ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ ನಾಮ್ನ್ಯಾಃ ದ್ವಿತೀಯಾತಿಥೇರ್ಮಹತ್ತ್ವಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ ದ್ವಿತೀಯಾಂ ಫಲಸಂಜ್ಞಿತಾಮ್ । ಯಾಮುಪೋಷ್ಯ ನರೋ ಯೋಷಿದ್ವಿಯೋಗಂ ನೇಹ ಗಚ್ಛತಿ । । ೧ ಪತ್ನ್ಯಾ ನರೋ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾರ್ಯಾ ಚ ಪತಿನಾ ೧ ಸಹ । ತಾಮಹಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ವಿಧವಾ ಸ್ತ್ರೀ ನ ಜಾಯತೇ । । ಉಪೋಷಿತೇನ ಯೇನಾರ್ಯ ಪತ್ನ್ಯಾ ಚ ಸಹಿತೋ ನರಃ । । ೨ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೇಯೋಽರ್ಥಂ ನರಯೋಷಿತಾಮ್ । ಯೇನ ಮೇ ಕೌತುಕಂ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಛ್ರುತ್ವಾಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ । । ೩ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯಾಂ ಶೃಣು ಭಾರತ । ಯಾಮುಪೋಷ್ಯ ನ ವೈಧವ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರಯಾತಿ ನರಾಧಿಪ । । ಪತ್ನೀವಿಯುಕ್ತಶ್ಚ ನರೋ ನ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಜಾಯತೇ । ।೪ ಶೇತೇ ಜಗತ್ಪತಿಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಶ್ರಿಯಾ ಸಾರ್ಧಂ ಯದಾ ನೃಪ । ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ ನಾಮ ತದಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಹಿ ಸಾ ತಿಥಿಃ । । ೫ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷೇ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ಶ್ರಾವಣೇ ಮಾಸಿ ಭಾರತ । ಇದಮುಚ್ಚಾರಯೇತ್ಸ್ನಾತಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಜಗತಃ ಪತಿಮ್ । । ಶ್ರೀವತ್ಸಧಾರಿಣಂ ದೇವಂ ಭಕ್ತ್ಯಾಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಶ್ರಿಯಾ ಸಹ । । ೬ ಶ್ರೀವತ್ಸಧಾರಿಞ್ಛ್ರೀಕಾನ್ತ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಶ್ರೀಪತೇಽವ್ಯಯ । ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಂ ಮಾ ಪ್ರಣಾಶಂ ಮೇ ಯಾತು ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮದಮ್ । । ೭ ಗಾವಶ್ಚ ಮಾ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತು ಮಾ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತು ಮೇ ಜನಾಃ । । ೮ ಜಾಮಯೋ ಮಾ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತು ಮತ್ತೋ ದಾಮ್ಪತ್ಯಭೇದತಃ । ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾ ವಿಯುಜ್ಯೇಽಹಂ ದೇವ ನ ಕದಾಚಿದ್ಯಥಾ ಭವಾನ್ । । ೯ ತಥಾ ಕಲತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದೇವ ಮಾ ಮೇ ವಿಯುಜ್ಯತಾಮ್ । ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾ ನ ಶೂನ್ಯಂ ವರದ ಯಥಾ ತೇ ಶಯನಂ ಸದಾ । । 1.20.೧೦ ಶಯ್ಯಾ ಮಮಾಪ್ಯಶೂನ್ಯಾಸ್ತು ತಥಾ ತು ಮಧುಸೂದನ । ಏವಂ ಪ್ರಮಾದ್ಯ ಪೂಜಾಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಹರೇಃ । । ೧೧ ಫಲಾನಿ ದದ್ಯಾಚ್ಛಾಯಾಯಾಮಭೀಷ್ಟಾನಿ ಜಗತ್ಪತಿಮ್ । ನಕ್ತಂ ೧ ಪ್ರಣಮ್ಯಾಯತನೇ ಹವಿರ್ಭುಞ್ಜೀತ ವಾಗ್ಯತಃ । । ೧೨ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯ ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಶಕ್ತ್ಯಾ ದದ್ಯಾಚ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । । ೧೩ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕಾನಿ ತಾನಿ ಅಭೀಷ್ಟಾನಿ ಕೇಶವಸ್ಯ ಫಲಾನಿ ತು । ಯೋಜ್ಯಾನಿ ಶಯನೇ ವಿಪ್ರ ದೇವದೇವಸ್ಯ ಕಥ್ಯತಾಮ್ । । ೧೪ ಕಿಂ ಚ ದಾನಂ ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ದಾತವ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ತು । ಭಕ್ತೈರ್ನರೈರ್ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶಕ್ತಿತಃ । । ೧೫ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಯಾನಿ ತತ್ರ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಲೇ ಸನ್ತಿ ಫಲಾನಿ ತು। ಮಧುರಾಣಿ ಸುತೀವ್ರಾಣಿ ನ ಚಾಪಿ ಕಟುಕಾನಿ ತು । । ೧೬ ದಾತವ್ಯಾನಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ಶಯನೇ ನೃಪ । ಮಧುರಾಣಿ ಪ್ರದತ್ತಾನಿ ನರೋ ವಲ್ಲಭತಾಂ ಯಜೇತ್ । । ೧೭ ಯೋಷಿಚ್ಚ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಭರ್ತುರ್ವಲ್ಲಭತಾಮಿಯಾತ್ । ತಸ್ಮಾತ್ಕಟುಕತೀವ್ರಾಣಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ । । ೧೮ ಖರ್ಜೂರಮಾತುಲಿಙ್ಗಾನಿ ಶ್ವೇತೇನ ಶಿರಸಾ ಸಹ । ಫಲಾನಿ ಶಯನೇ ರಾಜನ್ಯಜ್ಞಭಾಗಹರಸ್ಯ ತು । । ೧೯ ದೇಯಾನಿ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ಮುಞ್ಜಕೇಶಿನೇ । ಏತಾನ್ಯೇವ ತು ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಗಾಙ್ಗೇಯಸಹಿತಾನಿ ತು । । 1.20.೨೦ ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರದೇಯಾನಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಚ ಭಾರತ । ವಾಸೋದಾನಂ ತಥಾ ಧಾನ್ಯಫಲದಾನಸಮನ್ವಿತಮ್ । । ಗಾಙ್ಗೇಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಧಾನ್ಯದಾನಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । । ೨೧ ಏವಂ ಕರೋತಿ ಯಃ ಸಮ್ಯಙ್ನರೋ ಮಾಸಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ತತೋ ಜನ್ಮತ್ರಯಂ ವೀರ ಗೃಹಭಙ್ಗೋ ನ ಜಾಯತೇ । । ೨೨ ಅಶೂನ್ಯಶಯನಶ್ಚಾಸೌ ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಸಾಧನಃ । ಭವತ್ಯವ್ಯಾಹತೈಶ್ವರ್ಯಃ ಪುರುಷೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೨೩ ೧ನಾರೀ ಚ ರಾಜನ್ಧರ್ಮಜ್ಞಾ ವ್ರತಮೇತದ್ಯಥಾವಿಧಿ । ಯಾ ಕರೋತಿ ನ ಸಾ ಶೋಚ್ಯಾ ಬನ್ಧುವರ್ಗಸ್ಯ ಜಾಯತೇ । । ೨೪ ವೈಧವ್ಯಂ ದುರ್ಭಗತ್ವಂ ಚ ಭರ್ತೃತ್ಯಾಗಂ ಚ ಸತ್ತಮ । ನಾಪ್ನೋತಿ ಜನ್ಮ ತ್ರಿಯತಮೇತಚ್ಚೀರ್ತ್ವಾ೨ ಮಹಾವ್ರತಮ್ । । ೨೫ ಅದತ್ತ್ವಾ ಕಟುಕಾನೀಹ ಫಲಾನಿ ಕುರುನನ್ದನ । ಖರ್ಜೂರಮಾತುಲಿಙ್ಗಾನಿ ಬೃಹತ್ಫಲಶಿರಾಂಸಿ ಚ । । ೨೬ ದತ್ತ್ವಾ ದ್ವಿಜೇಭ್ಯೋ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಮಧುರಾಣಿ ಪರಾಣಿ ಚ । ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ಯತ್ತೇನ ದೇಯಾನಿ ಮಧುರಾಣಿ ಚ । । ೨೭ ಇತ್ಯೇಷಾ ಕಥಿತಾ ಕೃಷ್ಣದ್ವಿತೀಯಾ ತಿಥಿರುತ್ತಮಾ । ಯಾಮುಪೋಷ್ಯ ನರೋ ರಾಜನ್ನೃದ್ಧಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ತಥಾ ವ್ರಜೇತ್ । । ೨೮ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಭವತಾ ಕಥಿತೇಯಂ ವೈ ದ್ವಿತೀಯಾ ತಿಥಿರುತ್ತಮಾ । ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ ಕಥಮಸ್ಯಾಂ ಜನಾರ್ದನಃ । । ೨೯ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯಃ ಫಲಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಕಥಿತಃ ಪದ್ಮಯಾ ಸಹ । ತದತ್ರ ಕೌತುಕಂ ಮಹ್ಯಂ ಸುಮಹಜ್ಜಾಯತೇ ದ್ವಿಜ । । 1.20.೩೦ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಏವಮೇತನ್ನ ಸನ್ದೇಹೋ ತಥಾ ವದಸಿ ಭಾರತ । ಅಶ್ವಿನೋರ್ವೈ ತಿಥಿರಿಯಂ ಕಿಂ ತು ವಾಕ್ಯಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೩೧ ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ ದತ್ತಾ ೧ವಿಷ್ಣೋರಮಿತತೇಜಸಃ । ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಕುರು ಶಾರ್ದೂಲ ಪ್ರೀತಯೇ ಮುಞ್ಜಕೇಶಿನಃ । । ೩೨ ತಾವೇವ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಪೂಜ್ಯೇತೇಽತ್ರ ಮಹೀಪತೇ । ನಾಸತ್ಯೌ ಭಗವಾನ್ವಿಷ್ಣುರ್ದತ್ತಶ್ಚ ಶ್ರೀರ್ವಿಭಾವ್ಯತೇ । । ೩೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ದ್ವಿತೀಯಾಕಲ್ಪಸಮಾಪ್ತೌ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: ದ್ವಿತೀಯೆಯ ಫಲಸಂಜ್ಞಿತಾ ತಿಥಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸು; ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವರು ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಸದಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ, ವಿಧವೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವರು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸುಮಂತು ಹೇಳಿದರು: ಭಾರತ, 'ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ' ಎಂಬ ದ್ವಿತೀಯೆಯ ತಿಥಿಯನ್ನು ಕೇಳು; ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ ಮಹಿಳೆ ಎಂದಿಗೂ ವಿಧವೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದ ಪತ್ನಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ಪತಿ ಕೃಷ್ಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಶಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಈ ತಿಥಿಯು ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ದ್ವಿತೀಯೆಯಂದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಜಗತ್ಪತಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು: 'ಶ್ರೀವತ್ಸಧಾರಿ ದೇವಾ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು ನನಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಡು, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮವನ್ನು ನನಗೆ ನೀಡು. ನನ್ನ ಹಸುಗಳು, ಜನರು, ಜಾಮಾತೃಗಳು—allಾ ಸುಖವಾಗಿರಲಿ. ದೇವಾ, ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವಂತಾಗಬಾರದು; ನಿನ್ನ ಶಯನ ಯಾವಾಗಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಖಾಲಿಯಾಗಿರದು, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಶಯನವೂ ಖಾಲಿಯಾಗದಿರಲಿ.' ಹೀಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಹಾರೈಕೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ರಾತ್ರಿ ಹವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ದ್ವಿತೀಯೆಯಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಈ ದಿನ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದವುಗಳು ಯಾವುವು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸುಮಂತು ಹೇಳಿದರು: ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಸಿಹಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು; ಅವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯ ಪ್ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕಹಿ ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ರುಚಿಯ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಖರ್ಜೂರ, ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣು, ಬಿಳಿ ತಲೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು. ಈ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಉತ್ತಮ. ದ್ವಿತೀಯೆಯಂದು ಬಟ್ಟೆ, ಧಾನ್ಯ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ, ಮೂರು ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಭಂಗವಾಗದು. ಅಶೂನ್ಯಶಯನ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವರು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯೂ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಅವಳು ಎಂದಿಗೂ ವಿಧವೆಯಾಗದು. ಕಹಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡದೆ, ಸಿಹಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ರೀತಿ ಕೃಷ್ಣದ್ವಿತೀಯೆಯ ತಿಥಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವರು ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಂತಾನ, ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವರು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
ಭರ್ತ್ತಾರಂ ನಿಯತಾ ನಿತ್ಯಂ ಸದಾರ್ಚನಪರಾಯಣಾ । । ೧೭ ಇಹ ಚೋತ್ಸೃಜ್ಯ ದೇಹಂ ಸ್ವಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹರಿಪುರೇ ಪ್ರಿಯಮ್ । ಆಕ್ಷಿಪ್ಯ ಯಮದೂತೇಭ್ಯಃ ಸಹ ಭರ್ತ್ರಾ ರಮೇದ್ದಿವಿ । । ೧೮ ವರ್ಷಕೋಟಿಂ ದಶಗುಣಾಂ ರಮಿತ್ವಾ ಸಾ ಇಹಾಗತಾ । ಭರ್ತ್ರಾ ಸಹೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಲಭತೇ ಫಲಮೀಪ್ಸಿತಮ್ । । ೧೯ ಇನ್ದ್ರಾಣ್ಯಾಪಿ ವ್ರತಮಿದಂ ಪುತ್ರಾರ್ಥಿನ್ಯಾ ನರಾಧಿಪ । ಲಬ್ಧಃ ಪುತ್ರೋ ವ್ರತಸ್ಯಾನ್ತೇ ಜಯನ್ತೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ । । 1.21.೨೦ ಅರುನ್ಧತ್ಯಾ ತಥಾ ಚೀರ್ಣಂ ವಶಿಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿ ಕಾಮತಃ । ದೃಶ್ಯತೇ ದಿವಿ ಚಾದ್ಯಾಪಿ ವಶಿಷ್ಠಸ್ಯ ಸಮೀಪತಃ । । ೨೧ ರೋಹಿಣ್ಯಾ ಲವಣತ್ಯಾಗಾತ್ಸಪನ್ನೀಗಣಮರ್ದನಮ್ । ಲಬ್ಧಂ ದೇವ್ಯಾಃ ಪ್ರಸಾದೇನ ಸೌಭಾಗ್ಯಮಚಲಂ ದಿವಿ । । ೨೨ ಇತ್ಯೇಷಾ ತಿಥಿರಿತ್ಯೇವ ತೃತೀಯಾ ಲೋಕಪೂಜಿತಾ । ಸದಾ ವಿಶೇಷತಃ ಪುಣ್ಯಾ ವೈಶಾಖೇ ಮಾಸಿ ಯಾ ಭವೇತ್ । । ೨೩ ಪುಣ್ಯಾ ಭಾದ್ರಪದೇ ಮಾಸಿ ಮಾಘೇಪ್ಯೇವಂ ನ ಸಂಶಯಃ । ಮಾಘೇ ಭಾದ್ರಪದೇ ಚಾಪಿ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಧನ್ಯಾ೧ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । । ೨೪ ಸಾಧಾರಣೀ ತು ವೈಶಾಖೇ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಭಾರತ । ಮಾಘಮಾಸೇ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ಗುಡಸ್ಯ ಲವಣಸ್ಯ ಚ । । ದಾನಂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಂ ರಾಜನ್ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ೨ ಚ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ । । ೨೫ ಗುಡೇನ ತುಷ್ಯತೇ ದತ್ತೋ ಲವಣೇನ ತು ವಿಶ್ವಭೂಃ । ಗುಡಪೂಪಾಸ್ತು ದಾತವ್ಯಾ ಮಾಸಿ ಭಾದ್ರಪದೇ ತಥಾ । । ೨೬ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ತು ಮಾಘಸ್ಯ ವಾಮದೇವಸ್ಯ ಪ್ರೀತಯೇ । ವಾರಿದಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಸ್ಯಾನ್ಮೋದಕಾನಾಂ ಚ ಭಾರತ । । ೨೭ ವೈಶಾಖೇ ಮಾಸಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ತೃತೀಯಾ ಚನ್ದನಸ್ಯ ಚ । ವಾರಿಣಾ ತುಷ್ಯತೇ ವೇಧಾ ಮೋದಕೈರ್ಭೀಮ ಏವ ಹಿ । । ದಾನಾತ್ತು ಚನ್ದನಸ್ಯೇಹ ಕಞ್ಜಜೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೨೮ ಯಾತ್ವೇಷಾ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ವೈಶಾಖೇ ಮಾಸಿ ವೈ ತಿಥಿಃ । ತೃತೀಯಾ ಸಾಽಕ್ಷಯಾ ಲೋಕೇ ಗೀರ್ವಾಣೈರಭಿನನ್ದಿತಾ । । ೨೯ ಆಗತೇಯಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಭೂರಿ ಚನ್ದ್ರಂ ವಸುವ್ರತಾ । ಕಲಧೌತಂ ತಥಾನ್ನಂ ಚ ಘೃತಂ ಚಾಪಿ ವಿಶೇಷತಃ । । ಯದ್ಯದ್ದತ್ತಂ ತ್ವಕ್ಷಯಂ ಸ್ಯಾತ್ತೇನೇಯಮಕ್ಷಯಾ ಸ್ಮೃತಾ । । 1.21.೩೦ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೀಯತೇ ದಾನಂ ಸ್ವಲ್ಪಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಬಹು । ತತ್ಸರ್ವಮಕ್ಷಯಂ ಸ್ಯಾದ್ವೈ ತೇನೇಯಮಕ್ಷಯಾ ಸ್ಮೃತಾ । । ೩೧ ಯೋಽಸ್ಯಾಂ ದದಾತಿ ಕರಕನ್ವಾರಿಬೀಜಸಮನ್ವಿತಾನ್ । ಸ ಯಾತಿ ಪುರುಷೋ ವೀರ ಲೋಕಂ ವೈ ಹೇಮಮಾಲಿನಃ । । ೩೨ ಇತ್ಯೇಷಾ ಕಥಿತಾ ವೀರ ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿರುತ್ತಮಾ । ಯಾಮುಪೋಷ್ಯ ನರೋ ರಾಜನ್ನೃದ್ಧಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಶ್ರಿಯಂ ಭಜೇತ್ । । ೩೩ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ತೃತೀಯಾಕಲ್ಪವಿಧಿವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಚತುರ್ಥೀತಿಥಿವ್ರತಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ತು ಸದಾ ರಾಜನ್ನಿರಾಹಾರವ್ರತಾನ್ವಿತಃ । ದತ್ತ್ವಾ ತಿಲಾನ್ನಂ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಸ್ವಯಂ ಭುಂಕ್ತೇ ತಿಲೌದನಮ್ । । ೧ ವರ್ಷದ್ವಯೇ ಸಮಾಪ್ತಿರ್ಹಿ ವ್ರತಸ್ಯ ತು ಯದಾ ಭವೇತ್ । ವಿನಾಯಕಸ್ತಸ್ಯ ತುಷ್ಟೋ ದದಾತಿ ಫಲಮೀಹಿತಮ್
ಸುಮಂತುರು ಹೀಗೆಂದನು: ರಾಜನೇ, ಚತುರ್ಥಿ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಉಪವಾಸವಿರಬೇಕು. ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಎಳ್ಳಿನ ಅನ್ನವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು, ನಂತರ ತಾನೇ ಎಳ್ಳಿನ ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು.
೨ ಯಾತಿ ಭಾಗ್ಯನಿವಾಸಂ ಹಿ ಕ್ರೀಡತೇ ವಿಭವೈಃ ಸಹ । ಇಹ ಚಾಗತ್ಯ ಪುಣ್ಯಾನ್ತೇ ದಿವ್ಯೋ ದಿವ್ಯವಪುರ್ಯಶಾಃ । । ೩ ಮತಿಮಾನ್ಧೃತಿಮಾನ್ವಾಗ್ಮೀ ಭಾಗ್ಯವಾನ್ಕಾಮಕಾರವಾನ್
ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ, ವಿನಾಯಕನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಇಚ್ಛಿತ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಅಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಸಾಧ್ಯೇಹ ಕ್ಷಣಾದೇವ ಮಹಾನ್ತ್ಯಪಿ । । ೪ ಹನ್ತ್ಯಶ್ವರಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಷಲೀಪುತ್ರಸಹಾಯವಾನ್ । ರಾಜಾ ಭವತಿ ದೀರ್ಘಾಯುಃ ಸಪ್ತಜನ್ಮಾನ್ಯಸೌ ನೃಪ । । ಏತದ್ದದಾತಿ ಸನ್ತುಷ್ಟೋ ವಿಘ್ನಹನ್ತಾ೪ ವಿನಾಯಕಃ । । ೫ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ವಿಘ್ನಃ ಕಸ್ಯ ಕೃತಸ್ತೇನ ಯೇನ ವಿಘ್ನವಿನಾಯಕಃ । ಏತದ್ವದಸ್ವ ವಿಘ್ನೇಶ ವಿಘ್ನಕಾರಣಮದ್ಯ ಮೇ । । ೬ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಕೌಮಾರೇ ಲಕ್ಷಣೇ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚ ಸುಕೃತೇ ಕೃತೇ । ವಿಘ್ನಂ ಚಕಾರ ವಿಘ್ನೇಶೋ ಗಾಙ್ಗೇಯಸ್ಯ ವಿನಾಯಕಃ । । ೭ ತಂ ತು ವಿಘ್ನಂ ವಿದಿತ್ವಾಸೌ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯೋ ರುಷಾನ್ವಿತಃ । ಉತ್ಕೃಷ್ಯ ದನ್ತಂ ತಸ್ಯಾಸ್ಯಾದ್ಧನ್ತುಂ ತಂ ಚ ಸಮುದ್ಯತಃ । । ೮ ನಿವಾರ್ಯಾಪೃಚ್ಛದ್ದೇವೇಶೋ ರೋಷಃ ಕಾರ್ಯಃ ಕುತಸ್ತ್ವಯಾ । ತಂ ಚಾಚಖ್ಯೌ ಸ ಪಿತ್ರೇ ವೈ ಕೃತಂ ಪೂರುಷಲಕ್ಷಣಮ್ । । ತತ್ರ ವಿಘ್ನಕೃತೇ ಮಹ್ಯಂ ಯೋಷಿತಾ ನ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । । ೯ ಅಥೋವಾಚ ಮಹಾದೇವಃ ಪ್ರಹಸನ್ತ್ಸ್ವಸುತಂ ಕಿಲ । ಮಮ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪುತ್ರ ಪಶ್ಯಸೇ ತ್ವಂ ವದಸ್ವ ಮೇ । । 1.22.೧೦ ಸ ಚೋವಾಚ ಕರೇ ತುಭ್ಯಂ ಕಪಾಲಂ ದ್ವಿಜಲಕ್ಷಿತಮ್ । ಅವಿಚಾರೇಣ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ಕಪಾಲೀ ತೇನ ಚೋಚ್ಯತೇ । । ಸ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾದಾಯ ಸಮುದ್ರೇ ಪ್ರಾಕ್ಷಿಪದ್ರುಷಾ । । ೧೧ ಅಥ ದೇವಸಮಾಜೇ ವೈ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮರುದ್ರಯೋಃ । ಅಹಂ ಜ್ಯಾಯಾನಹಂ ಜ್ಯಾಯಾನ್ವಿವಾದೋಽಭೂತ್ತಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ । । ತವ ಸಂಭೂತ್ಯಭಿಜ್ಞೋಽಸ್ತಿ ಮಾಂ ತು ವೇದ ನ ಕಶ್ಚನ । । ೧೨ ಏವಂ ಶಿವೇಽತಿ ಬ್ರುವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಞ್ಚಮಂ ಶಿರಃ । ಮುಕ್ತಾಟ್ಟಹಾಸಂ ಪ್ರೋವಾಚ ತ್ವಾಮಹಂ ವೇದಿತಾ ಭವ । । ೧೩ ಏವಂ ಬ್ರುವನ್ತು ರುದ್ರೇಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಹಯಶಿರೋ ಮಹತ್ । ನಖಾಗ್ರೇಣ ನಿಕೃತ್ತಂ ಚ ತಸ್ಯೈವ ಚ ಕರೇ ಸ್ಥಿತಮ್ । । ೧೪ ಕರಸ್ಥೇನೈವ ತೇನಾಸಾವಾಗಚ್ಛದ್ಯತ್ರ ವೈ ಹರಿಃ । ತಪಸ್ತೇಪೇ ತದಾ ಮೇರೌ ತತ್ರಾಸೌ ಭಗವಾನ್ವಶೀ । । ೧೫ ಕೃತ್ತೇ ಹಯಶಿರೇ ತಸ್ಮಿನ್ಸ್ಥಾನಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಣಃ । ರೋಷಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪುರುಷಃ ಶ್ವೇತಕುಣ್ಡಲೀ । । ೧೬ ಕವಚೀ ಸಶಿರಸ್ಕಶ್ಚ ಸಶರಃ ಸಶರಾಸನಃ । ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯವಪುಃ ಸ್ರಗ್ವೀ ಕಿಂ ಕರೋಮಿ ಸ ಚಾಬ್ರವೀತ್ । । ೧೭ ಅಥೋವಾಚ ರುಷಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಹನ್ಯತಾಂ ಸ ಸುದುರ್ಮತಿಃ । ಸ ತು ಮಾರ್ಗೇಣ ರುದ್ರಸ್ಯ ಆಗಚ್ಛದ್ರೋಷತೋ ದ್ರುತಮ್ । । ೧೮ ರುದ್ರೋಽಪಿ ವಿಷ್ಣುತೇಜೋಭಿಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಸ ತ್ವಧಿಷ್ಠಿತಃ । ಸ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತದಾಪಶ್ಯತ್ತಪನ್ತಂ ಚೋತ್ತಮಂ ತಪಃ । । ಹರೋ ನಾರಾಯಣಂ ದೇವಂ ವೈಕುಣ್ಠಮಪರಾಜಿತಮ್ । । ೧೯ ಹರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಥ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿಚಿನ್ತ್ಯ ಚ । ಉವಾಚ ಶೂಲಿನಂ ದೇವೋ ಭಿನ್ಧಿ ಶೂಲೇನ ಮೇ ಭುಜಮ್ । । 1.22.೨೦ ಸ ಬಿಭೇದ ಮಹಾತೇಜಾ ಭುಜಂ ಶೂಲೇನ ತಂ ಹರಃ । । ೨೧ ಶೂಲಭೇದಾದಸೃಕ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಜಗಾಮಾವೃತ್ಯ ರೋದಸೀ । ವಿನಿವೃತ್ಯ ತತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಪಾಲೇ ನಿಪಪಾತ ಹ । । ೨೨ ಅಸೃಕ್ಕಪಾಲೇ ಪತಿತಂ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾ ವ್ಯವರ್ದ್ಧಯತ್ । ಯದಾ ಹಿ ವಿನಿವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ದೇವಸ್ಯ ರುಧಿರಂ ಪ್ರತಿ । । ೨೩ ತದಾ ತು ವ್ಯಸೃಜತ್ತೋಯಂ ಸ ಕೃತ್ವಾ ವಾರುಣೀಂ ತನುಮ್ । ತೋಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತೇಽಸೃಗ್ಭೂತೇ ಕಪಾಲೇ ಯತ್ರ ತಚ್ಛಿರಃ । । ೨೪ ಕಪಾಲೇ ತು ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾ ರುದ್ರೋಽಸೌ ರುಧಿರೇಽಸೃಜತ್ । ಆಮುಕ್ತಕವಚಂ ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಕುಣ್ಡಲಿನಂ ನರಮ್ । । ೨೫ ಅಥೋವಾಚ ಭವಂ ದೇವಂ ಕಿಂ ಕರೋಮೀತಿ ಮಾನದ । ಅಸಾವಪಿ ಸಸರ್ಜಾಥ ಶ್ವೇತಕುಣ್ಡಲಿನಂ ನರಮ್ । । ೨೬ ತಾವುಭೌ ಸಮಯುಧ್ಯೇತಾಂ ಧನುಷ್ಪ್ರವರಧಾರಿಣೌ । ಯಥಾ ರಾಜನ್ಬಲೀಯಾಂಸೌ ಕುಜಕೇತೂ ಯುಗಾತ್ಯಯೇ । । ೨೭ ತಯೋಸ್ತು ಯುಧ್ಯತೋರೇವಂ ಸಂವರ್ತಶ್ಚಾಧಿಕೋ ಗತಃ । ನ ಚಾದೃಶ್ಯತ ವಿಜಯ ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ತದಾ ತಯೋಃ । । ೨೮ ಅಥಾನ್ತರಿಕ್ಷೇ ತೌ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಾಗುವಾಚಾಶರೀರಿಣೀ । ಅವತಾರೋಽಥ ಭವಿತಾ ಯುವಯೋರ್ಹಿ ಮಯಾ ಸಹ । । ೨೯ ಭಾರಾಪನೋದಃ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯರ್ಥೇ ಸುರೈಃ ಸಹ । ತದಾಶ್ಚರ್ಯೋ ಹಿ ಭವಿತಾ ದೇವಕಾರ್ಯಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ । । 1.22.೩೦ ಭೂಲೋಕಭಾವಂ ನಿರ್ಧೂಯ ಭೂಯೋ ಗನ್ತಾ ಸುರಾಲಯಮ್ । ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ವೈಕುಣ್ಠೋ ದದಾವೇಕಂ ರವೇಸ್ತದಾ । । ೩೧ ಶ್ವೇತಕುಣ್ಡಲಿನಂ ದೃಪ್ತಂ೧ ತಂ ಜಗ್ರಾಹ ರವಿರ್ಮುದಾ । ಇನ್ದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ತತಃ ಪಶ್ಚಾದ್ರಕ್ತಕುಣ್ಡಲಿನಂ ದದೌ ।।೩೨ ಜಗ್ರಾಹ ಚ ಮುದಾ ಯುಕ್ತ ಇನ್ದ್ರಃ ಸ್ವಂ ಚ ಪುರಂ ಯಯೌ । ಗತೌ ರವೀನ್ದ್ರೌ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ಪುರುಷೌ ಕ್ರೋಧಸಮ್ಭವೌ ।।೩ ೩ ಅಥೋವಾಚ ತದಾ ರುದ್ರಂ ದೇವಃ ಕಮಲಸಂಸ್ಥಿತಃ । ಗಚ್ಛ ತ್ವಮಪಿ ಕಾಪಾಲೇ ಕಪಾಲವ್ರತಚರ್ಯಯಾ ೩೪ ಯೇ ಚ ವ್ರತಂ ತ್ವದೀಯಂ ವೈ ಧಾರಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ । ನ ತೇಷಾಂ ದುರ್ಲಭಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭವಿತೇಹ ಪರತ್ರ ಚ ।।೩೫ ಏವಂ ಸಂಲಪ್ಯ ಬಹುಶಃ ಸುಮುಖಂ ಪ್ರತಿನನ್ದ್ಯ ಚ । ಆಹೂಯ ಚ ಸಮುದ್ರಂ ಸ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚಾವಿಚಾರಯನ್ ।।೩೬ ಕುರುಷ್ವಾಭರಣಂ೨ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಯದ್ವಿಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯೇನ ಯತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತದ್ವದಸ್ವಾವಿಚಾರಯನ್ ।। ೩೭ ಸ ಚಾಹ ಮಮ ನಾಮ್ನೇದಂ ಭವೇತ್ಪುರುಷಲಕ್ಷಣಮ್ । ದೇವೇನ ತತ್ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮೇವಮೇತದ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ।।೩೮ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯೇನ ಯತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತದ್ವದಸ್ವಾವಿಚಾರಯನ್ ।।೩೯ ಪ್ರಯಚ್ಛಾಸ್ಯ ವಿಷಾಣಂ ವೈ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಂ ಯತ್ತ್ವಯಾಽಧುನಾ । ಅವಶ್ಯಮೇವ ತದ್ಭೂತಂ ಭವಿತವ್ಯಂ ತು ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।।1.22.೪೦ ಋತೇ ವಿನಾಯಕಂ ತದ್ವೈ ದೈವಯೋಗಾನ್ನ ಕಾಮತಃ । ಗೃಹಾಣ ಏತತ್ಸಾಮುದ್ರಂ ಯತ್ತ್ವಯಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ ।।೪೧ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಸಾಮುದ್ರಮಿತಿ ವಿಶ್ರುತಮ । ಇಮಂ ಚ ಸವಿಷಾಣಂ ವೈ ಕುರು ದೇವವಿನಾಯಕಮ ।।೪೨ ಅಥೋವಾಚ ಚ ದೇವೇಶಂ ಬಾಹುಲೇಯಃ ಸಮತ್ಸರಮ್ । ವಿಷಾಣಂ ದದ್ಮಿ ಚಾಸ್ಯಾಹಂ ತವ ವಾಕ್ಯಾನ್ನ ಸಂಶಯಃ । । ೪೩ ಯದಾ ತ್ವಯಂ ವಿಷಾಣಂ ಚ ಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ವಿಚರಿಷ್ಯತಿ । ತದಾ ವಿಷಾಣಮುಕ್ತಃ ಸನ್ಭಸ್ಮ ಐತಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ । । ೪೪ ಏವಮಸ್ತ್ವಿತಿ ತಂ ಚೋಕ್ತ್ವಾ ವಿಷಾಣಂ ತತ್ಕರೇ ದದೌ । ವಿನಾಯಕಸ್ಯ ದೇವೇಶಃ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಮತೇ ಸ್ಥಿತಃ । । ೪೫ ಸವಿಷಾಣಕರೋಽದ್ಯಾಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ ಪ್ರತಿಮಾ ನೃಪ । ಭೀಮಸೂನೋರ್ಮಹಾಬಾಹೋರ್ವಿಘ್ನಂ ಕರ್ತ್ತುಂ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ೪೬ ಏತದ್ರಹಸ್ಯಂ ದೇವಾನಾಂ ಮಯಾ ತೇ ಸಮುದಾಹೃತಮ್ । ಯತ್ರ ದೇವೋ ನ ವೈ ವೇದ ದೇವಾನಾಂ ಭುವಿ ದುರ್ಲಭಮ್ । । ೪೭ ಮಯಾ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ತವ ಗುಹ್ಯಮೇತದುದಾಹೃತಮ್ । ಕಥಿತಂ ತಿಥಿಸಂಯೋಗೇ ವಿನಾಯಕಕಥಾಮೃತಮ್ । । ೪೮ ಯ ಇದಂ ಶ್ರಾವಯೇದ್ವಿದ್ವಾನ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ವೇದಪಾರಗಾನ್ । ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಂಶ್ಚ ಸ್ವವೃತ್ತಿಸ್ಥಾನ್ವಿಟ್ಶೂದ್ರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾನ್ವಿತಾನ್ । । ೪೯ ನ ತಸ್ಯ ದುರ್ಲಭಂ ಕಿಞ್ಚಿದಿಹ ಚಾಮುತ್ರ ವಿದ್ಯತೇ । ನ ಚ ದುರ್ಗತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಚ ಯಾತಿ ಪರಾಭವಮ್ । । 1.22.೫೦ ನಿರ್ವಿಘ್ನಂ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ ಸಾಧಯೇನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಋದ್ಧಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಶ್ರಿಯಂ ಚಾಪಿ ವಿನ್ದೇತ ಭರತೋತ್ತಮ । । ೫೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪವರ್ಣನಂ ನಾಮ ದ್ವಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ವಿಘ್ನ-ವಿನಾಯಕಕಥಾವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಕೇನಾಯಂ ಭೀಮಜೋ ವಿಪ್ರ ಪ್ರಮಥಾಧಿಪತಿಃ ಕೃತಃ । ಭರ್ತೃತ್ವೇ ಚಾಪಿ ವಿಘ್ನಾನಾಮಧಿಕಾರೀ ಕಥಂ ಬಭೌ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸಾಧು ಪೃಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಯದಯಂ ವಿಘ್ನಕಾರಕಃ । ಯೈರ್ವಾಪಿ ವಿಘ್ನಕರಣೈರ್ನಿರ್ಯುಕ್ತೋಽಪಿ ವಿನಾಯಕಃ । । ತತ್ತೇ ವಚ್ಮಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶೃಣುಷ್ವೈಕಮನಾಧುನಾ । । ೨ ಆದ್ಯೇ ಕೃತಯುಗೇ ವೀರ ಪ್ರಜಾಸರ್ಗಮವಾಪ ಹ । ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ವಿನಾ ವಿಘ್ನೇನ ಭಾರತ । । ೩ ಅಗತಕ್ಲೇಶಾಂ ಪ್ರಜಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಗರ್ವಿತಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಶೋ ನೃಪ । ಬಹುಶಶ್ಚಿನ್ತಯಿತ್ಯಾ ತು ಇದಂ ಕರ್ಮ ಮಹೀಪತೇ । । ೪ ವಿನಾಯಕಃ ಸಮೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ವಿನಿಯೋಜಿತಃ । ಗಣಾನಾಂ ಚಾಧಿಪತ್ಯೇ ಚ ಭೀಮಃ ಕಞ್ಜಜಸಾತ್ತ್ವತೈಃ । । ತತೋಪಸೃಷ್ಟೋ ಯಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೫ ಸ್ವಪ್ನೇವಗಾಹತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲಂ ಮುಣ್ಡಾಂಶ್ಚ ಪಶ್ಯತಿ । ಕಾಷಾಯವಾಸಸಶ್ಚೈವ ಕ್ರವ್ಯಾದಾಂಶ್ಚಾಧಿರೋಹತಿ । । ೬ ಅನ್ತ್ಯಜೈರ್ಗರ್ದಭೈರುಷ್ಟ್ರೈಃ ಸಹೈಕತ್ರಾವತಿಷ್ಠತೇ । ವ್ರಜಮಾನಸ್ತಥಾತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇಽನುಗತಂ ಪರೈಃ । । ೭ ವಿಮನಾ ವಿಫಲಾರಮ್ಭಃ ಸಂಸೀದತ್ಯನಿಮಿತ್ತತಃ । ಕರಟಾರೂಢಮಾತ್ಮಾನಮಮ್ಭಸೋನ್ತರಗಂ ತಥಾ । । ೮ ಪತ್ತಿಭಿಶ್ಚಾವೃತಂ ಯಾನ್ತಂ ಸಙ್ಗಮನಾನ್ತಿಕಂ ನೃಪ । ಪಶ್ಯತೇ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೯ ಚಿತ್ತಂ ಚ ವಿಕೃತಾಕಾರಂ ಕರವೀರವಿಭೂಷಿತಮ್ । ತೇನೋಪಸೃಷ್ಟೋ ಲಭತೇ ನ ರಾಜ್ಯಂ ಪೌರ್ವಸಂಭವಮ್ । । 1.23.೧೦ ಕುಮಾರೀ ನ ಚ ಭರ್ತಾರಮಪತ್ಯಂ ಗರ್ಭಿಣೀ ತಥಾ । ಆಚಾರ್ಯತ್ವಂ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಶ್ಚ ಶಿಷ್ಯಾಶ್ಚಾಧ್ಯಯನಂ ತಥಾ । । ವಣಿಗ್ಲಾಭಂ ಚ ನಾಪ್ನೋತಿ ಕೃಷಿಂ ಚೈವ ಕೃಷೀವಲಃ । । ೧೧ ಸ್ನಪನಂ ತಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪುಣ್ಯೇಽಹನಿ ' ಮಹೀಪತೇ । ಗೌರಸರ್ಷಪಕಲ್ಕೇನ ಸಾಜ್ಯೇನೋತ್ಸಾದಿತೇನ ತು । । ೧೨ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ತು ವಾಸರೇ ಧಿಷಣಸ್ಯ ಚ । ತಿಷ್ಯೇ ಚ ವೀರನಕ್ಷತ್ರೇ ತಸ್ಯೈವ ಪುರತೋ ನೃಪ । । ೧೩ ಸರ್ವೌಷಧೈಃ ಸರ್ವಗನ್ಧೈರ್ವಿಲಿಪ್ತಶಿರಸಸ್ತಥಾ । ಭದ್ರಾಸನೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚ್ಯ ದ್ವಿಜಾಞ್ಛುಭಾನ್ । । ೧೪ ವ್ಯೋಮಕೇಶಂ ತು ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ಪಾರ್ವತೀಂ ಭೀಮಜಂ ತಥಾ । ಕೃಷ್ಣಂ ಸಪಿತರಂ ತಾತ ಪವಮಾನಂ ಸಿತಂ ತಥಾ । । ೧೫ ಧಿಷಣಂ ಚೇನ್ದುಪುತ್ರಂ ಚ ಕೋಣಂ ಕೇತುಂ ಚ ೩ ಭಾರತ । ವಿಧುನ್ತುದಂ ಬಾಹುಲೇಯಂ ನನ್ದಕಸ್ಯ ಚ ಧಾರಿಣಮ್ । । ೧೬ ಅಶ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ಗಜಸ್ಥಾನಾದ್ವಲ್ಮೀಕಾತ್ಸಙ್ಗಮಾದ್ಹ್ರದಾತ್ । ಮೃತ್ತಿಕಾಂ ರೋಚನಾಂ ಗನ್ಧಾನ್ಗುಗ್ಗುಲಂ ಚಾಪ್ಸು ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್ । । ೧೭ ಯದಾಹೃತಂ ಹ್ಯೇಕವರ್ಣೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಕಲಶೈರ್ಹ್ರದಾತ್ । ಚರ್ಮಣ್ಯಾನಡುಹೇ ರಕ್ತೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ಭದ್ರಾಸನಂ ತಥಾ । । ೧೮ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಶತಧಾರಮೃಷಿಭಿಃ ೧ ಪಾವನಂ ಕೃತಮ್ । ತೇನ ತ್ವಾಮಭಿಷಿಞ್ಚಾಮಿ ಪಾವಮಾನ್ಯಃ ಪುನನ್ತು ತೇ । । ೧೯ ಭಗಂ ತೇ ವರುಣೋ ರಾಜಾ ಭಗಂ ಸೂರ್ಯೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಭಗಮಿನ್ದ್ರಶ್ಚ ವಾಯುಶ್ಚ ಭಗಂ ಸಪ್ತರ್ಷಯೋ ದದುಃ । । 1.23.೨೦ ಯತ್ತೇ ಕೇಶೇಷು ದೌರ್ಭಾಗ್ಯಂ ಸೀಮನ್ತೇ ಯಚ್ಚ ಮೂರ್ಧನಿ । ಲಲಾಟೇ ಕರ್ಣಯೋರಕ್ಷ್ಣೋರಾಪಸ್ತದ್ ಘ್ನನ್ತು ತೇ ಸದಾ । । ೨೧ ಸ್ನಾತಸ್ಯ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೈಲಂ ಸುವೇಣೌದುಮ್ಬರೇಣ ತು । ಜುಹುಯಾನ್ಮೂರ್ಧನಿ ಕುಶಾನ್ಸವ್ಯೇನ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ತು । । ೨೨ ಮಿತಶ್ಚ ಸಮ್ಮಿತಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಚ ಶಾಲಕಂಟಕಃ । ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡೋ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠಾಸ್ತೇಽಗ್ನಯಃ ಸ್ವಾಹಾಸಮನ್ವಿತಾಃ । । ೨೩ ನಾಮಭಿರ್ಬಲಿಮನ್ತ್ರೈಶ್ಚ ನಮಸ್ಕಾರಸಮನ್ವಿತೈಃ । ದದ್ಯಾಚ್ಚತುಷ್ಪಥೇ ಶೂರ್ಪೇ ಕುಶಾನಾಸ್ತೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ । । ೨೪ ಕೃತಾಕೃತಾಂಸ್ತಣ್ಡುಲಾಂಶ್ಚ ಪಲಲೌದನಮೇವ ಚ । ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ಪಕ್ವಾಂಸ್ತಥೈವಾಮಾನ್ಮಾಂಸಮೇತಾವದೇವ ತು । । ೨೫ ಪುಷ್ಪಂ ಚಿತ್ರಂ ಸಗನ್ಧಂ ಚ ಸುರಾಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧಾಮಪಿ । ಮೂಲಕಂ ಪೂರಿಕಾಃ ಪೂಪಾಂಸ್ತಥೈವೋಣ್ಡೇರಿಕಾಸ್ರಜಮ್ । । ದಧಿಪಾಯಸಮನ್ನಂ ಚ ಗುಡವೇಷ್ಟಾನ್ಸಮೋದಕಾನ್ । । ೨೬ ವಿನಾಯಕಸ್ಯ ಜನನೀಮುಪತಿಷ್ಠೇತ್ತತೋಽಮ್ಬಿಕಾಮ್ । ದೂರ್ವಾಸರ್ಷಪಪುಷ್ಪಾಣಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪುಷ್ಪಾಞ್ಜಲಿತ್ರಯಮ್ । । ೨೭ ರೂಪಂ ದೇಹಿ ಯಶೋ ದೇಹಿ ಭಗಂ ಭಗವತಿ ದೇಹಿ ಮೇ । ಪುತ್ರಾನ್ದೇಹಿ ಧನಂ ದೇಹಿ ಸರ್ವಾನ್ಕಾಮಾಂಶ್ಚ ದೇಹಿ ಮೇ । । ಅಚಲಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೇ ದೇಹಿ ಧರಾಯಾಂ ಖ್ಯಾತಿಮೇವ ಚ । । ೨೮ ತತಃ ಶುಕ್ಲಾಮ್ಬರಧರಃ ಶುಕ್ಲಮಾಲ್ಯಾನುಲೇಪನಃ । ಭೋಜಯೇದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ದದ್ಯಾದ್ವಸ್ತ್ರಯುಗ್ಮಂ ಗುರೋರಪಿ । । ೨೯ ಏವಂ ವಿನಾಯಕಂ ಪೂಜ್ಯ ಗ್ರಹಾಂಶ್ಚೈವ ವಿಧಾನತಃ । ಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಮಾಪ್ನೋತಿ ಶ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯನುತ್ತಮಾಮ್ । । 1.23.೩೦ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ಸದಾ ಪೂಜಾಂ ತಿಲಕಂ ಸ್ವಾಮಿನಸ್ತಥಾ । ವಿನಾಯಕಪತೇಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೩೧ ಇತಿ ಶ್ರೀ ಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಗತಾ ಮಧ್ಯಂ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾಃ ಸ ಜೀವೇಚ್ಛರದಃ ಶತಮ್ । । ೩೯ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಯಾರ ಪ್ರದೆಶಿನಿ ಬೆರಳು ಮಧ್ಯಮ ಬೆರಳನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೋ, ಅವನು ನೂರು ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ.
೯ ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ರಾಜನ್ಪೂಜಯನ್ತೋ ಗುರುಂ ನೃಪ । ಗುಡಲವಣಘೃತೈರ್ವೀರ ಸದಾ ಸ್ಯುರ್ಭಾಗ್ಯಸಂಯುತಾಃ
ರಾಜನೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಗುರುವನ್ನು ಬೆಲ್ಲ, ಉಪ್ಪು, ತುಪ್ಪದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಸದಾ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.
ತೃತೀಯಾತಿಥಿವ್ರತಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ ಸುಮನ್ತರುವಾಚ ಪತಿವ್ರತಾ ಪತಿಪ್ರಾಣಾ ಪತಿಶುಶ್ರೂಷಣೇ ರತಾ । ಏವಂವಿಧಾಪಿ ಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಶುಚಿಃ ಸಂಶೋಭನಾ ಸತೀ । । ೧ ಸೋಪವಾಸಾ ತೃತೀಯಾಂ ತು ಲವಣಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ । ಸಾ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಚ ವೈ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವ್ರತಮಾಮರಣಾನ್ತಿಕಮ್ । । ೨ ಗೌರೀ ದದಾತಿ ಸನ್ತುಷ್ಟಾ ರೂಪಂ ಸೌಭಾಗ್ಯಮೇವ ಚ । ಲಾವಣ್ಯಂ ಲಲಿತಂ ಹೃದ್ಯಂ ಶ್ಲಾಘ್ಯಂ ಪುಂಸಾಂ ಮನೋರಮಮ್ । । ೩ ಪುಂಸೋ ಮನೋರಮಾ ನಾರೀ ಭರ್ತ್ತಾ ನಾರ್ಯಾ ಮನೋರಮಃ । ಗೌರೀವ್ರತೇನ ಭವತಿ ರಾಜಁಲ್ಲವಣವರ್ಜನಾತ್ । । ೪ ಇದಂ ವ್ರತಂ ಪ್ರತಿ ವಿಭೋ ಧರ್ಮರಾಜಸ್ಯ ಶೃಣ್ವತಃ । ಉಮಯಾ ಚ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ತನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ । । ೫ ಮಯಾ ವ್ರತಮಿದಂ ಸೃಷ್ಟಂ ಸೌಭಾಗ್ಯಕರಣಂ ನೃಣಾಮ್ । ಮರ್ತ್ಯೇ ತು ನಿಯತಾ ನಾರೀ ವ್ರತಮೇತಚ್ಚರಿಷ್ಯತಿ । । ಸಹ ಭರ್ತ್ರಾ ಸ ಮೋದೇತ ಯಥಾ ಭರ್ತಾ ಹರೋ ಮಮ । । ೬ ಯಾ ಚ ಕನ್ಯಾ ನ ಭರ್ತಾರಂ ವಿನ್ದತೇ ಶೋಭನಾ ಸತೀ । ಸಾ ತ್ವಿದಂ ವ್ರತಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಭವೇದಕ್ಷಾರಭೋಜನಾ । । ಮಚ್ಚಿತ್ತಾ ಮನ್ಮನಾಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮದ್ಭಕ್ತಾ ಮತ್ಪರಿಗ್ರಹಾ । । ೭ ಗೌರೀಂ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಸೌವರ್ಣೀಂ ಗನ್ಧಾಲಙ್ಕಾರಭೂಷಿತಾಮ್ । ವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕಾರಸಂವೀತಾಂ ಪುಷ್ಪಮಣ್ಡಲಮಣ್ಡಿತಾಮ್ । । ೮ ಲವಣಂ ಗುಡಂ ಘೃತಂ ತೈಲಂ ದೇವ್ಯೈ ಶಕ್ತ್ಯಾ ನಿವೇದಯೇತ್ । ೧ ಕಟುಖಣ್ಡಂ ಜೀರಕಂ ಚ ಪತ್ರಶಾಕಂ ಚ ಭಾರತ । । ೯ ಗುಡಘೃಷ್ಟಾಂಸ್ತಥಾಪೂಪಾನ್ಖಡವೇಷ್ಟಾಂಸ್ತಥಾ ನೃಪ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ವ್ರತಸಮ್ಪನ್ನೇ ಪ್ರದದ್ಯಾತ್ಸುಬಹುಶ್ರುತೇ । । 1.21.೧೦ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಸದಾ ದೇಯಾ ಯಥಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಹಿರಣ್ಮಯೀ । ಧನಹೀನೇ ತು ಭಕ್ತ್ಯಾ೨ ಚ ಮಧುವೃಕ್ಷಮಯೀ ನೃಪ । । ೧೧ ಅರ್ಚ್ಯಾ ನಿತ್ಯಂ ಸಂನಿಧಾನಾತ್ತತ್ರ ಗೌರೀ ನ ಸಂಶಯಃ । ಅಕ್ಷಾರಲವಣಂ ರಾತ್ರೌ ಭುಂಕ್ತೇ ಚೈವ ಸುವಾಗ್ಯತಾ । । ೧೨ ಗೌರೀ ಸನ್ನಿಹಿತಾ ನಿತ್ಯಂ ಭೂಮೌ ಪ್ರಸ್ತರಶಾಯಿನೀ
ಸುಮಂತು ಹೇಳಿದರು: ಪತಿವ್ರತೆ, ಪತಿಗೆ ಪ್ರಾಣವಾದ, ಪತಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣವಂತ ಮಹಿಳೆ, ತೃತೀಯೆಯಂದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಉಪ್ಪನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಅವಳು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಜೀವಮಾನದವರೆಗೆ ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಗೌರಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರೂಪ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಲಾವಣ್ಯ, ಮನೋರಮವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಪತಿಯು ಪತ್ನಿಗೆ, ಪತ್ನಿ ಪತಿಗೆ ಮನೋರಮರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಗೌರಿವ್ರತದಿಂದ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಇದು ಸಾಧ್ಯ. ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಉಮಾದೇವಿಯು ವಿವರಿಸಿದ್ದಳು. ನಾನು ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಸೌಭಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಯುವತಿಯೂ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಉಪ್ಪಿಲ್ಲದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಗೌರಿಯನ್ನು ಬಂಗಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸುಗಂಧ, ಅಲಂಕಾರ, ಹೂವಿನಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಉಪ್ಪು, ಬೆಲ್ಲ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಕಹಿ, ಜೀರಿಗೆ, ಸೊಪ್ಪು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ದೇವಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಬೆಲ್ಲ-ತುಪ್ಪದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಅಪೂಪಗಳನ್ನು, ವ್ರತಸಂಪನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುದ್ಧ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಬಂಗಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬಡವರಿಗೆ ಮರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ರಾತ್ರಿ ಉಪ್ಪಿಲ್ಲದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಸೌಭಾಗ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಗೌರಿ ಸದಾ ನೆರೆದಿರುವಳು.
ಏವಂ ನಿಯಮಯುಕ್ತಸ್ಯ೪ ದೇವ್ಯಾ ಯತ್ಸಮುದಾಹೃತಮ್ । । ೧೩ ತಚ್ಛೃಣುಷ್ವ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಥ್ಯಮಾನಂ ಮಹಾಫಲಮ್ । ಭರ್ತಾರಂ ತು ಲಭೇತ್ಕನ್ಯಾ ಯಂ ವಾಚ್ಛತಿ ಮನೋಽನುಗಮ್ । । ೧೪ ಸುಚಿರಂ ಸಹ ವೈ ಭರ್ತ್ರಾ ಕ್ರೀಡಯಿತ್ವಾ೫ ಇಹೈವ ಸಾ । ಸನ್ತತಿಂ ಚ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಸಹ ತೇನೈವ ಗಚ್ಛತಿ । । ೧೫ ಹೇಲಿಲೋಕಂ ಚನ್ದ್ರಲೋಕಂ ಲೋಕಂ ಚಿತ್ರಶಿಖಣ್ಡಿನಃ । ಗತ್ವಾ ಯಾತಿ ಸದೋ ರಾಜನ್ವಾಮದೇವಸ್ಯ ಭಾರತ । । ೧೬ ವಿಧವಾ ತು ಯದಾ ರಾಜನ್ದೇವ್ಯಾ ವ್ರತಪರಾಯಣಾ
ಈ ರೀತಿ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರ ಬಗ್ಗೆ ದೇವಿಯವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಇದು ಮಹಾ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಹುಡುಗಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಗಂಡನಾಗಿ ಬೇಕೆಂದು ಆಶಿಸುತ್ತಾಳೋ, ಅವಳಿಗೆ ಅವನೇ ಗಂಡನಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಗಂಡನ ಜೊತೆ ಬಹುಕಾಲ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಆ ಗಂಡನ ಜೊತೆಗೂಡೇ ಇಹಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೇಲಿಲೋಕ, ಚಂದ್ರಲೋಕ, ಚಿತ್ರಶಿಖಂಡಿಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ವಾಮದೇವನ ಸನ್ನಿಧಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನೇ, ವಿಧವೆಯಾದರೂ ದೇವಿಯ ವ್ರತವನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಿದರೆ...
ಯುವತಿಯು ತನ್ನ ಹೃದಯವು ಇಚ್ಛಿಸುವವನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಆಟವಾಡಿ ಆನಂದಿಸಿದ ನಂತರ, ಅವಳ ಸಂತಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅವನು ಜೊತೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾಳೆ.
ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಕೂಡ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಸಾದ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ನೆರವೇರುತ್ತವೆ. ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಮಕ್ಕಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಏಳು ಜನ್ಮಗಳ ಕಾಲ ರಾಜನಾಗಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ವಿಘ್ನಹರನಾದ ವಿನಾಯಕನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
ವಿಘ್ನ-ವಿನಾಯಕನ ಕಥೆ: ಶತಾನಿಕನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು—ವಿಪ್ರನೇ, ಭೀಮಜನು ಪ್ರಮಥಗಣಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಯಾರು ಮಾಡಿದರು? ಅವನು ವಿಘ್ನಗಳನು ಅಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ನಾಯಕನಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದನು?
ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ನರಾಣಾಂ ಯೋಷಿತಾಂ ಚೈವ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಮಹಾಮತೇ । ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಯಾನಿ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ವ್ಯೋಮಕೇಶಸ್ಯ ಸೂನುನಾ । । ೧ ಕ್ರುದ್ಧೇನ ಯಾನಿ ಕ್ಷಿಪ್ತಾನಿ ಈಶ್ವರೇಣ ಮಹೋದಧೌ । ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ವಚನಾದ್ ಭೂಯಃ ಸಮುದ್ರೇಣಾರ್ಪಿತಾನಿ ವೈ । । ೨ ಅರ್ಪಿತಾನಿ ತತಸ್ತಸ್ಯ ತೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಾನಿ ವೈ ಕಥನ್ । ಬಾಹುಲೇಯೇನ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ತಾನಿ ಮೇ ವದ ಸುವ್ರತ । । ೩ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಯಥಾ ಗುಹೇನ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವೈ । ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ತಥಾ ತೇ ಕಥಯಾಮಿ ವೈ । । ೪ ಶಕ್ತಿಪಾತಾದ್ಧತೇ ಕ್ರೌಞ್ಚೇ ವ್ಯೋಮಕೇಶಸ್ಯ ಸೂನುನಾ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ತುಷ್ಟೋಽಬ್ರವೀದೇನಂ ವರಂ ವರಯ ಮೇಽನಘ । । ೫ ಅಸಾವಪಿ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ವಿಭುಮ್ । ಪಿತಾಮಹಂ ಬಭಾಷೇದಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ವಿಭೋ । । ೬ ನರಾಣಾಂ ಯುವತೀನಾಂ ಚ ಕೌತುಕಂ ಪರಮಂ ಮಮ । ಯನ್ಮಯೋಕ್ತಂ ಪುರಾ ದೇವ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಲವಣಾರ್ಣವೇ । । ೭ ಮತ್ಪಿತ್ರಾ ದೇವದೇವೇಶ ಸಕ್ರೋಧೇನ ಪುರಾ ತಥಾ । ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಚ ವಿಸ್ಮೃತಂ ಭೂಯಸ್ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಹ್ಯಶೇಷತಃ । । ೮ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಸಾಧು ಪೃಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ದೇವೇಶ ಭೀಮಸ್ಯಾನನ್ದವರ್ಧನ । ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ತ್ವಂ ಪುರುಷಾಣಾಮಶೇಷತಃ । । ಅಧಮೋತ್ತಮಮಧ್ಯಾನಿ ಯಾನಿ ಪ್ರಾಪ ಪಯೋನಿಧಿಃ । । ೯ ಶಿವೇಽಹನಿ ಸುನಕ್ಷತ್ರೇ ಗ್ರಹೇ ಸೌಮ್ಯೇ ಶುಭೇ ರವೌ । ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಮಙ್ಗಲೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಪರೀಕ್ಷೇತ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । 1.24.೧೦ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಹತಿಂ ಛಾಯಾಂ ಗತಿಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಲಕ್ಷಣಮ್ । ದನ್ತಕೇಶನಖಶ್ಮಶ್ರು ಏತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । ೧೧ ಪೂರ್ವಮಾಯುಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಪಶ್ಚಾಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾದಿಶೇತ್ । ಕ್ಷೀಣೇ ಹ್ಯಾಯುಷಿ ಮರ್ತ್ಯಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ । । ೧೨ ಜಘನ್ಯೋ ನವತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮಧ್ಯಮಸ್ತು ಶತಾಡ್ಗುಲಃ । ಅಷ್ಟೋತ್ತರಶತಂ ಯಸ್ಯ ಉತ್ತಮಂ ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ । । ೧೩ ಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸಮುದ್ರೇಣ ಶುಭಾಶುಭಮ್ । ಯನ್ಮೇ ಪುರಾ ದೇವವರ ಮಯಾ ವೈ ಕಥಿತಂ ತವ । । ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದೇಹಾವಯವಲಕ್ಷಣಮ್ । । ೧೪ ಪಾದೈಃ ಸಮಾಂಸಕೈಃ ೨ ಸ್ನಿಗ್ಧೈ ರಕ್ತಂ ಸೌಮ್ಯೈಃ ಸುಶೋಭನೈಃ । ಉನ್ನತೈಃ ಸ್ವೇದರಹಿತೈಃ ಶಿರಾಹೀನೈಶ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಃ । । ೧೫ ಯಸ್ಯ ಪಾದತಲೇ ರೇಖಾ ಸಾಂಕುಶೇವ ಪ್ರಕಾಶತೇ । ಸತತಂ ಹಿ ಸುಖಂ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೧೬ ಅಸ್ವೇದನೌ ಮೃದುತಲೌ ಕಮಲೋದರಸನ್ನಿಭೌ । ಶ್ಲಿಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೀ ೧ ತಾಮ್ರನಖೌ ಸುಪಾರ್ಷ್ಣೀ ವ್ಯೋಮಕೇಶಜ । । ೧೭ ಉಷ್ಣೌ ಶಿರಾವಿರಹಿತೌ ಗೂಢಗುಲ್ಫೌ ಚ ಭೀಮಜ । ಕೂರ್ಮೋನ್ನತೌ ಚ ಚರಣೌ ಪ್ರಖ್ಯಾತೌ ಪಾರ್ಥಿವಸ್ಯ ತು । ೧೮ ಶೂರ್ಪಾಕೃತೀ ಮಹಾಬಾಹೋ ರೂಕ್ಷೌ ಶ್ವೇತನಖೌ ತಥಾ । ವಕ್ರೌ ಶಿರಾಸನ್ತತೌ ಚ ಸಂಶುಷ್ಕೌ ವಿರಲಾಙ್ಗುಲೀ । । ೧೯ ದಾರಿದ್ರ್ಯದುಃಖದೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಚರಣೌ ಭೀಮನನ್ದನ । ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನೌ ದೇವಶಾರ್ದೂಲ ೩ ಪಕ್ವಮೃತ್ಸದೃಶೌ ಪದೌ । । 1.24.೨೦ ಪೀತಾವಗಮ್ಯಾನಿರತೌ ಕೃಷ್ಣೌ ಪಾನರತೌ ಸದಾ । ಅಭಕ್ಷ್ಯಭಕ್ಷಣೇ ಶ್ವೇತೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಸೇನಾಧಿಪೋತ್ತಮ । । ೨೧ ಅಙ್ಗುಷ್ಠೌ ಪೃಥುಲೌ ಯೇಷಾಂ ತೇ ನರಾ ಭಾಗ್ಯವರ್ಜಿತಾಃ । ಕ್ಲಿಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಕೃತಾಙ್ಗುಷ್ಠಾಸ್ತೇ ನರಾಃ ಪಾದಗಾಮಿನಃ । । ೨೨ ಚಿಪಿಟೈರ್ವಿಕೃತೈರ್ಭಗ್ನೈರಙ್ಗುಷ್ಠೈರತಿನಿನ್ದಿತಾಃ । ವಕ್ರೈರ್ಭಗ್ನೈಸ್ತಥಾ ಹ್ರಸ್ವೈರಙ್ಗುಷ್ಠೈಃ ಕ್ಲೇಶಭಾಗಿನಃ । । ೨೩ ಶೂರ್ಪಾಕಾರೈಶ್ಚ ವಿಕೃತೈರ್ಭಗ್ನರ್ವಕ್ರೈಃ ಶಿರಾತತೈಃ । ಸಸ್ವೇದೈಃ ಪಾಣ್ಡುರೂಕ್ಷೈಶ್ಚ ಚರಣೈರತಿನಿನ್ದಿತಾಃ । । ೨೪ ಯಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶಿನೀ ದೀರ್ಘಾ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಂ ಯಾ ಅತಿಕ್ರಮೇತ್ । ಸ್ತ್ರೀಭೋಗಂ ಲಭತೇ ನಿತ್ಯಂ ಪುರುಷೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ಕನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ತು ದೀರ್ಘಾಯಾಂ ಸುವರ್ಣಸ್ಯ ತು ಭಾಗಿನಃ । । ೨೫ ಚಿಪಿಟಾ ವಿರಲಾಃ ಶುಷ್ಕಾ ಯಸ್ಯಾಙ್ಗುಲ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ ವೈ । ಸ ಭವೇದ್ದುಃಖಿತೋ ನಿತ್ಯಂ ಧನಹೀನಶ್ಚ ವೈ ೪ ಗುಹ । । ೨೬ ಶ್ವೇತೈರ್ನಖೈರ್ವಿರೂಕ್ಷೈಶ್ಚ ಪುರುಷಾ ದುಃಖಜೀವಿನಃ । ಕುಶೀಲಾಃ ಕುನಖೈರ್ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕಾಮಭೋಗವಿವರ್ಜಿತಾಃ । । ವಿಕೃತೈಃ ಸ್ಫುಟಿತೈರೂಕ್ಷೈರ್ನಖೈರ್ದಾರಿದ್ರ್ಯಭಾಗಿನಃ । । ೨೭ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಪುರುಷಾ ಹರಿತೈರ್ನಖೈಃ । ಬನ್ಧುಭಿಶ್ಚ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕುಲಕ್ಷಯಕರಾಶ್ಚ ತೇ । । ೨೮ ಇನ್ದ್ರಗೋಪಕಸಂಕಾಶೈರ್ನಖೈರ್ನೃಪತಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಶಙ್ಖಾವರ್ತಪ್ರತೀಕಾಶೈರ್ನಖೈರ್ಭವತಿ ಪಾರ್ಥಿವಃ । । ೨೯ ತಾಮ್ರೈರ್ನಖೈಸ್ತಥೈಶ್ವರ್ಯಂ ಧನ್ಯಾಃ ಪದ್ಮನಖಾ ನರಾಃ । ರಕ್ತೈರ್ನಖೈಸ್ತಥೈಶ್ವರ್ಯಂ ಪುಷ್ಪಿತೈಃ ಸುಭಗೋ ಭವೇತ್ । । ಸೂಕ್ಷ್ಮೈರುಪಚಿತೈಸ್ತಾಮ್ರೈರ್ನಖೈರ್ನೃಪತಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । 1.24.೩೦ ರೋಮಶಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ದುಃಖದಾರಿದ್ರ್ಯಭಾಗಿನಃ । ಬನ್ಧನಂ ಹ್ರಸ್ವಜಙ್ಘಾನಾಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಚೈವ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೩೧ ೧ಮೃಗಜಙ್ಘಾಶ್ಚ ರಾಜಾನೋ ಜಾಯನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ದೀರ್ಘಜಙ್ಘಾಃ ಸ್ಥೂಲಜಙ್ಘಾ ನಿತ್ಯಂ ಭಾಗ್ಯವಿವರ್ಜಿತಾಃ । । ೩೨ ಶೃಗಾಲಜಙ್ಘಾಃ ಪುರುಷಾ ನಿತ್ಯಂ ಭಾಗ್ಯವಿವರ್ಜಿತಾಃ । ಕಾಕಜಂಘಾ ನರಾ ಯೇ ತು ಭವೇಯುರ್ದುಃಖಭಾಗಿನಃ । । ೩೩ ೨ಪೀನಜಙ್ಘಾಸ್ತಥೈಶ್ವರ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ನ ಸಂಶಯಃ । ಸಿಂಹವ್ಯಾಘ್ರಸಮಾ ಜಙ್ಘಾ ಧನಿನಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೩೪ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಭವೇದ್ರೋಮ ಚೈಕೈಕಂ ರೋಮಕೂಪಕೇ । ಪಂಡಿತಶ್ರೋತ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ದ್ವೇದ್ವೇ ಜ್ಞೇಯೇ ಮಹಾಮತೇ । । ೩೫ ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತಥಾ ನಿಃಸ್ವಾ ಮಾನವಾ ದುಃಖಭಾಗಿನಃ । ಕೇಶಾಶ್ಚೈವ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿನ್ದಿತಾ ಪೂಜಿತಾಸ್ತಥಾ । । ೩೬ ನಿರ್ಮಾಂಸಜಾನುರ್ಮ್ರಿಯತೇ ಪ್ರವಾಸೇ ಶಿವನನ್ದನ
ಚತುರ್ಥಿ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವಿವರಣೆ: ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು — ಮಹಾಮತಿವಂತನೇ, ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ವ್ಯೋಮಕೇಶನ ಮಗನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಯಾವುವು ಎಂದು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು. ದೇವರು ಕೋಪದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಎಸೆದನು, ಮತ್ತೆ ಕೃಷ್ಣನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರನು ಮರಳಿ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಅವುಗಳು ಬಹುಳೇಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದೊರಕಿದವು ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳು, ಸುವ್ರತನೆ. ಸುಮಂತುನು ಹೇಳಿದನು — ರಾಜನೇ, ಗುಹನು ಹೆಣ್ಣು-ಗಂಡುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸಿದನೋ, ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಶಕ್ತಿಪಾತದಿಂದ ಕ್ರೌಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯೋಮಕೇಶನ ಮಗನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಂತೋಷದಿಂದ, 'ಏನು ವರವನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಕೇಳು' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಶಿರಸಾ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ, 'ಸ್ವಾಮಿ, ನನಗೆ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸು' ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಯುವತಿಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ; ನಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ದೇವಾ, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪ್ಪಿನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಸೆದಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ತಂದೆ ದೇವದೇವನು ಕೂಡ ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಅವು ಮರಳಿ ದೊರೆತವು, ಆದರೆ ಮರೆತುಹೋದವು. ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನನಗೆ ವಿವರಿಸು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ದೇವೇಶ, ಭೀಮನಂದನ, ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯ. ಈಗ ಪುರುಷರ ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದಿಂದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದವರೆಗೂ, ಸಮುದ್ರವು ಪಡೆದ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲಾ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಶುಭವಾದ ದಿನದಲ್ಲಿ, ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಶುಭ ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ, ಶುಭ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ, ಶುಭ ಸಂಕೇತಗಳಿದ್ದಾಗ, ಜ್ಞಾನಿಯು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅವನು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೇಹದ ಗಾತ್ರ, ಮಾಂಸ, ನೆರಳು, ನಡೆಯುವಿಕೆ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಹಲ್ಲು, ಕೂದಲು, ನಖ, ಗಡ್ಡೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ನಂತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಯುಷ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಆಯಸ್ಸು ಎಂಭತ್ತು ಅಂಗುಲಗಳು, ಮಧ್ಯಮವು ನೂರು ಅಂಗುಲಗಳು, ಉತ್ತಮ ಆಯಸ್ಸು ನೂರು ಎಂಟು ಅಂಗುಲಗಳು. ದೇಹದ ಗಾತ್ರದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು; ನಾನು ಹಿಂದೆ ದೇವರಿಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಈಗ ದೇಹದ ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಕಾಲುಗಳು ಸಮಮಾಂಸಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ, ಮೃದುವಾಗಿವೆ, ಕೆಂಪಾಗಿವೆ, ಶುಭವಾಗಿವೆ, ಎತ್ತಿರುವಂತಿವೆ, ಬೆವರು ಇಲ್ಲದಂತಿವೆ, ಶಿರೆಗಳು ಇಲ್ಲದಂತಿವೆ, ಅವನು ಭೂಮಿಪಾಲಕನು. ಯಾರ ಪಾದತಲದಲ್ಲಿ ಆಂಕುಶದಂತೆ ರೇಖೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅವನು ಸದಾ ಸುಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಬೆವರು ಇಲ್ಲದ, ಮೃದುವಾದ, ಕಮಲದೊಳಗಿನಂತೆ ಕಾಣುವ ಪಾದಗಳು, ಬೆರಳುಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ, ತಾಮ್ರನಖಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾದಗಳು, ಅವನು ವ್ಯೋಮಕೇಶನ ಮಗನು. ಬಿಸಿ, ಶಿರೆಗಳು ಇಲ್ಲದ, ಗುಪ್ತ ಗುಳ್ಫಗಳು, ಕೂರ್ಮದಂತೆ ಎತ್ತಿರುವ ಕಾಲುಗಳು, ಭೂಮಿಪಾಲಕನಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಶೂರ್ಪದಂತೆ, ಬಿಳಿ ನಖಗಳಿರುವ, ವಕ್ರವಾದ, ಶಿರೆಗಳು ಹರಡಿರುವ, ಒಣಗಿದ, ವಿರಳ ಬೆರಳುಗಳ ಕಾಲುಗಳು ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನನಿಗೆ ದೇವಶಾರ್ದೂಲ, ಹಸಿವಿನಂತೆ ಮಣ್ಣಿನಂತೆ ಕಾಣುವ ಕಾಲುಗಳು. ಹಳದಿ, ತಿಳಿಯದ, ಕಪ್ಪು, ಪಾನಪ್ರಿಯ, ಅಹಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವ, ಬಿಳಿ ಕಾಲುಗಳು ಸೇನಾಧಿಪತಿಗೆ. ಅಗಲವಾದ ಅಂಗುಷ್ಠವಿರುವವರು ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದವರು; ವಿಕೃತ ಅಂಗುಷ್ಠವಿರುವವರು ಪಾದಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವವರು. ಚಿಪ್ಪಿದ, ಮುರಿದ, ಹೀನವಾದ, ವಕ್ರ, ಮುರಿದ, ಚಿಕ್ಕ ಅಂಗುಷ್ಠವಿರುವವರು ದುಃಖಪಾಲು. ಶೂರ್ಪದಂತೆ, ವಿಕೃತ, ಮುರಿದ, ವಕ್ರ, ಶಿರೆಗಳು ಹರಡಿರುವ, ಬೆವರುಗಟ್ಟಿದ, ಬಿಳಿ, ಒಣಗಿದ ಕಾಲುಗಳು ಹೀನವಾದವು. ಯಾರ ಪ್ರದೆಶಿನಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ, ಅಂಗುಷ್ಠವನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ತ್ರೀಸಂಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕನಿಷ್ಠಾ ದೀರ್ಘವಾದರೆ, ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಚಿಪ್ಪಿದ, ವಿರಳ, ಒಣಗಿದ ಬೆರಳುಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಸದಾ ದುಃಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಧನಹೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಬಿಳಿ, ವಿಕೃತ, ಒಣಗಿದ ನಖಗಳಿರುವವರು ದುಃಖಜೀವಿಗಳು; ಕೆಟ್ಟ ನಖಗಳಿರುವವರು ಕಾಮಭೋಗವಿಲ್ಲದವರು. ವಿಕೃತ, ಬಿರುಕು ಬಿದ್ದ, ಒಣಗಿದ ನಖಗಳಿರುವವರು ದಾರಿದ್ರ್ಯಪಾಲು. ಹಸಿರು ನಖಗಳಿರುವವರು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಬಂಧುಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಕುಲ ನಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಗೋಪದಂತೆ ನಖಗಳಿರುವವರು ರಾಜರು; ಶಂಖದಂತೆ ನಖಗಳಿರುವವರು ಭೂಮಿಪಾಲಕರು. ತಾಮ್ರನಖಗಳಿರುವವರು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲದಂತೆ ನಖಗಳಿರುವವರು ಧನ್ಯರು. ಕೆಂಪು ನಖಗಳಿರುವವರು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪುಷ್ಪದಂತೆ ನಖಗಳಿರುವವರು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು. ಸಣ್ಣ, ತುಂಬಿದ, ತಾಮ್ರನಖಗಳಿರುವವರು ರಾಜರು. ಜಂಘೆಗಳು ರೋಮಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವರು ದುಃಖ ಮತ್ತು ದಾರಿದ್ರ್ಯಪಾಲು; ಹೃದಯದ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ಬಂಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ದೀರ್ಘ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೃಗದಂತೆ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ರಾಜರು; ದೀರ್ಘ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು, ದಪ್ಪ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದವರು. ಶೃಗಾಲದಂತೆ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ಸದಾ ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದವರು; ಕಾಗೆಯಂತೆ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ದುಃಖಪಾಲು. ಪೀಣ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಸಿಂಹ-ವ್ಯಾಘ್ರದಂತೆ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ಧನಿಕರು. ಭೂಮಿಪಾಲಕರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ರೋಮಕುಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೋಮವಿರುತ್ತದೆ; ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಎರಡು ಎರಡು ರೋಮಗಳು. ಮೂರು ಮೂರು ರೋಮಗಳಿರುವವರು ದುಃಖಪಾಲು. ಕೂದಲುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ ಹೀನವಾದವು, ಪೂಜಿತವಾದವು. ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಇದ್ದವರು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ.
೩೭ ಸೌಭಾಗ್ಯಮಲ್ಪೈ ಕಥಿತಂ ದಾರಿದ್ರ್ಯಂ ವಿಕಟೈಸ್ತಥಾ । ನಿಮ್ನೈಃ ಸ್ವಸ್ತ್ರೀಜಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಮಾಂಸೈ ರಾಜ್ಯಭಾಗಿನಃ । । ೩೮ ೪ಹಂಸಭಾಸಶುಕಾನಾಂ ಚ ತುಲ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ಗತಿರ್ಭವೇತ್ । ಸ ಭವೇತ್ಪಾರ್ಥಿವಃ ಪೂಜ್ಯಃ ಸಮುದ್ರವಚನಂ ಯಥಾ । । ೩೯ ಅನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಶಸ್ತಾನಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಚ ಶುಭಾ ಗತಿಃ । ವೃಷಸಿಂಹಗಜೇನ್ದ್ರಾಣಾಂ ೬ಗತಿರ್ಭೋಗವಿವರ್ಧಿನೀ । । 1.24.೪೦ ಜಲೋರ್ಮಿಸದೃಶೀ ಯಾ ಚ ಕಾಕೋಲೂಕಸಮಾ ಚ ಯಾ । ಗತಿರ್ದ್ರವ್ಯವಿಹೀನಾನಾಂ ದುಃಖಶೋಕಭಯಙ್ಕರಾ । । ೪೧ ಶ್ವಾನೋಷ್ಟ್ಮಹಿಷಾಣಾಂ ೧ಖರಸೂಕರಯೋಸ್ತಥಾ । ಗತಿರ್ಮೇಷಸಮಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ನರಾ ಭಾಗ್ಯವರ್ಜಿತಾಃ । । ೪೨ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಧ್ಯಾಯಃ
ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳಿರುವವರಿಗೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಕುಳಿದ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯವರಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸಮಮಾಂಸಯುಕ್ತ ಜಂಘೆಗಳಿರುವವರು ರಾಜ್ಯ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಂಸ, ಭಾಸ, ಶುಕಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವವರು ಭೂಮಿಪಾಲಕರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸಮುದ್ರನು ಹೇಳಿದಂತೆ. ಇತರ ಶುಭಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವವರಿಗೂ ಶುಭ ಫಲ; ವೃಷಭ, ಸಿಂಹ, ಗಜೇಂದ್ರರಂತೆ ನಡೆಯುವವರು ಭೋಗವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಜಲದ ಅಲೆಗಳಂತೆ, ಕಾಗೆ, ಗೂಬೆಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವವರು ಧನಹೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ದುಃಖ, ಶೋಕ, ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಯಿಗಳು, ಎಮ್ಮೆ, ಮಹಿಷ, ಕತ್ತೆ, ಹಂದಿ, ಮೇಷಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವವರು ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದವರು.
ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ನರೋ ವೈ ಪುತ್ರಮಾನ್ಭವೇತ್ । ವಾಮಾವರ್ತೇ ತಥಾ ಲಿಙ್ಗೇ ನರಃ ಕನ್ಯಾಂ ಪ್ರಸೂಯತೇ । । ೧ ಸ್ಥೂಲೈಃ ಶಿರಾಲೈರ್ವಿಷಮೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ದಾರಿದ್ರ್ಯಮಾದಿಶೇತ್ । ಋಜುಭಿರ್ವರ್ತುಲಾಕಾರೈಃ ಪುರುಷಾ ಪುತ್ರಭಾಗಿನಃ । । ೨ ನಿಮ್ನಪಾದೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಭೂಮಿಂ ಸ್ಪೃಶತಿ ಮೇಹನಃ । ದುಃಖಿತಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ಪುರುಷಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೩ ಭೂಮೌ ಪಾದೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಗುಲ್ಫೌ ಸ್ಪೃಶತಿ ಮೇಹನಃ । ಈಶ್ವರಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ಪ್ರಮದಾನಾಂ ಚ ವಲ್ಲಭಮ್
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ಯಾರು ಬಲಗಡೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿರುವ ಲಿಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಪುತ್ರರು ಜನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಡಗಡೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿರುವ ಲಿಂಗವಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣುಮಗು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ದಪ್ಪ, ಶಿರೆಗಳಿರುವ, ಅಸಮಾನವಾದ ಲಿಂಗವಿದ್ದವರಿಗೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ನೇರವಾದ, ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಲಿಂಗವಿದ್ದವರಿಗೆ ಪುತ್ರ ಭಾಗ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ಕುಳಿತಾಗ ಲಿಂಗವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೊಟ್ಟರೆ, ಅವನು ದುಃಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಕುಳಿತಾಗ ಗುಳ್ಫಗಳು ಲಿಂಗವನ್ನು ತೊಟ್ಟರೆ, ಅವನು ದೇವತೆ ಸಮಾನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಸಮಕುಕ್ಷಿರ್ಭವೇದ್ಭೋಗೀ ನಿಮ್ನಕುಕ್ಷಿರ್ಧನಾಪಹಃ । ಮಾಯಾವೀ ವಿಷಮಾ ೧ ಕುಕ್ಷಿಸ್ತಥಾ ಕುಹಕಕೃತ್ಸದಾ । । ೧ ರಾಜಾ ಸ್ಯಾನ್ನಿಮ್ನಕುಕ್ಷಿಸ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮೋ ಮಹಾಬಲಃ । ಸರ್ಪೋದರಾ ದರಿದ್ರಾಃ ಸ್ಯುರ್ಬಹುಭಕ್ಷಾಶ್ಚ ಸುವ್ರತ । । ೨ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಭಿರ್ಮಣ್ಡಲಾಭಿರುನ್ನತಾಭಿಶ್ಚ ನಾಭಿಭಿಃ । ಭವನ್ತಿ ಸುಖಿನೋ ವೀರಾ ಧನಧಾನ್ಯಸಮನ್ವಿತಾಃ । । ೩ ನಿಮ್ನಾಭಿರಥ ಸ್ವಲ್ಪಾಭಿಃ ಕ್ಲೇಶಭಾಜೋ ಭವನ್ತಿ ಹಿ । ವಲಿರ್ಮಧ್ಯಙ್ಗತಾ ವೀರಾ ವಿಷಮಾ ಚ ವಿಶೇಷತಃ । । ಧನಹಾನಿಂ ತಥಾ ಶೂಲಂ ನಿತ್ಯಂ ಜನಯತೇ ವಿಭೋ । । ೪ ವಾಮಾವಾರ್ತಾ ಸದಾ ಶಾನ್ತಿಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । ಕರೋತಿ ಮೇಧಾಂ ದಕ್ಷಿಣೇನ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾ ದಿವಸ್ಪತೇ । । ೫ ಪಾರ್ಶ್ವಾಯತಾ ದೀರ್ಘಮಾಯುರೈಶ್ವರ್ಯಮೂರ್ಧ್ವತಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಗವಾಢ್ಯತಾಮಧಸ್ತಾತ್ತು ಕರೋತೀತಿ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । । ೬ ಶತಪತ್ರಕರ್ಣಿಕಾಭಾ ನಾಭಿರ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಮತೇ । ಭೂಪತ್ವಂ ಕುರುತೇ ಸಾ ತು ಪುರುಷಸ್ಯ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೭ ಸಮೋದರೋ ಭವೇದ್ಭೋಗೀ ನಿಸ್ವಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಮೋದರಃ । ಸೂಕ್ಷ್ಮೋದರೋ ಭವೇದ್ವಾಗ್ಮೀ ಬಹುಸಮ್ಪತ್ಸಮನ್ವಿತಃ । । ೮ ಶಸ್ತ್ರೇಣಾನ್ತಂ ವ್ರಜೇದ್ವೀರ ಸ್ತ್ರೀಭೋಗಂ ಚಾಪ್ನುಯಾತ್ತಥಾ । ಆಚಾರ್ಯೋ ಬಹುಪುತ್ರಶ್ಚ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೯ ವಲಿಭಿರ್ದೇವಶಾರ್ದೂಲ ಇತ್ಯಾಹ ಸ ಪಯೋನಿಧಿಃ । ಅಗಮ್ಯಾಗಾಮಿನೋ ಜ್ಞೇಯಾ ವಿಷಮಾಭಿರ್ನ ಸಂಶಯಃ । । 1.26.೧೦ ಋಜುಭಿರ್ವಸುಭೋಗೀ ಸ್ಯಾತ್ಪರದಾರವಿನಿನ್ದಕಃ । ಮಾಂಸಲೈರ್ಮೃದುಭಿಃ ಪಾರ್ಶ್ವೈ ರಾಜಾ ಸ್ಯಾನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೧೧ ಅನೂರ್ಧ್ವಚಿಬುಕಾ ಯೇ ತು ಸುಭಗಾಸ್ತೇ ಭವನ್ತಿ ವೈ । ನಿರ್ಧನಾ ವಿಷಮೈರ್ದೀರ್ಘೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ಸುವೀರಜ । । ೧೨ ಪೀನೈಶ್ಚೋಪಚಿತೈರ್ನಿಮ್ನೈಃ ೧ ಸ್ಕನ್ಧೈರ್ಭೀಮಾಙ್ಗಸಮ್ಭವ । ರಾಜಾನಃ ಸುಖಿನಶ್ಚಾಪಿ ಭವನ್ತೀಹ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೧೩ ಸಮೋನ್ನತಂ ತು ಹೃದಯಂ ಸಮಂ ಚ ಪೃಥು ಚೈವ ಹಿ । ಅವೇಪನಂ ಮಾಂಸಲಂ ಚ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೧೪ ಖರರೋಮಚಿತಂ ವೀರಶಿರಾಲಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ । ಅಧನಾನಾಂ ಭವೇದೇವ ಹೃದಯಂ ಋಭವೋತ್ತಮ । । ಸಮವಕ್ಷಸೋಽರ್ಥಯುತಾಃ ಪೀನೈಃ ಶೂರಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಬುಧೈಃ । । ೧೫ ತನುಭಿರ್ದ್ರವ್ಯಹೀನಾಃ ಸ್ಯುರಸಮೈಶ್ಚಾಪ್ಯಕಿಞ್ಚನಾಃ । ವಧ್ಯನ್ತೇ ಚಾಪಿ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ । । ೧೬ ಹನುಭಿರ್ವಿಷಮೈರ್ವೀರ ಜನ್ಮಹೀನೋ ಭವೇನ್ನರಃ । ಯಸ್ಯೋನ್ನತೋ ಭವೇದ್ಧನುಃ ಸ ಭೋಗೀ ಸ್ಯಾನ್ನ ಸಂಶಯಃ । । ೧೭ ನಿರ್ಮಾಂಸೈರ್ವಿಷಮೈರ್ವೀರ ನಿಃಸ್ವೋ ನಿಮ್ನೈಃ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ । ಧನವಾಂಶ್ಚ ಭವೇತ್ಪೀನೈಃ ಸುಖಭೋಗಸಮನ್ವಿತಃ । । ವಿಷಮೈರರ್ಥಹೀನಃ ಸ್ಯಾದ್ದುಃಖಭಾಗೀ ಸದಾ ನರಃ । । ೧೮ ಚಿಪಿಟಗ್ರೀವಕೋ ದುಷ್ಟೋ ಮತೋ ಲೋಕೇ ಸ ವೈ ಗುಹ । ಶೂರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಹಿಷಗ್ರೀವೋ ಮೃಗಗ್ರೀವೋ ಭಯಾತುರಃ । । ೧೯ ಕಮ್ಬುಗ್ರೀವೋ ಭವೇದ್ರಾಜಾ ಲಮ್ಬಕಣ್ಠೋಽಗ್ರಲಕ್ಷಣಃ । ಹ್ರಸ್ವಗ್ರೀವಸ್ತು ಧನವಾನ್ಸುಸುಖೀ ಭೋಗವಾಂಸ್ತಥಾ । । 1.26.೨೦ ನಿಮಾಂಸೌ ರೋಮಶೌ ಭಗ್ನಾವಲ್ಪೌ ವಾಪಿ ವಿಶೇಷತಃ । ನಿರ್ಧನಸ್ಯೇದೃಶಾವಂಸೌ ಪ್ರಖ್ಯಾತೌ ವ್ಯೋಮಕೇಶಜ । । ೨೧ ಭವೇದರೋಮಶಂ ಪೃಷ್ಠಂ ಧನಿನಾಂ ಭೀಮಸಮ್ಭವ । ಸಲೋಮಶಂ ತಥಾ ವಕ್ರಂ ನಿರ್ಧನಾನಾಂ ಬಲಾಧಿಪ । । ೨೨ ಅಸ್ವೇದನಾವುನ್ನತೌ ಚ ತಥಾ ಪೀನೌ ಷಡಾನನ । ಸಮರೋಮಸುಗನ್ಧೌ ಚ ಕಕ್ಷೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಧನಾನ್ವಿತೌ । । ೨೩ ಅವ್ಯುಚ್ಛಿನ್ನೌ ತಥಾ ಶ್ಲಿಷ್ಟೌ ವಿಪುಲೌ ಚ ಸುರಾಧಿಪ । ಶೂರಾಣಾಮೀದೃಶಾವಂಸೌ ನಗಜಾನನ್ದವರ್ಧನ । । ೨೪ ಉದ್ವೃದ್ಧಬಾಹುಕೋ ಯಸ್ತು ವಧಬನ್ಧನಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । ದೀರ್ಘಬಾಹುರ್ಭವೇದ್ರಾಜಾ ಸಮುದ್ರವಚನಂ ಯಥಾ । । ೨೫ ಪ್ರಲಮ್ಬಬಾಹುರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನರಃ ಸರ್ವಗುಣಾನ್ವಿತಃ । ಹ್ರಸ್ವಬಾಹುರ್ಭವೇದ್ದಾಸಃ ಪರಪ್ರೇಷ್ಯಕರೋಽಪಿ ವಾ । । ೨೬ ವಾಮಾವರ್ತಭುಜಾ ಯೇ ತು ದೀರ್ಘಾಯತಭುಜಾಶ್ಚ ಯೇ । ಸಮ್ಪೂರ್ಣಬಾಹೂ ರಾಜಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ ಸ ಪಯೋನಿಧಿಃ । । ೨೭ ಗ್ರೀವಾ ಚ ೧ವರ್ತುಲಾಕಾರಾ ಕಮ್ಬುರೇಖಾಸಮಾವೃತಾ । ಸ ಭವೇತ್ಪಾರ್ಥಿವೋ ಭೂಮೌ ಸರ್ವದುಷ್ಟನಿಬರ್ಹಣಃ । । ೨೮ ದೀರ್ಘಗ್ರೀವಾ ಬಕಗ್ರೀವಾ ಶುಕಗ್ರೀವಾಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ । ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾಃ ಕರಿಗ್ರೀವಾಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ನಿರ್ಧನಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೨೯ ಇಭಾಙ್ಗಸದೃಶೌ೨ ವೃತ್ತೌ ಸಮೌ ಪೀನೌ ಚ ಸುವ್ರತ । ಆಜಾನುಲಮ್ಬಿನೌ ಬಾಹೂ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ನ ಸಂಶಯಃ । । 1.26.೩೦ ದರಿದ್ರಾಣಾಂ ಲೋಮಶೌ ಹ್ರಸ್ವೌ ಬಾಹೂ ಜ್ಞೇಯೌ ಸುರೋತ್ತಮ । ತಸ್ಕರಾಣಾಂ ಚ ವಿಷಮೌ ಸ್ಥೂಲೌ ಸೂಕ್ಷ್ಮೌ ಚ ಸುವ್ರತ । । ೩೧ ನಿಮ್ನಂ ಕರತಲಂ ಯಸ್ಯ ಪಿತೃವಿತ್ತಂ ನ ತಸ್ಯ ವೈ । ಭವೇದಾರ್ಭವಶಾರ್ದೂಲ ತಥಾ ಭೀರುಶ್ಚ ಮಾನವಃ । । ೩೨ ಸುವೃತ್ತತನುನಿಮ್ನೇನ ಧನವಾನ್ಕರತಲೇನ ತು । ಉತ್ತಾನಕರತಲೋ ದಾತಾ ಭವತೀತಿ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೩೩ ವಿಷಮಾ ಭವನ್ತಿ ವಿಷಮೈರ್ನಿಮ್ನಾಶ್ಚಾಪಿ ವಿಶೇಷತಃ । ಕರತಲೈರ್ದೇವಶಾರ್ದೂಲ ಲಾಕ್ಷಾಭೈರೀಶ್ವರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೩೪ ಅಗಮ್ಯಾಗಮನಂ ಪೀತೈ ರೂಕ್ಷೈರ್ನಿರ್ಧನತಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಅಪೇಯಪಾನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ನೀಲಕೃಷ್ಣೈಃ ಸದೈವ ಹಿ । । ೩೫ ನಿಮ್ನಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭವೇನ್ನೃಣಾಂ ರೇಖಾ ಕರತಲೇ ಗುಹ । ಧನಿನಾಂ ನ ದರಿದ್ರಾಣಾಮಿತ್ಯಾಹ ಸ ಪಯೋನಿಧಿಃ । । ೩೬ ವಿರಲಾಙ್ಗುಲಯೋ ಯೇ ತು ತೇ ದರಿದ್ರಾಃ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ಧನಿನಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಯೇ ಘನಾಙ್ಗುಲಯೋ ನರಾಃ । । ೩೭ ವದನಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಶೀಲಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ । ಶುಣ್ಡವಕ್ತ್ರಾ ನರಾ ಯೇ ತು ದುರ್ಭಗಾಸ್ತೇ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೩೮ ಹರಿವಕ್ತ್ರಾ ಜಿಹ್ಮವಕ್ತ್ರಾ ವಿಕೃತಾಸ್ಯಾಸ್ತಥಾ ನರಾಃ । ಭಗ್ನವತ್ರಾಃ ಕರಾಲಾಸ್ಯಾ ಸರ್ವೇ ತೇ ತಸ್ಕರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೩೯ ಸಮ್ಪೂರ್ಣವಕ್ತ್ರಾ ರಾಜಾನೋ ಗಜಸಿಂಹಾನನಾಸ್ತಥಾ । ಛಾಗವಾನರವಕ್ತ್ರಾಶ್ಚ ಧನಿನಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । । 1.26.೪೦ ಯಸ್ಯ ಗಣ್ಡೌ ಸುಸಮ್ಪೂರ್ಣೌ ಪದ್ಮಪತ್ರಸಮಪ್ರಭೌ । ಕೃಷಿಭಾಗೀ ಭವೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಬಹುವಿತ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ । । ೪೧ ಸಿಂಹವ್ಯಾಘ್ರಗಜೇನ್ದ್ರಾಣಾಂ ಕಪೋಲಃ ಸದೃಶೋ ಯದಿ । ಮಹಾಭೋಗೀ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸೇನಾಯಾಶ್ಚೈವ ನಾಯಕಃ । । ೪೨ ವದನಂ ತು ಸಮಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಸೌಮ್ಯಂ ಸಂವೃತಮೇವ ಹಿ । ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ವಿಪರೀತನ್ತು ದುಃಖದಮ್ । । ೪೩ ಮಹಾಮುಖಂ ತು ದೇವೇಶ ದುರ್ಭಗತ್ವಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ । ಸ್ತ್ರೀಮುಖಂ ಪುತ್ರನಾಶಾಯ ಮಣ್ಡಲಂ ಸುಖಿತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । । ೪೪ ದ್ರವ್ಯನಾಶಾಯ ವೈ ದೀರ್ಘಂ ಪಾಪದಂ ಭಯದಂ ತಥಾ । ಧೂರ್ತಾನಾಂ ಚತುರಸ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ಪುತ್ರಹಾನಿಕರಂ ಶೃಣು । । ೪೫ ನಿಮ್ನವಕ್ತ್ರಂ ಚ ದೇವೇನ್ದ್ರ ಪುತ್ರಹಾನಿಕರಂ ಭವೇತ್ । ಹ್ರಸ್ವಂ ಭತತಿ ಕೀನಾಶೇ ಪೂರ್ಣಕಾನ್ತಂ ಚ ಭೋಗಿನಾಮ್ । । ೪೬ ರಕ್ತಾಧರೋ ನರಪತಿರ್ಧನವಾನ್ಕಮಲಾಧರಃ । ಸ್ಥೂಲೋಷ್ಠಾ ಹನುಮೂಲಾಶ್ಚ ಶುಷ್ಕೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈಶ್ಚ ದುಃಖಿತಾಃ । ।೪೭ ಅಸ್ಫೋಟಿತಾಗ್ರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ನತಂ ಮೃದು ತಥಾ ಗುಹ । ಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ಚ ಸದಾ ಶಸ್ತಂ ಶ್ಮಶ್ರು ಭೂಮಿಪತೇರ್ಗುಹ । । ೪೮ ರಕ್ತೈಶ್ಚಾಲ್ಪೈಸ್ತಥಾ ರೂಕ್ಷೈಃ ಶ್ಮಶ್ರುಭಿರ್ಭೀಮನನ್ದನ । ನರಾಶ್ಚೌರಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ ಪರದಾರರತಾಸ್ತಥಾ । ।೪೯ ನಿರ್ಮಾಂಸೌ ಯಸ್ಯ ವೈ ಕರ್ಣೌ ಸಂಗ್ರಾಮಾನ್ನಾಶಮೃಚ್ಛತಿ
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಸಮಾನ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳವನು ಸುಖೋಪಭೋಗಿ, ಕುಳಿದ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ಧನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಸಮಾನ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ಮೋಸಗಾರನು, ಯಾವಾಗಲೂ ವಂಚನೆ ಮಾಡುವವನು. ಕುಳಿದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರಾಜನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸಾಮ್ರಾಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾವು ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ದರಿದ್ರನು, ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವವನು. ವಿಶಾಲವಾದ, ಉಬ್ಬಿದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವರು ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಕುಳಿದ ಅಥವಾ ಚಿಕ್ಕ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬಿದ ಅಥವಾ ಅಸಮಾನವಾದ ವಲಯಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅವು ಸದಾ ಧನಹಾನಿ ಮತ್ತು ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಎಡಗಡೆ ತಿರುಗಿದ ವಲಯಗಳು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಬಲಗಡೆ ತಿರುಗಿದರೆ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು ಅಗಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ಉದ್ದವಾದ ಆಯುಷ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಕೆಳಗಡೆ ಇದ್ದರೆ, ಗೋವುಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಾಭಿಯು ಶತಪತ್ರದ ಹೂವಿನಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಭೂಪಾಲಕನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಸಮಾನ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ಸುಖೋಪಭೋಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅಸಮಾನ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ದರಿದ್ರನು; ಸಣ್ಣ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ವಾಗ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದು, ಬಹುಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀಸಂಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಗುರು ಅಥವಾ ಬಹುಪುತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಲಯಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ದೇವತೆಗಳಂತೆ; ಅಸಮಾನವಾದ ವಲಯಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಅನಾಚಾರದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನು. ಸರಳವಾದ ವಲಯಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಧನೋಪಭೋಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವನು. ಮಾಂಸಲ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾದ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ; ಉದ್ದವಾದ ತುಟಿಯುಳ್ಳವರು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು; ಅಸಮಾನ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ತುಟಿಯುಳ್ಳವರು ದರಿದ್ರರು. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ ತುಂಬಿದ, ಬಲಿಷ್ಠ ಭುಜಗಳು ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ; ಸಮಾನ, ವಿಶಾಲ, ಮಾಂಸಲ ಹೃದಯವು ರಾಜನದು; ಕಠಿಣ, ರೋಮವಿರುವ, ಶಿರಾಸಂಪನ್ನ ಹೃದಯವು ದರಿದ್ರನದು. ಸಮಾನ ಎದೆ, ಪೀನ ಭುಜಗಳು ಶೂರನ ಲಕ್ಷಣ; ಸಣ್ಣ, ದುರ್ಬಲ ಎದೆ, ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದವರು ದರಿದ್ರರು; ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಅಸಮಾನ ಹನು, ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ ಹನು ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಕುಲಹೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಉಬ್ಬಿದ ಹನು ಇದ್ದರೆ, ಸುಖೋಪಭೋಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ, ಅಸಮಾನ ಹನು ಇದ್ದರೆ, ದರಿದ್ರನು; ಪೀನ ಹನು ಇದ್ದರೆ, ಧನಿಕನು, ಸುಖೋಪಭೋಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಸಮಾನ ಹನು ಇದ್ದರೆ, ಸದಾ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಿಪಿಟಾದ ಗರ್ದಭ, ದುಷ್ಟನು; ಮಹಿಷದ ಗರ್ದಭ ಶೂರನು; ಮೃಗದ ಗರ್ದಭ ಭಯಪಡುವವನು. ಕಂಬುಗರ್ದಭ ರಾಜನು; ಉದ್ದವಾದ ಗರ್ದಭ ಧನಿಕನು, ಸುಖೋಪಭೋಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ, ರೋಮವಿರುವ, ಮುರಿದ, ಚಿಕ್ಕ ವಂಶಗಳು ದರಿದ್ರನ ಲಕ್ಷಣ; ರೋಮವಿರುವ ಬೆನ್ನು ಧನಿಕನದು; ರೋಮವಿರುವ, ವಕ್ರ ಬೆನ್ನು ದರಿದ್ರನದು. ಬೆವರು ಬೀಳದ, ಉಬ್ಬಿದ, ಪೀನ, ರೋಮವಿಲ್ಲದ, ಸುಗಂಧದ ಕಕ್ಷಗಳು ಧನಿಕನದು. ಸಮಾನ, ಜೋಡಣೆಯಾದ, ವಿಶಾಲ ವಂಶಗಳು ಶೂರನ ಲಕ್ಷಣ. ಉಬ್ಬಿದ ಭುಜಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ; ದೀರ್ಘ ಭುಜಗಳು ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ; ದೀರ್ಘ, ಪೂರ್ತಿ ಭರಿತ ಭುಜಗಳು ರಾಜನದು; ಚಿಕ್ಕ ಭುಜಗಳು ದಾಸನದು. ಎಡಗಡೆ ತಿರುಗಿದ ಭುಜಗಳು, ದೀರ್ಘವಾದ ಭುಜಗಳು, ಪೂರ್ತಿ ಭರಿತ ಭುಜಗಳು ರಾಜನದು. ವೃತ್ತಾಕಾರದ, ಕಂಬು ರೇಖೆಯ ಗರ್ದಭ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವ ರಾಜನು. ದೀರ್ಘ, ಬಕ, ಶುಕ, ಉಷ್ಟ್ರ, ಕರಿಗರ್ದಭ ದರಿದ್ರರು. ಆನೆಗಾಲಿನಂತೆ, ವೃತ್ತ, ಪೀನ, ಜೋಡಣೆಯಾದ ಭುಜಗಳು ರಾಜನದು; ದರಿದ್ರನ ಭುಜಗಳು ರೋಮವಿರುವ, ಚಿಕ್ಕವು; ಕಳ್ಳನ ಭುಜಗಳು ಅಸಮಾನ, ದಪ್ಪ, ಸಣ್ಣ. ಕುಳಿದ ಕರತಲವುಳ್ಳವನಿಗೆ ಪಿತೃಧನ ಸಿಗದು; ಧನಿಕನ ಕರತಲವು ಸುಗಮ, ಸೊಗಸು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದ ಕರತಲವುಳ್ಳವನು ದಾನಿಯು. ಅಸಮಾನ, ಕುಳಿದ ಕರತಲವುಳ್ಳವರು ಇಶ್ವರರು; ಹಳದಿ, ರುಕ್ಷ ಕರತಲವುಳ್ಳವರು ದರಿದ್ರರು; ನೀಲಿ, ಕಪ್ಪು ಕರತಲವುಳ್ಳವರು ಸದಾ ಅಪವಿತ್ರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕರತಲದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸು, ಮೃದುವಾದ ರೇಖೆಗಳು ಧನಿಕನದು; ವಿರಳವಾದ ಬೆರಳುಗಳು ದರಿದ್ರನದು; ದಪ್ಪ ಬೆರಳುಗಳು ಧನಿಕನದು. ವೃತ್ತವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಧರ್ಮಶೀಲನು; ದೀರ್ಘ, ವಿಕೃತ, ಭಂಗವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವರು ಕಳ್ಳರು; ಪೂರ್ತಿ ಮುಖವುಳ್ಳವರು ರಾಜರು; ಆನೆ, ಸಿಂಹ, ಕೋತಿ, ಕುರಿ ಮುಖವುಳ್ಳವರು ಧನಿಕರು. ತುಂಬಿದ ಕೆನ್ನೆ ಹಳ್ಳಗಳುಳ್ಳವನು ಕೃಷಿಕನು, ಬಹುಧನಿಕನು. ಸಿಂಹ, ವ್ಯಾಘ್ರ, ಗಜೇಂದ್ರರಂತೆ ಕೆನ್ನೆ ಇದ್ದರೆ ಮಹಾಭೋಗಿ, ಸೇನೆಯ ನಾಯಕ. ಸಮಾನ, ಮೃದುವಾದ, ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮುಖ ರಾಜನದು; ವಿರುದ್ಧವಾದದು ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯು ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸ್ತ್ರೀಮುಖವು ಪುತ್ರನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ವೃತ್ತಮುಖವು ಸುಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘಮುಖವು ಧನನಾಶ, ಪಾಪ, ಭಯ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಚತುಸ್ಕೋಣ ಮುಖವು ಪುತ್ರನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕುಳಿದ ಮುಖವು ಪುತ್ರನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಚಿಕ್ಕ ಮುಖವು ಕೀನಾಶಕ್ಕೆ; ಪೂರ್ತಿ, ಆಕರ್ಷಕ ಮುಖವು ಸುಖೋಪಭೋಗಿಗೆ. ಕೆಂಪಾದ ತುಟಿಯುಳ್ಳವನು ರಾಜನು, ಕಮಲದಂತೆ ತುಟಿಯುಳ್ಳವನು ಧನಿಕನು; ದಪ್ಪ ತುಟಿಯುಳ್ಳವರು ದುಃಖಿತರು. ಸೊಗಸಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಕುಳಿದ, ಪೂರ್ತಿ, ಸದಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದಾಡಿ ರಾಜನದು; ಕೆಂಪು, ಕಡಿಮೆ, ರುಕ್ಷ ದಾಡಿ ಕಳ್ಳರದು; ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವವರು. ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಚಿಪಿಟಾಭ್ಯಾಂ ಭವೇದ್ರೋಗೀ ಹ್ರಸ್ವೌ ಚ ಕೃಪಣಸ್ಯ ಚ । । 1.26.೫೦ ಶಙ್ಕುಕರ್ಣಶ್ಚ ಭೂನಾಥಃ ಸರ್ವಶತ್ರುಭಯಙ್ಕರಃ । ದೀರ್ಘಾಯೂ ರೋಮಶಾಭ್ಯಾಂ ತು ವಿಪುಲಾಭ್ಯಾಂ ನರಾಧಿಪಃ । । ಭೋಗೀ ಚ ಸ ಭವೇನ್ನಿತ್ಯಂ ದೇವಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜಕಃ । । ೫೧ ಶಿರಾವಬದ್ಧೌ ಕ್ರೂರಸ್ಯ ವ್ಯಾಲಮ್ಬೌ ಚ ವಿಶೇಷತಃ । ಮಾಂಸಲೌ ಸುಖದೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಶ್ರವಣೌ ವ್ಯೋಮಕೇಶಜ । । ೫೨ ಭೋಗೀ ಸ್ಯಾನ್ನಿಗಣ್ಡೋ ವೈ ಮನ್ತ್ರೀ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಗಣ್ಡಕಃ । ಶುಭಭಾಕ್ಛುಕನಾಸಸ್ತು ಚಿರಜೀವೀ ಶುಷ್ಕನಾಸಿಕಃ । । ೫೩ ಕುನ್ದಕುಣ್ಡಲಸಙ್ಕಾಶೈಃ ಪ್ರಕಾಶೈರ್ದಶನೈರ್ನೃಪಃ । ಋಕ್ಷವಾನರದನ್ತಾಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷುತ್ಪರಿಪೀಡಿತಾಃ । । ೫೪ ಹಸ್ತಿದನ್ತಾಃ ಖರದನ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧದನ್ತಾ ಗುಣಾನ್ವಿತಾಃ । ಕರಾಲೈರ್ವಿರಲೈ ರೂಕ್ಷೈರ್ದಶನೈರ್ದುಃಖಜೀವಿನಃ । । ೫೫ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ದನ್ತಾ ರಾಜಾನ ಏಕತ್ರಿಂಶಚ್ಚ ಭೋಗವಾನ್ । ತ್ರಿಂಶದ್ದನ್ತಾ ನರಾ ನಿತ್ಯಂ ಸುಖದುಃಖಿತ್ವಭಾಗಿನ । । ಊನತ್ರಿಂಶಚ್ಯ ದಶನೈಃ ಪುರುಷಾಃ ದುಃಖಭಾಗಿನಃ । । ೫೬ ಕೃಷ್ಣಜಿಹ್ವೋ ಭವೇತ್ಪ್ರೇಷ್ಯಃ ಸವಲಯಾ ತು ಜಿಹ್ವಯಾ । ಭವೇತ್ಕೋಪಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ವೈ ಸ್ಥೂಲರೂಕ್ಷಶ್ಚ ಜಿಹ್ವಯಾ । । ೫೭ ಶ್ವೇತಜಿಹ್ವಾ ನರಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಶೌಚಾಚಾರಸಮನ್ವಿತಾಃ । ಪದ್ಮಪತ್ರಸಮಾ ಜಿಹ್ವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ದೀರ್ಘಾ ಸುಶೋಭನಾ । । ಸ್ಥೂಲಾ ಚ ನ ಚ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮನುಜಾಧಿಪಾಃ । । ೫೮ ನಿಮ್ನಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ ಹ್ರಸ್ವಾ ಚ ರಕ್ತಾಗ್ರಾ ರಸನಾ ಯದಿ । ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಪ್ರವಕ್ತಾರಸ್ತೇ ಭವನ್ತಿ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೫೯ ಕೃಷ್ಣತಾಲುರ್ನರೋ ಯಸ್ತು ಸ ಭವೇತ್ಕುಲನಾಶನಃ । ಸುಖಭಾಗೀ ದುಃಖಭಾಗೀ ಪೀತತಾಲುರ್ನರಾಧಿಪಃ । । 1.26.೬೦ ವಿಕೃತಂ ಸ್ಫುಟಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ತಾಲುಕಂ ನ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಸಿಂಹತಾಲುರ್ನರಪತಿರ್ಗಜತಾಲುಸ್ತಥೈವ ಚ । । ಪದ್ಮತಾಲುರ್ಭವೇದ್ರಾಜಾ ಶ್ವೇತತಾಲುರ್ಧನೇಶ್ವರಃ । । ೬೧ ಹಂಸಸ್ವರಾ ನರಾ ಧನ್ಯಾ ಮೇಘಗಮ್ಭೀರನಿಃಸ್ವನಾಃ । ಕ್ರೌಂಚಸ್ವನಾಶ್ಚ ರಾಜಾನೋ ಭೋಗವನ್ತೋ ಮಹಾಧನಾಃ । । ೬೨ ಚಕ್ರವಾಕಸ್ವನಾ ಧನ್ಯಾ ರಾಜಾನೋ ಧರ್ಮವತ್ಸಲಾಃ । ಕುಮ್ಭಸ್ವನೋ ನರಪತಿರ್ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನ ಏವ ಚ । । ರೂಕ್ಷದೀರ್ಘಸ್ವರಾಃ ಕ್ರೂರಾಃ ಪಶೂನಾಂ ಸದೃಶಾ ನ ತು । । ೬೩ ೨ಗುರ್ಗುರಸ್ವರಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಪುರುಷಾಃ ಕ್ಲೇಶಭಾಗಿನಃ । ಚಾಷಸ್ವನಾ ಭಾಗ್ಯಯುತಾ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಸ್ವರಾಶ್ಚ ಯೇ । । ಕ್ಷೀಣಭಿನ್ನಸ್ವರಾ ಯೇ ಸ್ಯುರಧಮಾಸ್ತೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೬೪ ಪಾರ್ಥಿವಾಸ್ತನುನಾಸಾಶ್ಚ ದೀರ್ಘನಾಸಾಶ್ಚ ಭೋಗಿನಃ । ಹ್ರಸ್ವನಾಸಾ ನರಾ ಯೇ ತು ಧರ್ಮಶೀಲಾಸ್ತು ತೇ ಮತಾಃ । । ೬೫ ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಸಿಂಹನಾಸಾಶ್ಚ ಸೂಚೀನಾಸಾಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ । ತೇಷಾಂ ಸಿಧ್ಯತಿ ವಾಣಿಜ್ಯಂ ಹಯಾನಾಂ ಚೈವ ವಿಕ್ರಯಃ । । ೬೬ ವಿಕೃತಾ ನಾಸಿಕಾ ಯಸ್ಯ ೩ಸ್ಥೂಲಾಗ್ರಾ ರೂಪವರ್ಜಿತಾ । ಪಾಪಕರ್ಮಾ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಾಮುದ್ರವಚನಂ ಯಥಾ । । ೬೭ ದಾಡಿಮೀಪುಷ್ಪಸಂಕಾಶೇ ಭವೇತಾಂ ಯಸ್ಯ ಲೋಚನೇ । ೪ ಭೂಪತಿಃ ಸ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಪ್ತದ್ವೀಪಾಧಿಪೋ ಗುಹ । । ೬೮ ವ್ಯಾಘ್ರಾಕ್ಷಾಃ ಕೋಪನಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕ೫ರ್ಕಟಾಕ್ಷಾಃ ಕಲಿಪ್ರಿಯಾಃ । ಬಿಡಾಲಹಂಸನೇತ್ರಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ಪುರುಷಾಧಮಾಃ । । ೬೯ ಮಪೂರನಕುಲಾಕ್ಷಾಶ್ಚ ನರಾಸ್ತೇ ಮಧ್ಯಮಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ನ ೧ಶ್ರೀಸ್ತ್ಯಜತಿ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷಂ ಮಧುಪಿಙ್ಗಲಮ್ । । 1.26.೭೦ ಆಪಿಙ್ಗಲಾಕ್ಷಾ ರಾಜಾನಃ ಸರ್ವಭೋಗಸಮನ್ವಿತಾಃ । ರೋಚನಾ ಹರಿತಾಲಾಕ್ಷಾ ಗುಞ್ಜಾಪಿಙ್ಗಾ ಧನೇಶ್ವರಾಃ । । ಬಲಸತ್ತ್ವಗುಣೋಪೇತಾಃ ಪೃಥಿವೀಚಕ್ರವರ್ತಿನಃ । । ೭೧ ದ್ವಿಮಾತ್ರಾವೀಕ್ಷಣಾ ನಿತ್ಯಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪರಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಸ್ಯನ್ದಿನೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪುರುಷಾಃ ಸುಖಭಾಗಿನಃ । । ೭೨ ಚತುರ್ಮಾತ್ರಾನಿಮೇಷೈಶ್ಚ ನಯನೈರೀಶ್ವರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಧರ್ಮರತಾಃ ಪಞ್ಚಮಾತ್ರಾನಿಮೇಷಿಣಃ । । ೭೩ ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣಾ ಮಹಾಭಾಗಾ ಮಹಾಕರ್ಣಾಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ । ಆವರ್ತಕರ್ಣಾ ಧನಿನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಕರ್ಣಾಸ್ತಥೈವ ಚ । । ೭೪ ದೀರ್ಘಾಯುಷಃ ಶುಕ್ತಿಕರ್ಣಾಃ ಶಙ್ಖಕರ್ಣಾ ಮಹಾಧನಾಃ । ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ದೀರ್ಘಕರ್ಣಾ ಲಮ್ಬಕರ್ಣಾಸ್ತಪಸ್ವಿನಃ । । ೭೫ ಲಲಾಟೇನಾರ್ಧಚನ್ದ್ರೇಣ ಭವನ್ತಿ ಪೃಥಿವೀಶ್ವರಾಃ । ವಿಪುಲೇನ ಲಲಾಟೇನ ಮಹಾಧನಪತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ಸ್ವಲ್ಪೇನ ತು ಲಲಾಟೇನ ನರೋ ಧರ್ಮರತಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೭೬ ರೇಖಾ ಪಞ್ಚ ಲಲಾಟೇ ತು ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾ । ಶತಂ ಜೀವತಿ ವರ್ಷಾಣಾಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । । ೭೭ ಚತೂರೇಖಾಮಶೀತಿಂ ತು ತ್ರಿಭಿಃ ಸಪ್ತತಿಮೇವ ಚ । ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಷಷ್ಟಿಂ ತು ರೇಖಾಭ್ಯಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಥೈಕಯಾ । । ಅರೇಖೇನ ಲಲಾಟೇನ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ । । ೭೮ ರೇಖಾಚ್ಛೇದೈಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾ ನರಾಃ । ಅಲ್ಪಾಯುಷಸ್ತಥಾಲ್ಪಾಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಪರಿಪೀಡಿತಾಃ । । ೭೯ ತ್ರಿಶೂಲಂ ಪಟ್ಟಿಶಂ ವಾಪಿ ಲಲಾಟೇ ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಭೋಗಿನಂ ಕೀರ್ತಿಮಾಶ್ರಿತಮ್ । । 1.26.೮೦ ಉತ್ಕ್ರಾನ್ತನಿಮ್ನಂ ತು ಶಿರಃ ಸ್ವಲ್ಪೋಪಹತಮೇವ ಚ । ಚನ್ದ್ರಾಕಾರಂ೧ ನರೇನ್ದ್ರಾಣಾಂ ಗವಾಢ್ಯಂ ಮಙ್ಗಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೮೧ ವಿಷಮಂ ತು ದರಿದ್ರಾಣಾಂ ಶಿರೋ ದೀರ್ಘಂ ತು ದುಃಖಿನಾಮ್ । ನಾಗಕುಮ್ಭನಿಭಂ ರಾಜ್ಞಃ ಸಮಂ ಸರ್ವತ್ರ ಭೋಗಿನಃ । । ೮೨ ಕಪಿಲಃ ಸ್ಫುಟಿತೈ ರೂಕ್ಷೈಃ ಸ್ಥೂಲೈಶ್ವ ಶಿಖರೇಶಯೈಃ । ದುಃಖಿತಾ ಪುರುಷಾ ಜ್ಞೇಯಾ ರೋಮಶ್ಮಶ್ರುಭಿರೇವ ಚ । । ೮೩ ರೂಕ್ಷಾ ವಿವರ್ಣಾ ನಿಸ್ತೇಜಾಃ ಖರಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚ ಮೂರ್ಧಜಾಃ । ನಾತಿಸ್ತೋಕಾ ನ ಬಹುಶೋ ಮೂರ್ಧಜಾ ದುಃಖಭಾಗಿನಃ । । ೮೪ ವಿರಲಾಶ್ಚ ಮೃದುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭ್ರಮರಾಞ್ಜನಸಪ್ರಭಾಃ । ಕಚಾ ಯಸ್ಯ ತು ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಸ ಭವೇತ್ಪೃಥಿವೀಪತಿಃ । । ೮೫ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಚಿಪಿಟಾದ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ; ಚಿಕ್ಕ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು ದುಃಖಿತನು. ಶಂಖಾಕಾರದ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು ಭೂಮಿಯ ಅಧಿಪತಿ, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನು. ರೋಮವಿರುವ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯನು; ವಿಶಾಲ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು ರಾಜನು, ಸದಾ ಸುಖೋಪಭೋಗಿ, ದೇವತೆ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು. ಶಿರದ ಬಳಿ ಕಟ್ಟಿದ ಕಿವಿಗಳು ಕ್ರೂರನದು; ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದ ಕಿವಿಗಳು ಕೂಡ ಕ್ರೂರತನ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾಂಸ ತುಂಬಿದ ಕಿವಿಗಳು ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಉಬ್ಬಿದ ಗಂಡು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಗಂಡು ಇದ್ದವನು ಸುಖೋಪಭೋಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಶುಭದಾಯಕವಾದ ಚಿಲುಮೆ ಮೂಗಿನವನು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯನು; ಒಣ ಮೂಗಿನವನು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯನು ಅಲ್ಲ. ಹಸುವಿನ ಹಾಲಿನಂತೆ, ಕುಂಡಲದಂತೆ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳು ರಾಜನದು; ಕರಡಿ, ಕೋತಿಯ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು ಸದಾ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ. ಆನೆ, ಕತ್ತೆ ಹಲ್ಲುಗಳು, ಸೊಗಸಾದ ಹಲ್ಲುಗಳು ಗುಣವಂತಿಕೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಭಯಂಕರ, ವಿರಳ, ರುಕ್ಷ ಹಲ್ಲುಗಳು ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಹಲ್ಲುಗಳು ರಾಜನದು; ಮೂವತ್ತೊಂದು ಹಲ್ಲುಗಳು ಸುಖೋಪಭೋಗಿಗೆ; ಮೂವತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳು ಸುಖ-ದುಃಖ ಎರಡನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮೂವತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಹಲ್ಲುಗಳು ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕಪ್ಪು ನಾಲಿಗೆಯವನು ದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಲಯಗಳಿರುವ ನಾಲಿಗೆಯವನು ಕ್ರೂರನು; ದಪ್ಪ, ರುಕ್ಷ ನಾಲಿಗೆಯವನು ಕೋಪಿಷ್ಠನು; ಬಿಳಿ ನಾಲಿಗೆಯವರು ಶೌಚಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು; ಕಮಲದ ಹಾಳೆಯಂತೆ, ಸಣ್ಣ, ದೀರ್ಘ, ಸುಂದರ ನಾಲಿಗೆಯವರು ರಾಜರು; ದಪ್ಪ, ಅಗಲವಲ್ಲದ ನಾಲಿಗೆಯವರು ರಾಜರು. ಕುಳಿದ, ಸೊಗಸಾದ, ಚಿಕ್ಕ, ಕೆಂಪಾದ ತುದಿಯ ನಾಲಿಗೆಯವರು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಪಾಂಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಪ್ಪು ತಾಲುವಿನವನು ಕುಲನಾಶಕನು; ಹಳದಿ ತಾಲುವಿನವನು ಸುಖ-ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುವನು; ವಿಕೃತ, ಬಿರುಕು, ರುಕ್ಷ ತಾಲು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಲ್ಲ. ಸಿಂಹದ ತಾಲು ರಾಜನದು; ಆನೆಯ ತಾಲು ಕೂಡ ರಾಜನದು; ಕಮಲದ ತಾಲು ರಾಜನದು; ಬಿಳಿ ತಾಲು ಧನಾಧಿಪತಿಯದು. ಹಂಸದ ಸ್ವರದವರು ಧನ್ಯರು; ಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯವರು ರಾಜರು, ಭೋಗಿಗಳು, ಮಹಾಧನಿಕರು; ಚಕ್ರವಾಕದ ಧ್ವನಿಯವರು ಧರ್ಮವಂತರು; ಕುಂಭದ ಸ್ವರ, ದುಂಡುಭಿ ಸ್ವರ ರಾಜನದು. ರುಕ್ಷ, ದೀರ್ಘ ಸ್ವರದವರು ಕ್ರೂರರು, ಪಶುಗಳಂತೆ. ಗರ್ಜನೆಯ ಸ್ವರದವರು ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸುವರು; ಚಾಷದ ಸ್ವರದವರು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು; ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯದ ಸ್ವರದವರು ಮಧ್ಯಮರು; ಕ್ಷೀಣ, ಭಿನ್ನ ಸ್ವರದವರು ಅಧಮರು. ರಾಜನ ಮೂಗು ಸಣ್ಣದು, ದೀರ್ಘ ಮೂಗು ಭೋಗಿಯದು; ಚಿಕ್ಕ ಮೂಗು ಧರ್ಮಶೀಲರದು. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಸಿಂಹ, ಸೂಚಿಯಂತೆ ಮೂಗು ಇರುವವರು ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಗಳು; ಅವರ ಕುದುರೆ ಮಾರಾಟವೂ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕೃತ, ದಪ್ಪ ತುದಿಯ ಮೂಗು, ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಮೂಗು ಪಾಪಕರ್ಮಿಯದು. ದಾಳಿಂಬೆ ಹೂವಿನಂತೆ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನು ಭೂಪಾಲಕನು, ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಅಧಿಪತಿ. ವ್ಯಾಘ್ರದ ಕಣ್ಣು ಕೋಪಿಷ್ಠನು; ಕರ್ಕಟದ ಕಣ್ಣು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನು; ಬೆಕ್ಕು, ಹಂಸ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಅಧಮರು; ಮುಸಿಕ, ನಕುಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಮಧ್ಯಮರು; ಮಧುಪಿಂಗಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಪಿಂಗಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ರಾಜರು, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧರು; ರೋಚನ, ಹರಿತಾಲ, ಗುಂಜಾ ಪಿಂಗಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಧನಿಕರು; ಬಲ, ಸತ್ವ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣರು, ಭೂಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಗಳು. ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಿಟುಕಿಸುವವರು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರು; ಮೂರು ಬಾರಿ ಮಿಟುಕಿಸುವವರು ಸುಖೋಪಭೋಗಿಗಳು; ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮಿಟುಕಿಸುವವರು ರಾಜರು; ಐದು ಬಾರಿ ಮಿಟುಕಿಸುವವರು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರು, ಧರ್ಮಪರರು. ಚಿಕ್ಕ ಕಿವಿಯವರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು; ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಯವರು ಧನಿಕರು; ಆವರ್ತ ಕಿವಿಯವರು, ಸೊಗಸಾದ ಕಿವಿಯವರು ಧನಿಕರು; ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರು, ಶಂಖಾಕಾರದ ಕಿವಿಯವರು ಮಹಾಧನಿಕರು; ದೀರ್ಘ ಕಿವಿಯವರು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರು; ಲಂಬ ಕಿವಿಯವರು ತಪಸ್ವಿಗಳು. ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಲಲಾಟವುಳ್ಳವರು ಭೂಪಾಲಕರು; ವಿಶಾಲ ಲಲಾಟವುಳ್ಳವರು ಮಹಾಧನಪತಿಗಳು; ಚಿಕ್ಕ ಲಲಾಟವುಳ್ಳವರು ಧರ್ಮಪರರು. ಐದು ರೇಖೆಗಳಿದ್ದರೆ, ಶತ ವರ್ಷ ಆಯುಷ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ನಾಲ್ಕು ರೇಖೆ ಎಂಭತ್ತೊಂದು ವರ್ಷ, ಮೂರು ರೇಖೆ ಎಪ್ಪತ್ತು, ಎರಡು ರೇಖೆ ಅರವತ್ತು, ಒಂದು ರೇಖೆ ನಲವತ್ತು, ರೇಖೆಯಿಲ್ಲದವರು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷ. ಲಲಾಟದ ರೇಖೆಗಳ ಕಡಿತದಿಂದ ಹೀನ, ಮಧ್ಯಮ, ಉತ್ತಮರು ಗುರುತಿಸಬಹುದು; ಕಡಿಮೆ ರೇಖೆಯವರು ಕಡಿಮೆ ಆಯುಷ್ಯ, ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲ ಅಥವಾ ಪಟ್ಟಿ ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಇಶ್ವರ, ಭೋಗಿ, ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿ. ಮೇಲೆ ಕುಳಿದ ತಲೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ತಲೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಲ್ಲ; ಚಂದ್ರಾಕಾರದ ತಲೆ ರಾಜನದು; ಸಮಾನ ತಲೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖೋಪಭೋಗಿ; ನಾಗಕುಂಭದಂತೆ ತಲೆ ರಾಜನದು. ಕಪಿಲ, ಬಿರುಕು, ರುಕ್ಷ, ದಪ್ಪ ಕೂದಲು ದುಃಖಿತರಿಗೆ; ವಿರಳ, ಮೃದು, ಸೊಗಸಾದ, ಕಪ್ಪು, ಮಸಿಯಂತೆ ಕೂದಲು ರಾಜನದು.
ಪುರುಷಲಕ್ಷಣ-ವರ್ಣನಮ್ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಉವಾಚ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋ ಮಮ ವಿಭೋ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನೃಪಸ್ಯ ತು । ಶುಭಾನಿ ಚಾಙ್ಗಜಾತಾನಿ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ವದತಾಂ ವರ । । ೧ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಶೃಣು ವಕ್ಷ್ಯೇಙ್ಗಜಾತಾನಿ ಪಾರ್ಥಿವಸ್ಯ ಶುಭಾನಿ ಚ । ಪಾರ್ಥಿವೋ ಜ್ಞಾಯತೇ ಯೈಸ್ತು ನರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಭಾಗತಃ । । ೨ ತ್ರೀಣಿ ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ವಿಪುಲಾನಿ ನರಸ್ಯ ತು । ಉದ್ಯತಾನಿ ತಥಾ ಷಡ್ ವೈ ಗಮ್ಭೀರಾಣಿ ಚ ತ್ರೀಣಿ ವೈ । । ೩ ಚತ್ವಾರಿ ಚಾಪಿ ಹ್ರಸ್ವಾನಿ ಸಪ್ತ ರಕ್ತಾನಿ ವಾ ವಿಭೋ । ದೀರ್ಘಾಣಿ ಚಾಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚ ವಾ । । ೪ ನಾಭಿಃ ಸಂಧಿಃ ಸ್ವನಶ್ಚೇತಿ ಗಮ್ಭೀರಾಣಿ ಚ ತ್ರೀಣಿ ವೈ । ವದನಂ ಚ ಲಲಾಟಂ ಚ ದನ್ತೋತ್ತಮ ಉರಸ್ತಥಾ । । ೫ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮೇತಸ್ತ್ರಿತಯಂ ವೀರ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ತು । ಸ ರಾಜಾ ನಾತ್ರ ಸನ್ದೇಹಃ ಶೃಣುಷ್ವೇವೋನ್ನತಾನಿ ಚ । । ೬ ಕೃಕಾಟಿಕಾ ತಧಾ ಚಾಸ್ಯಂ ನಖಾ ವಕ್ಷೋಽಥ ನಾಸಿಕಾ । ಕಕ್ಷೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಷಡೇತಾನಿ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । । ೭ ಲಿಙ್ಗಂ ಪೃಷ್ಠಂ ತಥಾ ಗ್ರೀವಾ ಜಙ್ಘಾ ಹ್ರಸ್ವಾನಿ ಸುವ್ರತ । ನೇತ್ರಾನ್ತೇ ಹಸ್ತಪಾದೌ ತು ತಾಲ್ವೋಷ್ಠೌ ಚ ಸುರೋತ್ತಮ । । ಜಿಹ್ವಾ ರಕ್ತಾ ನಖಾಶ್ಚೈವ ಸಪ್ತೈತಾನಿ ಮಹಾಮತೇ । । ೮ ತ್ವಚಃ ಕರರುಹಾಃ ಕೇಶಾ ದಶನಾ ಋಭವೋತ್ತಮ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣ್ಯೇತಾನಿ ಚ ಗುಹ ಪಞ್ಚ ಚಾಪಿ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । । ೯ ನಾಸಿಕಾಲೋಚನೇ ಬಾಹೂ ಸ್ತನಯೋರನ್ತರಂ ಹನುಃ । ಇತಿ ದೀರ್ಘಮಿದಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಕಂ ಭೂಭುಜಾಂ ನೃಪ । । 1.27.೧೦ ಕ್ಷುತಂ ರಾಜ್ಞಾಂ ಸಕೃದ್ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿರ್ನಾದಿತಂ ಹ್ರಾದಿತಂ ತಥಾ । ದೀರ್ಘಾಯುಷಾಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ತೇ ಹಸಿತಂ ಚ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । । ೧೧ ಪದ್ಮಪತ್ರನಿಭೇ ನೇತ್ರೇ ಧನಿನಾಂ ಶಿವನನ್ದನ । ಭಾರ್ಗವೀಮಾಪ್ನುಯಾತ್ಸೋಽಪಿ ರಕ್ತಾನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಲೋಚನೇ । । ೧೨ ಮಧುಪಿಙ್ಗೈರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ನರಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸುರಾಧಿಪ । ಭೀರವೋ ಹಿ ಕೃಶಾಕ್ಷಾಸ್ತು ಚೌರಾ ಮಣ್ಡಲಚಕ್ರಕೈಃ । । ೧೩ ಹಯಃ ಕೇಕರನೇತ್ರಾಸ್ತು ಗಮ್ಭೀರೈರರ್ಥಸಮ್ಪದಃ । ನೀಲೋತ್ಪಲಾಭೈರ್ವೇದವಿದೋ ಭೃಶಂ ಕೃಷ್ಣೈಸ್ತಥಾರ್ಥಿತಾ । । ಮನ್ತ್ರಿತ್ವಂ ಸ್ಥೂಲಸುದೃಶೋ ವದನ್ತಿ ಭುವಿ ತದ್ವಿದಃ । । ೧೪ ಶ್ಯಾಮಾಕ್ಷಾಃ ಸುಭಗಾ ಜ್ಞೇಯಾ ದೀನಾಕ್ಷೈಭ್ರ ದರಿದ್ರತಾ । ವಿಸ್ತೀರ್ಣೈರ್ಭೋಗಿನೋ ಶ್ರೇಯಾ ವಿಪುಲೈಶ್ಚ ತಥಾ ಗುಹ । । ೧೫ ಅಭ್ಯುನ್ನತಾಭಿರ್ಹ್ರಸ್ವಾಯುರ್ವಿಶಾಲಾಭಿಃ ಸುಖೀ ಭವೇತ್ । ದರಿದ್ರೋ ವಿಷಮಾಭಿಸ್ತು ತತೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸುರೋತ್ತಮ । । ೧೬ ಭ್ರುವೋ ಬಾಲೇನ್ದುಸದೃಶಾ ಧನಿನಾಮಾರ್ಭವೋತ್ತಮ । ದೀರ್ಘಾಭಿರ್ನಿರ್ಧನೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸಂಸಕ್ತಾಭಿಸ್ತು ಸುವ್ರತ । । ೧೭ ಕ್ಷೀಣಾಭಿರರ್ಥಹೀನಾಃ ಸ್ಯುರ್ನರಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸುರೋತ್ತಮ । ಮಧ್ಯೇ ನತಭ್ರುವೋ ಯೇ ಚ ಪರದಾರರತಾಸ್ತು ತೇ । । ೧೮ ವಿರಲೈರುನ್ನತೈಃ ಶಂಖೈರ್ಧನ್ಯಾಃ೧ ಸ್ಯುರ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ನಿಮ್ನೈಃ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಸಂಸಕ್ತಾ೨ ಉನ್ನತೈಶ್ಚ ಜನಾಧಿಪಾಃ । । ೧೯ ವಿಷಮಲಲಾಟಾ ವಿಧನಾಃ ಸದಾ ಸ್ಯುರ್ದೇವಸತ್ತಮ । ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಶುಕ್ತಿಸದೃಶೈರ್ನರಾಃ ಸ್ಯುರ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । 1.27.೨೦ ಉನ್ನತಶಿರೋಭಿರಾಢ್ಯಾ ನರಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸದಾ ಗುಹ । ವಧಬನ್ಧಭಾಗಿನೋ ವೀರಾ ನರಾ ನಿನ್ನಲಲಾಟಿನಃ । । ಭೃಶಮುನ್ನತೈಶ್ಚ ಮೂರ್ಖಾಶ್ಚ ಕೃಪಣಾಶ್ಚ ತಥಾ ನತೈಃ । । ೨೧ ಶುಭಾವಹಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ವದನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾ ಶೃಣು । ಅದೀನಮಾನನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಸ್ಮಿತಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ । । ೨೨ ಸಾಶ್ರುದೀನಂ ತಥಾ ರೂಕ್ಷಮಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಿನ್ದಿತಂ೪ ಗುಹ । ಅಸಮ್ಭಾವ್ಯಂ ಮುಖಂ ಜ್ಞೇಯಂ ನರಾಣಾಂ ನಗದಾರಣ । । ೨೩ ಅಕಮ್ಪಂ ಗುಭದಂ ಜ್ಞೇಯಂ ನರಾಣಾಂ ಹಸಿತಂ ಗುಹ । ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷಂ ಪಾಪಸ್ಯ ಹಸಿತಂ ಚಾರ್ಭವೋತ್ತಮ । । ೨೪ ಆಮಣ್ಡಲಂ ಶಿರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಗವಾಢ್ಯೋ ನರೋ ಭವೇತ್ । ಛತ್ರಾಕೃತಿ ಶಿರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಭವೇನ್ನೃಪತಿರ್ನರಃ । । ೨೫ ಚಿಪಿಟಾಕಾರಿತಶಿರಾ ಹನ್ಯಾದ್ವೈ ಪಿತರೌ ನರಃ । ಘಣ್ಟಾಕೃತಿ ಶಿರೋಧ್ವಾನಮಸಕೃತ್ಸೇವತೇ ನರಃ । । ನಿಮ್ನಂ ಶಿರೋನರ್ಥದಂ ಸ್ಯಾನ್ನರಾಣಾಮರ್ಭವೋತ್ತಮ । । ೨೬ ಗುಡೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತಥಾ ಕೃಷ್ಣೈರಭಿನ್ನಾಗ್ರೈಸ್ತಥೈವ ಹಿ । ಕೇಶೈರ್ನ ಚಾತಿಬಹುಲೈರ್ಮೃದುಭಿಃ ಪಾರ್ಥಿವೋ ಭವೇತ್ । । ೨೭ ಬಹುಲಾಃ ಕಪಿಲಾಃ ಸ್ಥೂಲಾ ವಿಷಮಾಃ ಸ್ಫುಟಿತಾಸ್ತಥಾ । ಪರುಷಾ ಹ್ರಸ್ವಾತಿಕುಟಿಲಾ ದರಿದ್ರಾಣಾಂ ಕಚಾಃ ಘನಾಃ । । ೨೮ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ನೄಣಾಂ ಶುಭಂ ವಾಶುಭಮೇವ ಚ । ಯೋಷಿತಾಂ ತದಿದಾನೀಂ ತೇ ಲಕ್ಷಣಂ ವಚ್ಮಿ ಭೀಮಜ । । ೨೯ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಪುರುಷಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಕೇಳಿದನು: ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ರಾಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಕೇಳು, ರಾಜನ ದೇಹದ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ಜನರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವುಳ್ಳವನು, ಮೂರು ವಿಶಾಲ ಅಂಗಗಳು, ಮೂರು ಉಬ್ಬಿದ ಅಂಗಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಚಿಕ್ಕ ಅಂಗಗಳು, ಏಳು ಕೆಂಪಾದ ಅಂಗಗಳು, ಐದು ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಅಂಗಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವನು ರಾಜನು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಾಭಿ, ಸಂಧಿ, ಸ್ವನ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಬ್ಬಿದ ಅಂಗಗಳು; ಮುಖ, ಲಲಾಟ, ಉತ್ತಮ ಹಲ್ಲುಗಳು, ಉರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶಾಲ ಅಂಗಗಳು; ಕರ್ಕಟಿಕ, ಮುಖ, ನಖ, ಉರಸ್ಸು, ಮೂಗು, ಕಕ್ಷೆ ಎಂಬ ಆರು ಉಬ್ಬಿದ ಅಂಗಗಳು; ಲಿಂಗ, ಬೆನ್ನು, ಗರ್ದಭ, ಜಂಘೆ ಚಿಕ್ಕ ಅಂಗಗಳು; ನೇತ್ರಾಂತ, ಕೈ-ಕಾಲು, ತಾಲು, ತುಟಿ, ನಖಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಚರ್ಮ, ರೋಮ, ಕೂದಲು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಣ್ಣವು; ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಭುಜ, ಸ್ತನಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಹನು ದೀರ್ಘವಾದವು. ರಾಜನಿಗೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ಅಥವಾ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ಆಮ್ಲಾನವಾಗಿ ನಗುವು, ದೀರ್ಘ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಮಲದ ಹಾಳೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಧನಿಕರು; ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಗವೀ ಭಾಗ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮಧುಪಿಂಗಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಮಹಾತ್ಮರು; ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಭಯಶೀಲರು; ಮಂಡಲಾಕಾರದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಕಳ್ಳರು. ಕುದುರೆ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ಗಂಭೀರರು, ಧನಿಕರು; ನೀಲೋತ್ಪಲದಂತೆ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ವೇದಪಾಂಡಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಕಪ್ಪು ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಗಳು. ಶ್ಯಾಮಾಕ್ಷಿ ಸುಭಗಳು; ದೀನ ಕಣ್ಣು ದರಿದ್ರತೆ; ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣು ಭೋಗ; ಉಬ್ಬಿದ ಕಣ್ಣು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ; ಅಸಮಾನ ಕಣ್ಣು ದರಿದ್ರತೆ. ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಭ್ರೂಗಳು ಧನಿಕನದು; ದೀರ್ಘ ಭ್ರೂಗಳು ದರಿದ್ರನದು; ಜೋಡಣೆಯಾದ ಭ್ರೂಗಳು ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಕ್ಷೀಣ ಭ್ರೂಗಳು ಧನಹೀನತೆ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿದ ಭ್ರೂಗಳು ಪರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು. ವಿರಳ, ಉಬ್ಬಿದ, ಶಂಖಾಕಾರದ ಭ್ರೂಗಳು ಧನ್ಯರು; ಕುಳಿದ ಭ್ರೂಗಳು ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರ; ಉಬ್ಬಿದವು ರಾಜನದು. ಅಸಮಾನ ಲಲಾಟ ದರಿದ್ರತೆ; ಶಂಖದಂತೆ ಲಲಾಟ ಗುರುಗಳದು. ಉಬ್ಬಿದ ತಲೆ ಧನಿಕನದು; ಕುಳಿದ ಲಲಾಟ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಬಹಳ ಉಬ್ಬಿದ ತಲೆ ಮೂರ್ಖತನ, ಕುಳಿದ ತಲೆ ದುಃಖ. ಶುಭವಾದ ಮುಖ ಎಂದರೆ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಸೊಗಸಾದ, ನಗುವಿನ ಮುಖ. ಕಣ್ಣೀರು, ದುಃಖ, ರುಕ್ಷ, ಸೊಗಸು ಇಲ್ಲದ ಮುಖ ನಿಂದನೀಯ; ಅಸಂಬಾವ್ಯ ಮುಖ ಮಾನ್ಯವಲ್ಲ. ಅಚಲ, ಸೊಗಸಾದ ನಗು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಮಿಟುಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ ನಗು ಪಾಪದದು. ಮಂಡಲಾಕಾರದ ತಲೆ ಗೋವುಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಗೆ; ಛತ್ರಾಕಾರದ ತಲೆ ರಾಜನದು; ಚಿಪಿಟಾದ ತಲೆ ಪಿತೃಹಂತಕ; ಘಂಟಾಕಾರದ ತಲೆ ಸದಾ ದುಃಖ. ಕುಳಿದ ತಲೆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸೊಗಸಾದ, ಕಪ್ಪು, ಒಡೆದ, ವಿರಳವಲ್ಲದ ಕೂದಲು ರಾಜನದು; ದಟ್ಟ, ಕಪಿಲ, ದಪ್ಪ, ಅಸಮಾನ, ಬಿರುಕು, ಕಠಿಣ, ಚಿಕ್ಕ, ತುಂಬಾ ಕುಟಿಲ ಕೂದಲು ದರಿದ್ರನದು. ಈ ರೀತಿ ಪುರುಷರ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮಹಿಳೆಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಶೃಣ್ವಿದಾನೀಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಮನುತ್ತಮಮ್ । ಯನ್ಮಯೋಕ್ತಂ ಪುರಾ ವೀರ ನಾರದಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । । ೧ ತತ್ತ್ವಂ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ಯೇನ ಶುಭಾಶುಭಮವಸ್ಥಿತಮ್ । ನಿನ್ದಿತಂ ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ । । ೨ ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಚೈವ ಭ್ರಾತರಂ ಮಾತುಲಂ ತಥಾ । ದ್ವೌ ತು ಬಿಮ್ಬೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಸಮುದ್ರಸ್ಯ ವಚೋ ಯಥಾ । । ೩ ಮುಹೂರ್ತೇ ತಿಥಿಸಮ್ಪನ್ನೇ ನಕ್ಷತ್ರೇ ಚಾಭಿಪೂಜಿತೇ । ದ್ವಿಜೈಸ್ತು ಸಹ ವಾಗಮ್ಯ ಕನ್ಯಾಂ ವೀಕ್ಷೇತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿತ್ । । ೪ ಹಸ್ತೌ ಪಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಅಙ್ಗುಲೀರ್ನಖಮೇವ ಚ । ೧ಪಾಣಿಮೇವ ಚ ಜಙ್ಘೇ ಚ ಕಟಿನಾಸೋರು ಏವ ಚ । । ೫ ಜಘನೋದರಪೃಷ್ಠಂ ಚ ಸ್ತನೌ ಕರ್ಣೌ ಭುಜೌ ತಥಾ । ಜಿಹ್ವಾಂ ಚೋಷ್ಠೌ ಚ ದನ್ತಾಶ್ಚ ಕಪೋಲಂ ಗಲಕಂ ತಥಾ । । ೬ ಚಕ್ಷುರ್ನಾಸಾ ಲಲಾಟಂ ಚ ಶಿರಃ ಕೇಶಾಂಸ್ತಥೈವ ಚ । ರೋಮರಾಜಿಂ೧ ಸ್ವರಂ ವರ್ಣಮಾವರ್ತಾನಿ ತು ವಾ ಪುನಃ । । ೭ ಯಸ್ಯಾಸ್ತು ರೇಖಾಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಯಾ೨ ಚ ರಕ್ತಾನ್ತಲೋಚನಾ । ಯಸ್ಯ ಸಾ ಗೃಹಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತದ್ಗೃಹಂ ಸುಖಮೇಧತೇ । । ೮ ಲಲಾಟೇ ದೃಶ್ಯತೇ ಯಸ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಶೂಲಂ ದೇವನಿರ್ಮಿತಮ್ । ಬಹೂನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಸ್ವಾಮಿನೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೯ ರಾಜಹಂಸಗತಿರ್ಯಸ್ಯಾ ಮೃಗಾಕ್ಷೀ ಮೃಗವರ್ಣಿಕಾ । ಸಮಶುಕ್ಲಾಗ್ರದನ್ತಾ ಚ ಕನ್ಯಾಂ ತಾಮುತ್ತಮಾಂ ವಿದುಃ । । 1.28.೧೦ ಮಣ್ಡೂಕಕುಕ್ಷೀ ಯಾ ಕನ್ಯಾ ನ್ಯಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲಾ । ಏಕಂ ಜನಯತೇ ಪುತ್ರಂ ಸೋಽಪಿ ರಾಜಾ ಭವಿಷ್ಯತಿ । । ೧೧ ಹಂಸಸ್ವರಾ ಮೃದುವಚಾ ಯಾ ಕನ್ಯಾ ಮಧುಪಿಙ್ಗಲಾ । ಅಷ್ಟೌ ಜನಯತೇ ಪುತ್ರಾನ್ಧನಧಾನ್ಯವಿವರ್ಧಿನೀ । । ೧೨ ಆಯತೌ ಶ್ರವಣೌ ಯಸ್ಯಾಃ ಸುರೂಪಾ ಚಾಪಿ ನಾಸಿಕಾ । ಭ್ರುವೌ ಚೇನ್ದ್ರಾಯುಧಾಕಾರೌ ಸಾತ್ಯನ್ತಂ ಸುಖಭಾಗಿನೀ । । ೧೩ ತನ್ವೀ ಶ್ಯಾಮಾ ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಙ್ಗೀ ಮೃದುಭಾಷಿಣೀ । ಶಙ್ಖಕುನ್ದೇನ್ದುದಶನಾ ಭವೇದೈಶ್ವರ್ಯಭಾಗಿನೀ । । ೧೪ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಜಘನಂ ಯಸ್ಯಾ ವೇದಿಮಧ್ಯಾ ತು ಯಾ ಭವೇತ್ । ಆಯತೇ ವಿಪುಲೇ ನೇತ್ರೇ ರಾಜಪತ್ನೀ ತು ಸಾ ಭವೇತ್ । । ೧೫ ಯಸ್ಯಾಃ ಪಯೋಧರೇ ವಾಮೇ ಹಸ್ತೇಕರ್ಣೇ ಗಲೇಽಪಿ ವಾ । ಮಶಕಂ ತಿಲಕಂ ವಾಪಿ ಸಾ ಪೂರ್ವಂ ಜನಯೇತ್ಸುತಮ್ । । ೧೬ ಗೂಢಗುಲ್ಫಾಙ್ಗುಲಿಶಿರಾ ಅಲ್ಪಪಾರ್ಷ್ಣಿಃ ಸುಮಧ್ಯಮಾ । ರಕ್ತಾಕ್ಷೀ ರಕ್ತಚರಣಾ ಸಾತ್ಯನ್ತಂ ಸುಖಭಾಗಿನೀ । । ೧೭ ಕೂರ್ಮಪೃಷ್ಠಾಯತನಖೌ ಸ್ನಿಗ್ಧಭಾವವಿವರ್ಜಿತೌ । ವಕ್ರಾಙ್ಗುಲಿತಲೌ ಪಾದೌ ಕನ್ಯಾಂ ತಾಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ । । ೧೮ ಯೇನ ಕೇನಚಿದಂಶೇನ ಮಾಂಸಂ ಯಸ್ಯಾ ವಿವರ್ಧತೇ । ರಾಸಭೀಂ ತಾದೃಶೀಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನ ಸಾ ಕಲ್ಯಾಣಮರ್ಹತಿ । । ೧೯ ಪಾದೇ ಪ್ರದೇಶಿನೀ ಯಸ್ಯಾ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಂ ಸಮತಿಕ್ರಮೇತ್ । ದುಃಶೀಲಾ ದುರ್ಭಗಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕನ್ಯಾಂ ತಾಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ । । 1.28.೨೦ ಪಾದೇ ಮಧ್ಯಮಿಕಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಕ್ಷಿತಿಂ ನ ಸ್ಪೃಶತೇ ಯದಿ । ರಮತೇ ಸಾ ನ ಕೌಮಾರೇ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಾ೧ ಕಾಮಚಾರಿಣೀ । । ೨೧ ಪಾದೇ ಅನಾಮಿಕಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಕ್ಷಿತಿಂ ನ ಸ್ಪೃಶತೇ ಯದಿ । ದ್ವಿತೀಯಂ ಪುರುಷಂ ಹತ್ವಾ ತೃತೀಯೇ ಸಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ । । ೨೨ ಪಾದೇ ಕನಿಷ್ಠಾ ಯಸ್ಯಾಸ್ತು ಕ್ಷಿತಿಂ ನ ಸ್ಪೃಶತೇ ಯದಿ । ದ್ವಿತೀಯಂ ಪುರುಷಂ ಹತ್ವಾ ತೃತೀಯೇ ಸಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ । । ೨೩ ನ ದೇವಿಕಾ ನ ಧನಿಕಾ ನ ಧಾನ್ಯಪ್ರತಿನಾಮಿಕಾ । ಗುಲ್ಮವೃಕ್ಷಸನಾಮ್ನೀ ಚ ಕನ್ಯಾಂ ತಾಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ । । ೨೪ ಇನ್ದ್ರಚನ್ದ್ರಾದಿಪುರುಷಸನಾಮ್ನೀ ಚ ಯದಾ ಭವೇತ್ । ನೈತಾಃ ಪತಿಷು ರಜ್ಯನ್ತೇ ಯಾಶ್ಚ ನಕ್ಷತ್ರನಾಮಿಕಾಃ । । ೨೫ ಆವರ್ತಃ ಪೃಷ್ಠತೋ ಯಸ್ಯಾ ನಾಭಿಂ ಸಮನುವಿನ್ದತಿ । ತದಪತ್ಯಂ ಭವೇದ್ ಧ್ರಸ್ವಂ ಹ್ರಸ್ವಾಯುಶ್ಚ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೨೬ ಪೃಷ್ಠಾವರ್ತಾ ಪತಿಂ ಹನ್ತಿ ನಾಭ್ಯಾವರ್ತಾ ಪತಿವ್ರತಾ । ಕಟ್ಯಾವರ್ತಾ ತು ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಾ ನ ಕದಾಚಿದ್ವಿರಜ್ಯತೇ । । ೨೭ ಯಸ್ಯಾಸ್ತು ಹಸಮಾನಾಯಾ ಗಣ್ಡೇ ಜಾಯೇತ್ ಕೂಪಕಮ್ । ರಮತೇ ಸಾ ನ ಕೌಮಾರೇ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಾ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣೀ । । ೨೮ ಯಸ್ಯಾಸ್ತು ಗಚ್ಛಮಾನಾಯಾಷ್ಟಿಟ್ಟೀಕಾಯತಿ ಜಙ್ಘಿಕಾ । ಪುತ್ರಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ಸಾ ಕರ್ತುಂ ಪತಿತ್ವೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೨೯ ಸ್ಥೂಲಪಾದಾ ಚ ಯಾ ಕನ್ಯಾ ಸರ್ವಾಂಗೇಷು ಚ ಲೋಮಶಾ । ಸ್ಥೂಲಹಸ್ತಾ ಚ ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ವೈ ದಾಸೀಂ ತಾಂ ನಿರ್ದಿಶೇದ್ಬುಧಃ । । 1.28.೩೦ ಯಸ್ಯಾಶ್ಚೋತ್ಕಟಕೌ೨ ಪಾದೌ ಮುಖಂ ಚ ವಿಕೃತಂ ಭವೇತ್ । ಉತ್ತರೋಷ್ಠೇ ಚ ರೋಮಾಣಿ ಸಾ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್ಪತಿಮ್ । । ೩೧ ತ್ರೀಣಿ ಯಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಲಮ್ಬನ್ತೇ ಲಲಾಟಮುದರಂ ಸ್ಫಿಚೌ । ತ್ರೀಣಿ ಭಕ್ಷಯತೇ ಸಾ ತು ದೇವರಂ ಶ್ವಸುರಂ ಪತಿಮ್ । । ೩೨ ಸಮುದ್ಭೂಷಿತಚಾರಿತ್ರಾ ಗುರುಭಕ್ತಾ ಪತಿವ್ರತಾ । ದೇವಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತಾ ಚ ಮಾನುಷೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।೩ ೩ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ನಾತಾ ಸುಗನ್ಧಾ ಚ ನಿತ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಿಯವಾದಿನೀ । ಅಲ್ಪಾಶಿನ್ಯಲ್ಪರೋಷಾ ಚ ದೇವತಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।। ೩೪ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ ಕುರುತೇ ಪಾಪಮಪವಾದಂ ಚ ರಕ್ಷತಿ । ಹದಯಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ದುರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಮಾರ್ಜಾರೀ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।೩೫ ಹಸತೇ ಕ್ರೀಡತೇ ಚೈವ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಚೈವ ಪ್ರಸೀದತಿ । ನೀಚೇಷು ರಮತೇ ನಿತ್ಯಂ ರಾಸಭೀ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।। ೩೬ ಪ್ರತಿಕೂಲಕರೀ ನಿತ್ಯಂ ಬನ್ಧೂನಾಂ ಭರ್ತುರೇವ ಚ । ಸ್ವಚ್ಛನ್ದೇ ಲಲಿತಾಂ ಚೈವ ಆಸುರೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।೩೭ ೧ಬಹ್ವಾಶೀ ಬಹುವಾಕ್ಯಾ ಚ ನಿತ್ಯಂ ಚಾಪ್ರಿಯವಾದಿನೀ । ಹಿನಸ್ತಿ ಸ್ವಪತಿಂ ಯಾ ತು ರಾಕ್ಷಸೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।। ೩೮ ಶೌಚಾಚಾರಪರಿಭ್ರಷ್ಟಾ ರೂಪಭ್ರಷ್ಟಾ ಭಯಙ್ಕರಾ । ಪ್ರಸ್ವೇದಮಲಪಙ್ಕಾ ಚ ಪಿಶಾಚೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।೩೯ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ನಾತಾಂ ಸುಗನ್ಧಾಂ ಚ ಮಾಂಸಮದ್ಯಪ್ರಿಯಾದಿನೀಮ್ । ವೃಕ್ಷೋದ್ಯಾನಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ ಗಾನ್ಧರ್ವೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।1.28.೪೦ ಚಪಲಾ ಚಞ್ಚಲಾ ಚೈವ ನಿತ್ಯಂ ಪಶ್ಯೇದ್ದಿಶಸ್ತಥಾ । ಚಲಸ್ವಭಾವಾ ಲುಬ್ಧಾ ಚ ವಾನರೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।೪ ೧ ಚನ್ದ್ರಾನನಾಂ ಶುಭಾಙ್ಗೀಂ ತು ಮತ್ತವಾರಣಗಾಮಿನೀಮ್ । ಆರಕ್ತನಖಹಸ್ತಾಂ ತು ವಿದ್ಯಾದ್ವಿದ್ಯಾಧರೀಂ ಬುಧಃ ।।೪೨ ವೀಣಾವಾದಿತ್ರಶಬ್ದೇನ ವಂಶಗೀತರವೇಣ ಚ । ಪುಷ್ಪಧೂಪಪ್ರಸಕ್ತಾಂ ಚ ಗಾನ್ಧರ್ವೀಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।।೪೩ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಇತ್ಯೇವಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಜಗಾಮ ವೇಧಾ ನಿಜಮನ್ದಿರಂ ವೈ । ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತಥಾ ಪುಂಸ್ತ್ವವತಾಂ ಚ ವೀರ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಪಾರ್ಥಿವ ಲೋಕಪೂಜ್ಯಮ್ । । ೪೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀ ಕಲ್ಪೇ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ಈಗ ಮಹಿಳೆಯರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ಇದನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಾರದರಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆನು. ಯಾವ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಶುಭ-ಅಶುಭವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು, ಯಾವುದು ನಿಂದನೀಯ, ಯಾವುದು ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಸಹೋದರ, ಮಾವರನ್ನು ಸಮುದ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಶುಭವಾದ ಮುಹೂರ್ತ, ತಿಥಿ, ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಕೈ, ಕಾಲು, ಬೆರಳು, ನಖಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು; ಪಾದ, ಜಂಘೆ, ಕಟಿ, ಜಘನ, ಹೊಟ್ಟೆ, ಬೆನ್ನು, ಸ್ತನ, ಕಿವಿ, ಭುಜ, ನಾಲಿಗೆ, ತುಟಿ, ಹಲ್ಲು, ಕೆನ್ನೆ, ಕಂಠ, ಕಣ್ಣು, ಮೂಗು, ಲಲಾಟ, ತಲೆ, ಕೂದಲು, ರೋಮರಾಶಿ, ಸ್ವರ, ವರ್ಣ, ಆವರ್ತಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಕಂಠದಲ್ಲಿ ರೇಖೆ ಇದ್ದವಳು, ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾದವಳು, ಆಕೆ ಮನೆಗೆ ಬಂದರೆ ಆ ಮನೆಯಲ್ಲೆಂದೂ ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ. ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ದೇವರ ನಿರ್ಮಿತ ತ್ರಿಶೂಲ ಇದ್ದವಳನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಮಿನಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ರಾಜಹಂಸದಂತೆ ನಡೆಯುವವಳು, ಮೃಗದಂತೆ ಕಣ್ಣು, ವರ್ಣ, ಸಮ, ಬಿಳಿ ದಂತಗಳವಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕನ್ಯೆ. ಕಪ್ಪೆ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳು, ಅಶ್ವತ್ಥದಂತೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ದೇಹವಳಾದರೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆರಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವನು ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಂಸದ ಸ್ವರ, ಮೃದುವಾದ ಮಾತು, ಮಧುಪಿಂಗಲ ವರ್ಣವಳಾದರೆ ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತು, ಧನ-ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಉದ್ದವಾದ ಕಿವಿ, ಸುಂದರ ಮೂಗು, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಭ್ರೂಗಳು ಇದ್ದವಳು ತುಂಬಾ ಸುಖಭಾಗ್ಯವಂತಳು. ಸಣ್ಣ, ಶ್ಯಾಮ, ಕಪ್ಪು, ಸೊಗಸಾದ ಅಂಗಗಳು, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವಳು, ಶಂಖ, ಕುಂದ, ಚಂದ್ರದಂತೆ ಹಲ್ಲುಗಳವಳು ಐಶ್ವರ್ಯಭಾಗ್ಯವಂತಳು. ವಿಶಾಲ ಜಘನ, ವೇದಿಯ ಮಧ್ಯದವಳು, ಉದ್ದ, ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳವಳು ರಾಜಪತ್ನಿ. ಎಡಗೈ, ಕಿವಿ, ಕಂಠ, ಸ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಮಚ್ಚು ಅಥವಾ ತಿಲಕವಿದ್ದರೆ ಮೊದಲು ಮಗನನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ. ಗುಪ್ತ ಗುಳ್ಫ, ಬೆರಳು ತುದಿಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಪಾದಮೂಳೆ, ಸುಂದರ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಕಾಲುಗಳವಳು ತುಂಬಾ ಸುಖಭಾಗ್ಯವಂತಳು. ಕೂರ್ಮದ ಬೆನ್ನು, ಉದ್ದ ನಖ, ಸೊಗಸು ಇಲ್ಲದ, ವಕ್ರ ಬೆರಳು, ತಲಪಾದುಳ್ಳ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕು. ದೇಹದ ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಾದರೂ ಮಾಂಸ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಆಕೆ ಗದೆಯಂತೆ ದುಷ್ಟಳು, ಅವಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. ಪಾದದ ಪ್ರದೆಶಿನಿ ಬೆರಳು ಅಂಗುಷ್ಠವನ್ನು ಮೀರಿದ್ದರೆ, ಆಕೆ ದುಶೀಲಳು, ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಂತಳು, ಅವಳನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕು. ಪಾದದ ಮಧ್ಯಮ ಬೆರಳು ನೆಲವನ್ನು ತಟ್ಟದೆ ಇದ್ದರೆ, ಆಕೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನನುಭವಿಸುವವಳು ಅಲ್ಲ, ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ನಡೆಯುವವಳು. ಪಾದದ ಅನಾಮಿಕ ಬೆರಳು ನೆಲವನ್ನು ತಟ್ಟದೆ ಇದ್ದರೆ, ಎರಡನೇ ಗಂಡನನ್ನು ಕೊಂದು, ಮೂರನೇ ಗಂಡನ ಬಳಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಪಾದದ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆರಳು ನೆಲವನ್ನು ತಟ್ಟದೆ ಇದ್ದರೆ, ಎರಡನೇ ಗಂಡನನ್ನು ಕೊಂದು, ಮೂರನೇ ಗಂಡನ ಬಳಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ದೇವಿಕ, ಧನಿಕ, ಧಾನ್ಯಪ್ರತಿನಾಮಿಕ, ಗುಲ್ಮವೃಕ್ಷಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಸರಿನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕು. ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಪುರಾಣ ಹೆಸರಿನ ಕನ್ಯೆಯರು, ನಕ್ಷತ್ರ ಹೆಸರಿನವರು ಗಂಡನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆನ್ನಿನ ಆವರ್ತ ನಾಭಿಯವರೆಗೆ ಬಂದರೆ, ಅವಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಆಯುಷ್ಯ; ಬೆನ್ನಿನ ಆವರ್ತ ಗಂಡನಿಗೆ ಹಾನಿಕಾರಿ; ನಾಭಿಯ ಆವರ್ತ ಪತಿವ್ರತೆ; ಕಟಿಯ ಆವರ್ತ ಸ್ವಚ್ಛಂದಳು. ನಗುವಾಗ ಕೆನ್ನೆ ಮೇಲೆ ಕುಳ ಇದ್ದರೆ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಸ್ವಚ್ಛಂದಳು. ನಡೆಯುವಾಗ ಜಂಘೆಯು ತಟ್ಟಿದರೆ, ಗಂಡನಿಗೆ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ದಪ್ಪ ಕಾಲು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ರೋಮ, ದಪ್ಪ ಕೈ ಇರುವವಳು ದಾಸಿ. ಉಬ್ಬಿದ ಕಾಲು, ವಿಕೃತ ಮುಖ, ಮೇಲಿನ ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ರೋಮ ಇದ್ದವಳು ಗಂಡನನ್ನು ಬೇಗ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬಿದವಳು (ಲಲಾಟ, ಹೊಟ್ಟೆ, ಹಿಪ್ಸ್) ಗಂಡ, ದೇವರ, ಶ್ವಶುರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳಿರುವ, ಗುರುಭಕ್ತೆ, ಪತಿವ್ರತೆ, ದೇವ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಕ್ತೆ ಮಾನ್ಯ ಮಹಿಳೆ. ಸದಾ ಸ್ನಾನಮಾಡುವ, ಸುಗಂಧವಾಸನೆ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತಾಡುವ, ಕಡಿಮೆ ತಿನ್ನುವ, ಕಡಿಮೆ ಕೋಪವಿರುವವಳು ದೇವತೆ. ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಪಾಪ ಮಾಡುವ, ಅಪವಾದವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ, ಹೃದಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಕಷ್ಟವಿರುವವಳು ಬೆಕ್ಕಿನ ಸ್ವಭಾವದವಳು. ನಗುವು, ಆಟ, ಕೋಪ, ಸಂತೋಷ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಳಮಳದಿಂದ ಮಾಡುವವಳು, ಸದಾ ನೀಚರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾದವಳು ಗದೆಯ ಸ್ವಭಾವದವಳು. ಸದಾ ವಿರೋಧ ಮಾಡುವ, ಬಂಧು-ಭರ್ತೃಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವ, ಸ್ವಚ್ಛಂದ, ಲಾಲಿತ್ಯಪೂರ್ಣಳಾದವಳು ಆಸುರಿ. ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ, ಸದಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತಾಡುವ, ಗಂಡನಿಗೆ ಹಾನಿಕಾರಿಯಾದವಳು ರಾಕ್ಷಸಿ. ಶೌಚಾಚಾರದಿಂದ ದೂರವಾದ, ರೂಪಭ್ರಷ್ಟಳಾದ, ಭಯಂಕರಳು, ಬೆವರು, ಕೆಸರು ತುಂಬಿದವಳು ಪಿಶಾಚಿ. ಸದಾ ಸ್ನಾನಮಾಡುವ, ಸುಗಂಧವಾಸನೆ, ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ ಪ್ರಿಯಳಾದವಳು, ವೃಕ್ಷೋದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾದವಳು ಗಾಂಧರ್ವಿ. ಚಪಲ, ಚಂಚಲ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವ, ಚಲಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದ, ಲೋಭಿಯಾದವಳು ವಾನರಿ. ಚಂದ್ರದಂತೆ ಮುಖ, ಶುಭ ಅಂಗಗಳು, ಗಜದಂತೆ ನಡೆಯುವವಳು, ಕೆಂಪು ನಖ, ಕೆಂಪು ಕೈಗಳವಳು ವಿದ್ಯಾಧರಿ. ವೀಣೆ, ವಾದ್ಯ, ಬಾಸರಿ ಗಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾದವಳು, ಹೂವು, ಧೂಪದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾದವಳು ಗಾಂಧರ್ವಿ. ಈ ರೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಲೋಕಪೂಜ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ತನ್ನ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ಗಣಪತಿಕಲ್ಪವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಗಕಾರಾಕ್ಷರದೇವಸ್ಯ ಗಣೇಶಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಆರಾಧನವಿಧಿಂ ಬ್ರೂಹಿ ಸಾಙ್ಗಂ ಮನ್ತ್ರಸಮನ್ವಿತಮ್ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ನ ತಿಥಿರ್ನ ಚ ನಕ್ಷತ್ರಂ ನೋಪವಾಸೋ ವಿಧೀಯತೇ । ಯಥೇಷ್ಟಂ೧ ಚೇಷ್ಟತಃ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸದಾ ಭವತಿ ಕಾಮಿಕಾ । । ೨ ಶ್ವೇತಾರ್ಕಮೂಲಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಕುರ್ಯಾದ್ಗಣಪತಿಂ ಬುಧಃ । ಅಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ತು ಪದ್ಮಾಸನಗತಂ ತಥಾ । । ೩ ಚತುರ್ಭುಜಂ ತ್ರಿನೇತ್ರಂ ಚ ಸರ್ವಾಭರಣಭೂಷಿತಮ್ । ನಾಗಯಜ್ಞೋಪವೀತಾಙ್ಗಂ ಶಶಾಙ್ಕಕೃತಶೇಖರಮ್ । । ೪ ದನ್ತಂ ಸವ್ಯೇ ಕರೇ ದದ್ಯಾದ್ದ್ವಿತೀಯೇ ಚಾಕ್ಷಸೂತ್ರಕಮ್ । ತೃತೀಯೇ ಪರಶುಂ ದದ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಥೇ ಮೋದಕಂ ನ್ಯಸೇತ್ । । ೫ ಕುಙ್ಕುಮಂ ಚನ್ದನಂ ಚಾಪಿ ಸಮಾಲಮ್ಭನಮುಚ್ಯತೇ । ವಾಸೋಭಿರ್ಭೂಷಣೈ ರಕ್ತೈರ್ಮಾಲ್ಯೈಶ್ಚಾರಾಧಯೇದ್ಗಣಮ್ । । ೬ ಧೂಪೇನ ಚ ಸುಗನ್ಧೇನ ಮೋದಕೈಶ್ಚಾಪಿ ಪೂಜಯೇತ್ । ಏವಂ ಪೂಜ್ಯಾಗ್ರತಸ್ತಸ್ಯ ಭೋಜಯೇದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬುಧಃ । । ೭ ವಾಮನಂ ಕುಬ್ಜಕಂ ಚಾಪಿ ಭೋಜಯೇತ್ಪುರತೋ ದ್ವಿಜಮ್ । ಆಶೀರ್ವಾದಂ ತತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೮ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಕುರುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ೧ಶೃಣು ಮನ್ತ್ರಪದಾನಿ ವೈ । ಗಂ ಸ್ವಾಹಾ ಮೂಲಮನ್ತ್ರೋಽಯಂ ಪ್ರಣವೇನ ಸಮನ್ವಿತಃ । । ೯ ಗಾಂ ನಮೋ ಹದಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಗೀಂ ಶಿರಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಶಿಖಾ ಚ ಗೂಂ ನಮೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಗೈಂ ನಮಃ ಕವಚಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । 1.29.೧೦ ಗೌಂ ನಮೋ ನೇತ್ರಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಗಃ ಫಟ್ ಕಾಮಾಸ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಆಗಚ್ಛೋಲ್ಕಾಮುಖಾಯೇತಿ ಮನ್ತ್ರ ಆವಾಹನೇ ಹ್ಯಯಮ್ । । ೧೧ ಗಂ ಗಣೇಶಾಯ ನಮೋ ಗನ್ಧಮನ್ತ್ರಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಪುಷ್ಪೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ ಪುಷ್ಪಮನ್ತ್ರ ಏಷ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । । ೧೨ ಧೂಪೋಲ್ಕಾಯ ನಮೋ ಧೂಪಮನ್ತ್ರ ಏಷ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ದೀಪೋಲ್ಕಾಯ ನಮೋ ದೀಪಮನ್ತ್ರ ಏಷ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । । ೧೩ ಓಂ ಗಂ ಮಹೋಲ್ಕಾಯ ನಮೋ ಬಲಿಮನ್ತ್ರಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಓಂ ಸಂಸಿದ್ಧೋಲ್ಕಾಯ ನಮೋ ಮನ್ತ್ರಶ್ಚಾಯಂ ವಿಸರ್ಜನೇ । । ೧೪ ಓಂ ಮಹಾಕರ್ಣಾಯ ವಿದ್ಮಹೇ ವಕ್ರತುಣ್ಡಾಯ ಧೀಮಹಿ । ತನ್ನೋ ದನ್ತಿಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪಃ ಪೂರ್ವತಃ । । ೧೫ ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ವೀರ೧ ಸ್ವಾಹಾ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಸದಾ । ಮಹೋಲ್ಕಾಯ ಪಶ್ಚಿಮತಃ ಕೂಶ್ಮಾಣ್ಡಾಯೋತ್ತರೇಣ ತು । । ಏಕದನ್ತತ್ರಿಪುರಾನ್ತಕಾಯ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಂ ವೀರ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೧೬ ಓಂ ಶಿವದತ್ತ ವಿಕಟಹರಹಾಸ ಪ್ರಾಣಾಯ ಸ್ವಾ ನೈರ್ಋತ್ಯಾಮ್ । ೨ತುಲಮ್ಬನಾತ್ಯಚಲದನ್ತಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ವಾಯವ್ಯಾಮ್ । । ೧೭ ಪದ್ಮದಂಷ್ಟ್ರಾಯ ನರಾಯೇತಿ ಐಶಾನ್ಯಾಂ ಹೋಮಯೇದ್ಬುಧಃ । ಹುಂ ಫಟ್ ಹುಁ ಫಟ್ ಹಸ್ತತಾಲಧ್ವನಿರ್ಹಸನಕೂರ್ದನಃ । । ೧೮ ಮೃದನರ್ತನಗಣಪತಿರ್ದೇವಸ್ಯ ಮುದ್ರಾಂ ತತೋ ಹೋಮಂ ಸಮಾಚರೇತ್ । ನ ಯದಾ ವಶ್ಯಾ ಭವತಿ । । ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಹುತಿಮಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ರಾಜಾ ವಶ್ಯೋ ಭವತಿ । । ೧೯ ತಿಲಯವಹೋಮೇನ ಸರ್ವೇ ಜನಪದಾ ವಶ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ । ಅತಿ ರೂಪವತೀ ಕನ್ಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತಮನು(?)ಚ್ಛತಿ । । 1.29.೨೦ ಚಣತನ್ದುಲಹೋಮೇನಾಜಿತೋ ಭವೇತ್ । ನಿಮ್ಬಪತ್ರಸಮೈಸ್ತೈಲೈರ್ವಿದ್ವೇಷಣಂ ಕರೋತಿ । । ಸೋಮಗ್ರಹಣೇ ಉದಕಮಧ್ಯೇ ಅವತೀರ್ಯ ಅಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜಪೇತ್ । ಸಙ್ಗ್ರಾಮೇ ಅಪರಾಜಿತೋ ಭವತಿ । । ೨೧ ( ಓಂ ಲಮ್ಬರಾಜ್ಞೇ ನಮಃ ।) ಆದಿತ್ಯಾಭಿಮುಖೋ ಭೂತ್ವಾ ಅಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜಪೇತ್ । ಆದಿತ್ಯೋ ವರದೋ ಭವತಿ । । ೨೨ ಶುಕ್ಲಚತುರ್ಥ್ಯಾಮುಪೋಷ್ಯ ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಾದಿಭಿರರ್ಚನಂ ಕೃತ್ವಾ ತಿಲತನ್ದುಲಾಞ್ಜುಹುಯಾತ್ । ಶಿರಸಾ ಧಾರಯಂಸ್ತೈರಪರಾಜಿತೋ ಭವತಿ । । ೨೩ ಅಪಾಮಾರ್ಗಸಮಿದ್ಭಿರಗ್ನಿಂ ಪ್ರಜ್ವಾಲ್ಯ ಏಕವಿಂಶತ್ಯಾಹುತೀರ್ಯೋ ಜುಹುಯಾತ್ । ತ್ರಿರಾತ್ರಾಚ್ಛತ್ರುಂ ವ್ಯಾಪಾದಯತಿ । । ೨೪ ಅಥೋತ್ತರೇಣ ಮನ್ತ್ರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯೇ । ವೃಕ್ಷಮೂಲೇ ಕಜ್ಜಲಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಸಪ್ತಭಿರ್ಮನ್ತ್ರಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ನೇತ್ರಾಣ್ಯಞ್ಜಯೇದ್ಯಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ವಶೀ ಭವತಿ । । ೨೫ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ಮೂಲಂ ಚಾಷ್ಟಸಹಸ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಸ್ಮೈ ದದಾತಿ ಸ ವಶ್ಯೋ ಭವತಿ । । ೨೬ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮೂಲಮನ್ತ್ರೇಣ ಕರೋತಿ ತತ್ಸಿಧ್ಯತಿ । ಸರ್ವೇ ಗ್ರಹಾಃ ಸುಪ್ರೀತಾ ಭವನ್ತಿ । । ನಗರದ್ವಾರಂ ಗತ್ವಾ ಅಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ದ್ವಾರಂ ನಿರೂಪಯೇತ್ । । ೨೭ ಪುರಂ ದ್ವಾರೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖೋ ಯಜತಿ ಸ ಉಚ್ಚಾಟಯತಿ । ಸಮ್ಮುಖೋ ಜಪತಿ ಚೋರಾನ್ವಿದ್ರಾವಯತಿ । । ೨೮ ತೃಣಾನಿ ಲೂನಯತಿ । ಕಾಷ್ಠಾನಿ ಚ್ಛೇದಯತಿ । । ೨೯ ೧ಗಜರಾಜೇನ ಯುದ್ಧಯತಿ । ಜಲಮಧ್ಯೇ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಜಪೇತ್ । ಅಕಾಲೇ ವರ್ಷಯತಿ । ಕೂಪತಡಾಗಾಞ್ಛೋಷಯತಿ । । ಪ್ರತಿಮಾಂ ನೃತ್ಯಯತಿ । ಆಕರ್ಷಯತಿ । ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ । ಯೋಜನಶತಾತ್ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಾನಾಕರ್ಷಯತಿ । । 1.29.೩೦ ಗೋರೋಚನಾಂ ಚ ಸಹಸ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಹಸ್ತೇ ಬದ್ಧ್ವಾ ಯೋಜನಶತಸಹಸ್ರಂ ಗತ್ವಾ ಪುನರಾಗಚ್ಛತಿ । । ೩೧ ಅಥ ಮಾರಯಿತುಕಾಮಃ ಖದಿರಕೀಲಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಂ ವಿಚಿನ್ತ್ಯ ಹದಯೇ ನಿಖನಯೇತ್ । ಕ್ಷಣಾದೇವ ಮ್ರಿಯತೇ । । ೩೨ ಸರ್ವಪಾತಕವಿಮುಕ್ತೋ ಭವತಿ । ಅಗ್ನಿತೇಜಾಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಪರಾಜಿತೋ ಭವತಿ । । ೩೩ ಓಂ ವಕತುಣ್ಡಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಕೃತಕೃಷ್ಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಗಜಕರ್ಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । । ಓಂ ಲಮ್ಬೋದರಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ವಿಕಟಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಧೂಮ್ರವರ್ಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಗಗನಕೂಜಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । । ಓಂ ವಿನಾಯಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಗಣಪತಯೇ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಹಸ್ತಿಮುಖಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । । ೩೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಗಣಪತಿಕಲ್ಪವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕೋನತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: 'ಗಕಾರದೇವನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಾನವನ್ನು, ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ, ನನಗೆ ವಿವರಿಸು.' ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಗಣೇಶನ ಆರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ದಿನ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಉಪವಾಸ ಇವುಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ, ಯಾವಾಗ ಬೇಕಾದರೂ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವರ ಇಚ್ಛಿತ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಶ್ವೇತಅರ್ಕದ ಬೇರು ತೆಗೆದು, ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ, ಕಮಲಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಬೇಕು. ಆ ಗಣಪತಿ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳಿರುವವನಾಗಿರಬೇಕು, ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳಿರಬೇಕು, ಎಲ್ಲಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿರಬೇಕು, ನಾಗಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧರಿಸಿರುವವನಾಗಿರಬೇಕು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಿರೀಟವಾಗಿ ಧರಿಸಿರುವವನಾಗಿರಬೇಕು. ಎಡ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದಂತವನ್ನು, ಎರಡನೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಸೂತ್ರವನ್ನು, ಮೂರನೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರಶುವನ್ನು, ನಾಲ್ಕನೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೋದಕವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರಬೇಕು. ಕುಂಕುಮ, ಚಂದನ ಇವುಗಳಿಂದ ಲೇಪಿಸಿ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ಸುಗಂಧದ ಧೂಪದಿಂದ, ಮೋದಕಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ವಾಮನ ಅಥವಾ ಕುಬ್ಜ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೂ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಅವರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದರೆ, ಸಾಧನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕುರುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ, ಈ ಗಣಪತಿಯ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇಳು: 'ಗಂ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂಬುದು ಮೂಲಮಂತ್ರ, ಇದನ್ನು ಪ್ರಣವದೊಡನೆ ಜಪಿಸಬೇಕು. 'ಗಾಂ ನಮಃ' ಹೃದಯಕ್ಕೆ, 'ಗೀಂ' ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ, 'ಗೂಂ' ಶಿಖೆಗೆ, 'ಗೈಂ' ಕವಚಕ್ಕೆ, 'ಗೌಂ' ನೇತ್ರಕ್ಕೆ, 'ಗಃ ಫಟ್' ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಎಂದು ಜಪಿಸಬೇಕು. 'ಆಗಚ್ಛೋಲ್ಕಾಮುಖಾಯ' ಎಂಬುದು ಆವಾಹನ ಮಂತ್ರ. 'ಗಂ ಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ಗಂಧ ಮಂತ್ರ, 'ಪುಷ್ಪೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ಹೂವಿನ ಮಂತ್ರ, 'ಧೂಪೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ಧೂಪದ ಮಂತ್ರ, 'ದೀಪೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ದೀಪದ ಮಂತ್ರ. 'ಓಂ ಗಂ ಮಹೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ಬಲಿಮಂತ್ರ, 'ಓಂ ಸಂಸಿದ್ಧೋಲ್ಕಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ವಿಸರ್ಜನ ಮಂತ್ರ. 'ಓಂ ಮಹಾಕರ್ಣಾಯ ವಿದ್ಯಮಹೇ ವಕ್ರತುಂಡಾಯ ಧೀಮಹಿ, ತನ್ನೋ ದಂತಿಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್' ಎಂಬುದು ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪ. 'ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ವೀರ ಸ್ವಾಹಾ' ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, 'ಮಹೋಲ್ಕಾಯ' ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, 'ಕುಶ್ಮಾಂಡಾಯ' ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, 'ಏಕದಂತತ್ರಿಪುರಾಂತಕಾಯ' ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಶಿವದತ್ತ ವಿಕಟಹರಹಾಸ ಪ್ರಾಣಾಯ ಸ್ವಾ' ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ, 'ತುಲಂಬನಾತ್ಯಚಲದಂತಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ' ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ, 'ಪದ್ಮದಂಷ್ಟ್ರಾಯ ನರಾಯೇತಿ' ಐಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು. 'ಹುಂ ಫಟ್ ಹುಂ ಫಟ್' ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ದೇವರ ಮುದ್ರೆ ತೋರಿಸಿ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾವಾಗ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಕಪ್ಪು ಎಳ್ಳಿನಿಂದ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ರಾಜನು ವಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಳ್ಳು ಅಥವಾ ಅಕ್ಕಿನಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಜನಪದವಾಸಿಗಳು ವಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಯುವತಿಯೂ ವಶವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಚಣ ಅಥವಾ ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮಪತ್ರ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ದ್ವೇಷ ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು. ಚಂದ್ರಗ್ರಹಣದ ವೇಳೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಸೂರ್ಯನು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದರೆ ಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಪಾಮಾರ್ಗದ ಸಮಿಧದಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಹಚ್ಚಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ನಂತರ ಶತ್ರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮರದ ಬೇರು ಬಳಸಿ, ಕಜ್ಜಲವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ, ಏಳು ಬಾರಿ ಮಂತ್ರ ಜಪ ಮಾಡಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅಳಿಸಿದರೆ ಯಾರನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಅವರು ವಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಬೇರುಗಳನ್ನು ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಮಂತ್ರ ಜಪ ಮಾಡಿ ಯಾರಿಗೆ ನೀಡಿದರೂ ಅವರು ವಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಹಗಳು ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತವೆ. ನಗರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಗರ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಎದುರಾಗಿ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಕಳ್ಳರನ್ನು ಓಡಿಸಬಹುದು. ಹುಲ್ಲು ಕತ್ತರಿಸಿದರೂ, ಕಲ್ಲು ಚೂರು ಮಾಡಿದರೂ, ಗಜರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರೂ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಳೆ ಬರಿಸುತ್ತದೆ, ಕೆರೆ-ಕೂಪಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿಸಬಹುದು, ಆಕರ್ಷಿಸಬಹುದು, ಸ್ಥಂಭಿಸಬಹುದು, ಶತಯೋಜನ ದೂರದ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನೂ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಆಕರ್ಷಿಸಬಹುದು. ಗೋರುಚನೆಯನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಮಂತ್ರ ಜಪ ಮಾಡಿ ಕೈಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಶತಸಹಸ್ರ ಯೋಜನ ದೂರ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಬಹುದು. ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನಾಶಮಾಡಬೇಕೆಂದರೆ ಖದಿರದ ಕೀಲನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೂಳಿದರೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. 'ಓಂ ವಕ್ರತುಂಡಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಕೃತಕೃಷ್ಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಗಜಕರ್ಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಲಂಬೋದರಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ವಿಕಟಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಧೂಮ್ರವರ್ಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಗಗನಕೂಜಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ವಿನಾಯಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಗಣಪತಯೇ ಸ್ವಾಹಾ', 'ಓಂ ಹಸ್ತಿಮುಖಾಯ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಜಪಿಸಬೇಕು.
ವಿನಾಯಕಪೂಜಾವಿಧಿವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತರುವಾಚ ನಿಮ್ಬಮಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿತ್ಯಧೂಪಗನ್ಧಾದಿಭಿರರ್ಚಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ ಶಿರಸಿ ಬದ್ಧ್ವಾ ಗಚ್ಛೇತ್ । । ಸರ್ವಜನಪ್ರಿಯೋ ಭವತಿ । ಶ್ವೇತಾರ್ಕಮೂಲಾಙ್ಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಧೂಪಾದಿಭಿರರ್ಚಯಿತ್ವಾ ಸರ್ವಾನ್ವರ್ಣಾನ್ವಶಮಾನಯತಿ ।। ಶ್ವೇತಚನ್ದನಮಙ್ಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುಷ್ಪಗನ್ಧಾದಿಭಿರರ್ಚಯಿತ್ವಾ ಶುಕ್ಲಚತುರ್ಥ್ಯಾಮಷ್ಟಮ್ಯಾಂ ವಾ ಬಲಿಂ ಕುರ್ಯಾದಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾದ್ದಧ್ನಾ ಪಾಯಸೇನ ರಾಜಾನಂ ವಶಮಾನಯತಿ । ರಕ್ತಚನ್ದನಮಯಂ ಗಣಪತಿಮಙ್ಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ಭೌತಿಕಂ ಬಲಿಂ ದದ್ಯಾದ್ದಧಿಮಧುಘೃತಾಹುತೀನಾಂ ಗಣಪತಿಮಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾದಾತ್ಮಪ್ರಾಪಿಕಾಂ ಪ್ರಜಾಂ ವಶಮಾನಯತಿ । ರಕ್ತಕರವೀರಮೂಲಾಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕಾರಯೇತ್ । । ರಕ್ತಪುಷ್ಪಗನ್ಧೋಪಹಾರೈರ್ಬಲಿಂ ದದ್ಯಾತ್ । ತಿಲಲವಣಘೃತೇನಾಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್ । ದಶಗ್ರಾಮಾನ್ವಶಮಾನಯತಿ । । ಶ್ವೇತಕರವೀರಾಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ತಿಲಪಿಷ್ಟದಧಿಘೃತಕ್ಷೀರಹರಿದ್ರಾಮಿಶ್ರೇಣಾಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾದ್ವೇಶ್ಯಾಂ ವಶಮಾನಯತಿ । । ಅಶ್ವತ್ಥಮೂಲಾಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಧೂಪಬಲಿಂ ದತ್ತ್ವಾ ಶತಂ ಜುಹುಯಾಚ್ಛತ್ರುಂ ವಶಮಾನಯತಿ । । ಅರ್ಕಮೂಲಾಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಧೂಪಬಲೀನ್ ದದ್ಯಾತ್ । ತಿನ್ದುಕಾಷ್ಟಶತಂ ಜುಹುಯಾಚ್ಛತ್ರುಂ ವಶಮಾನಯತಿ । । ಬಿಲ್ವಮೂಲಮಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಧೂಪಾರ್ಚಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ತ್ರಿಮಧ್ವಕ್ತಾನಾಮಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾದ್ರಾಜಾಮಾತ್ಯಾನ್ವಶಮಾನಯತಿ । । ಶಿರಸಿ ಧೂಪಾನ್ಧೃತ್ವಾ ಗಚ್ಛೇದ್ರಾಜದ್ವಾರಂ ವಿಗ್ರಹೇ ಜಯೋ ಭವತಿ । ಹಸ್ತಿದನ್ತಮೃತ್ತಿಕಾಮಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕಾರಯೇತ್ । । ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಧೂಪಾರ್ಚಿತಂ ಕೃತ್ವಾ. ಕೃಷ್ಣಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ನಗ್ನೋ ಭೂತ್ವಾಭ್ಯರ್ಚಯೇತ್ । ಸಪ್ತ ವಾರಾಞ್ಜಪೇನ್ನಿತ್ಯಂ ೧ ನಾರೀಣಾಂ ಸುಭಗೋ ಭವತಿ । । ವೃಷಭಶೃಙ್ಗಮೃತ್ತಿಕಾಙ್ಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕಾರಯೇತ್ । ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಾರ್ಚಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಗುಗ್ಗುಲುಧೂಪಂ ದದ್ಯಾದ್ಘೋಷಪತಿಂ ವಶಮಾನಯತಿ । । ಅಥ ವಾ ವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಂಗುಷ್ಠಪರ್ವಮಾತ್ರಂ ಗಣಪತಿಂ ಕಾರಯೇತ್ । ಕಟುಕತೈಲೇನ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಲೇಪಯೇತ್ । । ಉನ್ಮತ್ತಕಕಾಷ್ಠೇನಾಗ್ನಿಂ ಪ್ರಜ್ವಾಲ್ಯಾಹುತೀನಾಮಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್ತಿಲಸರ್ಷಪಮಿಶ್ರೇಣ ಸರ್ವಧೂಪಂ ದದ್ಯಾತ್ತ್ರಿಕಟುಕೇನ ಲೇಪಯೇತ್ । । ಅಗರುಧೂಪಂ ದದ್ಯಾದ್ರಾಜಾನಂ ವಶಮಾನಯತಿ । ಪರೇಷಾಂ ಚ ವಲ್ಲಭೋ ಭವತಿ । ರಕ್ತಚನ್ದನೇನಾತ್ಮಾನಂ ಧೂಪಯೇತ್ಸುಭಗೋ ಭವತಿ । । ಓಂ ಗಣಪತಯೇ ವಕ್ರತುಣ್ಡಾಯ ಗಜದನ್ತಾಯ ಗುಲಗುಲೇತಿನಿನಾದಾಯ೨ ಚತುರ್ಭುಜಾಯ ತ್ರಿನೇತ್ರಾಯ ಮುಶಲಪಾಶವಜ್ರಹಸ್ತಾಯ ಸರ್ವಭೂತದಮನಾಯ ಸರ್ವಲೋಕವಶಂಕರಾಯ ಸರ್ವದುಷ್ಟೋಪಘಾತಜನನಾಯ ಸರ್ವಶತ್ರುವಿಮರ್ದನಾಯ ಸರ್ವರಾಜ್ಯಸಮೀಹನಾಯ ರಾಜಾನಮಿಹ ವಶಮಾನಯ ಹನ ಹನ ಪಚ ಪಚ ವಜ್ರಾಙ್ಕುಶೇನ ಗಣೇಶ ಫಟ್ ಸ್ವಾಹಾ । ಓಂ ಗಾಂ ಗೀಂ ಗೂಂ ಗೈಂ ಗೌಂ ಗಃ ಸ್ವಾಹಾ ನಮಃ ಹದಯಂ ಮೂಲಮನ್ತ್ರಸ್ಯ । ಓಂ ಕಃ ಶಿರಃ, ಓಂ ಖಃ ಶಿಖಾ, ಓಂ ಗಃ ಹದಯಮ್, ಓಂ ಗುಃ ವಕ್ತ್ರಂ, ಓಂ ಗೈಂ ನೇತ್ರಮ್ । ಓಂ ಘಃ ಕವಚಮ್, ಓಂ ಙ ಆವಾಹನಂ ಹದಯಸ್ಯ ಆವಾಹನಾಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಓಂ ನಮಃ ಹದಯಂ ಮೂಲಮನ್ತ್ರಸ್ಯ, ಓಂ ಗಾಃ ಶಿರಃ, ಓಂ ಗೈಃ ನಮಃ ಶಿಖಾ ಓಂ ಗೌಃ ನಮಃ ಕವಚಮ್, ಓಂ ಗಂ ನಮಃ ನೇತ್ರೇ, ಓಂ ಗಃ ಫಟ್ ಅಸ್ತ್ರಮ್ । । ಓಂ ಅಙ್ಗುಷ್ಠೋಲ್ಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ಆವಾಹನಂ ಹದಯಸ್ಯ ಸ್ವಾಹಾ ವಿಸರ್ಜನಂ ಹದಯಸ್ಯ ಓಂ ಗನ್ಧೋಲ್ಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । । ಗನ್ಧಮನ್ತ್ರಃ । । ಓಂ ಧರ್ಮಭೂತೋಲ್ಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । । ಪುಷ್ಪಮನ್ತ್ರಃ । । ದುರ್ಜಯಾಯ ೧ ಪೂರ್ವೇಣ । ಓಂ ಧೂರ್ಜಟಯೇ ದಕ್ಷಿಣೇನ । ಓಂ ಲಮ್ಬೋದರಾಯ ಪಶ್ಚಿಮತಃ । ಓಂ ಗಣಪತಯೇ ಉತ್ತರತಃ । ಓಂ ಗಣಾಧಿಪತಯೇ ಐಶಾನ್ಯಾಮ್ । ಓಂ ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಮ್ । ಓಂ ಕೂಶ್ಮಾಣ್ಡಾಯ ನೈರ್ಋತ್ಯಾಮ್ । ಓಂ ಏಕದನ್ತತ್ರಿಪುರಘಾತಿನೇ೨ ತ್ರಿನೇತ್ರಾಯ ವಾಯವ್ಯಾಮ್ । ಓಂ ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ವಿದ್ಮಹೇ ವಕ್ರತುಣ್ಡಾಯ ಧೀಮಹಿ । । ತನ್ನೋ ದನ್ತಿಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್ । । ಗಾಯತ್ರೀ । । ಪದ್ಮದಂಷ್ಟ್ರಾಮಾಲಾಪ್ರಕರ್ಷಣೀಪರಶ್ವಂಕುಶಪಾಶಪಟಹಮುದ್ರಾ ಅಷ್ಟೌ ಮುದ್ರಾ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತತಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕಾರಯೇತ್ । । ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಹುತೀನಾಮಷ್ಟಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್ । ರಾಜಾನಂ ವಶಮಾನಯೇತ್ । । ಆವಾಹನಾದ್ಯೇಕಾದಶಮುದ್ರಾ ನೈವೇದ್ಯಾನ್ತಂ ಕ್ರಮಾದ್ದರ್ಶಯೇತ್ । । ಆರಾಧಯೇದ್ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ತ್ರಿನೇತ್ರಂ ಶೂಲಿನಂ ಹರಮ್ । ತೇನೈವಾರಾಧಯೇದ್ದೇವಂ ವಿಘ್ನೇಶಂ ಗಣಪಂ ನೃಪ । । ೧ ತದೇವ ಮಣ್ಡಲಂ ಚಾಸ್ಯ ಅಙ್ಗನ್ಯಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ । ಋತೇ ಮನ್ತ್ರಪದಾನೀಹ ಸಮಾನಂ ಸರ್ವಮೇವ ಹಿ । । ೨ ಪೂಜಯೇದ್ಯಸ್ತು ವಿಘ್ನೇಶಮೇಕದನ್ತಮುಮಾಸುತಮ್ । ನಶ್ಯನ್ತಿ ತಸ್ಯ ವಿಘ್ನಾನಿ ನ ಚಾರಿಷ್ಟಂ ಕದಾಚನ । । ೩ ಯಶ್ಚೋಪವಾಸಂ ಕೃತ್ವಾ ತು ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ಪೂಜಯೇನ್ನರಃ । ಸರ್ವೇ ತಸ್ಯ ಸಮಾರಮ್ಭಾಃ ಸಿಧ್ಯೇಯುರ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ।೪ ಯಸ್ಯಾನುಕೂಲೋ ವಿಘ್ನೇಶಃ ಶಿವಯೋಃ ಕುಲನನ್ದನ । ತಸ್ಯಾನುಕೂಲಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ಯಾಜ್ಜಗದ್ವೈ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು । । ೫ ತಸ್ಮಾದಾರಾಧಯೇದೇನಂ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧಾಸಮನ್ವಿತಃ । ಕುಙ್ಕುಮಾಗುರುಧೂಪೇನ ತಥೈವೋಣ್ಡೀರಕಸ್ರಜಾ । । ೩ಪಲಲೋಲ್ಲಾಪಿಕಾಭಿಶ್ಚ ಜಾತಿಕೋನ್ಮತ್ತಕೈಸ್ತಥಾ । । ೬ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ತು ವಿಧಿನಾನೇನ ಪೂಜಯೇತ್ । ತಸ್ಯ ಸಿಧ್ಯತಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನಂ ಸರ್ವಕರ್ಮ ನ ಸಂಶಯಃ । ।೭ ಏಕದನ್ತೇ ಜಗನ್ನಾಥೇ ಗಣೇಶೇ ತುಷ್ಟಿಮಾಗತೇ । ಪಿತೃದೇವಮನುಷ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಸರ್ವೇ ತುಷ್ಯನ್ತಿ ಭಾರತ । । ೮ ತಸ್ಮಾದಾರಾಧಯೇದೇನಂ ಸದಾ ಭಕ್ತಿಪುರಃಸರಮ್ । ಕರ್ಣಲೇಪೈಸ್ತುಣ್ಡಿಕಾಭಿರ್ಮೋದಕೈಶ್ಚ೧ ಮಹೀಪತೇ । । ಪೂಜಯೇತ್ಸತತಂ ದೇವಂ ವಿಘ್ನವಿನಾಶಾಯ ದನ್ತಿನಮ್ । । ೯ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ವಿನಾಯಕಪೂಜಾವಿಧಿನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ನಿಮ್ಮ ಮರದಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಧೂಪ, ಸುಗಂಧದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೊರಟರೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತಿಸುವವರಾಗುತ್ತೀರಿ. ಶ್ವೇತಅರ್ಕದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಧೂಪದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದರೆ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಶ್ವೇತಚಂದನದಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಹೂವು, ಸುಗಂಧದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಶುಕ್ಲಚತುರ್ಥಿ ಅಥವಾ ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮವನ್ನು ದಹಿ ಅಥವಾ ಪಾಯಸದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ, ರಾಜನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ರಕ್ತಚಂದನದಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಭೌತಿಕ ಬಲಿಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ದಹಿ, ತುಪ್ಪ, ಜೇನು ಹೋಮವನ್ನು ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಮಾಡಿದರೆ, ಸ್ವಂತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ರಕ್ತಕರವೀರದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ರಕ್ತಹೂವು, ಸುಗಂಧದಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಎಳ್ಳು, ಉಪ್ಪು, ತುಪ್ಪದಿಂದ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಹತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಶ್ವೇತಕರವೀರದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಎಳ್ಳು ಹಿಟ್ಟು, ದಹಿ, ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಅರಿಶಿಣ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ, ವೇಶ್ಯೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಅಶ್ವತ್ಥದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ನೂರು ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಅರ್ಕದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ತಿಂದುಕದ ಮರದ ಶತ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಬಿಳ್ವದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಮೂರು ವಿಧದ ಮಧುರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತು ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ತಲೆಗೆ ಧೂಪವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ವಿಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆನೆಯ ದಂತದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಕೃಷ್ಣಚತುರ್ಥಿಯಂದು ನಗ್ನನಾಗಿ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಏಳು ದಿನ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಎಮ್ಮೆ ಕೊಂಬಿನ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಗುಗ್ಗುಳ ಧೂಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ, ಹಳ್ಳಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಅಥವಾ, ಹುಳಿಯ ಗೂಡು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕಡು ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಲೇಪಿಸಿ, ಉನ್ಮತ್ತಕ ಮರದ ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಹಚ್ಚಿ, ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲಾ ಧೂಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ತ್ರಿಕಟುಕದಿಂದ ಲೇಪಿಸಿ, ಅಗರು ಧೂಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ರಾಜನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು, ಇತರರಿಗೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಬಹುದು. ರಕ್ತಚಂದನದಿಂದ ಸ್ವಂತ ದೇಹಕ್ಕೆ ಧೂಪ ಮಾಡಿದರೆ ಸುಭಗನಾಗುತ್ತಾನೆ. 'ಓಂ ಗಣಪತಯೇ ವಕ್ರತುಂಡಾಯ ಗಜದಂತಾಯ ಗುಲಗುಲೇತಿನಿನಾದಾಯ ಚತುರ್ಭುಜಾಯ ತ್ರಿನೇತ್ರಾಯ ಮುಶಲಪಾಶವಜ್ರಹಸ್ತಾಯ ಸರ್ವಭೂತದಮನಾಯ ಸರ್ವಲೋಕವಶಂಕರಾಯ ಸರ್ವದುಷ್ಟೋಪಘಾತಜನನಾಯ ಸರ್ವಶತ್ರುವಿಮರ್ದನಾಯ ಸರ್ವರಾಜ್ಯಸಮೀಹನಾಯ ರಾಜಾನಮಿಹ ವಶಮಾನದಯ ಹನ ಹನ ಪಚ ಪಚ ವಜ್ರಾಂಕುಶೇನ ಗಣೇಶ ಫಟ್ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಜಪಿಸಬೇಕು. 'ಓಂ ಗಾಂ ಗೀಂ ಗೂಂ ಗೈಂ ಗೌಂ ಗಃ ಸ್ವಾಹಾ ನಮಃ' ಹೃದಯಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಕಃ' ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ, 'ಓಂ ಖಃ' ಶಿಖೆಗೆ, 'ಓಂ ಗಃ' ಹೃದಯಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಗುಃ' ಮುಖಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಗೈಂ' ನೇತ್ರಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಘಃ' ಕವಚಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಙ' ಆವಾಹನಕ್ಕೆ. ಹೃದಯದ ಆವಾಹನ ಅಂಗಗಳು ಇವು. 'ಓಂ ನಮಃ' ಹೃದಯಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಗಾಃ' ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ, 'ಓಂ ಗೈಃ ನಮಃ' ಶಿಖೆಗೆ, 'ಓಂ ಗೌಃ ನಮಃ' ಕವಚಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಗಂ ನಮಃ' ನೇತ್ರಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಗಃ ಫಟ್' ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ. 'ಓಂ ಅಂಗುಷ್ಠೋಲ್ಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ' ಆವಾಹನಕ್ಕೆ, 'ಓಂ ಗಂಧೋಲ್ಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ' ಗಂಧ ಮಂತ್ರ, 'ಓಂ ಧರ್ಮಭೂತೋಲ್ಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ' ಹೂವಿನ ಮಂತ್ರ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಧೂರ್ಜಟ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಲಂಬೋದರ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ, ಐಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಣಾಧಿಪತಿ, ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಗಣಪತಿ, ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶ್ಮಾಂಡ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕದಂತತ್ರಿಪುರಘಾತಿ ತ್ರಿನೇತ್ರ. 'ಓಂ ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ವಿದ್ಯಮಹೇ ವಕ್ರತುಂಡಾಯ ಧೀಮಹಿ, ತನ್ನೋ ದಂತಿಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್' ಎಂಬುದು ಗಾಯತ್ರಿ. ಪದ್ಮದಂಷ್ಟ್ರ, ಮಾಲಾ, ಪರಶು, ಅಂಕುಶ, ಪಾಶ, ಪಟಹ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ನಂತರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಕಪ್ಪು ಎಳ್ಳಿನಿಂದ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ರಾಜನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಆವಾಹನದಿಂದ ನೈವೇದ್ಯದವರೆಗೆ ಹನ್ನೊಂದು ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಬೇಕು. ಯಾವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ತ್ರಿನೇತ್ರನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದೇ ಮಂಟಪ, ಅಂಗನ್ಯಾಸ, ಎಲ್ಲವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರಬೇಕು. ಮಂತ್ರಪದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ. ಯಾರು ವಿಘ್ನೇಶನಾದ ಏಕದಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ವಿಘ್ನಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ, ಯಾವ ಅಪಾಯವೂ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ವಿಘ್ನೇಶನು ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಈ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಕುಂಕುಮ, ಅಗರುಧೂಪ, ಉಂಡೀರು ಹೂಮಾಲೆ, ಪಲಲೋಲ್ಲಾಪಿ, ಜಾತಿಕ, ಉನ್ಮತ್ತಕ ಹೂಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಏಕದಂತನಾದ ಗಣೇಶನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಾಗ ಪಿತೃ, ದೇವತೆ, ಮಾನವರೂ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸದಾ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಕರ್ಣ ಲೇಪ, ತುಂಡಿಕ, ಮೋದಕಗಳಿಂದ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಣೆಗೆ ಸದಾ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
ಶಿವಾಚತುರ್ಥೀ ಪೂಜನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಶಿವಾ ಶಾನ್ತಾ ಸುಖಾ ರಾಜಂಶ್ಚತುರ್ಥೀ ತ್ರಿವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಮಾಸಿ ಭಾದ್ರಪದೇ ಶುಕ್ಲಾ ಶಿವಾ ಲೋಕೇಷು ಪೂಜಿತಾ । । ೧ ತಸ್ಯಾಂ ಸ್ನಾನಂ ತಥಾ ದಾನಮುಪವಾಸೋ ಜಪಸ್ತಥಾ । ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಶತಗುಣಂ ಪ್ರಸಾದಾದ್ದನ್ತಿನೋ ನೃಪ । । ೨ ಗುಡಲವಣಘೃತಾನಾಂ ತು ದಾನಂ ಶುಭಕರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಗುಡಾಪೂಪೈಸ್ತಥಾ ವೀರ ಪುಣ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನಮ್ । । ೩ ಯಾಸ್ತಸ್ಯಾಂ ನರಶಾರ್ದೂಲ ಪೂಜಯನ್ತಿ ಸದಾ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಗುಡಲವಣಪೂಪೈಶ್ಚ ಶ್ವಶ್ರೂಂ ಶ್ವಸುರಮೇವ ಚ । ।೪ ತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸುಭಗಾಃ ಸ್ಯುರ್ವೇ೧ ವಿಘ್ರೇಶಸ್ಯಾನುಮೋದನಾತ್ । ಕನ್ಯಕಾ ತು ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಧಿನಾನೇನ ಪೂಜಯೇತ್ । । ೫ ( ಇತಿ ಶಿವಾಕಲ್ಪಃ) ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಮಾಘೇ ಮಾಸಿ ತಥಾ ಶುಕ್ಲಾ ಯಾ ಚತುರ್ಥೀ ಮಹೀಪತೇ । ಸಾ ಶಾನ್ತಾ ಶಾನ್ತಿದಾ ನಿತ್ಯಂ ಶಾನ್ತಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸದೈವ ಹಿ । । ೬ ಸ್ನಾನದಾನಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಮಸ್ಯಾಂ ಕೃತಂ ವಿಭೋ । ಭವೇತ್ಸಹಸ್ರಗುಣಿತಂ ಪ್ರಸಾದಾತ್ತಸ್ಯ೨ ದನ್ತಿನಃ । । ೭ ಕೃತೋಪವಾಸೋ ಯಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಪೂಜಯೇದ್ವಿ ಘ್ನನಾಯಕಮ್ । ತಸ್ಯ ಹೋಮಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಭವೇತ್ಸಾಹಸ್ರಿಕಂ ನೃಪ । । ೮ ಲವಣಂ ಚ ಗುಡಂ ಶಾಕಂ ಗುಡಪೂಪಾಂಶ್ಚ ಭಾರತ । ದತ್ತ್ವಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ತು ವಿಪ್ರೇಭ್ಯಃ ಫಲಂ ಸಾಹಸ್ರಿಕಂ ಭಜೇತ್
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದನು: ಶಿವಾ ಎಂಬ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಶುಭಕರವಾದ ಚತುರ್ಥಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಾ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಉಪವಾಸ, ಜಪ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಗಣಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಶತಪಟ್ಟು ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬೆಲ್ಲ, ಉಪ್ಪು, ತುಪ್ಪ ಇವುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಶುಭಕರವಾಗಿದೆ. ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪೂರಿಗಳು ನೀಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನ ಯಾರು ಸದಾ ಮಹಿಳೆಯರು ಬೆಲ್ಲ, ಉಪ್ಪು ಪೂರಿಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಅತ್ತೆ, ಮಾವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗಣಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುವತಿಯರು ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಾಘ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನ ಸ್ನಾನ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಗಣಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಾವಿರಪಟ್ಟು ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನ ಉಪವಾಸದಿಂದ ವಿಘ್ನೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ, ಹೋಮಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸಾವಿರಪಟ್ಟು ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಉಪ್ಪು, ಬೆಲ್ಲ, ತರಕಾರಿ, ಬೆಲ್ಲದ ಪೂರಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡಿದರೆ ಸಾವಿರಪಟ್ಟು ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
೩೮ ಶರ್ವಾಯ ಶರ್ವಪುತ್ರಾಯ ಕ್ಷೋಣ್ಯುತ್ಸಙ್ಗಭವಾಯ ಚ । ಕುಜಾಯ ಲಲಿತಾಙ್ಗಾಯ ಲೋಹಿತಾಙ್ಗಾಯ ವೈ ತಥಾ । । ೩೯ ಓಂಕಾರಪೂರ್ವಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಸಮನ್ವಿತೈಃ । ಅಷ್ಟೋತ್ತರಶತಂ ವೀರ ಅರ್ಧಾರ್ಧಮರ್ಧಮೇವ ಚ । । 1.31.೪೦ ಏತೈರ್ಮನ್ತ್ರಪದೈರ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ಕಾಮತೋ ನೃಪ । ಖಾದಿರೈಃ ಸುಸಮಿದ್ಭಿಸ್ತು ಚಾಜ್ಯದುಗ್ಧೈರ್ಯವೈಸ್ತಿಲೈಃ । । ೪೧ ಭಕ್ಷ್ಯೈರ್ನಾನಾವಿಧೈಶ್ಚಾನ್ಯೈಃ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸಮನ್ವಿತಃ । ಹುತ್ವಾಹುತೀಸ್ತತೋ೪ ವೀರ ದೇವಂ ಸಂಸ್ಥಾಪಯೇತ್ಕ್ಷಿತೌ । । ೪೨ ಸೌವರ್ಣಂ ರಾಜತಂ ವಾಪಿ ಶಕ್ತ್ಯಾ ದಾರುಮಯಂ ನೃಪ । ದೇವದಾರುಮಯಂ ವಾಪಿ ಶ್ರೀಖಣ್ಡಚನ್ದನೈರಪಿ । । ೪೩ ತಾಮ್ರೇ ಪಾತ್ರೇ ರೌಪ್ಯಮಯೇ ಚಾಜ್ಯಕುಙ್ಕುಮಕೇಸರೈಃ । ಅನ್ಯೈರ್ವಾ ಲೋಹಿತೈರ್ವಾಪಿ ಪುಷ್ಪೈಃ ಪತ್ರೈಃ ಫಲೈರಪಿ । । ರಕ್ತೈಶ್ಚ ವಿವಿಧೈರ್ವೀರ ಅಥ ವಾ ಶಕ್ತಿತೋಽರ್ಚಯೇತ್
ಶರ್ವನಿಗೆ, ಶರ್ವನ ಮಗನಿಗೆ, ಭೂಮಿಯ ಮಡಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ, ಕುಜನಿಗೆ, ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳಿರುವವನಿಗೆ, ಕೆಂಪು ದೇಹವಿರುವವನಿಗೂ, ಓಂಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಸ್ವಾಹಾ ಪದಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ನೂರು ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಬಾರಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ರಾಜನೇ, ಖಾದಿರದ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಟ್ಟಿಗು, ಹಾಲು, ತುಪ್ಪ, ಯವ, ಎಳ್ಳು, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಧದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಹೋಮ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ದೇವರನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮರದ, ದೇವದಾರು ಮರದ, ಶ್ರೀಗಂಧದ, ಚಂದನದ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ತಾಮ್ರ ಅಥವಾ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ, ಕುಂಕುಮ, ಕೆಂಪು ಹೂವು, ಎಲೆ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
೪೪ ಯಾವದ್ವಿಸೃಜತೇ ವಿತ್ತಂ ವಿತ್ತವಾನ್ವೀರ ಭಕ್ತಿತಃ । ತಾವದ್ವಿವರ್ಧತೇ ಪುಣ್ಯಂ ದಾತುಂ ಶತಸಹಸ್ರಿಕಮ್ । । ೪೫ ಅನ್ಯೇ ತಾಮ್ರಮಯೇ ಪಾತ್ರೇ ವಂಶಜೇ ಮೃನ್ಮಯೇಽಪಿ ವಾ । ಪೂಜಯನ್ತಿ ನರಾಃ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಕೃತ್ವಾ ಕುಙ್ಕುಮಕೇಶರೈಃ । । ಪುರುಷಾಕೃತಿಕೃತಂ ಪಾತ್ರ ಇಮಂ ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಮರ್ಚಯೇತ್ । । ೪೬ ಅಗ್ರಿರ್ಮೂರ್ಧೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಗನ್ಧಪುಷ್ಪಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ । ಧೂಪೈರಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ವಿಧಿವದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯ ಪ್ರದೀಯತೇ । । ೪೭ ಗುಡೌದನಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಗೋಧೂಮಾಞ್ಛಾಲಿತಣ್ಡುಲಾನ್ ।।। ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ಶಕ್ತಿಂ ದದ್ಯಾದ್ವೈ ದರಿದ್ರೋ ವಿತ್ತವಾಂಸ್ತಥಾ । । ೪೮ ವಿತ್ತಶಾಠ್ಯಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವಿದ್ಯಮಾನೇ ಧನೇ ನೃಪ । ವಿತ್ತಶಾಠ್ಯಂ ಹಿ ಕುರ್ವಾಣೋ ನಾಮುತ್ರ ಬಲಭಾಗ್ಭವೇತ್ । ।೪ ೯ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಅಙ್ಗಾರಕೇಣ ಸಂಯುಕ್ತಾ ಚತುರ್ಥೀ ನಕ್ತಭೋಜನೈಃ । ಉಪೋಷ್ಯಾ ಕತಿಮಾತ್ರಾ ತು ಉತಾಹೋ ಸಕೃದೇವ ತು
ಯಾವಾಗ ವ್ಯಕ್ತಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಧನವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಪುಣ್ಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಶತಸಹಸ್ರ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ವಂಶದ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂಕುಮ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವನ ಆಕಾರದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಈ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. 'ಅಗ್ನಿರ್ಮೂರ್ಧಾ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಬೆಲ್ಲ ಅನ್ನ, ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಗೋಧಿ, ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಧನ ಇದ್ದಾಗ ಧನದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಂಜತನ ಮಾಡಬಾರದು. ಧನವನ್ನು ಅಡಗಿದವರು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
1.31.೫೦ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಚತುರ್ಥೀ ಸಾ ಚತುರ್ಥೀ ಸಾ ಯದಾಙ್ಗಾರಕಸಂಯುತಾ । ಉಪೋಷ್ಯಾ ತತ್ರ ತತ್ರೈವ ಪ್ರದೇಯೋ ವಿಧಿವದ್ಗುಡಃ । । ೫೧ ಉಪೋಷ್ಯ ನಕ್ತೇನ ವಿಭೋ ಚತಸ್ರಃ ಕುಜಸಂಯುತಾ । ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ಚ ಚತುರ್ಥ್ಯಾಂ ಚ ವಿಧಾನಂ ಶೃಣು ಯಾದೃಶಮ್ । । ೫೨ ಸೌವರ್ಣಂ ತು ಕುಜಂ ಕೃತ್ವಾ ಸವಿನಾಯಕಮಾದರಾತ್ । ದಶಸೌವರ್ಣಿಕಂ ಮುಖ್ಯಂ ದಶಾರ್ಧಮರ್ಧಮೇವ ಚ । ।೫ ೩ ಸೌವರ್ಣಪಾತ್ರೇ ರೌಪ್ಯೇ ವಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ತಾಮ್ರಮಯೇಽಪಿ ವಾ । ವಿಂಶತ್ಪಲಾನಿ ಪಾತ್ರಾಣಿ ವಿಂಶತ್ಯರ್ಧಪಲಾನಿ ವಾ । । ೫೪ ವಿಂಶತ್ಕರ್ಷಾಣಿ ವಾ ವೀರ ವಿಂಶದರ್ಧಾರ್ಧಮೇವ ವಾ । ರೌಪ್ಯಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪಲಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪಲಾರ್ಧಮರ್ಧಮೇವ ಚ । । ೫೫ ಶಕ್ತ್ಯಾ ವಿತ್ತೈಶ್ಚ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಚ ಪಾತ್ರೇ ತಾಮ್ರಮಯೇಽಪಿ ತು । ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಗ್ರಹೇಶಂ ವೈ ವಸ್ತ್ರೈಃ ಸಮ್ಪರಿವೇಷ್ಟಿತಮ್ । । ವಿವಿಧೈಃ ಸಾಧಕೈ ರಕ್ತೈಃ ಪುಷ್ಪೈ ರಕ್ತೈಃ ಸಮನ್ವಿತಮ್ । । ೫೬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯ ಸದಾ ದದ್ಯಾದ್ದಕ್ಷಿಣಾಸಹಿತಂ ನೃಪ । ವಾಚಕಾಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಿನೇ ಶ್ರೇಯಸೇ ನೃಪ । । ೫೭ ಇತಿ ತೇ ಕಥಿತಾ ಪುಣ್ಯಾ ತಿಥೀನಾಮುತ್ತಮಾ ತಿಥಿಃ । ಯಾಮುಪೋಷ್ಯ ನರೋ ರೂಪಂ ದಿವ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ಭಾರತ । । ೫೮ ಕಾನ್ತ್ಯಾತ್ರೇಯಸಮಂ ವೀರಂ ತೇಜಸಾ ರವಿಸನ್ನಿಭಮ್ । ಪ್ರಭಯಾ ರವಿಕಲ್ಪಂ ಚ ಸಮೀರಬಲಸಂಶ್ರಿತಮ್ । । ೫೯ ಈದೃಗ್ರೂಪಂ ಸಮಾಪ್ಯೇಹ ಯಾತಿ ಭೌಮಸದೋ ನೃಪ । ಪ್ರಸಾದಾದ್ವಿಘ್ನನಾಥಸ್ಯ ತಥಾ ಗಣಪತೇರ್ನೃಪ । । 1.31.೬೦ ಪಠತಾಂ ಶೃಣ್ವತಾಂ ರಾಜನ್ಕುರ್ವತಾಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ । ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದಿಪಾಪಾನಿ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ಋದ್ಧಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ತಥಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ಲಭತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । । ೬೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಚತುರ್ಥೀಕಲ್ಪೇ ಸುಖಾವಹಾಙ್ಗಾರಕಚತುರ್ಥೀವ್ರತನಿರೂಪಣಂ ನಾಮೈಕತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: ಚತುರ್ಥಿ ದಿನ ಅಂಗಾರಕನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಆ ದಿನ ಸರಿಯಾಗಿ ಬೆಲ್ಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿ ಮಾತ್ರ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕು ಚತುರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಜನ ಜೊತೆಗೆ ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಚಿನ್ನದ ಕುಜನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ವಿನಾಯಕನೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿ, ಹತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಪಾಲು, ಹತ್ತು ಅರ್ಧ ಪಾಲು, ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಬಟ್ಟೆ ಹೊದಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಈ ಚತುರ್ಥಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಪುಣ್ಯ ತಿಥಿ. ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವರು ದಿವ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಂತಿಯಲ್ಲೂ, ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲೂ, ಪ್ರಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಭೌಮ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ವಿಘ್ನನಾಥನ ಹಾಗೂ ಗಣಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಓದುವರು, ಕೇಳುವವರು, ಆಚರಿಸುವವರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮುಂತಾದ ಪಾಪಗಳು ಹಾಳಾಗುತ್ತವೆ. ಐಶ್ವರ್ಯ, ವೃದ್ಧಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
thumb|400px|ಅಗ್ನಿಚಯನೇ ಅಶ್ವಪರಿಕ್ರಮಣಮ್ thumb|400px| ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ನಾಗಪಞ್ಚಮೀಪೂಜನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಪಞ್ಚಮೀ ದಯಿತಾ ರಾಜನ್ನಾಗಾನಾಂ ನನ್ದಿವರ್ಧಿನೀ । ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಕಿಲ ನಾಗಾನಾಂ ಭವತೀತ್ಯುತ್ಸವೋ ಮಹಾನ್ । । ೧ ವಾಸುಕಿಸ್ತಕ್ಷಕಶ್ಚೈವ ಕಾಲಿಯೋ ಮಣಿಭದ್ರಕಃ । ಐರಾವತೋ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಃ೧ ಕರ್ಕೋಟಕಧನಞ್ಜಯೌ । । ಏತೇ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತ್ಯಭಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಜೀವಿತಾಮ್ । । ೨ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಸ್ನಪಯನ್ತೀಹ ನಾಗಾನ್ಕ್ಷೀರೇಣ ಯೇ ನರಾಃ । ತೇಷಾಂ ಕುಲೇ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ ತೇಽಭಯಪ್ರಾಣದಕ್ಷಿಣಾಮ್ । । ೩ ಶಪ್ತಾ ನಾಗಾ ಯದಾ ಮಾತ್ರಾ ದಹ್ಯಮಾನಾ ದಿವಾನಿಶಮ್ । ನಿರ್ವಾಪಯನ್ತಿ ಸ್ನಪನೈರ್ಗವಾಂ೩ ಕ್ಷೀರೇಣ ಮಿಶ್ರಿತೈಃ । । ೪ ಯೇ ಸ್ನಪಯನ್ತಿ ವೈ ನಾಗಾನ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶ್ರದ್ಧಾಸಮನ್ವಿತಾ । ತೇಷಾಂ ಕುಲೇ ಸರ್ಪಭಯಂ ನ ಭವೇದಿತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ । । ೫ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಮಾತ್ರಾ ಶಪ್ತಾಃ ಕಥಂ ನಾಗಾಃ ಕಿಂ ಸಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕಾರಣಮ್ । ಕಥಂ ಚಾನನ್ದಕರಣಂ ಕಸ್ಯ ವಾ ಸಮ್ಪ್ರಸಾದಜಮ್ । । ೬ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ] ಅಶ್ವರತ್ನಂ ಶ್ವೇತೋ ಜಾತೋಽಮೃತೋದ್ಭವಃ । ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಾಬ್ರವೀತ್ಕದ್ರೂರ್ನಾಗಾನಾಂ ಜನನೀ ಸ್ವಸಾಮ್ । । ೭ ಅಶ್ವರತ್ನಮಿದಂ ಶ್ವೇತಂ ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷೇಽಮೃತಸಮ್ಭವಮ್ । ಕೃಷ್ಣಾಂಶ್ಚ ವೀಕ್ಷಸೇ ಬಾಲಾನ್ಸರ್ವಂ ಶ್ವೇತಮುತಾಮ್ಬರೇ । । ೮ ವಿನತೋವಾಚ ಸರ್ವಶ್ವೇತೋ ಹಯವರೋ ನಾಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣೋ ನ ಲೋಹಿತಃ । ಕಥಂ ಪಶ್ಯಸಿ ಕೃಷ್ಣಂ ತ್ವಂ ವಿನತೋವಾಚ ತಾಂ ಸ್ವಸಾಮ್
ಸುಮಂತುರು ಹೇಳಿದರು: ರಾಜನೇ, ಪಂಚಮಿಯ ದಿನ ನಾಗಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ದಿನ. ಆ ದಿನ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸುಕಿಯು, ತಕ್ಷಕನು, ಕಾಲಿಯನು, ಮಣಿಭದ್ರನು, ಐರಾವತನು, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು, ಕರ್ಕೋಟಕನು, ಧನಂಜಯನು—ಇವರು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗಗಳನ್ನು ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದವರು ತಮ್ಮ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನಾಗಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾಗರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಸುಡುವಾಗ, ಹಸುವಿನ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ ಶಮನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನಾಗಗಳಿಗೆ ಹಾಲು ಹಾಕಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದವರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಭಯ ಎಂದಿಗೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
೯ ಕದ್ರೂರುವಾಚ ವೀಕ್ಷೇಽಹಮೇಕನಯನಾ ಕೃಷ್ಣಬಾಲಸಮನ್ವಿತಮ್ । ದ್ವಿನೇತ್ರಾ ತ್ವಂ ತು ವಿನತೇ ನ ಪಶ್ಯಸಿ ಪಣಂ ಕುರು । । 1.32.೧೦ ವಿನತೋವಾಚ ಅಹಂ ದಾಸೀ ಭವಿತ್ರೀ ತೇ ಕೃಷ್ಣೇ ಕೇಶೇ ಪ್ರದರ್ಶಿತೇ । ನ ಚೇದ್ದರ್ಶಯಸೇ ಕದ್ರು ಮಮ ದಾಸೀ ಭವಿಷ್ಯಸಿ । । ೧೧ ಏವಂ ತೇ ವಿಪಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಗತೇ ಕ್ರೋಧಸಮನ್ವಿತೇ । ವಿನತಾ ಶಯನೇ ಸುಪ್ತಾ ಕದ್ರೂರ್ಜಿಹ್ಮಮಚಿನ್ತಯತ್ । । ೧೨ ಆಹೂಯ ಪುತ್ರಾನ್ಪ್ರೋವಾಚ ಬಾಲಾ ಭೂತ್ವಾ ಹಯೋತ್ತಮೇ । ತಿಷ್ಠಧ್ವಂ ವಿಪಣೇ ಜೇಷ್ಯೇ ವಿನತಾಂ ಜಯಗರ್ದ್ಧಿನೀಮ್ । । ೧೩ ಪ್ರೋಚುಸ್ತೇ ಜಿಹ್ಮಬುದ್ಧಿಂ ತಾಂ ನಾಗಾ ಮಾತಾಂ೧ ವಿಗೃಹ್ಯ ತು । ಅಧರ್ಮ್ಯಮೇತನ್ಮಾತಸ್ತೇ ನ ಕರಿಷ್ಯಾಮ ತೇ ವಚಃ । । ೧೪ ತಾಞ್ಶಶಾಪ ರುಷಾ ಕದ್ರೂಃ ಪಾವಕೋ ವಃ ಪ್ರಧಕ್ಷ್ಯತಿ । ಗತೇ ಬಹುತಿಥೇ ಕಾಲೇ ಪಾಣ್ಡವೋ ಜನಮೇಜಯಃ । । ೧೫ ಸರ್ಪಸತ್ರಂ ಸ ಕರ್ತಾ ವೈ ಭುವಿ ಹ್ಯನ್ಯೈಃ ಸುದುಷ್ಕರಮ್ । ತಸ್ಮಿನ್ಸತ್ರೇ ಸ ತಿಗ್ಮಾಂಶುಃ ಪಾವಕೋ ವಃ ಪ್ರಧಕ್ಷ್ಯತಿ । । ೧೬ ಏವಂ ಶಪ್ತ್ವಾ ರುಷಾ ಕದ್ರೂಃ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನೋಕ್ತವತೀ ತು ಸಾ । ಮಾತ್ರಾ ಶಪ್ತಾಸ್ತಥಾ ನಾಗಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಾನ್ವಪತ್ಸತ । । ೧೭ ವಾಸುಕಿಂ ದುಃಖಿತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರೋವಾಚ ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ । ಮಾ ಶುಚೋ ವಾಸುಕೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಶೃಣು ಮದ್ವಚನ ಪರಮ್ । । ೧೮ ಯಾಯಾವರಕುಲೇ ಜಾತೋ ಜರತ್ಕಾರೂರಿತಿ ದ್ವಿಜಃ । ಭವಿಷ್ಯತಿ ಮಹಾತೇಜಾಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ತಪೋನಿಧಿಃ
ಕದ್ರೂ ಹೇಳಿದಳು: ನಾನು ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ನೋಡಿದರೂ, ಆ ಅಶ್ವದ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕೂದಲುಗಳಿವೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ನೀನು ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನಾವು ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರು ಪಣ ಹಾಕೋಣ. ವಿನತೆಯೂ ಹೇಳಿದಳು: ನೀನು ಆ ಕಪ್ಪು ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಾಸಿಯಾಗುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ನೀನೇ ನನ್ನ ದಾಸಿಯಾಗಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಪಣ ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಕೋಪದಿಂದ ದೂರ ಹೋದರು. ವಿನತೆ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ, ಕದ್ರೂ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕರೆಯಿತು ಮತ್ತು ಹೇಳಿತು: ನೀವು ಮಕ್ಕಳು, ಆ ಅಶ್ವದ ಮೇಲೆ ಹೋಗಿ, ಪಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಜಯಶಾಲಿಯಾಗಲು ಸಹಾಯಮಾಡಿ. ಆದರೆ ನಾಗ ಮಕ್ಕಳು ತಾಯಿಯ ಆ ಕುಟಿಲ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೇಳಿದರು: ತಾಯಿ, ಇದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ನಾವು ನಿನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕದ್ರೂ ಶಾಪಕೊಟ್ಟಳು: ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಪಾಂಡವ ಜನಮೇಜಯನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಅಗ್ನಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ದಹಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು, ಕದ್ರೂ ಮತ್ತೇನೂ ಹೇಳದೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೋದಳು. ತಾಯಿಯಿಂದ ಶಾಪಿತರಾದ ನಾಗರು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ದುಃಖಪಟ್ಟರು. ಆಗ ದುಃಖಿತನಾದ ವಾಸುಕಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಹೇಳಿದರು: ವಾಸುಕೀ, ದುಃಖಪಡಬೇಡ, ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳು. ಯಾಯಾವರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜರತ್ಕಾರು ಎಂಬ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.
( ೧೯ ಭಗಿನೀಂ ಚ ಜರತ್ಕಾರುಂ ತಸ್ಮೈ ತ್ವಂ ಪ್ರತಿದಾಸ್ಯಸಿ । ಭವಿತಾ ತಸ್ಯ ಪುತ್ರೋಽಸಾವಾಸ್ತೀಕ ಇತಿ ವಿಶ್ರುತಃ । । 1.32.೨೦ ಸ ತತ್ಸತ್ರಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ವೈ ನಾಗಾನಾಂ ಭಯದಂ ಮಹತ್ । ನಿಷೇಧೇತ್ಸುಮತಿರ್ವಾಗ್ಭಿರಗ್ರ್ಯಾಭಿಸ್ತಂ ನವಿಷ್ಯತಿ । । ೨೧ ತದಿಮಾಂ ಭಗಿನೀಂ ರಾಜಂಸ್ತಸ್ಯ ತ್ವಂ ಪ್ರತಿದಾಸ್ಯಸಿ । ಜರತ್ಕಾರುಂ ಜರತ್ಕಾರೋಃ ಪ್ರದದ್ಯಾ ಅವಿಚಾರಯನ್ । । ೨೨ ಯದಾಸೌ ಪ್ರಾರ್ಥತೇಽರಣ್ಯೇ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧಿ ವದಿಷ್ಯತಿ । ತತ್ಕರ್ತವ್ಯಮಶಙ್ಕೇನ ಯದೀಚ್ಛೇಃ ಶ್ರೇಯ ಆತ್ಮನಃ । । ೨೩ ಪಿತಾಮಹವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಾಸುಕಿಃ ಪ್ರಣಿಪತ್ಯ ಚ । ತಥಾಕರೋದ್ಯಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಯತ್ನಂ ಚ ಪರಮಾಸ್ಥಿತಃ । । ೨೪ ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಪನ್ನಗಾಃ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಹರ್ಷೋತ್ಫುಲ್ಲಲೋಚನಾಃ । ಪುನರ್ಜಾತಮಿವಾತ್ಮಾನಂ ಮೇನಿರೇ ಭುಜಗೋತ್ತಮಾಃ । । ೨೫ ತತ್ರ ಸತ್ರಂ ಮಹಾಬಾಹೋ೧ ತವ ಪಿತ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್ । ಋತ್ವಿಗ್ಭಿಃ ಸ ಹಿ ತೇನೇಹ ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ದುಷ್ಕರಮ್ । । ೨೬ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಚ ವಿಷ್ಣುನಾ ಪೂರ್ವಂ ಧರ್ಮಪುತ್ರಸ್ಯ ಧೀಮತಃ । ಅವಶ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಭವಿತಾ ನಾಗಾನಾಂ ಭಯಕಾರಕಮ್
ನೀನು ನಿನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಜರತ್ಕಾರುವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಅವನಿಗೆ ಆಸ್ತೀಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮಹಾ ಸರ್ಪಯಾಗವನ್ನು ಆ ಮಗನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೇ, ನೀನು ಜರತ್ಕಾರುವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಜರತ್ಕಾರು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಏನು ಕೇಳಿದರೂ, ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ವಾಸುಕೀ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೂವಂತೆ ಅರಳಿದವು; ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದವರಂತೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಮಹಾಬಾಹು, ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸರ್ಪಯಾಗವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟ. ಧರ್ಮಪುತ್ರನಿಗೆ ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಆ ಯಾಗವು ನಾಗರಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಖಚಿತ.
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಭೋಜಯೇತ್ಪಶ್ಚಾದ್ ಘೃತಪಾಯಸಮೋದಕೈಃ । ।೪ ೯ ಅನನ್ತೋ ವಾಸುಕಿಃ ಶಙ್ಖಃ ಪದ್ಮಃ ಕಮ್ಬಲ ಏವ ಚ । ತಥಾ ಕರ್ಕೋಟಕೋ ನಾಗೋ ನಾಗೋ ಹ್ಯಶ್ವತರೋ ನೃಪ । । 1.32.೫೦ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಃ ಶಙ್ಖಪಾಲಃ ಕಾಲಿಯಸ್ತಕ್ಷಕಸ್ತಥಾ । ಪಿಙ್ಗಲಶ್ಚ ತಥಾ ನಾಗೋ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । । ೫೧ ವತ್ಸರಾನ್ತೇ ಪಾರಣಂ ಸ್ಯಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಭೋಜಯೇದ್ಬಹೂನ್ । ಇತಿಹಾಸವಿದೇ ನಾಗಂ ಗೈರಿಕೇಣ ಕೃತಂ ನೃಪ । । ತಥಾರ್ಚನಾ ಪ್ರದಾತವ್ಯಾ ವಾಚಕಾಯ ಮಹೀಪತೇ । । ೫೨ ಏಷ ವೈ ನಾಗಪಞ್ಚಮ್ಯಾ೫ ವಿಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬುಧೈರ್ನೃಪ । ತವ ಪಿತ್ರಾ ಕೃತಶ್ಚೈವ ಪಿತುರ್ಮೋಕ್ಷಾಯ ಭಾರತ । । ೫೩ ತ್ವಮೇಕಮೇಕಂ ವೈ ವೀರ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಭರತರ್ಷಭ । ಸುವರ್ಣಭಾರನಿಷ್ಪನ್ನಂ ನಾಗಂ ದತ್ತ್ವಾ ತಥಾ ಚ ಗಾಮ್ । । ೫೪ ವ್ಯಾಸಾಯ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಪಿತುರಾನೃಣ್ಯಮಾಪ್ನುಯಾಃ । ತವ ಪಿತ್ರಾ ಕೃತಾ ಹ್ಯೇವಂ ಪಞ್ಚಮ್ಯುಪಾಸನಾ ನೃಪ । । ೫೫ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ನಾಗತಾಂ ವೀರ ತವ ಪೂರ್ವಪಿತಾಮಹಃ । ಪುಷ್ಪೋತ್ತರಂ ಸದೋ ಗತ್ವಾ ತಥಾ ಪುಷ್ಪಸದೋ ನೃಪ । । ೫೬ ಸುನಾಸೀರಸದೋ ಗತ್ವಾ ತದಾ ಭರ್ಗಸದೋ ಗತಃ । ಸ್ವಭೂಸದಸ್ತತೋ ಗತ್ವಾ ಕಞ್ಜಜಸ್ಯ ಸದೋ ಗತಃ । । ೫೭ ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ ಇದಂ ವ್ರತಮನುತ್ತಮಮ್ । ದಷ್ಟಕೋ ಮೋಕ್ಷ್ಯತೇ ತೇಷಾಂ ಶುಭಂ ಸ್ಥಾನಮವಾಪ್ಸ್ಯತಿ । । ೫೮ ಯಶ್ಚೇದಂ ಶೃಣುಯಾನ್ನಿತ್ಯಂ ನರಃ೧ ಶ್ರದ್ಧಾಸಮನ್ವಿತಃ । ಕುಲೇ ತಸ್ಯ ನ ನಾಗೇಭ್ಯೋ ಭಯಂ ಭವತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ । । ೫೯ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಪಞ್ಚಮೀಕಲ್ಪೇ ನಾಗಪಞ್ಚಮೀವ್ರತವರ್ಣನಂ ನಾಮ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನಂತರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ತುಪ್ಪ, ಪಾಯಸ ಮತ್ತು ಮಧುರ ಪಾನ ನೀಡಬೇಕು. ಅನಂತ, ವಾಸುಕೀ, ಶಂಖ, ಪದ್ಮ, ಕಂಬಲ, ಕರ್ಕೋಟಕ, ಅಶ್ವತರ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಶಂಖಪಾಲ, ಕಾಲಿಯ, ತಕ್ಷಕ, ಪಿಂಗಲ ಎಂಬ ನಾಗರನ್ನು ಪ್ರತೀ ತಿಂಗಳು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ವರ್ಷಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಣ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ನಾಗಪಂಚಮಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಪಿತೃಗಳ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ನೀನು ಪ್ರತೀ ನಾಗಪಂಚಮಿಗೆ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ನಾಗವನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ಹಸುವನ್ನು ದಾನಮಾಡು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃ ಋಣ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತೀ. ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಪುಷ್ಪಸದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಪುಷ್ಪಸದದಿಂದ ಸುನಾಸೀರಸದಕ್ಕೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಭರ್ಗಸದಕ್ಕೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಭೂಸದಕ್ಕೆ, ನಂತರ ಕಂಜಜಸದಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಇಂತಹ ಮಹತ್ವದ ವ್ರತವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡಿದರು, ಅವರ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ನಾಗದೋಷದಿಂದ ಬಾಧಿತರಾದರೂ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶುಭಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಾಗಗಳಿಂದ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಸರ್ಪಭೇದಮ್ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಕತಿ ರೂಪಾಣಿ ಕೇ ವರ್ಣಾಃ ಕಿಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕಾ ಜಾತಿಸ್ತು ಭವೇತ್ತೇಷಾಂ ಕೇಷು ಯೋನಿಕುಲೇಷು ವಾ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಪುರಾ ಮೇರೌ ನಗವರೇ ಕಶ್ಯಪಂ ತಪಸಾಂ ನಿಧಿಮ್ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ಭಕ್ತಯಾ ಗೌತಮೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ । । ೨ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಕತಿ ರೂಪಾಣಿ ಕಿಂ ಚಿಹ್ನಂ ಕಿಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಜಾತಿಂ ಕುಲಂ ತಧಾ ವರ್ಣಾನ್ಬ್ರೂಹಿ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಜಾಪತೇ । । ೩ ಕಥಂ ವಾ ಜಾಯತೇ ಸರ್ಪಃ ಕಧಂ ಮುಞ್ಚೇದ್ವಿಷಂ ಪ್ರಭೋ । ವಿಷವೇಗಾಃ ಕತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಕತ್ಯೇವ ವಿಷನಾಡಿಕಾಃ । ।೪ ದಂಷ್ಟ್ರಾಃ ಕತಿವಿಧಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಕಿಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ವಿಷಾಗಮೇ । ಗೃಹ್ಣೀತೇ ತು ಕದಾ ಗರ್ಭಂ ಕಥಂ ಚೇಹ ಪ್ರಸೂಯತೇ । । ೫ ಕೀದೃಶೀ ಸ್ತ್ರೀ ಪುಮಾಂಶ್ಚೈವ ಕೀದೃಶಶ್ಚ ನಪುಂಸಕಃ । ಕಿಂ ನಾಮ ದಶನಂ ಚೈವ ಏತತ್ಕಥಯ ಸುವ್ರತ । । ೬ ತಸ್ಯ೧ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಕಶ್ಯಪಃ ಪ್ರತ್ಯಭಾಷತ । ಶೃಣು ಗೌತಮ ತತ್ತ್ವೇನ ಸರ್ಪಾಣಾಮಿಹ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ।೭ ಮಾಸ್ಯಾಷಾಢೇ ತಥಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠೇ ಪ್ರಮಾದ್ಯನ್ತಿ ಭುಜಙ್ಗಮಾಃ । ತತೋ ನಾಗೋಽಥ ನಾಗೀ ಚ ಮೈಥುನೇ ಸಮ್ಪ್ರಪದ್ಯತೇ । । ೮ ಚತುರೋ ವಾರ್ಷಿಕಾನ್ಮಾಸಾನ್ನಾಗೀ ಗರ್ಭಮಧಾರಯತ್ । ತತಃ ಕಾರ್ತ್ತಿಕಮಾಸೇ ತು ಅಣ್ಡಕಾನಿ ಪ್ರಸೂಯತೇ । । ೯ ಅಣ್ಡಕಾನಾಂ ತು ವಿಜ್ಞೇಯೇ ದ್ವೇಶತೇ ದ್ವೇ ಚ ವಿಂಶತೀ । ತಾನ್ಯೇವ ಭಕ್ಷಯೇತ್ಸಾ ತು ಭೋಗೈಕಂ ಘೃಣಯಾ ತ್ಯಜೇತ್ । । 1.33.೧೦ ಸ್ವರ್ಣಾರ್ಕವರ್ಣಾದ್ವೈ ತಸ್ಮಾತ್ಪುಮಾನ್ಸಞ್ಜಾಯತೇಽಣ್ಡಕಾತ್ । ತಾನ್ಯೇವ ಖಾದತೇ ಸರ್ಪ ಅಹೋರಾತ್ರಾಣಿ ವಿಂಶತಿಮ್ । । ೧೧ ಸ್ವರ್ಣಕೇತಕವರ್ಣಾಭಾದ್ದೀರ್ಘರಾಜೀವಸನ್ನಿಭಾತ್ । ತಸ್ಮಾದುತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ್ತ್ರೀ ವೈ ಅಣ್ಡಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸತ್ತಮ । । ೧೨ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪವರ್ಣಾಭಾದಣ್ಡಕಾತ್ಸ್ಯಾನ್ನಪುಂಸಕಃ । ತತೋ ಭಿನತ್ತಿ ಚಾಣ್ಡಾನಿ ಷಣ್ಮಾಸೇನ ತು ಗೌತಮ । । ೧೩ ತತಸ್ತೇ ಪ್ರೀತಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸ್ನೇಹಂ ಬಧ್ನನ್ತಿ ಬಾಲಕಾಃ । ತತೋಽಸೌ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಕೃಷ್ಣೋ ಭವತಿ ಪನ್ನಗಃ । । ೧೪ ಆಯುಃಪ್ರಮಾಣಂ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಶತಂ ವಿಂಶೋತ್ತರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಮೃತ್ಯುಶ್ಚಾಷ್ಟವಿಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಶೃಣುಷ್ವಾತ್ರ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । । ೧೫ ಮಯೂರಾನ್ಮಾನುಷಾದ್ವಾಪಿ ಚಕೋರಾದ್ಗೋಖುರಾತ್ತಥಾ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: ನಾಗಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ರೂಪಗಳಿವೆ? ಅವರ ಬಣ್ಣಗಳು ಯಾವುವು? ಲಕ್ಷಣಗಳು ಯಾವುವು? ಅವರ ಜನ್ಮ ಹೇಗೆ? ಯಾವ ಯೋನಿಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ? ಸುಮಂತುರು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮೇರು ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪ ಮುನಿಯನ್ನು ಗೌತಮನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೇಳಿದನು: ನಾಗಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ರೂಪಗಳಿವೆ? ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳು? ಯಾವ ಬಣ್ಣಗಳು? ಯಾವ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ? ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ? ಹೇಗೆ ವಿಷವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ? ಎಷ್ಟು ವಿಧದ ವಿಷದ ವೇಗಗಳಿವೆ? ಎಷ್ಟು ವಿಷನಾಳಿಗಳು? ಎಷ್ಟು ವಿಧದ ದಂತಗಳು? ವಿಷ ಹರಡುವ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟು? ಯಾವಾಗ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ? ಹೇಗೆ ಹೆರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ನಪುಂಸಕ ಹೇಗಿರುತ್ತಾರೆ? ದಂತಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಶ್ಯಪನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ಗೌತಮಾ, ನಾಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳು. ಆಶಾಢ ಮತ್ತು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗಗಳು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಿರುತ್ತವೆ. ಆಗ ನಾಗ ಮತ್ತು ನಾಗಿನಿ ಸಂಭೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕವನ್ನು ತಾಯಿ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ, ಒಂದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗಂಡು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಇಪ್ಪತ್ತು ದಿನ ತಾಯಿಯ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ಕೆತಕಿ ಹೂವಿನ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹೆಣ್ಣು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ. ಶಿರೀಷ ಹೂವಿನ ಬಣ್ಣದ ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ನಪುಂಸಕ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮೊಟ್ಟೆ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆದು, ಏಳು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆ ನಾಗವು ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗರ ಹಾಯುವು ಶತದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಮರಣಕ್ಕೆ ಎಂಟು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳು.
ಬಿಡಾಲಾನ್ನಕುಲಾಚ್ಚೈವ ವರಾಹಾದ್ವೃಶ್ಚಿಕಾತ್ತಥಾ । । ಏತೇಷಾಂ ಯದಿ ಮುಚ್ಯೇತ ಜೀವೇದ್ವಿಂಶೋತ್ತರಂ ಶತಮ್ । । ೧೬ ಸಪ್ತಾಹೇ ತು ತತಃ ಪೂರ್ಣೇ ದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಚಾಧಿರೋಹಣಮ್ । ವಿಷಸ್ಯಾಗಮನಂ ತತ್ರ ನಿಕ್ಷಿಪೇಚ್ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ । । ೧೭ ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತು ತತ್ತ್ವೇನ ವಿಷಕರ್ಮ್ಮಾರಭೇತ ವೈ । ಏಕವಿಂಶತಿರಾತ್ರೇಣ ವಿಷದಂಷ್ಟ್ರಾ ಸುಜಾಯತೇ । । ನಾಗೀಪಾರ್ಶ್ವಸಮಾವರ್ತೀ ಬಾಲಸರ್ಪಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । । ೧೮ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿರಾತ್ರಸ್ತು ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಹರೋ ಭವೇತ್ । ಷಣ್ಮಾಸಾಜ್ಜಾತಮಾತ್ರಸ್ತು ಕಞ್ಚುಕಂ ವೈ ಪ್ರಮುಞ್ಚತಿ । । ೧೯ ಪಾದಾನಾಂ ಚಾಪಿ ವಿಜ್ಞೇಯೇ ದ್ವೇ ಶತೇ ದ್ವೇ ಚ ವಿಂಶತೀ । ಗೋಲೋಮಸದೃಶಾಃ ಪಾದಾಃ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ ಕ್ರಮನ್ತಿ ಚ । । 1.33.೨೦ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿಜ್ಞೇಯೇ ದ್ವೇಶತೇ ವಿಂಶತೀ ತಥಾ । ಅಂಗುಲ್ಯಶ್ಚಾಪಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ದ್ವೇ ಶತೇ ವಿಂಶತೀ ತಥಾ । । ೨೧ ಅಕಾಲಜಾತಾ ಯೇ ಸರ್ಪಾ ನಿರ್ವಿಷಾಸ್ತೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿವರ್ಷಾಣಿ ಆಯುಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । । ೨೨ ರಕ್ತಪೀತಶುಕ್ಲದನ್ತಾ ಅನೀಲಾ ಮನ್ದವೇಗಿನಃ । ಏತೇ ಅಲ್ಪಾಯುಷೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಅನ್ಯೇ ಚ ಭೀರವಃ ಸ್ಮೃತಾ । । ೨೩ ಏಕಂ ಚಾಸ್ಯ ಭವೇದ್ವಕ್ತ್ರಂ ದ್ವೇ ಜಿಹ್ವೇ ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೇ । ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ದಶನಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪನ್ನಾಗಾನಾಂ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೨೪ ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಚತಸ್ರಸ್ತು ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಯಾಃ ಸುವಿಷಾವಹಾಃ । ಮಕರೀ ಕರಾಲೀ ಕಾಲರಾತ್ರೀ ಯಮದೂತೀ ತಥೈವ ಚ । । ೨೫ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚೈವ ದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ದೇವತಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಪ್ರಥಮಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವತ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಷ್ಣುದೇವತಾ । । ತೃತೀಯಾ ರುದ್ರದೇವತ್ಯಾ ಚತುರ್ಥೀ ಯಮದೇವತಾ । । ೨೬ ಹೀನಾ ಪ್ರಮಾಣತಃ ಸಾ ತು ವಾಮನೇತ್ರಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ । ನಾಸ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ನೌಷಧಂ ನೈವ ಭೇಷಜಮ್ । । ೨೭ ವೈದ್ಯಃ ಪರಾಙ್ಮುಖೋ ಯಾತಿ ಮೃತ್ಯುಸ್ತಸ್ಯಾ ವಿಲೇಖನಾತ್ । ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಬುಧೈಃ ಕಾರ್ಯಾ ತದನ್ತಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್ । । ೨೮ ಮಕರೀಂ ಮಾಸಿಕಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಕರಾಲೀ ಚ ದ್ವಿಮಾಸಿಕಾ । ಕಾಲರಾತ್ರೀ ಭವೇತ್ತ್ರೀಣಿ ಚತುರೋ ಯಮದೂತಿಕಾ । । ೨೯ ಮಕರೀಂ ಗುಡೌದನಂ೧ ದದ್ಯಾತ್ಕಷಾಯಾನ್ನಂ ಕರಾಲಿಕಾಮ್ । ಕಾಲರಾತ್ರೀಂ ಕಟುಯುತಂ ದೂತೀಂ ವೈ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ । । 1.33.೩೦ ಮಕರೀ ಶಸ್ತ್ರಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಕರಾಲೀ ಕಾಕಪಾದಿಕಾ । ಕರಾಕೃತಿಃ ಕಾಲರಾತ್ರಿರ್ಯಾಮ್ಯಾ ಕೂರ್ಮಾಕೃತಿಃ ಸ್ಮೃತಾ । । ೩೧ ಮಕರೀ ವಾತುಲಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕರಾಲೀ ಪೈತ್ತಿಕೀ ಸ್ಮೃತಾ । ಕಫಾತ್ಮಿಕಾ ಕಾಲರಾತ್ರೀ ಯಮದೂತೀ ಸಾನ್ನಿಪಾತಕೀ । । ೩೨ ಶುಕ್ಲಾ ತು ಮಕರೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಕರಾಲೀ ರಕ್ತಸನ್ನಿಭಾ । ಕಾಲರಾತ್ರೀ ಭವೇತ್ಪೀತಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ಯಮದೂತಿಕಾ । । ೩೩ ವಾಮಾ ಶುಕ್ಲಾ ಚ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ರಕ್ತಾ ಪೀತಾ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ । ಸಮಾಸೇನ ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥೈತಾ ವರ್ಣತಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । । ೩೪ ಶುಕ್ಲಾ ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಜ್ಞೇಯಾ ರಕ್ತಾ ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ಸ್ಮೃತಾ । ವೈಶ್ಯಾ ತು ಪೀತಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಶೂದ್ರಾ ತು ಕಥ್ಯತೇ । । ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣಮ್ । । ೩೫ ದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ತು ವಿಷಂ ನಾಸ್ತಿ ನಿತ್ಯಮೇವ ಭುಜಙ್ಗಮೇ । ದಕ್ಷಿಣಂ ನೇತ್ರಮಾಸಾದ್ಯ ವಿಷಂ ಸರ್ಪಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ । । ೩೬ ಸಙ್ಕುದ್ಧಸ್ಯೇಹ ಸರ್ಪಸ್ಯ ವಿಷಂ ಗಚ್ಛತಿ ಮಸ್ತಕೇ । ಮಸ್ತಕಾದ್ಧಮನೀಂ ಯಾತಿ ತತೋ ನಾಡೀಷು ಗಚ್ಛತಿ । । ೩೭ ನಾಡೀಭ್ಯಃ ಪದ್ಯತೇ ದಂಷ್ಟ್ರಾಂ ವಿಷಂ ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ತತ್ಸರ್ವಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾವದನುಪೂರ್ವಶಃ । । ೩೮ ಅಷ್ಟಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಸರ್ಪೋ ದಶತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಆಕ್ರಾನ್ತೋ ದಶತೇ ಪೂರ್ವಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪೂರ್ವವೈರಿಣಮ್ । । ೩೯ ತೃತೀಯಂ ದಶತೇ ಭೀತಶ್ಚತುರ್ಥಂ ಮದದರ್ಪಿತಃ । ಪಞ್ಚಮಂ ತು ಕ್ಷುಧಾವಿಷ್ಟಃ ಷಷ್ಠಂ ಚೇಹ ವಿಷೋಲ್ಬಣಃ । । ಸಪ್ತಮಂ ಪುರರಕ್ಷಾರ್ಥಮಷ್ಟಮಂ ಕಾಲಚೋದಿತಃ । । 1.33.೪೦ ಯಸ್ತು ಸರ್ಪೋ ದಶಿತ್ವಾ೩ ತು ಉದರಂ ಪರಿವರ್ತಯೇತ್ । ಬಲಭುಗ್ನಾಕೃತಿಂ ದಂಷ್ಟ್ರಾಮಾಕ್ರಾನ್ತಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । ।೪ ೧ ಯಸ್ಯ ಸರ್ಪೇಣ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಗಭೀರಂ ದೃಶ್ಯತೇ ವ್ರಣಮ್ । ವೈರದಷ್ಟಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ವಚೋ ಯಥಾ । ।೪ ೨ ಏಕಂ ದಂಷ್ಟ್ರಾಪದಂ ಯಸ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ನ ಚ ಕಲ್ಪಿತಮ್ । ಭೀತದಷ್ಟಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಯಥೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । । ೪೩ ಯಸ್ಯ ಸರ್ಪೇಣ ದಷ್ಟಸ್ಯ ರೇಖಾ ದನ್ತಸ್ಯ ಜಾಯತೇ । ಮದದಷ್ಟಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ವಚೋ ಯಥಾ । । ೪೪ ದ್ವೇ ಚ ದಂಷ್ಟ್ರಾಪದೇ ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಚ ಮಹಾಕ್ಷತಮ್ । ಕ್ಷುಧಾವಿಷ್ಟಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಯಥೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । । ೪೫ ದ್ವೇ ದಂಷ್ಟ್ರೇ ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯೇತೇ ಕ್ವಚಿದ್ರುಧಿರಸಙ್ಕುಲೇ । ವಿಷೋಲ್ಬಣಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ದಂಶಂ ತಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೪೬ ಅಪತ್ಯರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಜಾನೀಯಾತ್ತಂ ನ ಸಂಶಯಃ । ಯತ್ತು ಕಾಕಪದಾಕಾರಂ ತ್ರಿಭಿರ್ದನ್ತೈಸ್ತು ಲಕ್ಷಿತಮ್ । । ೪೭ ಮಹಾನಾಗ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕಾಲದಣ್ಡಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । ತ್ರಿವಿಧಂ ದಷ್ಟಜಾತೈಸ್ತು ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮುದಾಹೃತಮ್ । ।೪೮ ದಷ್ಟಾನುಪೀತಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ವಚೋ ಯಥಾ । ವಿಷಭಾಗಾತ್ತು ಸರ್ಪಸ್ಯ ತ್ರಿಭಾಗಸ್ತತ್ರ ಸಂಕ್ರಮೇತ್ । । ೪೯ ಉದರಂ ದರ್ಶಯೇದ್ಯಸ್ತು ಉದ್ಧತಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । ಛರ್ದಿತಂ ವಿಷವೇಗೇನ ನಿರ್ವಿಷಃ ಪನ್ನಗೋ ಭವೇತ್ । । 1.33.೫೦ ಅಸಾಧ್ಯಶ್ಚಾಪಿ ವಿಜ್ಞೇಯಶ್ಚತುರ್ದಂಷ್ಟ್ರಾಭಿಪೀಡಿತಃ । ಗ್ರೀವಾಭಙ್ಗೋ ಭವೇತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸನ್ದಷ್ಟೋ ವಿಷಯೋಗತಃ । । ಇತೋ ದಂಶಸ್ತತಃ ಶುದ್ಧೋ ವ್ಯನ್ತರಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । । ೫೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಪಞ್ಚಮೀಕಲ್ಪೇ ಸರ್ಪದಂಷ್ಟ್ರಾವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಬೆಕ್ಕು, ಮುಂಗುಸಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ಚಿಟ್ಟೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಹಾವು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದು ನೂರ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬದುಕುತ್ತದೆ. ಏಳು ದಿನಗಳು ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ ಹಾಳಾದ ಹಲ್ಲುಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ವಿಷವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದು ಹರಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವಿಷದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಭರಿತ ಹಲ್ಲುಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಹಾವು ತನ್ನ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಚಿಕ್ಕ ಹಾವು 'ಬಾಲಸರ್ಪ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾವು ಒಬ್ಬರ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಾವು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾವಿನ ಕಾಲುಗಳು ಎರಡು ನೂರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವು ಗೋಮಾತೆಯ ಕಾಲುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಹಾವಿನ ಸಂಧಿಗಳು ಎರಡು ನೂರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ಬೆರಳುಗಳು ಕೂಡ ಎರಡು ನೂರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು. ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ವಿಷವಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಆಯುಷ್ಯ ಎಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳು. ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ ಹಲ್ಲುಗಳು, ನೀಲಿ ಬಣ್ಣ, ನಿಧಾನವಾದ ಹಾವುಗಳು ಚಿಕ್ಕ ಆಯುಷ್ಯವುಳ್ಳವು, ಇತರವು ಭಯಾನಕವಾಗಿವೆ. ಹಾವಿಗೆ ಒಂದು ಬಾಯಿ, ಎರಡು ನಾಲಿಗೆ, ಮுப்பತ್ತೆರಡು ಹಲ್ಲುಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಹಲ್ಲುಗಳು ಬಹಳ ವಿಷಕಾರಿ: ಮಕರಿ, ಕರಾಳಿ, ಕಾಲರಾತ್ರಿ, ಯಮದೂತಿ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಹಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ: ಮೊದಲದು ಬ್ರಹ್ಮದೇವತೆ, ಎರಡದು ವಿಷ್ಣುದೇವತೆ, ಮೂರನೆಯದು ರುದ್ರದೇವತೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಯಮದೇವತೆ. ಈ ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು, ಅದು ವಾಮನೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರ ಅಥವಾ ಔಷಧಿ ಬಳಸಬಾರದು. ವೈದ್ಯನು ಮುಖ ತಿರುಗಿದರೆ, ಮರಣವು ಅವನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಆ ಹಲ್ಲಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕೊಡಬಾರದು, ಅದು ಜೀವದ ಅಂತ್ಯ. ಮಕರಿ ಹಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಕರಾಳಿ ಹಲ್ಲಿಗೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳು, ಕಾಲರಾತ್ರಿಗೆ ಮೂರು ತಿಂಗಳು, ಯಮದೂತಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಕರಿಗೆ ಗುಡೌತ ಅನ್ನ, ಕರಾಳಿಗೆ ಕಷಾಯ ಅನ್ನ, ಕಾಲರಾತ್ರಿಗೆ ಕಹಿ ಅನ್ನ, ದೂತಿಗೆ ಮಿಶ್ರ ಅನ್ನ ಕೊಡಬೇಕು. ಮಕರಿ ಶಸ್ತ್ರದಂತೆ, ಕರಾಳಿ ಕಾಗೆ ಕಾಲಿನಂತೆ, ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಕೈ ಆಕಾರದಂತೆ, ಯಮದೂತಿ ಆಮೆ ಆಕಾರದಂತೆ. ಮಕರಿ ವಾತದ, ಕರಾಳಿ ಪಿತ್ತದ, ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಕಫದ, ಯಮದೂತಿ ಮಿಶ್ರದ. ಮಕರಿ ಬಿಳಿಯದು, ಕರಾಳಿ ಕೆಂಪು, ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಹಳದಿ, ಯಮದೂತಿ ಕಪ್ಪು. ಎಡಬದಿ ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ; ಬಲಬದಿ ಬಣ್ಣಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಬಿಳಿಯದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕೆಂಪು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಹಳದಿ ವೈಶ್ಯ, ಕಪ್ಪು ಶೂದ್ರ. ಈಗ ಹಲ್ಲುಗಳ ವಿಷದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ವಿಷವಿಲ್ಲ; ಬಲ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾವು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ವಿಷ ತಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ನರಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ನರಗಳಿಂದ ಹಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಹಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಹಾವು ಎಂಟು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚುತ್ತದೆ: ಮೊದಲದು ಹಾವು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ಎರಡನೆಯದು ಹಳೆಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಮೂರನೆಯದು ಭಯದಿಂದ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಗರ್ವದಿಂದ, ಐದನೆಯದು ಹಸಿವಿನಿಂದ, ಆರನೆಯದು ವಿಷ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಏಳನೆಯದು ಗೂಡು ರಕ್ಷಿಸಲು, ಎಂಟನೆಯದು ಕಾಲದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ. ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದ ಮೇಲೆ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅದು ಆಕ್ರಮಿತ ಹಾವು; ಗಾಯ ಆಳವಾದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಕಚ್ಚು, ಹಲ್ಲಿನ ಗುರುತು ಸ್ಪಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಯದಿಂದ ಕಚ್ಚಿದ ಹಾವು, ಹಲ್ಲಿನ ಗುರುತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಇದ್ದರೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಕಚ್ಚಿದ ಹಾವು, ಎರಡು ಹಲ್ಲುಗಳು ದೊಡ್ಡ ಗಾಯ ಮಾಡಿದರೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಕಚ್ಚಿದ ಹಾವು, ಎರಡು ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಇದ್ದರೆ ವಿಷ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಹಾವು, ಕಾಗೆ ಕಾಲಿನಂತೆ ಮೂರು ಹಲ್ಲುಗಳ ಗುರುತು ಇದ್ದರೆ ಮಹಾನಾಗ, ಹೊಟ್ಟೆ ಊದಿದರೆ ವಿಷ ತುಂಬಿದ ಹಾವು, ವಾಂತಿ ಮಾಡಿದರೆ ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಹಾವು. ನಾಲ್ಕು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿದ ಹಾವು ಅಪಾಯಕಾರಿಯದು, ಗರದ ಮುರಿದು ಹೋಗುವುದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಚ್ಚಿದರೆ ವಿಷದ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆ. ಇದರಿಂದ ಹಾವುಗಳ ಹಲ್ಲುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.
ಕಾಲಲಕ್ಷಣಮ್ ಕಶ್ಯಪ ಉವಾಚ ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಾಲದಷ್ಟಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಶೃಣು ಗೌತಮ ತತ್ತ್ವೇನ ಯಾದೃಶೋ ಭವತೇ ನರಃ । । ೧ ಜಿಹ್ರಾಭಙ್ಗೋಽಥ ಹೃಚ್ಛೂಲಂ ಚಕ್ಷುರ್ಭ್ಯಾಂ ಚ ನ ಪಶ್ಯತಿ । ದಂಶಂ ಚ ದಗ್ಧಸಂಕಾಶಂ ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲೋಪಮಮ್ । । ೨ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಚೈವ ದನ್ತಾನಾಂ ಶ್ಯಾವೋ ಭವತಿ ವರ್ಣತಃ । ಸರ್ವೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು ಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಚ ಭೇದನಮ್ । । ೩ ಭಗ್ನಸ್ಕನ್ಧಕಟಿಗ್ರೀವ ಊರ್ಧ್ವದೃಷ್ಟಿರಧೋಮುಖಃ । ದಹ್ಯತೇ ವೇಪತೇ ಚೈವ ಸ್ವಪತೇ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । । ೪ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಚ್ಛಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರುಧಿರಂ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ದಣ್ಡೇನ ತಾಡ್ಯಮಾನಸ್ಯ ದಣ್ಡರಾಜೀ ನ ಜಾಯತೇ । । ೫ ದಂಶೇ ಕಾಕಪದಂ ಸುನೀಲಮಸಕೃಜ್ಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಘನಮುಚ್ಛೂನಂ ರುಧಿರಾರ್ದ್ರಸೇಕಬಹುಲಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ನಿರೋಧೋ ಭವೇತ್ । ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಗಲಗ್ರಹಶ್ಚ ಸುಮಹಾನ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ತ್ವಚಾ ದೃಶ್ಯತೇ ಶುಷ್ಕಾಙ್ಗಃ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣಾಸ್ತತ್ಕಾಲದಷ್ಟಂ ವಿದುಃ । । ೬ ದಂಶೇ ಯಸ್ಯಾಥ ಶೋಥಃ ಪ್ರಚಲಿತವಲಿತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವಾ ಸುನೀಲಂ ಪ್ರಸ್ವೇದೋ ಗಾತ್ರ ಭೇದಃ ಸ್ರವತಿ ಚ ರುಧಿರಂ ಸಾನುನಾಸಂ ಚ ಜಲ್ಪೇತ್ । ದನ್ತೋಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ವಿಯೋಗೋ ಭ್ರಮತಿ ಚ ಹೃದಯಂ ಸನ್ನಿರೋಧಶ್ಚ ತೀವ್ರೋ ದಿವ್ಯಾನಾಮೇಷ ದಂಶಃ ಸ್ಥಲವಿಪುಲಮಯೋ ವಿದ್ಧಿ ತಂ ಕಾಲದಷ್ಟಮ್ । । ೭ ದನ್ತೈರ್ದನ್ತಾನ್ಸ್ಪೃಶತಿ ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಿರಾಯಾಸಖಿನ್ನಾ ಸ್ಥೂಲೋ ದಂಶಃ ಸ್ರವತಿ ರುಧಿರಂ ಕೇಕರಂ ಚಕ್ಷುರೇಕಮ್ । । ಪ್ರತ್ಯಾದಿಷ್ಟಃ ಶ್ವಸಿತಿ ಸತತಂ ಸಾನುನಾಸಂ ಚ ಭಾಷೇತ್ಪಾಪಂ ಬ್ರೂತೇ ಸಕಲಗದಿತಂ ಕಾಲದಣ್ಡಂ ತಮಾಹುಃ । । ೮ ವೇಪತೇ ವೇದನಾ ತೀವ್ರಾ ರಕ್ತನೇತ್ರಶ್ಚ ಜಾಯತೇ । ಗ್ರೀವಾಭಙ್ಗಶ್ಚಲಾ ನಾಭಿಃ ಕಾಲದಷ್ಟಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೯ ದರ್ಪಣೇ ಸಲಿಲೇ ವಾಪಿ ಆತ್ಮಚ್ಛಾಯಾಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ । ಮನ್ದರಶ್ಮಿಂ ತಥಾ ತೀವ್ರಂ ತೇಜೋಹೀನಂ ದಿವಾಕರಮ್
ಕಶ್ಯಪನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಕಾಲದ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದವನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಗೌತಮಾ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳು, ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಲಿಗೆ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಾಣದು, ಕಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳ ಸುಟ್ಟಂತೆ, ಪಾಕವಾದ ಜಾಂಬೂ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಲ್ಲುಗಳು ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೈಥಿಲ್ಯ, ಮಲದ ತೊಂದರೆ. ಬೆನ್ನು, ಕಮರು, ಕುತ್ತಿಗೆ ಮುರಿದುಹೋಗುವಂತೆ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುವುದು, ಕೆಳಗೆ ತಲೆಬಾಗುವುದು, ದೇಹ ಸುಡುವಂತೆ, ಕಂಪಿಸುವಂತೆ, ಮರುಮರು ನಿದ್ದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯದು, ದಂಡದಿಂದ ಹೊಡೆದರೆ ಗುರುತು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆ ಕಾಲಿನಂತೆ, ಗಾಢ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣ, ಜಾಂಬೂ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ, ಉಬ್ಬು, ರಕ್ತ ತುಂಬಿ, ಉಸಿರಾಟ ತೊಂದರೆ, ಹಿಕ್ಕಿ, ಗಲದಲ್ಲಿ ತಡೆ, ಚರ್ಮ ಬಿಳಿ, ದೇಹ ಒಣಗುವುದು, ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅದು ಕಾಲದ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದದ್ದು ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬು, ವಕ್ರವಾಗಿ ಹರಡುವ ಉಬ್ಬು, ಗಾಢ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣ, ಬೆವರು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೋವು, ರಕ್ತ ಹರಿಯುವುದು, ಮೂಗಿನಿಂದ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ, ಹಲ್ಲು, ತುಟಿ ಬೇರ್ಪಡುವುದು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ನೋವು, ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದರೆ ಅದು ಕಾಲದ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದದ್ದು. ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುವುದು, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆ, ಕಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಯುವುದು, ಕಣ್ಣು ಒಂದೇ ಕಾಣುವುದು, ಉಸಿರಾಟ ತೊಂದರೆ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಅಪಶಬ್ದ ಹೇಳುವುದು, ಇದು ಕಾಲದಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇಹ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ತೀವ್ರ ನೋವು, ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗುತ್ತದೆ, ಕುತ್ತಿಗೆ ಮುರಿಯುವುದು, ನಾಭಿ ಚಲಿಸುವುದು, ಇದು ಕಾಲದ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದ ಲಕ್ಷಣ. ದರ್ಪಣ ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನೆರಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನೆರಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.