹಂ ಪುತ್ರ ಪುನಃ ಶಕ್ತೋ ರೋಗಸ್ಯಾಸ್ಯ ವ್ಯಪೋಹನೇ । । ೭ ಅಸ್ಯಾಯಂ ಜಗತೋ ನಾಥೋ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾ ದಿವಾಕರಃ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: ಸಾಂಬನು ಹೇಗೆ ಆರ್ಕನನ್ನು ಶರಣಾಗಿ ಪಡೆದನು? ಯಾರ ಮೂಲಕ ಅವನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ದೊರಕಿತು? ಆ ಭಯಾನಕ ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವನು ತಂದೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದನು? ಸುಮಂತುರು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ಹೌದು, ವೀರ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಯಾದವ ಸಾಂಬನು ತನ್ನ ತಂದೆ, ಹರಿ ಎಂಬ ಕಮಲಧಾರಿಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು. ಆ ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಸಾಂಬನು, ವಿನಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು, ತಲೆಯು ಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ತಂದೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: ದೇವಾ, ನಾನು ಯಾವ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿದ್ದೀರಿ? ನಿಮ್ಮ ಆದೇಶದಿಂದಲೇ ನಾನು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೆ. ನಾನು ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರವೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶಾಪವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ನಾನು ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ದಯಮಾಡಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವಿರಲಿ. ದೇವಾ, ನನ್ನ ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಪ್ರಭೋ, ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ನೀಡಿ. ನಾನು ಪಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ದಯಮಾಡಿ. ಆಗ ಕೃಷ್ಣನು, ಅವನು ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಮಗನೆ, ನಾನು ಈಗ ಈ ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನು ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳಾದ ದಿನಕರನು.
ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿರಾದಿತ್ಯಃ ಶಕ್ತಃ ಪುತ್ರ ವ್ಯಪೋಹಿತುಮ್ । । ೮ ಜ್ಞಾತಂ ಮಯಾಧುನಾ ಚೈವ ಯಥಾ ತ್ವಂ ನಾರದೇನ ತು । ರೋಷಾದ್ವಿಸರ್ಜಿತಃ ಪುತ್ರ ಮತ್ಸಕಾಶಂ ಮಹಾತ್ಮನಾ । । ೯ ತಸ್ಮಾತ್ತಮೇವ ಪೃಚ್ಛ ತ್ವಂ ಪ್ರಸಾದ್ಯ ಋಷಿಸತ್ತಮಮ್ । ಆಖ್ಯಾಸ್ಯತಿ ಸ ತೇ ದೇವಂ ಶಾಪಂ ಯಸ್ತೇಽಪನೇಷ್ಯತಿ । । 1.75.೧೦ ಅಥೈತತ್ಸ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಜಾಮ್ಬವತೀಸುತಃ । ದೀನಃ ೧ಶೋಕಪರೀತಾತ್ಮಾ ತತಃ ಸಞ್ಚಿನ್ತ್ಯ ಭಾರತ । । ೧೧ ದ್ವಾರವತ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಕದಾಚಿದ್ದ್ರಷ್ಟುಮಾಗತಮ್ । ವಿನಯಾದುಪಸಙ್ಗಮ್ಯ ಸಾಮ್ಬಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ನಾರದಮ್ । । ೧೨ ಭಗವನ್ವೇಧಸಃ ಪುತ್ರ ಸರ್ವಲೋಕಜ್ಞ ಸುವ್ರತ । ಪ್ರಸಾದಂ ಕುರು ಮೇ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಣತಸ್ಯ ಮಹಾಮತೇ । । ೧೩ ಯೇ ಮೇ ನೀರುಜಂ ಕಾಯಂ ಕಶ್ಮಲಂ ಚ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ । ತಂ ಯೋಗಂ ಇಹಿ ಮೇ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಣತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಸುವ್ರತ । । ೧೪ ನಾರದ ಉವಾಚ ಯಃ ಸ್ತುತ್ಯಃ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ನಮಸ್ಯಃ ಪೂಜ್ಯ ಏವ ಚ । ಪೂಜಯಿತ್ವಾಶು ತಂ ದೇವಂ ತತೋ ವ್ಯಾಧಿಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ । । ೧೫ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಕಃ ಸ್ತುತ್ಯಃ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ನಮಸ್ಯಃ ಪೂಜ್ಯ ಏವ ಚ । ಕಃ ಸರ್ವಗಶ್ಚ ಸರ್ವತ್ರ ಶರಣಂ ಯಂ ವಜ್ರಾಮ್ಯಹಮ್ । । ೧೬ ಪಿತೃಶಾಪಾನಲೇನಾಹಂ ದಹ್ಯಮಾನೋ ಮಹಾಮುನೇ । ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಸ್ಯ ಕಂ ದೇವಂ ಶರಣಂ ಚ ವ್ರಜಾಮ್ಯಹಮ್ । । ೧೭ ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ತು ಸಾಮ್ಬಸ್ಯ ವಚನಂ ಕರುಣಾವಹಮ್ । ಹಿತ್ವಾ ತು ೪ಕಾಮಜಂ ವೀರ ನಾರದೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ । । ೧೮ ಸ್ತುತ್ಯೋ ವನ್ದ್ಯಶ್ಚ ಪೂಜ್ಯಶ್ಚ ನಮಸ್ಯ ಈಡ್ಯ ಏವ ಚ । ಭಾಸ್ಕರೋ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಂ ಸದಾನಘ । । ೧೯ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸಾಮ್ಬಂ ಪ್ರತಿ ಕೃಷ್ಣಶಾಪೇ ಸಾಮ್ಬಸ್ಯ ನಾರದೋಪಸಂಗಮನವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸಹಸ್ರ ಕಿರಣಗಳಿರುವ ಆದಿತ್ಯನು, ಮಗನೆ, ಈ ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಶಕ್ತನು. ಈಗ ನನಗೆ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ, ನಾರದನು ಕೋಪದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ನೀನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಋಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಕೇಳು. ಅವನು ದೇವರನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನಿನಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ತಂದೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಜಾಂಬವತಿಯ ಪುತ್ರ ಸಾಂಬನು ದುಃಖದಿಂದ, ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋದನು. ವಿನಯದಿಂದ ನಾರದನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವನನ್ನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: ಭಗವಂತ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರ, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ, ಮಹಾತ್ಮನೆ, ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹವಿರಲಿ, ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ದೇಹದ ರೋಗ ಮತ್ತು ಪಾಪವು ಹೋಗಿಬಿಡಲಿ ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಯೋಗವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು, ಮಹಾಮುನಿಯೇ. ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯನಾದ, ನಮಸ್ಕಾರ ಅರ್ಹನಾದ, ಆ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ, ನೀನು ರೋಗವನ್ನು ದೂರಮಾಡಬಹುದು. ಸಾಂಬನು ಕೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪೂಜ್ಯನಾದ, ನಮಸ್ಕಾರ ಅರ್ಹನಾದ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಇರುವ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದ ಆ ದೇವರು ಯಾರು? ಪಿತೃಶಾಪದಿಂದ ನಾನು ದಹನವಾಗುತ್ತಿರುವೆನು, ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಶಾಂತಿಯಿಗಾಗಿ ಯಾವ ದೇವರನ್ನು ಶರಣಾಗಬೇಕು? ಸಾಂಬನ ಈ ದುಃಖಭರಿತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಾರದನು ಕಾಮಜನ್ಯವನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಯದುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳಿಗೂ ಸದಾ ಪೂಜ್ಯನಾದ, ಭಾಸ್ಕರನೇ ಸ್ತುತ್ಯನು, ನಮಸ್ಕಾರ ಅರ್ಹನು, ಪೂಜ್ಯನು.
ನಾರದಸಾಮ್ಬಸಂವಾದೇ ಸೂರ್ಯಪರಿವಾರವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ಕದಾಚಿತ್ಪರ್ಯಟಁಲ್ಲೋಕಾನ್ಸೂರ್ಯಲೋಕಮಹಂ ಗತಃ । ತತ್ರ ದೃಷ್ಟೋ ಮಯಾ ಸೂರ್ಯಃ ಸರ್ವದೇವಗಣೈರ್ವೃತಃ । । ೧ ಗನ್ಧರ್ವೈರಪ್ಸರೋಭಿಶ್ಚ ನಾಗೈರ್ಯಕ್ಷೈಶ್ಚ ರಾಕ್ಷಸೈಃ । ತತ್ರ ಗಾಯನ್ತಿ ಗನ್ಧರ್ವಾ ನೃತ್ಯನ್ತ್ಯಪ್ಸರಸಸ್ತಥಾ । । ೨ ರಕ್ಷನ್ತ್ಯುದ್ಗತಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತಂ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪನ್ನಗಾಃ । ಋಚೋ ಯಜೂಂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ಮೂರ್ತಿಮನ್ತೀಹ ಸರ್ವಶಃ । । ತತ್ಕೃತೈರ್ವಿವಿಧೈಃ ಸ್ತೋತ್ರೈಃ ಸ್ತುವನ್ತಿ ಋಷಯೋ ರವಿಮ್ । । ೩ ಮೂರ್ತಿಮತ್ಯಃ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತತ್ರ ತಿಸ್ರಃ ಸಂಧ್ಯಾಃ ಶುಭಾನನಾಃ । ಗೃಹೀತವಜ್ರನಾರಾಚಾಃ ಪರಿವಾರ್ಯ ರವಿಂ ಸ್ಥಿತಾಃ । । ೪ ಅರುಣಾ ವರ್ಣತಃ ಪೂರ್ವಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಚೇನ್ದುಸನ್ನಿಭಾ । ತೃತೀಯಾಕ್ಷ್ಮಾಜಸಂಕಾಶಾ ೧ ಸಂಧ್ಯಾ ಚೈವ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । । ೫ ಆದಿತ್ಯಾ ವಸವೋ ರುದ್ರಾ ಮರುತೋಥಾಶ್ವಿನೌ ತಥಾ । ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಂ ಪೂಜಯನ್ತ್ಯರ್ಕಂ ತಥಾನ್ಯೇ ಚ ದಿವೌಕಸಃ । । ೬ ಈರಯಞ್ಜಯಶಬ್ದಂ ತು ಇನ್ದ್ರಸ್ತತ್ರೈವ ತಿಷ್ಠತಿ । ಕವಿಸ್ತು ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕೋ ದೇವಸ್ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಂ ಪೂಜಯನ್ತಿ ವೈ । । ೭ ೨ದಿನಾದಾವಮ್ಬುಜಾಕಾರಂ ಪೂಜಯೇದಮ್ಬುಜಾಸನಮ್ । ಚಕ್ರರೂಪಂ ತು ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಘೃತಾರ್ಚಿಃ ಪೂಜಯೇತ್ಸದಾ । । ೮ ಪೂಜಯೇತ್ಸಗಣಂ ರಾತ್ರೌ ವಿಪುಲಾಜ್ಯಸ್ವರೂಪಿಣಮ್ । ರವಿಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸದಾ ದೇವಂ ೩ಕಂಜಾರ್ಧಕೃತಶೇಖರಃ । । ೯ ಸಾರಥ್ಯಂ ಕುರುತೇ ತಸ್ಯ ಪತಗಸ್ಯಾಗ್ರಜಃ ೧ ಸದಾ । ವಹಮಾನೋ ರಥಂ ದಿವ್ಯಂ ಕಾಲಾವಯವನಿರ್ಮಿತಮ್ । । 1.76.೧೦ ಹರಿತೈಃ ಸಪ್ತಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ಛನ್ದೋಭಿರ್ವಾಜಿರೂಪಿಭಿಃ । । ೧೧ ದ್ವೇ ಭಾರ್ಯೇ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಸ್ತಸ್ಯ ರಾಜ್ಞೀನಿಕ್ಷುಭಸಂಜ್ಞಿತಾ । ತಥಾನ್ಯೈರ್ನಾಮಭಿರ್ದೇವಾಃ ಪರಿವಾರ್ಯ ರವಿಂ ಸ್ಥಿತಾಃ । । ೧೨ ಪಿಙ್ಗಲೋ ಲೇಖಕಸ್ತತ್ರ ತಥಾನ್ಯೋ ದಣ್ಡನಾಯಕಃ । ೨ರಾಜಾಶ್ರೋಷೌ ಚ ದ್ವೌ ದ್ವಾರೇ ಸ್ಥಿತೌ ಕಲ್ಮಾಷಪಕ್ಷಿಣೌ । । ೧೩ ತತೋ ವ್ಯೋಮ ಚತುಃಶೃಙ್ಗಂ ಮೇರೋಃ ಸದೃಶಲಕ್ಷಣಮ್ । ದಿಣ್ಡಿಸ್ತಥಾಗ್ರತಸ್ತಸ್ಯ ದಿಕ್ಷು ಚಾನ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ಸುರಾಃ । । ೧೪ ಏವಂ ಸರ್ವಗಮಂ ದೇವಂ ಪ್ರದೀಪ್ತಂ ಜಗತಿ ದ್ವಿಜ । ಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯೈಃ ಸಂಸ್ತುತಂ ದೇವಂ ಗೀರ್ವಾಣೈರ್ಋಷಭೋತ್ತಮಮ್ । । ಗ್ರಹೇಶಂ ಭುವನೇಶಾನಮಾದಿತ್ಯಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ । । ೧೫ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ತತ್ತ್ವತಃ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಕಥಂ ಸರ್ವಗತೋ ರವಿಃ । । ೧೬ ಕತಿ ವಾ ರಶ್ಮಯಸ್ತಸ್ಯ ಮೂರ್ತಯಶ್ಚ ಕತಿ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಕಾ ರಾಜ್ಞೀ ನಿಕ್ಷುಭಾ ಕಾ ಚ ಕಶ್ಚಾಯಂ ದಣ್ಡನಾಯಕಃ । । ೧೭ ಪಿಙ್ಗಲಶ್ಚಾಪಿ ಕಸ್ತತ್ರ ಕಿಂ ಚಾಸೌ ಲಿಖತೇ ಸದಾ । ರಾಜಾಶ್ರೋಷೌ ಚ ಕೌ ತತ್ರ ಕೌ ಚ ಕಲ್ಮಾಷಪಕ್ಷಿಣೌ । । ೧೮ ಕಿಂ ದೈವತ್ಯಂ ಚ ತದ್ವ್ಯೋಮ ಮೇರೋಃ ಸದೃಶಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕೋ ದಿಣ್ಡಿರಗ್ರತಸ್ತತ್ರ ಕೇ ದೇವಾ ದಿಕ್ಷು ಯೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । । ೧೯ ತತ್ತ್ವತೋ ನಿಗಮೈಶ್ಚೈವ ವಿಸ್ತರೇಣ ವದಸ್ವ ಮಾಮ । ಯೇನಾಹಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವ್ರಜಾಮಿ ಶರಣಂ ದ್ವಿಜ । । 1.76.೨೦ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ನಾರದಸಾಮ್ಬಸಂವಾದೇ ಸೂರ್ಯಪರಿವಾರವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಒಮ್ಮೆ ನಾನು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದೆ. ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿದ್ದರು. ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅಪ್ಸರಸರು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ನಾಗರು ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದಗಳು ರೂಪಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಇದ್ದವು. ಋಷಿಗಳು ವಿವಿಧ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯೆಗಳೂ ರೂಪವಂತಿಯಾಗಿ, ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಸಂಧ್ಯೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದವಳು, ಮಧ್ಯಮ ಸಂಧ್ಯೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವಳು, ಮೂರನೇ ಸಂಧ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಾಣುವವಳು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಮರುತ್ತುಗಳು, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಜಯಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ತ್ರ್ಯಂಬಕ ದೇವರು ಮತ್ತು ಕವಿ ದೇವರು ಮೂರು ಸಂಧ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಕಮಲಾಕಾರದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಚಕ್ರರೂಪದ ಘೃತಾರ್ಚಿಯನ್ನು, ರಾತ್ರಿ ಅವನ ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ವಿಶಾಲ ಘೃತರೂಪದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಆ ದೇವರ ಅರ್ಧ ಕಮಲಾಕಾರದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸದಾ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅವನಿಗೆ ಸಾರುಥ್ಯವನ್ನು ಪತಗರಾಜನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಕಾಲದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ದಿವ್ಯ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಥವು ಏಳು ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಪತ್ನಿಯರು ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಹೆಸರು ರಾಜ್ಞೀ ಮತ್ತು ಕ್ಷುಭಾ. ಇನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರಿನ ದೇವತೆಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಪಿಂಗಲನು ಲೆಖಕನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದಂಡನಾಯಕನು. ರಾಜಾಶ್ರೋಷ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು, ಕಳ್ಮಷಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶವು ನಾಲ್ಕು ಶೃಂಗಗಳಿರುವ ಮೆರುಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ದಿಂಡಿರನು, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದ ಆ ದೇವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರಹಾಧಿಪತಿ, ಭುವನಾಧಿಪತಿ, ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ಸಾಂಬನು ಕೇಳಿದನು: ಸತ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವನು? ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಕಿರಣಗಳು, ಎಷ್ಟು ರೂಪಗಳು ಇದ್ದವೆ? ರಾಜ್ಞೀ ಮತ್ತು ಕ್ಷುಭಾ ಯಾರು? ದಂಡನಾಯಕನು ಯಾರು? ಪಿಂಗಲನು ಯಾರು, ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಏನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ? ರಾಜಾಶ್ರೋಷರು ಯಾರು, ಕಳ್ಮಷಪಕ್ಷಿಗಳು ಯಾರು? ಆ ಆಕಾಶದ ದೇವತೆ ಯಾರು, ಮೆರುಪರ್ವತದಂತೆ ಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿರುವದು ಯಾವುದು? ದಿಂಡಿರನು ಯಾರು, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ದೇವತೆಗಳು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ? ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ವೇದಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿವರವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳು. ನಾನು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಆ ದೇವರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛೆ.
ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚ ಸೂರ್ಯಂ ನಿಗದತಃ ಶೃಣು । ತತಃ ಶೇಷಾನ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ವಿವಸ್ವತೇ । । ೧ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಯತ್ತನ್ನಿತ್ಯಂ ಸದಸದಾತ್ಮಕಮ್ । ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚೇತಿ ಯಮಾಹುಸ್ತತ್ತ್ವಚಿನ್ತಕಾಃ । । ೨ ಗನ್ಧೈರ್ವರ್ಣೈ ರಸೈರ್ಹೀನಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ಜಗದ್ಯೋನಿಂ ಮಹದ್ಭೂತಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸನಾತನಮ್ । । ೩ ನಿಗ್ರಹಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮವ್ಯಕ್ತಮಭವತ್ಕಿಲ । ಅನಾದ್ಯನ್ತಮಜಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತ್ರಿಗುಣಂ ಪ್ರಭವಾಪ್ಯಯಮ್ । । ೪ ಅನಾಕಾರಮವಿಜ್ಞೇಯಂ ತಮಾಹುಃ ಪುರುಷಂ ಪರಮ್ । ತಸ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗದ್ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ೫ ತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾ ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಲಕ್ಷಣಾ । ಧರ್ಮೇಶ್ವರ್ಯಕೃತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ತಸ್ಯಾಭಿಮಾನಿನಃ । । ೬ ಅವ್ಯಕ್ತಾಜ್ಜಾಯತೇ ತಸ್ಯ ಮನಸಾ ಯದ್ಯದಿಚ್ಛತಿ । ಚತುರ್ಮುಖಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಚಾನ್ತಕೃದ್ಭವೇತ್ । । ೭ ಸಹಸ್ರಮೂರ್ಧಾ ಪುರುಷಸ್ತಿಸ್ರೋವಸ್ಥಾಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ । ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಚ ರಜಸ್ತಮಃ । । ೮ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪುರುಷತ್ವೇ ಚ ಗುಣವೃತ್ತಂ ಸ್ವಯಂಭುವಃ । ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಸೃಜತೇ ಲೋಕಾನ್ಕಾಲತ್ವೇ ಚಾಪಿ ಸಂಕ್ಷಿಪೇತ್ । । ೯ ಪುರುಷತ್ವೇ ಉದಾಸೀನಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ । ತ್ರಿಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ಚಾತ್ಮಾನಂ ತ್ರಿಕಾಲಂ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ । । 1.77.೧೦ ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ವೀಕ್ಷತೇ ಚ ತ್ರಿಭಿಃ ಸ್ವಯಮ್ । ಅಗ್ರೇ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ತು ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ । । ೧೧ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯಾದಿದೇವತ್ವಾದಜಾತತ್ವಾದಜಃ ಸ್ಮೃತಃ । ದೇವೇಷು ಸ ಮಹಾನ್ದೇವೋ ಮಹಾದೇವಃ ಸ್ಮೃತಸ್ತತಃ । । ೧೨ ಸರ್ವೇಶತ್ವಾಚ್ಚ ಲೋಕಸ್ಯ ಅಧೀಶತ್ವಾಚ್ಚ ಈಶ್ವರಃ । ಬೃಹತ್ತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ಮೃತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭವತ್ವಾದ್ಭವ ಉಚ್ಯತೇ । । ೧೩ ಪಾತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಜಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರತಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಪುರೇ ಶೇತೇ ಚ ವೈ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ । । ೧೪ ನೋತ್ಪಾದ್ಯತ್ವಾದಪೂರ್ವತ್ವಾತ್ಸ್ವಯಂಭೂರಿತಿ ವಿಶ್ರುತಃ । । ೧೫ ಹಿರಣ್ಯಾಣ್ಡಗತೋ ಯಸ್ಮಾದ್ಗ್ರಹೇಶೋ ವೈ ದಿವಸ್ಪತಿಃ । ತಸ್ಮಾದ್ಧಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋಽಸೌ ದೇವದೇವೋ ದಿವಾಕರಃ । । ೧೬ ಆಪೋ ನಾರಾ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಋಷಿಭಿಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ । ಅಯನಂ ತಸ್ಯ ತಾ ಆಪಸ್ತೇನ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೧೭ ಅರ ಇತ್ಯೇಷ ಶೀಘ್ರಾರ್ಥೋ ನಿಪಾತಃ ಕವಿಭಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಆಪ ಏವಾರ್ಣವಾ ಭೂತ್ವಾ ನ ಶೀಘ್ರಾಸ್ತೇನ ತಾ ನರಾಃ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಸೂರ್ಯನ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳು. ನಂತರ ವಿವಸ್ವತ್ ದೇವರನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ, ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಕಾರಣವು ಸದಾ ಇರುವದು, ಅದು ಸತ್ಪದಾರ್ಥವೂ ಅಲ್ಲ, ಅಸತ್ಪದಾರ್ಥವೂ ಅಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧ, ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲ; ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲ, ಮಹತ್ತರವಾದ ಭೂತ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಶಾಶ್ವತವಾದದು. ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣವಾಗಿರುವ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಆರಂಭವೂ ಇಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಅದು ಜನನರಹಿತ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದದು, ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವದು. ಆ ರೂಪವಿಲ್ಲದ, ತಿಳಿಯಲಾಗದ ಪರಪುರುಷನೆಂದು ಅದನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಆತ್ಮದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ತುಂಬಿದೆ. ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ರೂಪ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಅವನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ, ಕಾಲರೂಪಿಯಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹಸ್ರಮುಖ, ಸಹಸ್ರಪಾದ, ಸಹಸ್ರಬಾಹುಗಳಿರುವ ಸ್ವಯಂಭುವನು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ ಸತ್ವ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದಿಂದ, ಕಾಲರೂಪಿಯಾಗಿ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷನಾಗಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣದಿಂದ, ಸ್ವಯಂಭುವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲರೂಪಿಯಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷನಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿ ತಾನು ಮೂರು ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾಲವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿ, ಲಯ ಮತ್ತು ಅವಲೋಕನವನ್ನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಾಗಿ ಸ್ವಯಂಭುವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ಆದಿತ್ಯನಾದಿ ದೇವತೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹಾದೇವ, ಮಹಾದೇವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಅಧೀಶನಾದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಬೃಹತ್ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಭವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸುವುದರಿಂದ ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಯಂಭುವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹಿರಣ್ಯಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಗ್ರಹಗಳ ಒಡೆಯ, ದಿವಸ್ಪತಿ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ದೇವದೇವ, ದಿವಾಕರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಪೋ ಎಂದರೆ ನೀರು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ನೀರೇ ಅವನ ಆಶ್ರಯ, ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 'ಅರ' ಎಂದರೆ ವೇಗ ಎಂಬ ಅರ್ಥ, ನೀರೇ ಅರ್ಣವ, ಅವು ವೇಗದಿಂದ ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನ್ನು ನರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
೧೮ ಏಕಾರ್ಣವೇ ಪುರಾ ತಸ್ಮಿನ್ನಷ್ಟೇ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮೇ । ನಾರಾಯಣಾಖ್ಯಃ ಪುರುಷಃ ಸುಷ್ವಾಪ ಸಲಿಲೇ ತದಾ । । ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ೩ಸುಮನಾಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಸಹಸ್ರಪಾತ್ । । ೧೯ ಸಹಸ್ರಬಾಹುಃ ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತ್ರಯೀಪಥೇ ಯಃ ಪುರುಷೋ೪ ನಿಗದ್ಯತೇ । ಆದಿತ್ಯವರ್ಣೋ ಭುವನಸ್ಯ ಗೋಪ್ತಾ ಅಪೂರ್ವ ಏಕಃ ಪುರುಷಃ ಪುರಾಣಃ । । 1.77.೨೦ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಪುರುಷೋ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ವೈ ತಮಸಾ ಪರಸ್ತಾತ್ । । ೨೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸಾಮ್ಬೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸೂರ್ಯವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಚಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾದವುಗಳು ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದ್ದಾಗ, ನಾರಾಯಣ ಎಂಬ ಪುರುಷನು ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಸಾವಿರ ತಲೆ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣು, ಸಾವಿರ ಕಾಲು, ಸಾವಿರ ಕೈಗಳಿದ್ದವು. ಅವನು ಮೊದಲ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ತ್ರಯೀಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವನು. ಅವನು ಆದಿತ್ಯನಂತಹ ಪ್ರಕಾಶವಂತ, ಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ, ಅಪೂರ್ವ, ಶಾಶ್ವತ ಪುರುಷ. ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮನು, ಆಂಧಕಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪಾರಾಗಿರುವವನು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.
ಸೂರ್ಯಮಹಿಮಾವರ್ಣನಮ್ ನಾರದ ಉವಾಚ ತುಲ್ಯಂ ಯುಗಸಹಸ್ರಸ್ಯ ನೈಶಂ ಕಾಲಮುಪಾಸ್ಯ ಸಃ । ಶರ್ವರ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕುರುತೇ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಂ ಸರ್ಗಕಾರಣಾತ್ । । ೧ ಸಲಿಲೇನಾಪ್ಲುತಾಂ ಭೂಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಚಿನ್ತ್ಯ ಸಃ । ಭೂತ್ವಾ ಸ ತು ವರಾಹೋ ವೈ ಅಪಃ ಸಂವಿಶತೇ ಪ್ರಭುಃ । । ೨ ಸಞ್ಚಿತ್ಯೈವಂ ಸ ದೇವೇಶೋ ಭೂಮೇರುದ್ಧರಣೇ ಕ್ಷಮಃ । ಮಹೀಂ ಮಹಾರ್ಣವೇ ಮಗ್ನಾಮುದ್ಧರ್ತುಮುಪಚಕ್ರಮೇ । । ೩ ಉತ್ತಿಷ್ಠತಸ್ತಸ್ಯ ಜಲಾರ್ದ್ರಕುಕ್ಷೇರ್ಮಹಾವರಾಹಸ್ಯ ಮಹೀಂ ವಿಧಾರ್ಯ । ವಿಧುನ್ವತೋ ವೇದಮಯಂ ಶರೀರಂ ರೋಮಾನ್ತರಸ್ಥಾ ಮುನಯೋ ೧ಜಪನ್ತಿ । । ೪ ಉದ್ಧೃತ್ಯೋರ್ವೀಂ ಸ ಸಲಿಲಾತ್ಪ್ರಜಾಸರ್ಗಮಕಲ್ಪಯತ್ । ಮನಸಾ ಜನಯಾಮಾಸ ಪುತ್ರಾನಾತ್ಮಸಮಾಞ್ಛುಭಾನ್ । । ೫ ಭೃಗ್ವಙ್ಗಿರಸಮತ್ರಿಂ ಚ ಪುಲಸ್ತ್ಯಂ ಪುಲಹಂ ಕತುಮ್ । ಮರೀಚಿಮಥ ದಕ್ಷಂ ಚ ವಶಿಷ್ಠಂ ನವಮಂ ತಥಾ । । ೬ ನವ ಪ್ರಜಾಪತೀನ್ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತತಃ ಸ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ । ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತೋಽದಿತೇಃ ಪುತ್ರಃ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ । । ೭ ಮರೀಚಾತ್ಕಶ್ಯಪಂ ೨ಪುತ್ರಂ ಯಂ ವೇಧಾ ಜನಯಜ್ಜಲೇ । ಪ್ರಜಾಪತೀನಾಂ ದಶಮಂ ತೇಜಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸಮಮ್ । । ೮ ವೃಕ್ಷಕನ್ಯಾಽದಿತಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಪತ್ನೀ ಸಾ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ತು । ಅಣ್ಡಂ ಸಾ ಜನಯಾಮಾಸ ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವಸ್ತ್ರಿಸಂಯುತಮ್ । । ೯ ತತ್ರೋತ್ಪನ್ನಃ ಸಹಸ್ರಾಂಶುರ್ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾ ದಿವಾಕರಃ । ನವಯೋಜನಸಾಹಸ್ರೋ ವಿಸ್ತಾರೋಽಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ವಿಸ್ತಾರಾಸ್ತ್ರಿಗುಣಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹೋ ವಿಭಾವಸೋಃ । । 1.78.೧೦ ಯಥಾಪುಣ್ಯಂ ಕದಮ್ಬಸ್ಯ ಸಮನ್ತಾತ್ಕೇಶರೈರ್ವೃತಮ್ । ತಥೈವ ತೇಜಸಾಂ ಗೋಲಂ ಸಮನ್ತಾದ್ರಶ್ಮಿಭಿರ್ವೃತಮ್ । । ೧೧ ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷೋ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಯೋಗಮುದಾಹರನ್ । ತೈಜಸಸ್ಯ ಚ ಗೋಲಸ್ಯ ಸ ತು ಮಧ್ಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । । ೧೨ ಆದತ್ತೇ ಸ ತು ರಶ್ಮೀನಾಂ ಸಹಸ್ರೇಣ ಸಮನ್ತತಃ । ಅಪೋ ನದೀಸಮುದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹ್ರದಕೂಪೇಭ್ಯ ಏವ ಚ । । ೧೩ ಸೌರೀ ಪ್ರಭಾ ಯಾ ದೇವಸ್ಯ ಅಸ್ತಂ ಯಾತೇ ದಿವಾಕರೇ । ಅಗ್ನಿಮಾವಿಶತೇ ರಾತ್ರೌ ತಸ್ಮಾದ್ದೂರಾತ್ಪ್ರಕಾಶತೇ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ರಾತ್ರಿ ಪೂಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಆ ರಾತ್ರಿ ಅಂತ್ಯವಾದಾಗ ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ, ಅವನು ವರಾಹ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಲು ಶಕ್ತನಾಗಿ, ಮಹಾ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾ ವರಾಹನ ಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ, ಅವನು ವೇದಮಯವಾದ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು; ಅವನ ದೇಹದ ರೋಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಎತ್ತಿ, ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಶುಭವಾದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಭೃಗು, ಅಂಗಿರಸ, ಅತ್ರಿ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕತು, ಮರೀಚಿ, ದಕ್ಷ, ವಶಿಷ್ಠ ಎಂಬ ಒಂಬತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ನಂತರ ಆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು, ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ಮರೀಚಿಯಿಂದ ಕಶ್ಯಪ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಜಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು; ಅವನು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೇದು, ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸಮಾನನು. ವೃಕ್ಷಕನ್ಯೆ ಆದಿತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿ; ಅವಳು ಭೂ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂಬ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಂಡವನ್ನು ಜನಿಸಿದಳು. ಅದರಿಂದ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಿರುವ, ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳಿರುವ ದಿವಾಕರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ವಿಸ್ತಾರವು ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು. ಆ ಸೂರ್ಯನ ವಿಸ್ತಾರವು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅವನ ಪರಿಧಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೇಗೆ ಕದಂಬ ಮರವು ಸುತ್ತಲೂ ಹೂಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನ ಗೋಲವು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಸಹಸ್ರಮುಖ ಪುರುಷನು ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಗೋಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ನದಿಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಬಾವಿಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರ ಸೌರಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತವಾಗುವಾಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾತ್ರಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
ನಕ್ಷತ್ರಗ್ರಹಸೋಮಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯೋನಿರೇವ ಚ । । ವಿಧುಋಕ್ಷಗ್ರಹಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸೂರ್ಯಸಭ್ಭವಾಃ । । ೩೬ ರವೇಃ ಕರಸಹಸ್ರಂ ಯತ್ಪ್ರಾಙ್ಮಯಾ ಸಮುದಾಹೃತಮ್ । ತೇಷಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಪುನಃ ಸಪ್ತ ರಶ್ಮಯೋ ಗ್ರಹಸಂಜ್ಞಿತಾಃ । । ೩೭ ಸುಷುಮ್ಣೋ ಹರಿಕೇಶಶ್ಚ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ತಥೈವ ಚ । ಸೂರ್ಯಶ್ಚೈವಾಪರೋ ರಶ್ಮಿರ್ನಾಮ್ನಾ ವಿಷ್ಣುರಿತಿ೨ ಸ್ಮೃತಃ । । ೩೮ ಸಸತ್ತ್ವಃ ಸರ್ವಬನ್ಧುಸ್ತು ಜೀವಾಯತಿ ಚ ವೈ ಜಗತ್ । ಸಪ್ತಜಃ ಪ್ರಥಮಸ್ತತ್ರ ಕಞ್ಜಜಶ್ಚ ತಥಾ ಪರಃ । । ೩೯ ತಾರೇಯಶ್ಚಾಪರಸ್ತತ್ರ ಗುರುಃ ಸುಮನಸಾಂ ತಥಾ । ಉಗ್ರಾಹ್ವಃ ಪಞ್ಚಮಸ್ತೇಷಾಂ ಪುತ್ರೋಽನ್ಯೋ ವನಮಾಲಿನಃ । । ಕಃ ಶೇಷಃ ಸಪ್ತಮಸ್ತೇಷಾಮೇತೇ ವೈ ಸಪ್ತ ರಶ್ಮಯಃ । । 1.78.೪೦ ಆದಿತ್ಯಮೂಲಮಖಿಲಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಸಚರಾಚರಮ್ । ಭವತ್ಯಸ್ಮಾಜ್ಜಗತ್ಸರ್ವಂ ಸ ದೇವಾಸುರಮಾನುಷಮ್ । । ೪೧ ರುದ್ರೇನ್ದ್ರೋಪೇನ್ದ್ರಚನ್ದ್ರಾಣಾಂ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ತ್ರಿದಿವೌಕಸಾಮ್ । ಮಹದ್ಯುತಿಮತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ತೇಜೋ ಯತ್ಸಾರ್ವಲೌಕಿಕಮ್ । । ೪೨ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲೋಕೇಶೋ ದೇವದೇವಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಸೂರ್ಯ ಏವ ತ್ರಿಲೋಕಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಪರಮದೈವತಮ್ । । ೪೩ ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ತಾಹುತಿಃ ಸಮ್ಯಗಾದಿತ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇ । ಆದಿತ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ವೃಷ್ಟಿರ್ವೃಷ್ಟೇರನ್ನಂ ತತಃ ಪ್ರಜಾಃ । । ೪೪ ಸೂರ್ಯಾತ್ಪ್ರಸೂಯತೇ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪ್ರಲೀಯತೇ । ಭಾವಾಭಾವೌ ತು ಲೋಕಾನಾಮಾದಿತ್ಯಾನ್ನಿಃಸೃತೌ ಪುರಾ । । ೪೫ ಏತತ್ತು ಧ್ಯಾನಿನಾಂ ಧ್ಯಾನಂ ಮೋಕ್ಷಶ್ಚಾಪ್ಯೇವ ಮೋಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ಅತ್ರ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ನಿರ್ವಾಣಂ ಜಾಯನ್ತೇಽಸ್ಮಾತ್ಪುನಃ ಪ್ರಜಾಃ । । ೪೬ ಕ್ಷಣಾ ಮುಹೂರ್ತಾ ದಿವಸಾ ನಿಶಾಃ ಪಕ್ಷಾಸ್ತು ನಿತ್ಯಶಃ । ಮಾಸಾಃ ಸಮ್ವತ್ಸರಾಶ್ಚೈವ ಋತವೋಽಥ ಯುಗಾನಿ ಚ । । ಅಥಾದಿತ್ಯಮೃತೇ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ । । ೪೭ ಕಾಲಾದೃತೇ ನ ನಿಯಮಾ ನಾಗ್ನೇರ್ವಿಹರಣಕ್ರಿಯಾ । ಋತೂ ನಾಮವಿಭಾಗಾಚ್ಚ ಪುಷ್ಪಮೂಲಫಲಂ ಕುತಃ । । ೪೮ ಅಭಾವೋ ವ್ಯವಹಾರಾಣಾಂ ಜನ್ತೂನಾಂ ದಿವಿ ಚೇಹ ಚ । ಜಗತ್ಪ್ರತಾಪನಮೃತೇ ಭಾಸ್ಕರಂ ವಾರಿತಸ್ಕರಮ್ । । ೪೯ ನಾವೃಷ್ಟ್ಯಾ ತಪತೇ ಸೂರ್ಯೋ ನಾವೃಷ್ಟ್ಯಾ ಪರಿವೇಷ್ಯತೇ । ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ಚ ನಾಮಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾನೀಹ ದ್ವಾದಶ । । 1.78.೫೦ ದ್ವಾದಶೈವ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ತಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನೇಕಶಃ । ಆದಿತ್ಯಃ ಸವಿತಾ ಸೂರ್ಯೋ ಮಿಹಿರೋಽರ್ಕಃ ಪ್ರತಾಪನಃ । । ೫೧ ಮಾರ್ತಂಡೋ ಭಾಸ್ಕರೋ ಭಾನುಶ್ಚಿತ್ರಭಾನುರ್ದಿವಾಕರಃ । ರವಿರ್ವೈ ದ್ವಾದಶಶ್ಚೈವ ಜ್ಞೇಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯನಾಮಭಿಃ । । ೫೨ ವಿಷ್ಣುರ್ಧಾತಾ ಭಗಃ ಪೂಷಾ ಮಿತ್ರೇನ್ದ್ರೋ ವರುಣೋಽರ್ಯಮಾ । ವಿವಸ್ವಾನಂಶುಮಾಂಸ್ತ್ವಷ್ಟಾ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೫೩ ಇತ್ಯೇತೇ ದ್ವಾದಶಾದಿತ್ಯಾಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಉತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಸದಾ ಹ್ಯೇತೇ ಮಾಸೈರ್ದ್ವಾದಶಭಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ । । ೫೪ ವಿಷ್ಣುಸ್ತಪತಿ ಚೈತ್ರೇ ಚ ವೈಶಾಖೇ ಚಾರ್ಯಮಾ ತಥಾ । ವಿವಸ್ವಾಞ್ಜ್ಯೇಷ್ಠಮಾಸೇ ತು ಆಷಾಢೇ ಚಾಂಶುಮಾಂಸ್ತಥಾ । । ೫೫ ಪರ್ಜನ್ಯಃ ಶ್ರಾವಣೇ ಮಾಸಿ ವರುಣಃ ಪ್ರೋಷ್ಠಸಂಜ್ಞಕೇ । ಇನ್ದ್ರಶ್ಚಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ಧಾತಾ ತಪತಿ ಕಾರ್ತಿಕೇ । । ೫೬ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೇ ತಥಾ ಮಿತ್ರಃ ಪೌಷೇ ಪೂಷಾ ದಿವಾಕರಃ । ಮಾಘೇ ಭಗಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ವಷ್ಟಾ ತಪತಿ ಫಾಲ್ಗುನೇ । । ೫೭ ತೈಶ್ಚ ದ್ವಾದಶಭಿರ್ವಿಷ್ಣೂ ರಶ್ಮೀನಾಂ ದೀಪ್ಯತೇ ಸದಾ । ದೀಪ್ಯತೇ ಗೋಸಹಸ್ರೇಣ ಶತೈಶ್ಚ ತ್ರಿಭಿರರ್ಯಮಾ । । ೫೮ ದ್ವಿಸಪ್ತಕೈರ್ವಿವಸ್ವಾಂಸ್ತು ಅಂಶುಮಾನ್ಪಞ್ಚಕೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ । ವಿವಸ್ವಾನಿವ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ವರುಣಶ್ಚಾರ್ಯಮಾ ಇವ । । ೫೯ ಇನ್ದ್ರಸ್ತು ದ್ವಿಗುಣೈಃ ಷಡ್ಭಿರ್ಧಾತೈಕಾದಶಭಿಃ ಶತೈಃ । ಮಿತ್ರವದ್ಭಗವತ್ತ್ವಷ್ಟಾ ಸಹಸ್ರೇಣ ಶತೇನ ಚ । । 1.78.೬೦ ಉತ್ತರೋಪಕ್ರಮೇಽರ್ಕಸ್ಯ ವರ್ಧನ್ತೇ ರಶ್ಮಯಃ ಸದಾ । ದಕ್ಷಿಣೋಪಕ್ರಮೇ ಭೂಯೋ ಹ್ರಸನ್ತೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಯಃ । । ೬೧ ಏವಂ ರಶ್ಮಿಸಹಸ್ರಂ ತು ಸೌರ್ಯಂ ಲೋಕಾರ್ಥಸಾಧಕಮ್ । ಭಿದ್ಯತೇ ಋತುಮಾಸೈಸ್ತು ಸಹಸ್ರಂ ಬಹುಧಾ ೧ಭೃಶಮ್ । । ೬೨ ಏವಂ ನಾಮ್ನಾಂ ಚತುರ್ವಿಂಶದೇಕಸ್ಯೈಷಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । ವಿಸ್ತರೇಣ ಸಹಸ್ರಂ ತು ಪುನರೇವಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । । ೬೩ ಆಸಾಂ ಪರಮಯತ್ನೇನ ಬ್ರುವತೇ ಭಿನ್ನದರ್ಶನಾಃ । ತಾಮಸಾ ಬುದ್ಧಿಮೋಹಾಚ್ಚ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾನಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಹಿ । । ೬೪ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಕಾರಣಂ ಕೇಚಿತ್ಕೇಚಿದಾಹುರ್ದಿವಾಕರಮ್ । ಕೇಚಿದ್ಭವಂ ಪರತ್ವೇನ ಆಹುರ್ವಿಷ್ಣುಂ ತಥಾಪರೇ । । ೬೫ ಕಾರಣಂ ತು ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯೇತೇ ನಾನಾರ್ಥೇಷು ಸುರೋತ್ತಮಾಃ । ಏಕಃ ಸ ತು ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಸ್ವಯಂಭೂರಿತಿ ವಿಶ್ರುತಃ । । ೬೬ ವನಮಾಲಿನಮುಗ್ರೇಶಂ ದಿವಿ ಚಕ್ಷುರಿವಾನ್ತಕಮ್ । ತಂ ಸ್ವಯಂಭೂರಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸ ಸೋಪರ್ಣಿಮನೌಪಮಮ್ । । ೬೭ ಯಥಾನುರಜ್ಯತೇ ವರ್ಣೇರ್ವಿವಿಧೈಃ ಸ್ಫಾಟಿಕೋ ಮಣಿಃ । ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಯಂಭೋರನುರಞ್ಜನಮ್ । । ೬೮ ಏಕೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಥಾ ಮೇಘಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ । ವರ್ಣತೋ ರೂಪತಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತು ಸಃ । । ೬೯ ನಭಸಃ ಪತಿತಂ ತೋಯಂ ಯಾತಿ ಸ್ವಾದಾನ್ತರಂ ಯಥಾ । ಭೂಮೇ ರಸವಿಶೇಷೇಣ ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತು ಸಃ । । 1.78.೭೦ ಯಥೇನ್ಧನವಶಾದಗ್ನಿರೇಕಸ್ತು ಬಹುಧಾಯತೇ । ವರ್ಣತೋ ರೂಪತಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತು ಸಃ । । ೭೧ ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ವಾಯುರೇಕಃ ಪೃಥಗ್ಭವೇತ್ । ಸುಗನ್ಧಿಃ ಪೂತಿಗನ್ಧಿರ್ವಾ ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತು ಸಃ । । ೭೨ ಯಥಾ ವಾ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಗ್ನಿರನ್ಯತ್ಸಂಜ್ಞಾನ್ತರಂ ವ್ರಜೇತ್ । ದಕ್ಷಿಣಾಹವನೀಯಾದಿಬ್ರಹ್ಮಾದಿಷು ತಥಾ ಹ್ಯಸೌ । । ೭೩ ಏಕತ್ವೇ ಚ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇ ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಮೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮ್ । ತಸ್ಮಾದ್ಭಕ್ತಿಃ ಸದಾ ಕಾರ್ಯಾ ದೇವೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ದಿವಾಕರೇ । । ೭೪ ಏಷೋಽಣ್ಡಜೋಽಧಿಗಶ್ಚೈವ ಏಷ ಏವ ಭೃಗುಸ್ತಥಾ । ಏಷ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೈವ ಏಷ ಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ತಥಾ । । ೭೫ ಏಷ ವೇದಾಶ್ಚ ಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಸರ್ವಶ್ಚೈವ ನ ಸಂಶಯಃ । ಸೂರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗತ್ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಮ್ । । ೭೬ ೧ಇಜ್ಯತೇ ಪೂಜ್ಯತೇ ಚಾಸಾವತ್ರ ಯಾನಾತ್ಮಕೋ ರವಿಃ । ಸರ್ವತ್ರ ಸವಿತಾ ದೇವಸ್ತನುಭಿರ್ನಾಮಭಿಶ್ಚ ಸಃ । । ೭೭ ವಸತ್ಯಗ್ನೌ ತಥಾ ವಾತೇ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ತೋಯೇ ತಥಾ ವಿಭೋ । ಏವಂವಿಧೋ ಹ್ಯಯಂ ಸೂರ್ಯಃ ಸದಾ ಪೂಜ್ಯೋ ವಿಜಾನತಾ । । ೭೮ ಆದಿತ್ಯಂ ವೇತ್ತಿ ಯಸ್ತ್ವೇವಂ ಸ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಲೀಯತೇ । ಅಪ್ಯೇಕಂ ವೇತ್ತಿ ಯೋ ನಾಮ ಧಾತ್ವರ್ಥನಿಗಮೈ ರವೇಃ । । ೭೯ ಸ ರೋಗೈರ್ವರ್ಜಿತಃ ಸರ್ವೈಃ ಸದ್ಯಃ ಪಾಪಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ನ ಹಿ ಪಾಪಕೃತಃ ಸಾಮ್ಬ ಭಕ್ತಿರ್ಭವತಿ ಭಾಸ್ಕರೇ । । 1.78.೮೦ ತಥಾ ತ್ವಂ ಪರಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಪದ್ಯಸ್ವ ದಿವಾಕರಮ್ । ಯೇನ ವ್ಯಾಧಿವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಸರ್ವಾನ್ಕಾಮಾನವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ । । ೮೧ ಯಥಾ ತವ ಪಿತಾ ಸಾಮ್ಬ ಯಥಾ ವೇಧಾ ಯಥಾ ಹರಃ । ಯಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಯಮ್ಭೋರನುರಞ್ಜನಮ್ । । ೮೨ ಏಕೀಭೂಯ ಯಥಾ ಮೇಘಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಷ್ಠತೇ । ವರ್ಣತೋ ರೂಪತಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಗುಣವಶಾತ್ತು ಸಃ । । ೮೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಸೂರ್ಯಮಹಿಮವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಸಪ್ತತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ಚಂದ್ರನ ಮೂಲವೂ ಸ್ಥಾನದೂ ಒಂದೇ; ಎಲ್ಲ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಸಭೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಸೂರ್ಯನ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ಕಿರಣಗಳಿವೆ, ಅವು ಗ್ರಹಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವು. ಸುಷುಮ್ಣ, ಹರಿಕೇಶ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಸೂರ್ಯ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬುವು ಪ್ರಮುಖ ಕಿರಣಗಳು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣವುಳ್ಳದು ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ, ಜಗತ್ತಿಗೆ ಜೀವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಸಪ್ತಜ, ನಂತರ ಕಂಜಜ, ತಾರೆಯ, ಗುರು, ಸುಮನಸ, ಉಗ್ರಾಹ್ವ, ವನಮಾಲಿಯ ಎಂಬುವು ಆ ಏಳು ಕಿರಣಗಳು. ಈ ಎಲ್ಲ ಸಪ್ತ ಕಿರಣಗಳು ಆದಿತ್ಯನ ಮೂಲದಿಂದ ಮೂಡಿವೆ; ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸರ್ವವೂ ದೇವತೆ, ಅಸುರ, ಮಾನವರೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿವೆ. ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಉಪೇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಸೂರ್ಯನೇ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ, ದೇವದೇವ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಮೂಲ, ಪರಮದೈವತ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದ ಹವಿಸು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಮಳೆ, ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ, ಅನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೋಕಗಳ ಉಂಟಾಗುವಿಕೆ, ನಾಶವು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನಿಗಳಿಗೆ ಧ್ಯಾನವೂ, ಮೋಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಮೋಕ್ಷವೂ ಇದೇ; ಇಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷಣ, ಮುಹೂರ್ತ, ದಿನ, ರಾತ್ರಿ, ಪಕ್ಷ, ಮಾಸ, ವರ್ಷ, ಋತು, ಯುಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲ. ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ನಿಯಮಗಳೂ ಇಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಯ ಚಲನವಲನವೂ ಇಲ್ಲ, ಋತುಗಳ ವಿಭಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಹೂ, ಬೇರು, ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ವ್ಯವಹಾರವೂ ಇಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವಿಲ್ಲದೆ ನೀರಿನ ವಾಪಾಸೂ ಇಲ್ಲ. ಮಳೆ ಇಲ್ಲದೆ ಸೂರ್ಯನು ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮಳೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅವನು ಆವರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು ಹನ್ನೆರಡು; ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆದಿತ್ಯ, ಸವಿತ, ಸೂರ್ಯ, ಮಿಹಿರ, ಅರ್ಕ, ಪ್ರತಾಪನ, ಮಾರ್ತಾಂಡ, ಭಾಸ್ಕರ, ಭಾನು, ಚಿತ್ರಭಾನು, ದಿವಾಕರ, ರವಿ ಎಂಬ ಹನ್ನೆರಡು ಹೆಸರುಗಳು. ವಿಷ್ಣು, ಧಾತೃ, ಭಗ, ಪೂಷ, ಮಿತ್ರ, ಇಂದ್ರ, ವರुण, ಅರ್ಯಮ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಅಂಶುಮಾನ್, ತ್ವಷ್ಟೃ, ಪರ್ಜನ್ಯ ಎಂಬ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು. ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತರು; ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸದಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಅರ್ಯಮ, ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ವಿವಸ್ವಾನ್, ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ಅಂಶುಮಾನ್, ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯ, ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ವರुण, ಆಶ್ವಯುಜದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಧಾತೃ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ, ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಪೂಷ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಭಗ, ಫಾಲ್ಗುನದಲ್ಲಿ ತ್ವಷ್ಟೃ ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಗೋಸಹಸ್ರದಿಂದ, ಮೂರು ಶತಗಳಿಂದ ಅರ್ಯಮ, ಎರಡು ಸಪ್ತಕಗಳಿಂದ ವಿವಸ್ವಾನ್, ಐದು ಮೂರುಗಳಿಂದ ಅಂಶುಮಾನ್, ಪರ್ಜನ್ಯ, ವರुण, ಅರ್ಯಮ ಅವರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಆರು ಶತಗಳಿಂದ, ಧಾತೃ ಹನ್ನೊಂದು ಶತಗಳಿಂದ, ಮಿತ್ರ, ಭಗ, ತ್ವಷ್ಟೃ ಸಾವಿರ ಶತಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಋತು, ಮಾಸಗಳಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಹೆಸರುಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು, ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣಗಳಿಂದ ಜನರು ಅವನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ತಮೋಗುಣದಿಂದ, ಮೋಹದಿಂದ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು, ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು, ಕೆಲವರು ಶಿವನನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪರಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕಾರಣವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ, ಸ್ವಯಂಭುವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವನಮಾಲಿಯನ್ನು, ಉಗ್ರೇಶನನ್ನು, ಆಕಾಶದ ನೇತ್ರವಂತ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಯಂಭುವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಸುಪರ್ಣಿಯು, ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ಸ್ಪಟಿಕಮಣಿಯು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಯಂಭುವನು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಮೇಘವು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅವನು ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ನೀರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರುಚಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಬದಲಾಗುವಂತೆ, ಅವನು ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬದಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂಧನದ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ನಿಯು ಬಣ್ಣ ಹಾಗೂ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವಂತೆ, ಅವನು ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬದಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಕಾರ ಗಾಳಿಯು ಸುಗಂಧ ಅಥವಾ ದುರ್ಗಂಧಿಯಾಗುವಂತೆ, ಅವನು ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬದಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗೃಹಪತ್ಯಾಗ್ನಿಯು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ, ಅವನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ಏಕತ್ವ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನತೆ ಎರಡೂ ಅವನಲ್ಲಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಇರಬೇಕು. ಅವನು ಅಂಡಜ, ಅಧಿಗ, ಭೃಗು, ರಾಜಸ, ತಮಸ, ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ವೇದಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ; ಈ ಜಗತ್ತು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ತುಂಬಿದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವವನು, ಅವನು ಎಲ್ಲರೂಪ, ಎಲ್ಲ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಸದಾ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವವನು. ಯಾರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅವನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯಾರಾದರೂ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದರೂ, ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಪಾಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಭಾಸ್ಕರನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪರಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದಿವಾಕರನನ್ನು ಶರಣಾಗು; ಆಗ ನೀನು ರೋಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀ. ಹೇಗೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸಾಮ್ಬ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಿವನು—allರು ಸ್ವಯಂಭುವನ ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಂಡಂತೆ, ಒಂದು ಮೇಘವು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅವನು ಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬದಲಾಗುತ್ತಾನೆ.
೧ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಅಹೋ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ವರ್ಣಿತಂ ಹರ್ಷವರ್ಧನಮ್ । ಯೇನ ಮೇ ಭಕ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಪರಾ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ವಿಭಾವಸೌ । । ೨ ತತೋ ರಾಜ್ಞೀಂ ಮಹಾಭಾಗಾಂ ನಿಕ್ಷುಭಾಂ ಚ ಮಹಾಮುನೇ । ದಿಣ್ಡಿನಂ ಪಿಙ್ಗಲಾದೀಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನ್ಕಥಯ ಮೇ ಮುನೇ । । ೩ ನಾರದ ಉವಾಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇಽರ್ಕಸ್ಯ ದ್ವೇ ಭಾರ್ಯೇ ರಾಜ್ಞೀ ನಿಕ್ಷುಭಸಂಜ್ಞಿತೇ । ತಯೋರ್ಹಿ ರಾಜ್ಞೀ ದ್ಯೌರ್ಜ್ಞೇಯಾ ನಿಕ್ಷುಭಾ ಪೃಥಿವೀ ಸ್ಮೃತಾ । ।೪ ಸೌಮ್ಯಮಾಸಸ್ಯ೨ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ದ್ಯಾವಾರ್ಕಃ ಸಹ ಯುಜ್ಯತೇ । ಮಾಘಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ಮಹ್ಯಾ ಸಹ ಭವೇದ್ರವಿಃ । । ಭೂರಾದಿತ್ಯಶ್ಚ ಭಗವಾನ್ಗಚ್ಛತಃ ಸಙ್ಗಮಂ ತಥಾ । । ೫ ಋತುಸ್ನಾತಾ ಮಹೀ ತತ್ರ ಗರ್ಭಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಭಾಸ್ಕರಾತ್ । ದ್ಯೌರ್ಜಲಂ ಸೂಯತೇ ಗರ್ಭಂ ವರ್ಷಾಸ್ವಿಹ ಚ ಭೂತಲೇ । । ೬ ತತಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಭೂತ್ಯರ್ಥಂ೩ ಮಹೀ ಸಸ್ಯಾನಿ ಸೂಯತೇ । ಸಸ್ಯೋಪಯೋಗಸಂಹೃಷ್ಟಾ ಜುಹ್ವತ್ಯಾಹುತಯೋ ದ್ವಿಜಾಃ । । ೭ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಸ್ವಧಾಕಾರೈರ್ಯಜನ್ತಿ ಪಿತೃದೇವತಾಃ । । ೮ ನಿಕ್ಷುಭಾ ಸೂಯತೇ ಯಸ್ಮಾದನ್ನೌಷಧಿಸುಧಾಮೃತೈಃ । ಮರ್ತ್ಯಾನ್ಪಿತೄಂಶ್ಚ ದೇವಾಂಶ್ಚ ತೇನ ಭೂರ್ನಿಕ್ಷುಭಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೯ ಯಥಾ ರಾಜ್ಞೀ ದ್ವಿಧಾ ಭೂತಾ ಯಸ್ಯ ಚೇಯಂ ಸುತಾ ಮತಾ । ಅಪತ್ಯಾನಿ ಚ ಯಾನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ । । 1.79.೧೦ ಮರೀಚಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರೋ ಮರೀಚೇಃ ಕಶ್ಯಪಃ ಸುತಃ । ತಸ್ಮಾದ್ಧಿರಣ್ಯಕಶಿಷುಃ ಪ್ರಹ್ಲಾದಸ್ತಸ್ಯ ಚಾತ್ಮಜಃ । । ೧೧ ಪ್ರಹ್ಲಾದಸ್ಯ ಸುತೋ ನಾಮ್ನಾ ವಿರೋಚನ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ । ವಿರೋಚನಸ್ಯ ಭಗಿನೀ ಸಂಜ್ಞಾಯಾ ಜನನೀ ಶುಭಾ । । ೧೨ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪೋಃ ಪೌತ್ರೀ ದಿತೇಃ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಸಾ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಃ ಪುತ್ರೀ ಪ್ರಾಹ್ಲಾದೀ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ । । ೧೩ ಅಥ ನಾಮ್ನಾ ಸುರೂಪೇತಿ ಮರೀಚೇರ್ದುಹಿತಾ ಶುಭಾ । ಪುತ್ರೀ ಹ್ಯಙ್ಗಿರಸಃ ಸಾ ತು ಜನನೀ ತು ಬೃಹಸ್ಪತೇಃ । । ೧೪ ಬೃಹಸ್ಪತೇಸ್ತು ಭಗಿನೀ ವಿಶ್ರುತಾ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೀ । ಪ್ರಭಾಸಸ್ಯ ತು ಸಾ ಪತ್ನೀ ವಸೂನಾಮಷ್ಟಮಸ್ಯ ತು । । ೧೫ ಪ್ರಸೂತಾ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾಣಂ ಸರ್ವಶಿಲ್ಪಕರಂ ವರಮ್ । ಸ ವೈ ನಾಮ್ರಾ ಪುನಸ್ತ್ವಷ್ಟಾ ತ್ರಿದಶಾನಾಂ ಚ ವಾರ್ಧಕಿಃ । । ೧೬ ದೇವಾಚಾರ್ಯಶ್ಚ ತಸ್ಯೇಯಂ ದುಹಿತಾ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಃ । ಸುರೇಣುರಿತಿ ವಿಖ್ಯಾತಾ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾಮಿನೀ । । ೧೭ ರಾಜ್ಞೀ ಸಂಜ್ಞಾ ಚ ದ್ಯೌಸ್ತ್ವಾಷ್ಟ್ರೀ ಪ್ರಭಾ ಸೈವ ವಿಭಾವ್ಯತೇ । ತಸ್ಯಾತ್ತು ಯಾ ತನುಚ್ಛಾಯಾ ನಿಕ್ಷುಭಾ ಸಾ ಮಹೀಮಯೀ । । ೧೮ ಸಾ೧ ತು ಭಾರ್ಯಾ ಭಗವತೋ ಮಾರ್ತಣ್ಡಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಸಾಧ್ವೀ ಪತಿವ್ರತಾ ದೇವೀ ರೂಪಯೌವನಶಾಲಿನೀ । । ೧೯ ನ ತು ತಾಂ ನರರೂಪೇಣ ಸೂರ್ಯೋ ಭಜತಿ ವೈ ಪುರಾ । ಆದಿತ್ಯಸ್ಯೇಹ ತದ್ರೂಪಂ ಮಹತಾ ಸ್ವೇನ ತೇಜಸಾ । । 1.79.೨೦ ಗಾತ್ರೇಷ್ವಪ್ರತಿರೂಪೇಷು ನಾತಿಕಾನ್ತಮಿವಾಭವತ್ । ಅನಿಷ್ಪತ್ರೇಷು ಗಾತ್ರೇಷು ಗೋಲಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಿತಾಮಹಃ । । ೨೧ ಮಾರ್ತಸ್ತ್ವಂ ಭವ ಚಾಣ್ಡಸ್ತು ಮಾರ್ತಣ್ಡಸ್ತೇನ ಸ ಸ್ಮೃತಃ । ದೇವಾನಾಂ ಚ ಯತಸ್ತ್ವಾದಿಸ್ತೇನಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । । ೨೨ ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಜಾಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ತ್ರೀಣ್ಯಪತ್ಯಾನಿ ಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಜನಯಾಮಾಸ ವೈ ರವಿಃ । । ೨೩ ವರ್ಷಾಣಾಂ ತು ಸಹಸ್ರಂ ವೈ ವಸಮಾನಾ ಪಿತುರ್ಗೃಹೇ । ಭರ್ತುಃ ಸಮೀಪಂ ಯಾಹೀತಿ ಪಿತ್ರೋಕ್ತಾ ಸಾ ಪುನಃಪುನಃ । । ೨೪ ಅಗಚ್ಛದ್ವಡವಾ ಭೂತ್ವಾ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರೂಪಂ ಯಶಸ್ವಿನೀ । ಉತ್ತರಾಂಶ್ಚ ಕುರೂನ್ಗತ್ವಾ ತೃಣಾನ್ಯನುಚಚಾರ ಹ । । ೨೫ ಪಿತುಃ ಸಮೀಪಂ ಯಾ ಭಾರ್ಯಾ ಸಂಜ್ಞಾ ಯಾ ವಚನೇನ ಸಾ । ಸಂಜ್ಞಾಯಾ ಧಾರಯದ್ರೂಪಂ ಛಾಯಾ ಸೂರ್ಯಮುಪಸ್ಥಿತಾ । । ೨೬ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ತು ಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಸಂಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಚಿನ್ತಯನ್ । ಆದಿತ್ಯೋ ಜನಯಾಮಾಸ ಪುತ್ರೌ ಕನ್ಯಾಂ ಚ ರೂಪಿಣೀಮ್ । । ೨೭ ಪೂರ್ವಜಸ್ಯ ಮನೋಸ್ತುಲ್ಯೌ ಸಾದೃಶ್ಯೇನ ಚ ತಾವುಭೌ । ಶ್ರುತಶ್ರವಾಶ್ಚ ಧರ್ಮಜ್ಞಃ ಶ್ರುತಕರ್ಮಾ ತಥೈವ ಚ । । ೨೮ ಶ್ರುತಶ್ರವಾ ಮನುಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಾವರ್ಣಿರ್ಯೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ । ಶ್ರುತಕರ್ಮಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಗ್ರಹೋ ಯೋ ವೈ ಶನೈಶ್ಚರಃ । । ೨೯ ಕನ್ಯಾ ಚ ತಪತೀ ನಾಮ ರೂಪೇಣಾಪ್ರತಿರೂಪಿಣೀ । ಸಂಜ್ಞಾ ತು ಪಾರ್ಥಿವೀ ತೇಷಾಮಾತ್ಮಜಾನಾಂ ಯಥಾಕರೋತ್ । । 1.79.೩೦ ನ ಸ್ನೇಹಂ ಪೂರ್ವಜಾನಾಂ ತು ತಥಾ ಕೃತವತೀ ತು ಸಾ । ಮನುಸ್ತು ಕ್ಷಮತೇ ತಸ್ಯಾ ಯಮಸ್ತಸ್ಯಾ ನ ಚಕ್ಷಮೇ । । ೩೧ ಬಹುಶೋ ಯಾತ್ಯಮಾನಸ್ತು ಪಿತುಃ ಪತ್ನ್ಯಾ ಸುದುಃಖಿತಃ । ಸ ವೈ ಕೋಪಾಚ್ಚ ಬಾಲ್ಯಾಚ್ಚ ಭಾವಿನೋಽರ್ಥಸ್ಯ ವೈ ಬಲಾತ್ । । ೩೨ ಪದಾ ಸನ್ತರ್ಜಯಾಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾಂ ವೈವಸ್ವತೋ ಯಮಃ । ತಂ ಶಶಾಪ ತತಃ ಕ್ರೋಧಾತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಸಾ ಪಾರ್ಥಿವೀ ಭೃಶಮ್ । । ೩೩ ಪದಾ ತರ್ಜಯಸೇ ಯನ್ಮಾಂ ಪಿತುರ್ಭಾರ್ಯಾಂ ಗರೀಯಸೀಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ತವೈಷ ಚರಣಃ ಪತಿಷ್ಯತಿ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೩೪ ಯಮಸ್ತು ತೇನ ಶಾಪೇನ ಭೃಶಂ ಪೀಡಿತಮಾನಸಃ । ಮನುನಾ ಸಹ ತನ್ಮಾತುಃ ಪಿತುಃ ಸರ್ವಂ ನ್ಯವೇದಯತ್ । । ೩೫ ಸ್ನೇಹೇನ ತುಲ್ಯಮಸ್ಮಾಸು ಮಾತಾ ದೇವ ನ ವರ್ತತೇ । ನಿಃಸ್ನೇಹಾಞ್ಜ್ಯಾಯಸೋ ಹ್ಯಸ್ಮಾತ್ಕನೀಯಾಂ ಸಂ ಬುಭೂಷತಿ । । ೩೬ ತಸ್ಯಾ ಮಯೋದ್ಯತಃ ಪಾದೋ ನ ತು ದೇವ ನಿಪಾತಿತಃ । ಬಾಲ್ಯಾದ್ವಾ ಯದಿ ವಾ ಮೋಹಾತ್ತದ್ಭವಾನ್ಕ್ಷನ್ತುಮರ್ಹತಿ । । ೩೭ ಶಪ್ತೋಽಹಮಸ್ಮಿಂಲ್ಲೋಕೇಶ ಜನನ್ಯಾ ತಪತಾಂ ವರ । ತವ ಪ್ರಸಾದಾಚ್ಚರಣಸ್ತ್ರಾಯತಾಂ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ । । ೩೮ ರವಿರುವಾಚ ಅಸಂಶಯಂ ಮಹತ್ಪುತ್ರ ಭವಿಷ್ಯತ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಮ್ । ಯೇನ ತ್ವಾಮಾವಿಶತ್ಕ್ರೋಧೋ ಧರ್ಮಜ್ಞಂ ಧರ್ಮಶಾಲಿನಮ್ । । ೩೯ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಶಾಪಾನಾಂ ಪ್ರತಿಘಾತಸ್ತು ವಿದ್ಯತೇ । ನ ತು ಮಾತ್ರಾಭಿಶಪ್ತಾನಾಂ ಕ್ವಚಿನ್ಮೋಕ್ಷೋ ಭವೇದಿಹ । । 1.79.೪೦ ನ ಶಕ್ಯಮೇತನ್ಮಿಥ್ಯಾ ಮೇ ಕರ್ತುಂ ಮಾತುರ್ವಚಸ್ತವ । ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೇಽಹಂ ವಿಧಾಸ್ಯಾಮಿ ಪಿತೃಸ್ನೇಹಾದನುಗ್ರಹಮ್ । ।೪ ೧ ಕೃಮಯೋ ಮಾಂಸಮಾದಾಯ ಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ತು ಮಹೀತಲೇ । ಕೃತಂ ತಸ್ಯಾ ವಚಃ ಸತ್ಯಂ ತ್ವಂ ಚ ತ್ರಾತೋ ಭವಿಷ್ಯಸಿ । ।೪ ೨ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಆದಿತ್ಯಸ್ತ್ವಬ್ರವೀಚ್ಛಾಯಾಂ ಕಿಮರ್ಥಂ ತನಯಾವುಭೌ । ತುಲ್ಯೇಷ್ವಭ್ಯಧಿಕಃ ಸ್ನೇಹ ಏಕತ್ರ ಕ್ರಿಯತೇ ತ್ವಯಾ । । ೪೩ ಸಾ೧ ತತ್ಪುರಾಭವಂ ತಸ್ಮೈ ನಾಚಚಕ್ಷೇ ವಿವಸ್ವತೇ । ಆತ್ಮಾನಂ ಸ ಸಮಾಧಾಯ ವಕ್ತುಂ ತಸ್ಯಾಮಪಶ್ಯತ್ । ।೪೪ ತಾಂ ಶಪ್ತುಕಾಮೋ ಭಗವಾನುದ್ಯತಃ ಕುಪಿತಸ್ತತಃ । ತತಶ್ಛಾಯಾ ಯಥಾವೃತ್ತಮಾಚಚಕ್ಷೇ ವಿವಸ್ವತೇ । । ೪೫ ವಿವಸ್ವಾಂಸ್ತು ತತಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಶ್ವಶುರಮಾಗತಃ । ಸಾ ಚಾಪಿ ತಂ ಯಥಾನ್ಯಾಯಮರ್ಚಯಿತ್ವಾ ದಿವಾಕರಮ್ । । ನಿರ್ದಗ್ಧುಕಾಮಂ ರೋಷೇಣ ಸಾನ್ತ್ವಯಾಮಾಸ ತಂ ಶನೈಃ ।।೪೬ ವಿಶ್ವಕರ್ಮೋವಾಚ ತವಾತಿತೇಜಸಾವಿಷ್ಟಮಿದಂ ರೂಪಂ ಸುದುಃಸಹಮ್ । ಅಸಹನ್ತೀ ತು ಸಂಜ್ಞಾ ಚ ವನೇ ಚರತಿ ಶಾದ್ವಲೇ ।।೪೭ ದ್ರಕ್ಷ್ಯತೇ ತಾಂ ಭವಾನದ್ಯ ಸ್ವಾಂ ಮಾಯಾಂ ಶುಭಚಾರಿಣೀಮ್ । ರೂಪಾರ್ಥಂ ಭವತೋರಣ್ಯೇ ಚರನ್ತೀಂ ಸುಮಹತ್ತಪಃ ।।೪೮ ರೂಪಂ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಾಕ್ಯಾದ್ಯದಿ ವೈ ರೋಚತೇ ವಿಭೋ । ಪ್ರಶಾತಯಾಮಿ ದೇವೇನ್ದ್ರ ಶ್ರೇಯೋಽರ್ಥಂ ಜಗತಃ ಪ್ರಭೋ ।।೪೯ ಸನ್ತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ತದ್ವಾಕ್ಯಂ ಬಹು ಮೇನೇ ಮಹಾತಪಾಃ । ತತೋಽನ್ವಜಾನಾತ್ತ್ವಷ್ಟಾರಂ ರೂಪನಿರ್ವರ್ತನಾಯ ತು ।।1.79.೫೦ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಹ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ ಶಾಕದ್ವೀಪೇ ವಿವಸ್ವತಃ । ಭ್ರಮಿಮಾರೋಪ್ಯ ತತ್ತೇಜಃ ಶಾತಯಾಮಾಸ ತಸ್ಯ ವೈ ।।೫ ೧ ಆಜಾನುಲಿಖಿತಶ್ಚಾಸೌ ನಿಪುಣಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣಾ । ಲೇಖನಂ ನಾಭ್ಯನನ್ದತ್ತು ತತಸ್ತೇನ ನಿವಾರಿತಃ ।।೫೨ ತತ್ರ ತದ್ಭಾಸಿತಂ ರೂಪಂ ತೇಜಸಾ ಪ್ರಕೃತೇನ ತು । ಕಾನ್ತಾತ್ಕಾನ್ತತರಂ ಭೂತ್ವಾ ಅಧಿಕಂ ಶುಶುಭೇ ತತಃ ।।೫೩ ದದರ್ಶ ಯೋಗಮಾಸ್ಥಾಯ ಸ್ವಾಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ವಡವಾಂ ತಥಾ । ಅದೃಶ್ಯಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತೇಜಸಾ ಸ್ವೇನ ಸಂವೃತಾಮ್ ।।೫೪ ಅಶ್ವರೂಪೇಣ ಮಾರ್ತಣ್ಡಸ್ತಾಂ ಮುಖೇನ ಸಮಾಸದತ್ । ಮೈಥುನಾಯ ವಿಚೇಷ್ಟನ್ತೋ ಪರಪುಂಸೋ ವಿಶಙ್ಕಯಾ ।।೫೫ ಸಾ ತಂ ವಿವಸ್ವತಃ ಶುಕ್ರಂ ನಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಧಾರಯತ್ । ದೇವೌ ತಸ್ಯಾಮಜಾಯೇತಾಮಶ್ವಿನೌ ಭಿಷಜಾಂ ವರೌ ।।೫೬ ನಾಸತ್ಯಶ್ಚೈವ ದಸ್ರಶ್ಚ ತೌ ಸ್ಮೃತೌ ನಾಮತೋಽಶ್ವಿನೌ । ಅತಃ ಪರಂ ಸ್ವಕಂ ರೂಪಂ ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಭಾಸ್ಕರಃ ೫೭ ತತಸ್ತು ಜನಯಾಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಸೂರ್ಯಸುತಂ ಶುಭಮ್ । ರೂಪೇಣ ಚಾತ್ಮನಸ್ತುಲ್ಯಂ ರೇವತಂ ನಾಮ ನಾಮತಃ । । ೫೮ ಪಿರ್ತುಗೃಹ್ಯಾಷ್ಟಮಂ ಸೋಽಶ್ವಂ ಜಾತಮಾತ್ರಃ ಪಲಾಯತ । ಸ ತಸ್ಮಿನ್ತ್ಸಕೃದಾರೂಢಸ್ತಮಶ್ವಂ ನೈವ ಮುಞ್ಜತಿ । । ೫೯ ತತೋಽರ್ಕೇಣ ಸಮಾದಿಷ್ಟೌ ದಣ್ಡನಾಯಕಪಿಙ್ಗಲೌ । ಅಶ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಾನಯೇಥಾಂ ಮೇ ಮಾ ಬಲಾಚ್ಛಿದ್ರತೋಽಸ್ಯ ತು । । 1.79.೬೦ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥೌ ತಿಷ್ಠತಸ್ತಸ್ಯ ಅಶ್ವಚ್ಛಿದ್ರಾಭಿಕಾಞ್ಕ್ಷಿಣೌ । ನ ಚ್ಛಿದ್ರಂ ತು ಲಭೇತೇ ತೌ ತಸ್ಯಾದ್ಯಾಪಿ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ೬೧ ಪ್ಲವನ್ಗಚ್ಛತ್ಯಸೌ ಯಸ್ಮಾತ್ಸಂಜ್ಞಾಯಾಃ ಶಾನ್ತಿದಃ ಸುತಃ । ರೇವೃಸ್ತು ಚ ಗತೌ ಧಾತೂ ರೇವನ್ತಸ್ತೇನ ಸ ಸ್ಮೃತಃ । । ೬೨ ಮನುರ್ಯಮೋ ಯಮೀ ಚೈವ ಸಾವರ್ಣಿಃ ಸ ಶನೈಶ್ಚರಃ । ತಪತೀ ಚಾಶ್ವಿನೌ ಚೈವ ರೇವನ್ತಶ್ಚ ರವೇಃ ಸುತಾಃ । । ೬೩ ಏವಮೇಷಾ ಪುರಾ ಸಂಜ್ಞಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಪಾರ್ಥಿವೀ ಸ್ಮೃತಾ । ಯಾ ಸಂಜ್ಞಾ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ರಾಜ್ಞೀ ಛಾಯಾ ಯಾ ಸಾ ತು ನಿಕ್ಷುಭಾ । । ೬೪ ರಾಜೃದೀಪ್ತೌ ಸ್ಮೃತೋ ಧಾತೂ ರಾಜಾ ರಾಜತಿ ಯತ್ಸದಾ । ಅಧಿಕಃ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ರಾಜತೇ ಚ ದಿವಾಕರಃ । । ೬೫ ಅಧಿಕಂ ರಾಜತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜಾ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ರಾಜ್ಞಃ ಪತ್ನೀ ತು ಸಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜ್ಞೀ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । । ೬೬ ಕ್ಷುಭ ಸಞ್ಚಲನೇ ಧಾತುರ್ನಿಶ್ಚಲಾ ತೇನ ನಿಕ್ಷುಭಾ । ಭವನ್ತೀತ್ಯಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾತ್ಸ್ವರ್ಗೀಯಾಃ ೧ ಕ್ಷುದ್ವಿವರ್ಜಿತಾಃ । । ಛಾಯಾಂ ತಾಂ ವಿಶತೇ ದಿವ್ಯಾಂ ಸ್ಮೃತಾ ಸಾ ತೇನ ನಿಕ್ಷುಭಾ । । ೬೭ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜನಂ ಸದಾ ತಾತ ಭೃಶಂ ಪೀಡಿತಮಾನಸಮ್ । ಧರ್ಮೇಣ ರಞ್ಜಯಾಮಾಸ ಧರ್ಮರಾಜಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೬೮ ಶುದ್ಧೇನ ಕರ್ಮಣಾ ತಾತ ಶುಭೇನ ಪರಮದ್ಯುತಿಃ । ಪಿತೄಣಾಮಾಧಿಪತ್ಯಂ ಚ ಲೋಕಪಾಲತ್ವಮಾಪ ಚ । । ೬೯ ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ವರ್ತತೇ ಯೋಽಯಂ ಮನುರ್ಲೋಕೇ ಮಹಾಮತೇ । ಯಸ್ಯಾನ್ವವಾಯೇ ಜಾತಸ್ತು ಶಙ್ಖಚಕ್ರಗದಾಧರಃ । । 1.79.೭೦ ಯಮಸ್ಯ ಭಗಿನೀ ಯಾ ತು ಯಮೀ ಕನ್ಯಾ ಯಶಸ್ವಿನೀ । ಸಾಭವತ್ಸರಿತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಯಮುನಾ ಲೋಕಪಾವನೀ । । ೭೧ ಮನುಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತ್ವೇಷ ಸಾವರ್ಣಿಃ ಸ ಮಹಾಯಶಾಃ । ಭವಿಷ್ಯನ್ಸ ಮನುಸ್ತಾತ ಅಷ್ಟಮಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । । ೭೨ ಮೇರುಪೃಷ್ಠೇ ತಪೋ ದಿವ್ಯಮದ್ಯಾಪಿ ಚರತೇ ಪ್ರಭುಃ । ಭ್ರಾತಾ ಶನೈಭ್ರರಸ್ತಸ್ಯ ಗ್ರಹತ್ವಂ ಸ ತು ಲಬ್ಧವಾನ್ । । ೭೩ ತಪತೀ ನಾಮ ಯಾ ನಾಮ್ನಾ ತಯೋಃ ಕನ್ಯಾ ಗರೀಯಸೀ । ಸಾ ಬಭೂವ ಶುಭಾ ಪತ್ನೀ ರಾಜ್ಞಃ ಸಂವರಣಸ್ಯ ತು । । ೭೪ ತಾಪೀ ನಾಮ ನದೀ ಚೇಯಂ ವಿನ್ಧ್ಯಮೂಲಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಾ । ನಿತ್ಯಂ ಪುಣ್ಯಜಲಾ ಸ್ನಾನೇ ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾಮಿನೀ । । ೭೫ ಸೌಮ್ಯಯಾ ಸಙ್ಗತಾ ಸಾ ತು ಸರ್ವಪಾಪಭಯಾಪಹಾ । ವೈವಸ್ವತೀ ಯಥಾ ವೀರ ಸಙ್ಗತಾ ೧ಶಿವಕಾನ್ತಯಾ । । ೭೬ ಅಶ್ವಿನೌ ದೇವವೈದ್ಯತ್ವಂ ಲಬ್ಧವನ್ತೌ ಯದೂತ್ತಮ । ತಯೋಃ ಕರ್ಮೋಪಜೀವನ್ತಿ ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ಭಿಷಜಃ ಸದಾ । । ೭೭ ರೇವನ್ತೋ ನಾಮ ಯೋಽರ್ಕಸ್ಯ ರೂಪೇಣಾರ್ಕಸಮಃ ಸುತಃ । ೨ಅಶ್ವಾನಾಮಾಧಿಪತ್ಯೇ ತು ಯೋಜಿತಃ ಸ ತು ಭಾನುನಾ । । ೭೮ ಕ್ಷೇಮೇಣ ಗಚ್ಛತೇಽಧ್ವಾನಂ ಯಸ್ತಂ ಪೂಜಯತೇ ಪಥಿ । ಸುಖಪ್ರಸಾದ್ಯೋ ಮರ್ತ್ಯಾನಾಂ ಸದಾ ಯದುಕುಲೋದ್ವಹ । । ೭೯ ತ್ವಷ್ಟಾಪಿ ತೇಜಸಾ ತೇನ ಮಾರ್ತಣ್ಡಸ್ಯೈವ ಚಾಜ್ಞಯಾ । ಭೋಜಾನುತ್ಪಾದಯಾಮಾಸ ಪೂಜಾಯೈ ಸತ್ಯ ಸುವ್ರತ । । 1.79.೮೦ ಯ ಇದಂ ಜನ್ಮ ದೇವಸ್ಯ ಶೃಣುಯಾದ್ವಾ ಪಠೇತ ವಾ । ವಿವಸ್ವತೋ ಹಿ ಪುತ್ರಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಮಿತೌಜಸಾಮ್ । । ೮೧ ಸರ್ವಪಾಪವಿನಿರ್ಮುಕ್ತೋ ಯಾತಿ ಸೂರ್ಯಸಲೋಕತಾಮ್ । ಇಹ ರಾಜಾ ಭವತ್ಯೇವ ಪುನರೇತ್ಯ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೮೨ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪೇ ಆದಿತ್ಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕೋನಾಶೀತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸಾಂಬನು ಹೇಳಿದನು: 'ಅಯ್ಯೋ! ಸೂರ್ಯನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಈ ಭಾಸ್ಕರನಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಈಗ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜ್ಞೀ, ನಿಕ್ಷುಭಾ ಮತ್ತು ದಿಂಡಿನ, ಪಿಂಗಲಾದಿ ಎಲ್ಲರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿ.' ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: 'ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಎರಡು ಪತ್ನಿಯರು ಇದ್ದರು — ರಾಜ್ಞೀ ಮತ್ತು ನಿಕ್ಷುಭಾ. ಅವರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಞೀ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶ, ನಿಕ್ಷುಭಾ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿ. ಸೌಮ್ಯ ಮಾಸದ ಸಪ್ತಮಿಯಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಸಪ್ತಮಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯೂ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಆಕಾಶವು ಗರ್ಭದಿಂದ ಮಳೆಯಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ನೀರನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆ ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ದ್ವಿಜರು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾಹಾ, ಸ್ವಧಾ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಿಕ್ಷುಭಾ ಅನ್ನ, ಔಷಧಿ, ಅಮೃತದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯ, ಪಿತೃ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿಕ್ಷುಭಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಞೀ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ಅವಳಿಗೆ ಈ ಮಗಳು (ಚಾಯೆ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಸಂತಾನಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.'
ಆದಿತ್ಯಮಹಿಮಾವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಇತ್ಥಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಕಥಾಂ ದಿವ್ಯಾಂ ಹೇಲಿಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾಮ್ । ಸಾಮ್ಬಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಭೂಯೋಽಪಿ ನಾರದಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಮ್ । । ೧ ಸಾಮ್ಬ ಉವಾಚ ಸೂರ್ಯಪೂಜಾಫಲಂ ಯಚ್ಚ ಯಚ್ಚ ದಾನಫಲಂ ಮಹತ್ । ಪ್ರಣಿಪಾತೇ ಫಲಂ ಯಚ್ಚ ಗೀತವಾದ್ಯೇ ಚ ಯತ್ ಫಲಮ್ । । ೨ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸಮನ್ತತಃ । ಯೇನ ಸಮ್ಪೂಜಯಾಮ್ಯೇಷ ಭಾನುಂ ದೇವೈಃ೧ ಸದಾರ್ಚಿತಮ್ । ೩ ನಾರದ ಉವಾಚ ಇಮಮರ್ಥಂ ಪುರಾ ಪೃಷ್ಟೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕಪಿತಾಮಹಃ । ದಿಣ್ಡಿನಾ ಯದುಶಾರ್ದೂಲ ಶೃಣುಷ್ವೈಕಾಗ್ರಮಾನಸಃ । । ೪ ಸುಖಾಸೀನಂ ತಥಾ ದೇವಂ ಸುರಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಪಿತಾಮಹಮ್ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದಿಣ್ಡಿರಿದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । । ೫ ದಿಣ್ಡಿರುವಾಚ ಸೂರ್ಯಪೂಜಾಫಲಂ ಬ್ರೂಹಿ ಬ್ರೂಹಿ ದಾನಫಲಂ ತಥಾ । ಪ್ರಣಾಮೇ ಯತ್ಫಲಂ ದೇವ ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ತೌರ್ಯಕತ್ರಯೇ । । ೬ ಇತಿಹಾಸಪುರಾಣಾಭ್ಯಾಂ ಕಾರಿತೇ ಶ್ರವಣೇ ತಥಾ । ಪುರತೋ ದೇವದೇವಸ್ಯ ಯತ್ಫಲಂ ಸ್ಯಾತ್ತದುಚ್ಯತಾಮ್ । । ೭ ಮಾರ್ಜನೇ ಲೇಪನೇ ಯಚ್ಚ ದೇವದೇವಸ್ಯ ಮನ್ದಿರೇ । ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಕೃತೇ ಬ್ರೂಹಿ ಮಮ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ । । ೮ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಸ್ತುತಿಜಪ್ಯೋಪಹಾರೇಣ ಪೂಜಯಾ ನ ನರೋ ರವೇಃ । ಉಪವಾಸೇನ ಷಷ್ಠ್ಯಾಂ ಚ ಸರ್ವಪಾಪಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । । ೯ ಪ್ರಣಿಧಾಯ ಶಿರೋ ಭೂಮೌ ನಮಸ್ಕಾರಪರೋ ರವೇಃ । ತತ್ಕ್ಷಣಾತ್ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮುಚ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । 1.80.೧೦ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತೋ ನರೋ ಯಸ್ತು ರವೇಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀ ಕೃತಾ ತೇನ ಸಪ್ತದ್ವೀಪಾ ೧ಭವೇನ್ಮಹೀ । । ೧೧ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ವ್ರಜೇಚ್ಚಾಪಿ ಇಹ ರೋಗೈಶ್ಚ ಮುಚ್ಯತೇ । ಉಪಾನಹೌ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಅನ್ಯಥಾ ನರಕಂ ವ್ರಜೇತ್ । । ೧೨ ಸೋಪಾನತ್ಕೋ ನರೋ ಯಸ್ತು ಆರೋಹೇತ್ಸೂರ್ಯಮನ್ದಿರಮ್ । ಸ ಯಾತಿ ನರಕಂ ಘೋರಮಸಿಪತ್ರವನಂ ವಿಭೋ । । ೧೩ ಸೂರ್ಯಂ ಮನಸಿ ಯಃ ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯಾದ್ವ್ಯೋಮಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀ ಕೃತಾಸ್ತೇನ ಸರ್ವೇ ದೇವಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ । । ೧೪ ಪರಿತುಷ್ಟಾಶ್ಚ ತೇ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ ಗತಿಂ ಶುಭಾಮ್ । ಸರ್ವೇ ದೇವಾ ಮಹಾಬಾಹೋ ಹ್ಯಭೀಷ್ಟಂ ತು ಪರನ್ತಪ । । ೧೫ ಏಕಾಹಾರೋ ನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಷಷ್ಠ್ಯಾಂ ಯೋಽರ್ಚಯತೇ ರವಿಮ್ । ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ವಾ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ಸ ಗಚ್ಛತಿ । । ೧೬ ಅಹೋರಾತ್ರೋಪವಾಸೀ ಸ ಪೂಜಯೇದ್ಯಸ್ತು ಭಾಸ್ಕರಮ್ । ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ವಾಥ ಷಷ್ಠ್ಯಾಂ ವಾ ಸ ಗಚ್ಛೇತ್ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ । । ೧೭ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ಸೋಪವಾಸೋ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಸರ್ವರಕ್ತೋಪಹಾರೇಣ ಪೂಜಯೇದ್ಯಸ್ತು ಭಾಸ್ಕರಮ್ । । ೧೮ ಪಙ್ಕಜೈಃ ಕರವೀರೈರ್ವಾ ಕುಙ್ಕಮೋದಕಚನ್ದನೈಃ । ಮೋದಕೈಶ್ಚ ಗಣಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ಸ ಗಚ್ಛತಿ । । ೧೯ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಮುಪವಾಸರತಃ ಸದಾ । ಸರ್ವಶುಕ್ಲೋಪಹಾರೇಣ ಪೂಜಯೇದ್ಯಸ್ತು ಭಾಸ್ಕರಮ್ । । 1.80.೨೦ ಜಾತೀಮುದ್ಗರಕೈಶ್ಚೈವ ಶ್ವೇತೋತ್ಪಲಕದಮ್ಬಕೈಃ । ಪಾಯಸೇನ ೧ತಥಾ ದೇವಂ ಸವಜ್ರೇಣಾರ್ಚಯೇದ್ರವಿಮ್ । । ೨೧ ಸರ್ವಪಾಪವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ವಿಧುಃ ಕಾನ್ತ್ಯಾ ನ ಸಂಶಯಃ । ಹಂಸಯುಕ್ತೇನ ಯಾನೇನ ಹಂಸಲೋಕಮವಾಪ್ನುತೇ । । ೨೨ ದಿಣ್ಡಿರುವಾಚ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ವಿಸ್ತರಾದ್ದೇವ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪಮುತ್ತಮಮ್ । ಉಪೋಷ್ಯ ಸಪ್ತಮೀಂ ಯೇನ ಗಮಿಷ್ಯೇ ಶರಣಂ ರವೇಃ । । ೨೩ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಸಾಧು ಪೃಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ಭವತಾ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪಮುತ್ತಮಮ್ । ಯಥಾ ಸಹಸ್ರಕಿರಣಃ ಪುರಾ ಪೃಷ್ಟೋಽರುಣೇನ ವೈ । । ೨೪ ಕಥಿತಾಃ ಸಪ್ತ ಸಪ್ತಮ್ಯೋ ಭಾನುನಾ ಶ್ರೇಯಸೇ ನೃಣಾಮ್ । ಅರುಣಸ್ಯ ಗಣಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೃಚ್ಛತಃ ಕಾರಣಾನ್ತರೇ । । ೨೫ ಕಸ್ಯಚಿತ್ತ್ವಥ ಕಾಲಸ್ಯ ದೇವದೇವಂ ದಿವಾಕರಮ್ । ಧ್ಯಾನಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಿಷ್ಠನ್ತಮರುಣೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ । । ೨೬ ಕಿಮರ್ಥಂ ದೇವದೇವಶ ಧ್ಯಾನಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಿಷ್ಠಸಿ । ದಿನಂ ನ ಯಾತಿ ದೇವೇಶ ಕಾರಣಂ ಮಮ ಕಥ್ಯತಾಮ್ । । ೨೭ ಕುರು ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ದೇವ ವಹಮಾನೋ ದಿವಸ್ಪತೇ । ಇತ್ಯೇವಂ ಭಗವಾನ್ಪೃಷ್ಟ ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । । ೨೮ ಶೃಣು ತ್ವಂ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ ಯದರ್ಥಂ ಧ್ಯಾನಮಾಶ್ರಿತಃ । ಅರ್ವಾವಸುರ್ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಸ ಚಾಪುತ್ರಃ ಖಗೋತ್ತಮ । । ೨೯ ಆರಾಧಯತಿ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಂ ಗನ್ಧಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಕೈಃ । ಪುತ್ರಕಾಮಃ ಖಗಶ್ರೇಷ್ಠ ನ ಚ ಜಾನಾತ್ಯಯಂ ಯಥಾ । । 1.80.೩೦ ಪುತ್ರದೋಽಹಂ ಭವೇ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಪೂಜಿತಃ ಖಗ । ಶ್ರೂಯತಾಂ ಚ ವಿಧಿಃ ಸರ್ವೇ ಯೇನ ಪ್ರೀತೋ ಭವೇ ನೃಣಾಮ್ । । ೩೧ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪಸಂಜ್ಞೋ ವೈ ವಿಧೀನಾಮುತ್ತಮೋ ವಿಧಿಃ । ಯಸ್ತು ಮಾಂ ಪೂಜಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಪುತ್ರಾನ್ದದಾಮ್ಯಹಮ್ ।। ೩೨ ಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪಂ ಗತ್ವಾ ಬ್ರೂಹಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಮ್ । ಯೇನಾಹಂ ಬಹುಪುತ್ರತ್ವಂ ದದ್ಯಾಂ ತಸ್ಯ ತಥಾ ಖಗ । । ೩೩ ಶ್ರುತ್ವಾ ಭಾನೋಃ ಕ್ಷಣಾದೇವ ಜಗಾಮ ಸ ಖಗೋತ್ತಮಃ । ಕಥಯಾಮಾಸ ತತ್ಸರ್ವಂ ಭಾನೋರ್ವಚನಮಾದಿತಃ । । ೩೪ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಖಗಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ ಚ ಶ್ರುತ್ವಾ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಃ । ಚಕಾರ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪಂ ಯಥಾಖ್ಯಾತಂ ಖಗೇನ ತು । । ೩೫ ಋದ್ಧಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ತಥಾರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚ ಪುಷ್ಕಲಾನ್ । ಗತೋಽಸೌ ಸೂರ್ಯಲೋಕಂ ಚ ತೇಜಸಾ ತತ್ಸಮೋಭವತ್ । । ೩೬ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸಪ್ತಮೀಕಲ್ಪಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಶೀತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸೂಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಈ ರೀತಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಸೂರ್ಯನ ಮಹಿಮೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸಾಂಬನು, ಮತ್ತೆ ಮಹರ್ಷಿ ನಾರದನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸಾಂಬನು ಕೇಳಿದನು: 'ಸೂರ್ಯನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಯಾವ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ? ದಾನದಿಂದ ಯಾವ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ? ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ, ಗೀತೆ-ವಾದ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ? ಭಾಸ್ಕರನಿಗೆ ಯಾವ ಯಾವ ವಿಧದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಯಾವ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿ. ನಾನು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪೂಜಿಸುವ ಭಾನುಭಗವಂತನನ್ನು ಹೇಗೆ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.' ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: 'ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನಿಗೆ ದಿಂಡಿನನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ದಿಂಡಿನನು ದೇವತೆಗಳ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಪೂಜೆಯ ಫಲ, ದಾನದ ಫಲ, ನಮಸ್ಕಾರದ ಫಲ, ಗಾಯನ-ವಾದ್ಯಾದಿಗಳ ಫಲವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವದೇವನಾದ ಭಾಸ್ಕರನಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಹುದು. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಶುಭವಾದ ಗತಿಯನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉಪವಾಸದಿಂದ, ಶುದ್ಧ ಹೃದಯದಿಂದ, ವಿವಿಧ ಹೂವುಗಳಿಂದ, ಪಾಕವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ಗಂಧದಿಂದ, ಚಂದನದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಸಪ್ತಮಿಯ ಉಪವಾಸದ ಮಹಿಮೆ, ಅದರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಸಪ್ತಮಿಯ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದವರು ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ.'