ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಾಸ್ತುಯಾಗೇ ಮಂಡಪೇ ಚಾಪಿ ಪದ್ಮಕೇ
ವಾಸ್ತುಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಇದ್ದಾನೆ; ಮಂದಪದಲ್ಲಿಯೂ, ಪದ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಇದ್ದಾನೆ.
ಗೋದಾನೇ ಚ ಭವೇದ್ರುದ್ರಃ ಕನ್ಯಾದಾನೇ ತು ಗೋಽಜಕಃ
ಹಸುವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ರುದ್ರನು ಇದ್ದಾನೆ; ಹೆಣ್ಣುಮಗುವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಗೋಽಜಕನು ಇದ್ದಾನೆ.
ವೃಷೋತ್ಸರ್ಗೇ ಭವೇತ್ಸೂರ್ಯೋಽವಸಾನಾಂತೇ ರವಿಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಎಮ್ಮೆ ಬಿಡುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಇದ್ದಾನೆ; ವಿಧಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರವಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಬೇಕು.
ತ್ರಾಸನೇ ಚ ಭವೇತ್ಕಾಲಃ ಕ್ರವ್ಯಾದಃ ಶರದಾಹನೇ
ಭಯಪಡಿಸುವಾಗ ಕಾಲನು ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಶವವನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಕ್ರವ್ಯಾದ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗರ್ಭಾಧಾನೇ ಚ ಮರುತಃ ಸೀಮಂತೇ ಪಿಂಗಲಃ ಸ್ಮೃತಃ 2.1.17.
ಗರ್ಭಧಾರಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮರುತನು; ಸೀಮಂತದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪಿಂಗಲನೆಂದು ನೆನಪಿಸಬೇಕು.
ನಾಮಸಂಸ್ಥಾಪನೇ ಚೈವಮುಪನ್ಯಸ್ತೇ ಚ ಪಾರ್ಥಿವಃ
ಹೆಸರಿಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಮಗುವನ್ನು ತೋರಿಸುವಾಗ ಅವನು ಪಾರ್ಥಿವನು.
ಷಡಾನನಶ್ಚ ಚೂಡಾಯಾಂ ವ್ರತಾದೇಶೇ ಸಮುದ್ಭವಃ
ಚೂಡಾಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಷಡಾನನನು ಇದ್ದಾನೆ; ವ್ರತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ಭವನು ಇದ್ದಾನೆ.
ಉದರೇ ಜಠರಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಮುದ್ರೇ ವಡವಾನಲಃ
ಒಡೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಜಠರಾಗ್ನಿ; ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಡವಾನಲ.
ಅಶ್ವಾಗ್ನಿರ್ಮಂಥರೋ ನಾಮ ರಥಾಗ್ನಿರ್ಜಾತವೇದಸಃ
ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮಂಥರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ರಥದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಜಾತವೇದಸ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ತೋಯಾಗ್ನಿರ್ವರುಣೋನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಗ್ನಿರ್ಹವಿರ್ಭುಜಃ
ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವರుణ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಗ್ನಿಯು ಹವಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವವನು.
ದೀಪಾಗ್ನಿಃ ಪಾವಕೋ ನಾಮ ಗೃಹ್ಯಾಗ್ನಿರ್ಧರಣೀಪತಿಃ
ದೀಪಾಗ್ನಿ ಎಂಬುದು ಮನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಭೂಮಿಯ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿಯೇ ಇದಾಗಿದೆ.
ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಮಧ್ಯಮಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಥಮಭಾಗೇಽಗ್ನಿನಾಮವರ್ಣನಂನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಮಧ್ಯಮಪರ್ವದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಅಗ್ನಿನಾಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಎಂಬ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀ ಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ । । ಽ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ । ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ಚೈವ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್ । । ೧ ಜಯತಿ ಪರಾಶರಸೂನುಃ ಸತ್ಯವತೀಹೃದಯನನ್ದನೋ ವ್ಯಾಸಃ । ಯಸ್ಯಾಸ್ಯಕಮಲಗಲಿತಂ ವಾಙ್ಮಯಮಮೃತಂ ಜಗತ್ಪಿಬತಿ । । ೨ ಮೂಕಙ್ಕರೋತಿ ವಾಚಾಲಂ ಪಙ್ಗು ಲಙ್ಘಯತೇ ಗಿರಿಮ್ । ಯತ್ಕೃಪಾ ತಮಹಂ ವನ್ದೇ ಪರಮಾನನ್ದಮಾಧವಮ್ । । ೩ ಪಾರಾಶರ್ಯವಚಃ ಸರೋಜಮಮಲಂ ಗೀತಾರ್ಥಗನ್ಧೋತ್ಕಟಂ, ನಾನಾಖ್ಯಾನಕಕೇಸರಂ ಹರಿಕಥಾಸಮ್ಬೋಧನಾಬೋಧಿತಮ್ । ಲೋಕೇ ಸಜ್ಜನಷಟ್ಪದೈರಹರಹಃ ಪೇಪೀಯಮಾನಂ ಮುದಾ, ಭೂಯಾದ್ಭಾರತಪಙ್ಕಜಂ ಕಲಿಮಲಪ್ರಧ್ವಂಸಿ ನಃ ಶ್ರೇಯಸೇ । । ೪ ಯೋ ಗೋಶತಂ ಕನಕಶೃಙ್ಗಮಯಂ ದದಾತಿ, ವಿಪ್ರಾಯ ವೇದವಿದುಷೇ ಚ ಬಹುಶ್ರುತಾಯ । ಪುಣ್ಯಾಂ ಭವಿಷ್ಯಸುಕಥಾಂ ಶೃಣುಯಾತ್ಸಮಗ್ರಾಂ, ಪುಣ್ಯಂ ಸಮಂ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಚೈವ । । ೫ ಕೃತ್ವಾ ಪುರಾಣಾನಿ ಪರಾಶರಾತ್ಮಜಃ ಸರ್ವಾಣ್ಯನೇಕಾನಿ ಸುಖಾವಹಾನಿ । ತತ್ರಾತ್ಮಸೌಖ್ಯಾಯ ಭವಿಷ್ಯಧರ್ಮಾನ್ ಕಲೌ ಯುಗೇ ಭಾವಿ ಲಿಲೇಖ ಸರ್ವಮ್ । । ೬ ತತ್ರಾಪಿ ಸರ್ವರ್ಷಿವರಪ್ರಮುಖ್ಯೈಃ ಪರಾಶರಾದ್ಯೈರ್ಮುನಿಭಿಃ ಪ್ರಣೀತಾನ್ । ಸ್ಮೃತ್ಯುಕ್ತಧರ್ಮಾಗಮಸಂಹಿತಾರ್ಥಾನ್ ವ್ಯಾಸಃ ಸಮಾಸಾದವದದ್ಭವಿಷ್ಯಮ್ । । ೭ ಅಲ್ಪಾಯುಷೋ ಲೋಕಜನಾನ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವಿದ್ಯಾವಿಹೀನಾನ್ಪಶುವತ್ಸುಚೇಷ್ಟಾನ್ । ತೇಷಾಂ ಸುಖಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಬೋಧನಾಯ ವ್ಯಾಸಃ ಪುರಾಣಂ ಪ್ರಥಿತಂ ಚಕಾರ । । ೮ ಜಯತಿ ಭುವನದೀಪೋ ಭಾಸ್ಕರೋ ಲೋಕಕರ್ತ್ತಾ, ಜಯತಿ ಚ ಶಿತಿದೇಹಃ ಶಾರ್ಙ್ಗಃಧನ್ವಾ ಮುರಾರಿಃ । । ಜಯತಿ ಚ ಶಶಿಮೌಲೀ ರುದ್ರನಾಮಾಭಿಧೇಯೋ, ಜಯತಿ ಚ ಸ ತು ದೇವೋ ಭಾನುಮಾಂಶ್ಚಿತ್ರಭಾನುಃ । । ೧ ಶ್ರಿಯಾವೃತಂ ತು ರಾಜಾನಂ ಶತಾನೀಕಂ ಮಹಾಬಲಮ್ । ಅಭಿಜಗ್ಮುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವೇ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಮಹರ್ಷಯಃ । । ೨ ಭೃಗುರತ್ರಿರ್ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ಪುಲಸ್ತ್ಯಃ ಪುಲಹಃ ಕ್ರತುಃ । ಪರಾಶರಸ್ತಥಾ ವ್ಯಾಸಃ ಸುಮನ್ತುರ್ಜೈಮಿನಿಸ್ತಥಾ । । ೩ ಮುನಿಃ ಪೈಲೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೋ ಗೌತಮಸ್ತು ಮಹಾತಪಾಃ । ಭಾರದ್ವಾಜೋ ಮುನಿರ್ಧೀಮಾಂಸ್ತಥಾ ನಾರದಪರ್ವತೌ । । ೪ ವೈಶಮ್ಪಾಯನೋ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶೌನಕಶ್ಚ ಮಹಾತಪಾಃ । ದಕ್ಷೋಽಙ್ಗಿರಾಸ್ತಥಾ ಗರ್ಗೋ ಗಾಲವಶ್ಚ ಮಹಾತಪಾಃ । । ೫ ತಾನಾಗತಾನೃಷೀನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶತಾನೀಕೋ ಮಹೀಪತಿಃ । ವಿಧಿವತ್ಪೂಜಯಾಮಾಸ ಅಭಿಗಮ್ಯ ಮಹಾಮತಿಃ । । ೬ ಪುರೋಹಿತಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಅರ್ಧ್ಯಂ ಗಾಂ ಸ್ವಾಗತೇನ ಚ । ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ತತಃ ಸರ್ವಾನ್ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ಭೃಶಮ್ । । ೭ ಸುಖಾಸೀನಾಂಸ್ತತೋ ರಾಜಾ ನಿರಾತಙ್ಕಾನ್ ಗತಕ್ಲಮಾನ್ । ಉವಾಚ ಪ್ರಣತೋ ಭೂತ್ವಾ ಬಾಹುಮುದ್ಧೃತ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಮ್ । । ೮ ಇದಾನೀಂ ಸಫಲಂ ಜನ್ಮ ಮನ್ಯೇಽಹಂ ಭುವಿ ಸತ್ತಮಾಃ । ಆತ್ಮನೋ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲಾ! ತಥಾ ಕೀರ್ತಿರ್ಯಶೋ ಬಲಮ್ । । ೯ ಧನ್ಯೋಽಹಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾ ಚ ಯತೋ ಮಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಾಗತಾಃ । ಯೇಷಾಂ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರೇಣ ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಪೂಯತೇ ನರಃ । । 1.1.೧೦ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮ್ಯಹಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಮನುತ್ತಮಮ್ । ಆನೃಶಂಸ್ಯಂ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕಥಯಧ್ವಮ್ ಮಹಾಬಲಾಃ! । । ೧೧ ಯೇನಾಹಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಂ ತು ಶ್ರುತ್ವಾ ಗಚ್ಛೇ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ । ಯಥಾಗತೋ ಮಮ ಪಿತಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ವೈ ಭಾರತಂ ಪುರಾ । । ೧೨ ತಥೋಕ್ತಾಸ್ತೇನ ರಾಜ್ಞಾ ವೈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಸ್ತೇ ಸಮನ್ತತಃ । ಸಮಾಗಮ್ಯ ಮಿಥಸ್ತೇ ತು ವಿಮೃಶ್ಯ ಚ ೧ ಭೃಶಮ್ ತದಾ । । ೧೩ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ತತೋ ವ್ಯಾಸಮಿದಂ ವಚನಮಬ್ರುವನ್ । ವ್ಯಾಸಂ ಪ್ರಸಾದಯ ವಿಭೋ! ಏಷ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯತಿ । । ೧೪ ತಿಷ್ಠತ್ಯಸ್ಮಿನ್ಮಹಾಬಾಹೋ! ವಯಂ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ನುಮಃ । ತಿಷ್ಠಮಾನೇ ಗುರೌ ಶಿಷ್ಯಃ ಕಥಂ ವಕ್ತಿ ಮಹಾಮತೇ! । । ೧೫ ೨ಅಯಂ ಗುರುಃ ಸದಾಸ್ಮಾಕಂ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನಾರಾಯಣಸ್ತಥಾ । ಕೃಪಾಲುಶ್ಚ ತಥಾ ಚಾಯಂ ತಥಾ ದಿವ್ಯವಿಧಾನವಿತ್ । । ೧೬ ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪಾವನಾಯ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ । ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಮನೇನೋಕ್ತಂ ಧರ್ಮಾದ್ಯೈಃ ಸುಸಮನ್ವಿತಮ್ । । ೧೭ ಬಿಭೇತಿ ಗಹನಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾಲ್ಲೋಕೋ ವ್ಯಾಧಿರಿವೌಷಧಾತ್ । ಭಾರತಸ್ಯ ಚ ವಿಸ್ತಾರೋ ಮುನಿನಾ ವ್ಯಾಹೃತಃ ಸ್ವಯಮ್ । । ೧೮ ಯಥಾ ಸ್ವಾದು ಚ ಪಥ್ಯಂ ಚ ದದ್ಯಾಸ್ತ್ವಂ ಭಿಷಗೌಷಧಮ್ । ತಥಾ ರಮ್ಯಂ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚ ಭಾರತಂ ಕೃತವಾನ್ಮುನಿಃ । । ೧೯ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಾರೋಹಸೋಪಾನಮೇತದ್ಭಾರತಮುಚ್ಯತೇ । ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗನರಕೌ ಲೋಕಃ ಸಾಕ್ಷಾದವೇಕ್ಷತೇ । । 1.1.೨೦ ದೇವತಾತೀರ್ಥತಪಸಾಂ ಭಾರತಾದೇವ ನಿಶ್ಚಯಃ । ನ ಜನ್ಯತೇ ನಾಸ್ತಿಕತಾ ತಸ್ಯ ಮೀಮಾಂಸಕೈರಪಿ । । ೨೧ ವಿಷ್ಣೌ ೧ ದೇವೇಷು ವೇದೇಷು ಗುರುಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಚ । ಭಕ್ತಿರ್ಭವತಿ ಕಲ್ಯಾಣೀ ಭಾರತಾದೇವ ಧೀಮತಾಮ್ । । ೨೨ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಣಾಂ ಭರತಾತ್ಸಿದ್ಧಿರೇವ ಹಿ । ಅಜಿಹ್ಮೋ ಭಾರತಃ ಪನ್ಥಾ ನಿರ್ವಾಣಪದಗಾಮಿನಾಮ್ । । ೨೩ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾನಾಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೋ ಭಾರತೇ ಕೃತಃ । ಅನಿತ್ಯತಾಪಸನ್ತಪ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಯ ಮುಕ್ತಯೇ । । ೨೪ ವಿಪತ್ತಿಂ ಭಾರತಾಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ವೃಷ್ಣಿಪಾಣ್ಡವಸಮ್ಪದಾಮ್ । ದುಃಖಾವಸಾನಾದ್ರಾಜೇನ್ದ್ರ! ಪುಣ್ಯಂ ಚ ಸಂಶ್ರಯೇದ್ಬುಧಃ । । ೨೫ ಏವಂವಿಧಂ ಭಾರತಂ ವೈ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ಸೋಽಯಂ ನಾರಾಯಣಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವ್ಯಾಸರೂಪೀ ಮಹಾಮುನಿಃ । । ೨೬ ಸ ತೇಷಾಂ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪ್ರತಾಪೀ ಯೋ ಮಹೀಪತಿಃ । ಪ್ರಸಾದಯಾಮಾಸ ಮುನಿಂ ವ್ಯಾಸಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದಮ್ । । ೨೭ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಅಞ್ಜಲಿಃ ಶಿರಸಾ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಕೃತೋಽಯಂ ಪಾದಯೋಸ್ತವ । ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಂ ೫ ತು ಯೇನಾ ಪೂತತಾಂ ವ್ರಜೇ । । ೨೮ ಸಮುದ್ಧರ ಭವಾದಸ್ಮಾತ್ಕೀರ್ತಯಿತ್ವಾ ಕಥಾಂ ಶುಭಾಮ್ । ಯಥಾ ಮಮ ಪಿತಾ ಪೂರ್ವಂ ಕೀರ್ತಯಿತ್ವಾ ತು ಭಾರತಮ್ । । ೨೯ ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ ತಸ್ಯೈತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವ್ಯಾಸೋ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । ಏಷ ಶಿಷ್ಯಃ ಸುಮನ್ತುರ್ಮೇ ಕಥಯಿಷ್ಯತಿ ತೇ ಪ್ರಭೋ! । । 1.1.೩೦ ಯದಿಚ್ಛಸಿ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಪ್ರೀತಿದಂ ಚಾದ್ಭುತಂ ಶುಭಮ್ । ಶ್ರವ್ಯಂ ಭರತಶಾರ್ದೂಲ! ಸರ್ವಪಾಪಭಯಾಪಹಮ್ । । ೩೧ ಯಥಾ ವೈಶಮ್ಪಾಯನೇನ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪಿತುಸ್ತವ । ಮಹಾಭಾರತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾವ್ಯಪೋಹನಮ್ । । ೩೨ ಅಥ ತಮೃಷಯಃ ಸರ್ವೇ ರಾಜಾನಮಿದಮಬ್ರುವನ್ । ಸಾಧು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮಹಾಬಾಹೋ! ವ್ಯಾಸೇನಾಮಿತಬುದ್ಧಿನಾ । । ೩೩ ಸುಮನ್ತುಂ ಪೃಚ್ಛ ರಾಜರ್ಷೇ! ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದಮ್ । ಅಸ್ಮಾಕಮಪಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ! ಶ್ರವಣೇ ಜಾಯತೇ ಮತಿಃ । ಅಥ ವ್ಯಾಸೋ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಸುಮನ್ತುಮೃಷಿಮಬ್ರವೀತ್ । । ೩೪ ಕಥಯಾಸ್ಮೈ ಕಥಾಸ್ತಾತ! ಯಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮೋದತೇ ನೃಪಃ । ಭಾರತಾದಿಕಥಾನಾಂ ತು ಯತ್ರಾಸ್ಯ ರಮತೇ ಮನಃ । । ೩೫ ಅಸಾವಪಿ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಭಾವಂ ಮಹಾಮತೇಃ । ವ್ಯಾಸಸ್ಯ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ! ಋಷೀಣಾಂ ಚಾಪಿ ಸರ್ವಶಃ । । ೩೬ ಚಕಾರ ವಕ್ತುಂ ಸ ಮನಸ್ತಸ್ಮೈ ರಾಜ್ಞೇ ಮಹಾಮತಿಃ । ವ್ಯಾಸಸ್ಯ ಶಾಸನಾದ್ವಿಪ್ರ! ಋಷೀಣಾಂ ಚೈವ ಸರ್ವಶಃ । । ೩೭ ಅಥ ರಾಜಾ ಮಹಾತೇಜಾ ಆಜಮೀಢೋ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಮ್ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರವಕ್ತುಮುಪಚಕ್ರಮೇ । । ೩೮ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಪುಣ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಮಮ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಪಾವನಾಯ ಪ್ರಕೀರ್ತಯ । ಶ್ರುತ್ವಾ ಯದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠ! ಮುಚ್ಯೇಽಹಂ ಸರ್ವಪಾತಕಾತ್ । । ೩೯ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸನ್ತಿ ಪುಷ್ಪಾನಿ ಭಾರತ । ಯಾನಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ನರೋ ರಾಜನ್! ಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ । । 1.1.೪೦ ಕಿಮಿಚ್ಛಸಿ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಶ್ರೋತುಂ ಯತ್ತ್ವಾಂ ಬ್ರವೀಮಿ ವೈ । ಭಾರತಾದಿಕಥಾನಾಂ ತು ಯಾಸು ಧರ್ಮಾದಯಃ ಸ್ಥಿತಾಃ । । ೪೧ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಮತಾನಿ ಕಾನಿ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ೧! ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸುವ್ರತ! । ಯಾನಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ನರೋ ವಿಪ್ರ! ಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ । । ೪೨ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಶ್ರೂಯನ್ತಾಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಮನುರ್ವಿಷ್ಣುರ್ಯಮೋಽಙ್ಗಿರಾಃ । ವಸಿಷ್ಠದಕ್ಷಸಂವರ್ತಶಾತಾತಪಪರಾಶರಾಃ । । ೪೩ ಆಪಸ್ತಮ್ಬೋಽಥ ಉಶನಾ ಕಾತ್ಯಾಯನಬೃಹಸ್ಪತೀ । ಗೌತಮಃಶಙ್ಖಲಿಖಿತೌ ಹಾರೀತೋಽತ್ರಿರಥಾಪಿ ವಾ । । ೪೪ ಏತಾನಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಚ ಭಾರತ! । ವೃನ್ದಾರಕಪುರಂ ಗತ್ವಾ ಮೋದತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೪೫ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಯಾನ್ಯೇತಾನಿ ತ್ವಯೋಕ್ತಾನಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸುವ್ರತ! । ನೇಚ್ಛಾಮಿ ಶ್ರೋತುಂ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ! ೩ ಶ್ರುತಾನ್ಯೇತಾನಿ ಹಿ ದ್ವಿಜ! । । ೪೬ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಪಣ್ಡಿತೈಃ । ಶ್ರೇಯಸೇ ನ ತು ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ತತ್ರ ಮೇ ವಚನಂ ಶೃಣು । । ೪೭ ಚತುರ್ಣಾಮಿಹ ವರ್ಣಾನಾಂ ಶ್ರೇಯಸೇ ಯಾನಿ ಸುವ್ರತ! । ಭವನ್ತಿ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ! ಶ್ರುತಾನಿ ಭುವನತ್ರಯೇ । । ೪೮ ವಿಶೇಷತಶ್ಚತುರ್ಥಸ್ಯ ವರ್ಣಸ್ಯ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ! । । ೪೯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಷು ವರ್ಣೇಷು ತ್ರಿಷು ವೇದಾಃ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಾಃ । ಮನ್ವಾದೀನಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ತಥಾಙ್ಗಾನಿ ಸಮನ್ತತಃ । । 1.1.೫೦ ಶೂದ್ರಾಶ್ಚೈವ ಭೃಶಂ ದೀನಾಃ ಪ್ರತಿಭಾನ್ತಿ ದ್ವಿಜಪ್ರಭೋ । ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಶಸ್ತಾಃ ಸ್ಯುರವನೇ ಕಥಮ್ । । ೫೧ ಆಗಮೇನ ವಿಹೀನಾ ಹಿ ಅಹೋ ಕಷ್ಟಂ ಮತಂ ಮಮ್ । ಕಶ್ಚೈಷಾಮಾಗಮಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾ ದ್ವಿಜಮನೀಷಿಭಿಃ । । ತ್ರಿವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಛ್ರೇಯಸೇ ಚ ತಥೋಭಯೋಃ । । ೫೨ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸಾಧು ಸಾಧು ಮಹಾಬಾಹೋ! ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ । ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ವರ್ಣಾನಾಂ ಯಾನಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಶ್ರೇಯಸೇ । । ೫೩ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ೧ ರಾಜೇನ್ದ್ರ! ಶೃಣು ತಾನಿ ನೃಪೋತ್ತಮ । ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಪಾವನಾನಿ ಮನೀಷಿಭಿಃ । । ೫೪ ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ಚರಿತಂ ರಾಘವಸ್ಯ ಚ । ರಾಮಸ್ಯ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ! ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ । । ೫೫ ತಥೋಕ್ತಂ ಭಾರತಂ ವೀರ! ಪಾರಾಶರ್ಯೇಣ ಧೀಮತಾ । ವೇದಾರ್ಥಸಕಲಂ ಯೋಜ್ಯ೩ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಚ ಪ್ರಭೋ! । । ೫೬ ಕೃಪಾಲುನಾ ಕೃತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚತುರ್ಣಾಮಿಹ ಶ್ರೇಯಸೇ । ವರ್ಣಾನಾಂ ಭವಮಗ್ನಾನಾಂ ಕೃತಂ ಪೋತೋ ಹ್ಯನುತ್ತಮಮ್ । । ೫೭ ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ಅಷ್ಟೌ ವ್ಯಾಕರಣಾನಿ ಚ । ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸತ್ಯವತೀಸೂನುಶ್ಚಕ್ರೇ ಭಾರತಸಂಹಿತಾಮ್ । । ೫೮ ಯಾಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪುರುಷೋ ರಾಜನ್! ಮುಚ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಯಾ । ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಚೈನ್ದ್ರಮುಚ್ಯತೇ । । ೫೯ ಯಾಮ್ಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತತೋ ರೌದ್ರಂ ವಾಯವ್ಯಂ ವಾರುಣಂ ತಥಾ । ಸಾವಿತ್ರಂ ಚ ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಮಷ್ಟಮಂ ವೈಷ್ಣವಂ ತಥಾ । । 1.1.೬೦ ಏತಾನಿ ವ್ಯಾಕರಣಾನಿ ಪುರಾಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ । ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಪಾದ್ಮಂ ವೈಷ್ಣವಂ ಚ ಶೈವಂ ಭಾಗವತಂ ತಥಾ । । ೬೧ ತಥಾನ್ಯನ್ನಾರದೀಯಂ ಚ ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಂ ಚ ಸಪ್ತಮಮ್ । ಆಗ್ನೇಯಮಷ್ಟಮಂ ವೀರ ಭವಿಷ್ಯಂ ನವಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೬೨ ದಶಮಂ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ್ತಂ ಲೈಙ್ಗಮೇಕಾದಶಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ವಾರಾಹಂ ದ್ವಾದಶಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸ್ಕಾನ್ದಂ ಚೈವ ತ್ರಯೋದಶಮ್ । । ೬೩ ಚತುರ್ದಶಂ ವಾಮನಂ ಚ ಕೌರ್ಮಂ ಪಞ್ಚದಶಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಮಾತ್ಸ್ಯಂ ಚ ಗಾರುಡಂ ಚೈವ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಂ ಚ ತತಃ ಪರಮ್ । । ೬೪ ಏತಾನಿ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಪಣ್ಡಿತೈಃ । ಸಾಧಾರಣಾನಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ವರ್ಣಾನಾಂ ಶ್ರೇಯಸೇ ಸದಾ । । ೬೫ ಚತುರ್ಣಾಮಿಹ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಶ್ರೋತುಮರ್ಹಾಣಿ ಸುವ್ರತ । ಕಿಮಿಚ್ಛಸಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶ್ರೋತುಮೇಷಾಂ ನೃಪೋತ್ತಮ । । ೬೬ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಭಾರತಂ ತು ಶ್ರುತಂ ವಿಪ್ರ ತಾತಸ್ಯಾಙ್ಕಗತೇನ ತು । ರಾಮಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಚಾಪಿ ಶ್ರುತಂ ಬ್ರಹ್ಮನ್ಸಮನ್ತತಃ । । ೬೭ ಪುರಾಣಾನಿ ಚ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ಭವಿಷ್ಯಂ ನ ತು ಸುವ್ರತ । ಪುರಾಣಂ ವದ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ! ಭವಿಷ್ಯಂ ಕೌತುಕಂ ಹಿ ಮೇ । । ೬೮ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಸಾಧು ಸಾಧು ಮಹಾಬಾಹೋ ಸಾಧು ಪೃಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ೪ ಮಾನದ । ಶೃಣು ಮೇ ವದತೋ ರಾಜನ್ ಪುರಾಣಂ ನವಮಂ ಮಹತ್ । । ೬೯ ಯಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮುಚ್ಯತೇ ಮಾನವೋ ನೃಪ । ಅಶ್ವಮೇಧಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಗಚ್ಛೇದ್ ಭಾನೌ ನ ಸಂಶಯಃ । । 1.1.೭೦ ಇದಂ ತು ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಮನುತ್ತಮಮ್ । ವಿದುಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನೇದಮಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ಪ್ರಯತ್ನತಃ
೭೧ ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚೈವ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯೇಭ್ಯ ಏವ ಹಿ । ಅಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ನ ಚಾನ್ಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಂ ವಿನಾ । । ಶ್ರೋತವ್ಯಮೇವ ಶೂದ್ರೇಣ ನಾಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ಕದಾಚನ
ಈ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಲ್ಲದೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಾರದು. ಶೂದ್ರನು ಕೇಳಬಹುದು ಆದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಾರದು.
೧೦೫ ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಪುರುಷೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಇದಂ ಫಲಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಋದ್ಧಿರ್ವೃದ್ಧಿಸ್ತಥಾ ಶ್ರೀಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತಮ್ । । ೧೦೬ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಕಥಾಪ್ರಸ್ತಾವನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಇದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಧನ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನಂ ಪುರಾಣಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಪಞ್ಚಮಾಸ್ಯಾದುತ್ಪತ್ತಿವರ್ಣನಞ್ಚ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಶೃಣುಷ್ವೇದಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಮ್ । ಯಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಮುಚ್ಯತೇ ರಾಜನ್ಪುರುಷೋ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಯಾ । । ೧ ಪರ್ವಾಣಿ ಚಾತ್ರ ವೈ ಪಞ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಾ । ಪ್ರಥಮಂ ಕಥ್ಯತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ವೈಷ್ಣವಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೨ ತೃತೀಯಂ ಶೈವಮಾಖ್ಯಾತಂ ಚತುರ್ಥಂ ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪಞ್ಚಮಂ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಾಖ್ಯಂ ಸರ್ವಲೋಕೈಃ ಸುಪೂಜಿತಮ್ । । ೩ ಏತಾನಿ ತಾತ ಪರ್ವಾಣಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ । ಸರ್ಗಶ್ಚ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಶ್ಚ ವಂಶೋ ಮನ್ವನ್ತರಾಣಿ ಚ । । ೪ ವಂಶಾನುಚರಿತಂ ಚೈವ ಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಮ್ । ಚತುರ್ದಶಭಿರ್ವಿದ್ಯಾಭಿರ್ಭೂಷಿತಂ ಕುರುನನ್ದನ । । ೫ ಅಙ್ಗಾನಿ ಚತುರೋ ವೇದಾ ಮೀಮಾಂಸಾ ನ್ಯಾಯವಿಸ್ತರಃ । ಪುರಾಣಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚ ವಿದ್ಯಾ ಹ್ಯೇತಾಶ್ಚತುರ್ದಶ । । ೬ ಆಯುರ್ವೇದೋ ಧನುರ್ವೇದೋ ಗಾನ್ಧರ್ವಶ್ಚೈವ ತೇ ತ್ರಯಃ । ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚತುರ್ಥಂ ತು ವಿದ್ಯಾ ಹ್ಯಷ್ಟಾದಶೈವ ತಾಃ । । ೭ ಪ್ರಥಮಂ ಕಥ್ಯತೇ ಸರ್ಗೋ ಭೂತಾನಾಮಿಹ ಸರ್ವಶಃ । ಯಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಪಾಪನಿರ್ಮುಕ್ತೋ ಯಾತಿ ಶಾನ್ತಿಮನುತ್ತಮಾಮ್ । । ೮ ಜಗದಾಸೀತ್ಪುರಾ ತಾತ ತಮೋಭೂತಮಲಕ್ಷಣಮ್ । ಅವಿಜ್ಞೇಯಮತರ್ಕ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತಮಿವ ಸರ್ವಶಃ । । ೯ ತತಃ ಸ ಭಗವಾನೀಶೋ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತೋ ವ್ಯಞ್ಜಯನ್ನಿದಮ್ । ಮಹಾಭೂತಾನಿ ವೃತ್ತೌಜಾಃ ಪ್ರೋತ್ಥಿತಸ್ತಮನಾಶನಃ
1.2.೧೦ ಯೋಽಸಾವತೀನ್ದ್ರಿಯೋಽಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽವ್ಯಕ್ತಃ ಸನಾತನಃ । ಸರ್ವಭೂತಮಯೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಸ ಏಷ ಸ್ವಯಮುತ್ಥಿತಃ । । ೧೧ ಯೋಽಸೌ ಷಡ್ವಿಂಶಕೋ ಲೋಕೇ ತಥಾ ಯಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ । ಭಾಸ್ಕರಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹೋ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಚ ಕಥ್ಯತೇ । । ೧೨ ಸೋಽಭಿಧ್ಯಾಯ ಶರೀರಾತ್ಸ್ವಾತ್ಸಿಸೃಕ್ಷುರ್ವಿವಿಧಾಃ ಪ್ರಜಾಃ । ಅತ ಏವ ಸಸರ್ಜಾದೌ ತಾಸು ವೀರ್ಯಮವಾಸೃಜತ್ । । ೧೩ ಯಸ್ಮಾದುತ್ಪದ್ಯತೇ ಸರ್ವಂ ಸದೇವಾಸುರಮಾನುಷಮ್ । ಬೀಜಂ ಶುಕ್ರಂ ತಥಾ ರೇತ ಉಗ್ರಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ಕಥ್ಯತೇ । । ೧೪ ವೀರ್ಯಸ್ಯೈತಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಾ । ತದಣ್ಡಮಭವದ್ಧೈಮಂ ಜ್ವಾಲಾಮಾಲಾಕುಲಂ ವಿಭೋ । । ೧೫ ಯಸ್ಮಿಞ್ಜಜ್ಞೇ ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹಃ । ಸುರಜ್ಯೇಷ್ಠಶ್ಚತುರ್ವಕ್ತ್ರಃ ಪರಮೇಷ್ಠೀ ಪಿತಾಮಹಃ । । ೧೬ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಪುರುಷೋ ವೇಧಾಃ ಶಮ್ಭುರ್ನಾರಾಯಣಸ್ತಥಾ । ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈರೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯತೇ । । ೧೭ ಸದಾ ಮನೀಷಿಭಿಸ್ತಾತ ವಿರಞ್ಚಿಃ ಕಞ್ಜಜಸ್ತಥಾ
ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಮೂಲವಾದ ಶಾಶ್ವತ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಗರ್ಭಾಧಾನಾದಾರಭ್ಯ ಸಮಾಸಾತ್ಸರ್ವಸಂಸ್ಕಾರವರ್ಣನಮಾಚಮನಾದಿವಿಧಿವರ್ಣನಞ್ಚ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಜಾತಕರ್ಮಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ವರ್ಣಾನಾಮನುಪೂರ್ವಶಃ । ಆಶ್ರಮಾಣಾಂ ಚ ಮೇ ಧರ್ಮಂ ಕಥಯಸ್ವ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಗರ್ಭಾಧಾನಂ ಪುಂಸವನಂ ಸೀಮನ್ತೋನ್ನಯನಂ ತಥಾ । ಜಾತಕರ್ಮಾನ್ನಪ್ರಾಶಶ್ಚ ಚೂಡಾಮೌಞ್ಜೀನಿಬನ್ಧನಮ್ । । ೨ ಬೈಜಿಕಂ ಗಾರ್ಭಿಕಂ ಚೈನೋ ದ್ವಿಜಾನಾಮಪಮೃಜ್ಯತೇ । ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇನ ವ್ರತೈರ್ಹೋಮೈಸ್ತ್ರೈವಿದ್ಯೇನೇಜ್ಯಯಾ ಶ್ರುತೈಃ । । ೩ ಮಹಾಯಜ್ಞೈಶ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮೀಯಂ ಯಜ್ಞೈಶ್ಚ ಕ್ರಿಯತೇ ತನುಃ । ಶೃಣುಷ್ವೈಕಮನಾ ರಾಜನ್ಯಥಾ ಸಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತನುಃ । । ೪ ಪ್ರಾಙ್ನಾಭಿಕರ್ತನಾತ್ಪುಂಸೋ ಜಾತಕರ್ಮ ವಿಧೀಯತೇ । ಮನ್ತ್ರವತ್ಪ್ರಾಶನಂ ಚಾಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಯಮಧುಸರ್ಪಿಷಾಮ್ । । ೫ ನಾಮಧೇಯಂ ದಶಮ್ಯಾಂ ತು ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಾರ್ಥಿವ । ದ್ವಾದಶ್ಯಾಮಪರೇ ರಾಜನ್ಮಾಸಿ ಪೂರ್ಣೇ ತಥಾ ಪರೇ । । ೬ ಅಷ್ಟಾದಶೇಽಹನಿ ತಥಾಽನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ । ಪುಣ್ಯೇ ತಿಥೌ ಮುಹೂರ್ತೇ ಚ ನಕ್ಷತ್ರೇ ಚ ಗುಣಾನ್ವಿತೇ । । ೭ ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ತಾತ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಶಿವಶರ್ಮೇತಿ ಪಾರ್ಥಿವ । ರಾಜನ್ಯಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ೧ ತು ಇನ್ದುವರ್ಮೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ
ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಧನಸಂಯುಕ್ತಂ ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಚ ಜುಗುಪ್ಸಿತಮ್ । ಧನವರ್ಧನೇತಿ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವದಾಸೇತಿ ಹೀನಜೇ । । ೯ ಮನುನಾ ಚ ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ನಾಮ್ನೋ ಲಕ್ಷಣಮುತ್ತಮಮ್ । ಶರ್ಮವದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಸ್ಯಾದ್ರಾಜ್ಞೋ ರಕ್ಷಾಸಮನ್ವಿತಮ್ । । 1.3.೧೦ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಸಂಯುಕ್ತಂ ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಪ್ರೇಷ್ಯಸಂಯುತಮ್ । ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸುಖೋದ್ಯಮಕ್ರೂರಂ ವಿಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮನೋರಮಮ್ । । ೧೧ ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ದೀರ್ಘವರ್ಣಾನ್ತಮಾಶೀರ್ವಾದಾಭಿಧಾನವತ್ । ದ್ವಾದಶೇಽಹನಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಶಿಶೋರ್ನಿಷ್ಕಮಣಂ ಗೃಹಾತ್ । । ೧೨ ಚತುರ್ಥೇ ಮಾಸಿ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ತಥಾನ್ಯೇಷಾಂ ಮತಂ ವಿಭೋ । ಷಷ್ಠೇಽನ್ನಪ್ರಾಶನಂ ಮಾಸಿ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಮಙ್ಗಲಂ ಕುಲೇ । । ೧೩ ಚೂಡಾಕರ್ಮ ದ್ವಿಜಾತೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮನುಪೂರ್ವಶಃ । ಪ್ರಥಮೇಽಬ್ದೇ ತೃತೀಯೇ ವಾ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕುರುನನ್ದನ । । ೧೪ ಗರ್ಭಾಷ್ಟಮೇಽಬ್ದೇ ಕುರ್ವೀತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯೋಪನಾಯನಮ್ । ಗರ್ಭಾದೇಕಾದಶೇ ರಾಜನ್ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೧೫ ದ್ವಾದಶೇಽಬ್ದೇಽಪಿ ಗರ್ಭಾತ್ತು ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ವ್ರತಮಾದಿಶೇತ್ । ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸಕಾಮೇನ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮೇ । । ೧೬ ಬಲಾರ್ಥಿನಾ ತಥಾ ರಾಜ್ಞಃ ಷಷ್ಠೇ ಽಬ್ದೇ ಕಾರ್ಯಮೇವ ಹಿ । ಅರ್ಥಕಾಮೇನ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಅಷ್ಟಮೇ ಕುರುನನ್ದನ । । ೧೭ ಆಷೋಡಶಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಸಾವಿತ್ರೀ ನಾತಿವರ್ತತೇ । ದ್ವಾವಿಂಶತೇಃ ಕ್ಷತ್ರಬನ್ಧೋರಾಚತುರ್ವಿಂಶತೇರ್ವಿಶಃ । । ೧೮ ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ತು ಯೇ ರಾಜನ್ಯಥಾಕಾಲಮಸಂಸ್ಕೃತಾಃ । ಸಾವಿತ್ರೀಪತಿತಾ ವ್ರಾತ್ಯಾ ವ್ರಾತ್ಯಸ್ತೋಮಾದೃತೇ ೩ ಕ್ರತೋಃ । । ೧೯ ನ ಚಾಪ್ಯೇಭಿರಪೂತೈಸ್ತು ಆಪದ್ಯಪಿ ಹಿ ಕರ್ಹಿಚಿತ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಯೌನಂ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಚರೇದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಃ ಸಹ । । 1.3.೨೦ ಭವನ್ತಿ ರಾಜಂಶ್ಚರ್ಮಾಣಿ ವ್ರತಿನಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾನಿ ಚ । ಕಾರ್ಷ್ಣರೌರವವಾಸ್ತಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರವಿಶಾಂ ನೃಪ । । ೨೧ ವಶೀರಂಶ್ಚಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ ವಸ್ತ್ರಾಣಿ ವಿವಿಧಾನಿ ತು । ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರವಿಶೋ ರಾಜಞ್ಛಾಣಕ್ಷೌಮಾದಿಕಾನಿ ಚ । । ೨೨ ಮೌಞ್ಜೀ ತ್ರಿವೃತ್ಸಮಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಮೇಖಲಾ । ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಚ ಮೌರ್ವೀಜ್ಯಾ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಶಣತಾನ್ತವೀ । । ೨೩ ಮುಞ್ಜಾಲಾಭೇ ತು ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕುಶಾಶ್ಮನ್ತಕಬಲ್ವಜೈಃ । ತ್ರಿವೃತ್ತಾ ಗ್ರನ್ಥಿನೈಕೇನ ತ್ರಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರೇವ ಚ । । ೨೪ ಕಾರ್ಪಾಸಮುಪವೀತಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿಪ್ರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವವೃತಂ ತ್ರಿವೃತ್ । ಶಣಸೂತ್ರಮಯಂ ರಾಜ್ಞೋ ವೈಶ್ಯಸ್ಯಾವಿಕಸೌತ್ರಿಕಮ್ । । ೨೫ ಪುಷ್ಕರಾಣಿ ತಥಾ ಚೈಷಾಂ ಭವನ್ತಿ ತ್ರಿವಿಧಾನಿ ತು । ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಬೈಲ್ವಪಾಲಾಶೌ ತೃತೀಯಂ ಪ್ಲಕ್ಷಜಂ ನೃಪ । । ೨೬ ವಾಟಖಾದಿರೌ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ತು ತಥಾನ್ಯಂ ವೇತಸೋದ್ಭವಮ್ । ಪೈಲವೋದುಮ್ಬರೌ ವೈಶ್ಯಸ್ತಥಾಶ್ವತ್ಥಜಮೇವ ಹಿ । । ೨೭ ದಣ್ಡಾನೇತಾನ್ಮಹಾಬಾಹೋ ಧರ್ಮತೋಽರ್ಹನ್ತಿ ಧಾರಿತುಮ್ । ಕೇಶಾನ್ತಿಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ದಣ್ಡಃ ಕಾರ್ಯಃ ಪ್ರಮಾಣತಃ । । ೨೮ ಲಲಾಟಸಮ್ಮಿತೋ ರಾಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾತ್ತು ನಾಸಾನ್ತಿಕೋ ವಿಶಃ । ಋಜವಸ್ತೇ ತೂ ಸರ್ವೇ ಸ್ಯುರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಸೌಮ್ಯದರ್ಶನಾಃ । । ೨೯ ಅನುದ್ವೇಗಕರಾ ನೄಣಾಂ ಸತ್ವಚೋ ನಾಗ್ನಿದೂಷಿತಾಃ । ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ಚೇಪ್ಸಿತಂ ದಣ್ಡಮುಪಸ್ಥಾಯ ಚ ಭಾಸ್ಕರಮ್ । । 1.3.೩೦ ಸಮ್ಯಗ್ಗುರುಂ ತಥಾ ಪೂಜ್ಯ ಚರೇದ್ಭೈಕ್ಷ್ಯಂ ಯಥಾವಿಧಿ । ಭವತ್ಪೂರ್ವಂ ಚರೇದ್ಭೈಕ್ಷ್ಯಮುಪನೀತೋ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಃ । । ೩೧ ಭವನ್ಮಧ್ಯಂ ತು ರಾಜನ್ಯೋ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಭವದುತ್ತರಮ್ । ಮಾತರಂ ವಾ ಸ್ವಸಾರಂ ವಾ ಮಾತುರ್ವಾ ಭಗಿನೀಂ ನಿಜಾಮ್ । । ೩೨ ಭಿಕ್ಷೇತ ಭೈಕ್ಷ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಯಾ ಚೈನಂ ನಾವಮಾನಯೇತ್ । ಸುವರ್ಣಂ ರಜತಂ ಚಾನ್ನಂ ಸಾ ಪಾತ್ರೇಽಸ್ಯ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । । ೩೩ ಸಮಾಹೃತ್ಯ ತತೋ ಭೈಕ್ಷ್ಯಂ ಯಾವದರ್ಥಮಮಾಯಯಾ । ನಿವೇದ್ಯ ಗುರವೇಽಶ್ನೀಯಾದಾಚಮ್ಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಶುಚಿಃ । । ೩೪ ಆಯುಷ್ಯಂ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖೋ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಯಶಸ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾಮುಖಃ । ಶ್ರಿಯಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಮುಖೋ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಋತಂ ೧ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಉದಙ್ಮುಖಃ । । ೩೫ ಉಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ದ್ವಿಜೋ ರಾಜನ್ನನ್ನಮದ್ಯಾತ್ಸಮಾಹಿತಃ । ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚೋಪಸ್ಪೃಶೇತ್ಸಮ್ಯಗದ್ಭಿಃ ಖಾನಿ ಚ ಸಂಸ್ಪೃಶೇತ್ । । ೩೬ ತಥಾನ್ನಂ ಪೂಜಯೇನ್ನಿತ್ಯಮದ್ಯಾಚ್ಚೈತದಕುತ್ಸಯನ್ । ದರ್ಶನಾತ್ತಸ್ಯ ಹಷ್ಯೇದ್ವೈ ಪ್ರಸೀದೇಚ್ಚಾಪಿ ಭಾರತ। । ೩೭ ಅಭಿನನ್ದ್ಯ ತತೋಽಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯೇವಂ ಮನುರಬ್ರವೀತ್ । ಪೂಜಿತಂ ತ್ವಶನಂ ನಿತ್ಯಂ ಬಲಮೋಜಶ್ಚ ಯಚ್ಛತಿ। । ೩೮ ಅಪೂಜಿತಂ ತು ತದ್ಭುಕ್ತಮುಭಯಂ ನಾಶಯೇದಿದಮ್
ನೋಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಕಸ್ಯಚಿದ್ದದ್ಯಾನ್ನಾದ್ಯಾಚ್ಚೈತತ್ತಥಾನ್ತರಾ । । ೩೯ ಯಸ್ತ್ವನ್ನಮನ್ತರಾ ಕೃತ್ವಾ ಲೋಭಾದತ್ತಿ ನೃಪೋತ್ತಮ । ವಿನಾಶಂ ಯಾತಿ ಸ ನರ ಇಹ ಲೋಕೇ ಪರತ್ರ ಚ । । ಯಥಾಭವತ್ಪುರಾ ವೈಶ್ಯೋ ಧನವರ್ದ್ಧನಸಂಜ್ಞಿತಃ । । 1.3.೪೦ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಸ ಕಥಮನ್ತರಂ ಪೂರ್ವಮನ್ನಸ್ಯ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ । ಕಿಮನ್ತರಂ ತಥಾನ್ನಸ್ಯ ಕಥಂ ವಾ ತತ್ಕೃತಂ ಭವೇತ್ । । ೪೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಪುರಾ ಕೃತಯುಗೇ ರಾಜನ್ವೈಶ್ಯೋ ವಸತಿ ಪುಷ್ಕರೇ । ಧನವರ್ಧನನಾಮಾ ವೈ ಸಮೃದ್ಧೌ ಧನಧಾನ್ಯತಃ । । ೪೨ ನಿದಾಘಕಾಲೇ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಸ ಕೃತ್ವಾ ವೈಶ್ವದೇವಿಕಮ್ । ಸಪುತ್ರಭ್ರಾತೃಭಿಃ ಸಾರ್ಧಂ ತಥಾ ವೈ ಮಿತ್ರಬನ್ಧುಭಿಃ । । ಆಹಾರಂ ಕುರುತೇ ರಾಜನ್ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಸಮನ್ವಿತಮ್
ಯಾರಾದರೂ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನಬಾರದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನಬಾರದು. ಲೋಭದಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಂದವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಸುಸಮೌ ಚರಣೌ ಕೃತ್ವಾ ತಥಾ ಬದ್ಧಶಿಖೋ ನೃಪ । । ೫೮ ನ ತಿಷ್ಠನ್ನ ಚ ಸಂಜಲ್ಪಂಸ್ತಥಾ ಚಾನವಲೋಕಯನ್ । ನ ತ್ವರನ್ಕುಪಿತೋ ವಾಪಿ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜನ್ಸುದೂರತಃ । । ೫೯ ಪ್ರಸನ್ನಾಭಿಸ್ತಥಾದ್ಭಿಸ್ತು ಆಚಾನ್ತಃ ಶುಚಿತಾಮಿಯಾತ್ । ನೋಷ್ಣಾಭಿರ್ನ ಸಫೇನಾಭಿರ್ಯುಕ್ತಾಭಿಃ ಕಲುಷೇಣ ಚ । । 1.3.೬೦ ವರ್ಣೇನ ರಸಗನ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಹೀನಾಭಿರ್ನ ಚ ಭಾರತ । ಸಬುದ್ಬುದಾಭಿಶ್ಚ ತಥಾ ನಾಚಾಮೇತ್ಪಣ್ಡಿತೋ ನೃಪ । । ೬೧ ಪಞ್ಚತೀರ್ಥಾನಿ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಶ್ರೂಯನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಕರೇ । ದೇವತೀರ್ಥಂ ಪಿತೃತೀರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮತೀರ್ಥಂ ಚ ಮಾನದ । । ೬೨ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ತಥಾ ಚಾನ್ಯತ್ತಥಾನ್ಯತ್ಸೌಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ । ಅಙ್ಗುಷ್ಠಮೂಲೋತ್ತರತೋ ಯೇಯಂ ರೇಖಾ ಮಹೀಪತೇ । । ೬೩ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ತೀರ್ಥಂ ವದನ್ತ್ಯೇತದ್ವಸಿಷ್ಠಾದ್ಯಾ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ । ಕಾಯಂ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಮೂಲೇ ಅಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರೇ ತು ದೈವತಮ್ । । ೬೪ ತರ್ಜನ್ಯಙ್ಗುಷ್ಠಯೋರನ್ತಃ ಪಿತ್ರ್ಯಂ ತೀರ್ಥಮುದಾಹೃತಮ್ । ಕರಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಸೌಮ್ಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ದೇವಕರ್ಮಣಿ । । ೬೫ ದೇವಾರ್ಚಾಬಲಿಹರಣಂ ಪ್ರವಿಕ್ಷಪಣಮೇವ ಚ । ಏತಾನಿ ದೇವತೀರ್ಥೇನ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುರುಕುಲೋದ್ವಹ । । ೬೬ ಅನ್ನನಿರ್ವಪಣಂ ರಾಜಂಸ್ತಥಾ ಸಪವನಂ ೧ ನೃಪ । ಲಾಜಾಹೋಮಂ ತಥಾ ಸೌಮ್ಯಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೇನ ಕಾರಯೇತ್ । । ೬೭ ಕಮಣ್ಡಲೂಪಸ್ಪರ್ಶನಂ ದಧಿಪ್ರಾಶನಮೇವ ಚ । ಸೌಮ್ಯತೀರ್ಥೇನ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಸದಾ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ । । ೬೮ ಪಿತೄಣಾಂ ತರ್ಪಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪಿತೃತೀರ್ಥೇನ ಧೀಮತಾ । ಬ್ರಾಹ್ಮೇಣ ಚಾಪಿ ತೀರ್ಥೇನ ಸದೋಷಸ್ಪರ್ಶನಂ ಪರಮ್ । । ೬೯ ೨ಘನಾಙ್ಗುಲಿಕರಂ ಕೃತ್ವಾ ಏಕಾಗ್ರಃ ಸುಮನಾ ದ್ವಿಜಃ । ತ್ರಿಃ ಕೃತ್ವಾ ಯಃ ಪಿಬೇದಾಪೋ ಮುಖಶಬ್ದವಿವರ್ಜಿತಃ । । 1.3.೭೦ ಶೃಣು ಯತ್ಫಲಮಾಪ್ನೋತಿ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಚ ಯಥಾ ಸುರಾನ್ । ಪ್ರಥಮಂ ಯತ್ಪಿಬೇದಾಪ ಋಗ್ವೇದಸ್ತೇನ ತೃಪ್ಯತಿ । । ೭೧ ಯದ್ದ್ವಿತೀಯಂ ಯಜುರ್ವೇದಸ್ತೇನ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಭಾರತ । ಯತ್ತೃತೀಯಂ ಸಾಮವೇದಸ್ತೇನ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಭಾರತ । । ೭೨ ಪ್ರಥಮಂ ಯನ್ಮೃಜೇದಾಸ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾಙ್ಗುಷ್ಠಮೂಲತಃ । ಅಥರ್ವವೇದಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ ತೇನ ರಾಜನ್ನಸಂಶಯಃ । । ೭೩ ಇತಿಹಾಸಪುರಾಣಾನಿ ಯದ್ದ್ವಿತೀಯಂ ಪ್ರಮಾರ್ಜತಿ । ಯನ್ಮೂರ್ಧಾನಂ ಹಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಅಭಿಷಿಞ್ಚತಿ ವೈ ದ್ವಿಜಃ । । ೭೪ ತೇನ ಪ್ರೀಣಾತಿ ವೈ ರುದ್ರಂ ಶಿಖಾಮಾಲಭ್ಯ ವೈ ಋಷೀನ್ । ಯದಕ್ಷಿಣೀ ಚಾಲಭತೇ ರವಿಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ ತೇನ ವೈ । । ೭೫ ನಾಸಿಕಾಲಮ್ಭನಾದ್ವಾಯುಂ ಪ್ರೀಣಾತ್ಯೇವ ನ ಸಂಶಯಃ । ಯಚ್ಛ್ರೋತ್ರಮಾಲಭೇದ್ವಿಪ್ರೋ ದಿಶಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ ತೇನ ವೈ । । ೭೬ ಯಮಂ ಕುಬೇರಂ ವರುಣಂ ವಾಸವಂ ಚಾಗ್ನಿಮೇವ ಚ । ಯದ್ಬಾಹುಮನ್ವಾಲಭತೇ ಏತಾನ್ಪ್ರೀಣಾತಿ ತೇನ ೧ ವೈ । । ೭೭ ಯನ್ನಾಭಿಮನ್ವಾಲಭತೇ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮೇವ ಚ । ತೇನ ಪ್ರೀಣಾತಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಇತೀಯಂ ವೈದಿಕೀ ಶ್ರುತಿಃ । । ೭೮ ಅಭಿಷಿಞ್ಚತಿ ಯತ್ಪಾದೌ ವಿಷ್ಣುಂ ಪ್ರೀಣಾತಿ ತೇನ ವೈ । ಯದ್ಭೂಮ್ಯಾಚ್ಛಾದಕಂ ವಾರಿ ವಿಸರ್ಜಯತಿ ಮಾನದ । । ೭೯ ವಾಸುಕಿಪ್ರಮುಖಾನ್ನಾಗಾಂಸ್ತೇನ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಭಾರತ । ಯದ್ಬಿನ್ದವೋಽನ್ತರೇ ಭೂಮೌ ಪತನ್ತೀಹ ನರಾಧಿಪ । । 1.3.೮೦ ಭೂತಗ್ರಾಮಂ ತತಸ್ತಸ್ತು ಪ್ರೀಣನ್ತೀಹ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಅಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾ ಲಭೇತ ಚಾಕ್ಷಿಣೀ ನೃಪ । । ೮೧ ಅನಾಮಿಕಾಙ್ಗುಷ್ಠಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಾಸಿಕಾಮಾಲಭೇನ್ನೃಪ । ಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ಮುಖಂ ಸಂಸ್ಪೃಶೇದ್ಭರತರ್ಷಭ । । ೮೨ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಙ್ಗುಷ್ಠಕಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ಣಮಾಲಭತೇ ನೃಪ । ಅಙ್ಗುಲೀಭಿಸ್ತಥಾ ಬಾಹುಮಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ತು ಮಙ್ಗಲಮ್ । । ೮೩ thumb|300px|ಅಙ್ಗುಲಯಃ thumb|300px|ಪುರಾಣೇಷು ಅಙ್ಗುಲಿವಿನ್ಯಾಸಃ thumb|300px|ಸಾಮವೇದೇ ಅಙ್ಗುಲಿವಿನ್ಯಾಸಃ ನಾಭಿಂ ಕುರುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿರಃ ಸರ್ವಾಭಿರೇವ ಚ । ಅಙ್ಗುಷ್ಠೋಗ್ನಿರ್ಮಹಾಬಾಹೋ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರದೇಶಿನೀ । । ೮೪ ಅನಾಮಿಕಾ ತಥಾ ಸೂರ್ಯಃ ಕನಿಷ್ಠಾ ಮಾಘವಾ ವಿಭೋ । ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ಮಧ್ಯಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ ತಸ್ಮಾದ್ಭರತಸತ್ತಮ । । ೮೫ ಏವಮಾಚಮ್ಯ ವಿಪ್ರಸ್ತು ಪ್ರೀಣಾತಿ ಸತತಂ ಜಗತ್ । ಸರ್ವಾಶ್ಚ ದೇವತಾಸ್ತಾತ ಲೋಕಾಂಶ್ಚಾಪಿ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೮೬ ತಸ್ಮಾತ್ಪೂಜ್ಯಃ ಸದಾ ವಿಪ್ರಃ ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಹಿ ಸಃ । ಬ್ರಾಹ್ಮೇಣ ವಿಪ್ರತೀರ್ಥೇನ ನಿತ್ಯಕಾಲಮುಪಸ್ಪೃಶೇತ್ । । ೮೭ ಕಾಯತ್ರೈದೇಶಿಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ನ ಪಿತ್ರ್ಯೇಣ ಕದಾಚನ । ಹೃದ್ಗಾಭಿಃ ಪೂಯತೇ ವಿಪ್ರಃ ಕಣ್ಠಗಾಭಿಸ್ತು ಭೂಮಿಪಃ । । ೮೮ ವೈಶ್ಯೋದ್ಭಿಃ ಪ್ರಾಶಿತಾಭಿಸ್ತು ಶೂದ್ರಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಾಭಿರನ್ತತಃ । ಉದ್ಧೃತೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾಣಾವುಪವೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧಃ । । ೮೯ ಸವ್ಯೇನ ಪ್ರಾಚೀನಾವೀತೀ ನಿವೀತೀ ಕಣ್ಠಸಂಜ್ಞಿತೇ । ಮೇಖಲಾಮಜಿನಂ ದಣ್ಡಮುಪವೀತಂ ಕಮಣ್ಡಲುಮ್ । । 1.3.೯೦ ಅಸ್ತು ಪ್ರಾಸ್ಯ ವಿನಷ್ಟಾನಿ ಗೃಹ್ಣೀತಾನ್ಯಾನಿ ಮನ್ತ್ರವಿತ್ । ಉಪವೀತ್ಯಾಚಮೇನ್ನಿತ್ಯಮನ್ತರ್ಜಾನು ಮಹೀಪತೇ । । ೯೧ ಏವಂ ತು ವಿಪ್ರೋ ಹ್ಯಾಚಾನ್ತಃ ಶುಚಿತಾಂ ಯಾತಿ ಭಾರತ । ಯಾಸ್ತ್ವೇತಾಃ ಕರಮಧ್ಯೇ ತು ರೇಖಾ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಭಾರತ । । ೯೨ ಗಙ್ಗಾದ್ಯಾಃ ಸರಿತಃ ಸರ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಭಾರತಸತ್ತಮ । ಯಾನ್ಯಙ್ಗುಲಿಷು ಪರ್ವಾಣಿ ಗಿರಯಸ್ತಾನಿ ವಿದ್ಧಿ ವೈ । । ೯೩ ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ರಾಜನ್ಕರೋ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಃ । ಹಸ್ತೋಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಿಸ್ತವಾಖ್ಯಾತೋ ಮಹೀಪತೇ । । ೯೪ ಏಷು ಸರ್ವೇಷು ಲೋಕೇಷು ಯೇನಾಚಾನ್ತೋ ದಿವಂ ವ್ರಜೇತ್ । । ೯೫ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣ್ಯುಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಿವರ್ಣನಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಪ್ರಣವಾರ್ಥಸಾವಿತ್ರೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೋಪನಯನವಿಧಿವರ್ಣನಞ್ಚ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಕೇಶಾನ್ತಃ ಷೋಡಶೇ ವರ್ಷೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಧೀಯತೇ । ರಾಜನ್ಯಬನ್ಧೋರ್ದ್ವಾವಿಂಶೇ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ತ್ರ್ಯಧಿಕೇ ತತಃ । । ೧ ಅಮನ್ತ್ರಿಕಾ ಸದಾ ಕಾರ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚೂಡಾ ಮಹೀಪತೇ । ಸಂಸ್ಕಾರಹೇತೋಃ ಕಾಯಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಲಂ ವಿಭಾಗಶಃ । । ೨ ವೈವಾಹಿಕೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ನೈಗಮಃ ಸ್ಮೃತಃ । ನಿವಸೇದ್ವಾ ಗುರೋರ್ವಾಪಿ ಗೃಹೇ ವಾಗ್ನಿಪರಿಕ್ರಿಯಾ । । ೩ ಏಷ ತೇ ಕಥಿತೋ ರಾಜನ್ನೌಪನಾಯನಿಕೋ ವಿಧಿಃ । ದ್ವಿಜಾತೀನಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಉತ್ಪತ್ತಿವ್ಯಞ್ಜಕಃ ಪರಃ । । ೪ ಕರ್ಮಯೋಗಮಿದಾನೀಂ ತೇ ಕಥಯಾಮಿ ಮಹಾಬಲ । ಉಪನೀಯ ಗುರುಃ ಶಿಷ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಶೌಚಮಾದಿಶೇತ್ । । ೫ ಆಚಾರಮಗ್ನಿಕಾರ್ಯಂ ಚ ಸನ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಮೇವ ಚ । ಅಧ್ಯಾಪಯೇತ್ತು ಸಚ್ಛಿಷ್ಯಾನ್ಸದಾಚಾನ್ತ ಉದಙ್ಮುಖಃ । । ೬ ಬ್ರಹ್ಮಾಞ್ಜಲಿಕರೋ ನಿತ್ಯಮಧ್ಯಾಪ್ಯೋ ವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಲಘುವಾಸಾಸ್ತಥೈಕಾಗ್ರಃ ಸುಮನಾ ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ । । ೭ ಬ್ರಹ್ಮಾರಮ್ಭೇಽವಸಾನೇ ಚ ಪಾದೌ ಪೂಜ್ಯೌ ಗುರೋಃ ಸದಾ । ಸಂಹತ್ಯ ಹಸ್ತಾವಧ್ಯೇಯಂ ಸ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಞ್ಜಲಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೮ ವ್ಯತ್ಯಸ್ತಪಾಣಿನಾ ಕಾರ್ಯಮುಪಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಗುರೋಃ । ಸವ್ಯೇನ ಸವ್ಯಃ ಸ್ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣೇನ ತು ದಕ್ಷಿಣಃ । । ೯ ಅಧ್ಯೇಷ್ಯಮಾಣಂ ತು ಗುರುರ್ನಿತ್ಯಕಾಲಮತನ್ದ್ರಿತಃ । ಅಧೀಷ್ವ ಭೋ ಇತಿ ಬ್ರೂಯಾದ್ವಿರಾಮೋಽಸ್ತ್ವಿತಿ ವಾರಯೇತ್ । । 1.4.೧೦ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಣವಂ ಕುರ್ಯಾದಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಸರ್ವದಾ । ಸ್ರವತ್ಯನೋಙ್ಕೃತಂ ಪೂರ್ವಂ ಪರಸ್ತಾಚ್ಚ ವಿಶೀರ್ಯತೇ । । ೧೧ ಶ್ರೂಯತಾಂ ಚಾಪಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಯಥೋಙ್ಕಾರಂ ದ್ವಿಜೋಽರ್ಹತಿ । ಪ್ರಾಕ್ಕೂಲಾನ್ಪರ್ಯುಪಾಸೀನಃ ಪವಿತ್ರೈಶ್ಚೈವ ಪಾವಿತಃ । । ೧೨ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪೂತಸ್ತತಸ್ತ್ವೋಙ್ಕಾರಮರ್ಹತಿ । ಓಂಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಪಿ ಶೃಣುಷ್ವ ಕುರುನನ್ದನ । । ೧೩ ಅಕಾರಂ ಚಾಪ್ಯುಕಾರಂ ಚ ಮಕಾರಂ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ವೇದತ್ರಯಾತ್ತು ನಿರ್ಗೃಹ್ಯ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವರಿತೀತಿ ಚ । । ೧೪ ತ್ರಿಭ್ಯ ಏವ ತು ವೇದೇಭ್ಯಃ ಪಾದಂಪಾದಮದೂದುಹತ್ । ತದಿತ್ಯೃಚೋಽಸ್ಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾಃ ಪರಮೇಷ್ಠೀ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । । ೧೫ ಏತದಕ್ಷರಮೇತಾಂ ಚ ಜಪನ್ವ್ಯಾಹೃತಿಪೂರ್ವಿಕಾಮ್ । ಸನ್ಧ್ಯಯೋರುಭಯೋರ್ವಿಪ್ರೋ ವೇದ ಪುಣ್ಯೇನ ಯುಜ್ಯತೇ । । ೧೬ ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಸ್ತ್ವಭ್ಯಸ್ಯ ಬಹಿರೇತತ್ತ್ರಿಕಂ ದ್ವಿಜಃ । ಮಹತೋಽಪ್ಯೇನಸೋ ಮಾಸಾತ್ತ್ವಚೇವಾಹಿರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ । । ೧೭ ಏತಯರ್ಚಾ ವಿಸಂಯುಕ್ತಃ ಕಾಲೇ ಚ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸ್ವಯಾ । ವಿಪ್ರಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಡ್ಯೋನಿರ್ಗರ್ಹಣಾಂ ಯಾತಿ ಸಾಧುಷು । । ೧೮ ಶೃಣುಷ್ವೈಕಮನಾ ರಾಜನ್ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖಮ್ । ಓಂಕಾರಪೂರ್ವಿಕಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಯೋಽವ್ಯಯಾಃ । । ೧೯ ತ್ರಿಪದಾ ಚೈವ ಸಾವಿತ್ರೀ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖಮ್ । ಯೋಽಧೀತೇಽಹನ್ಯಹನ್ಯೇತಾಂ ತ್ರೀಣಿ ವರ್ಷಾಣ್ಯತನ್ದ್ರಿತಃ । । 1.4.೨೦ ಸ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಭ್ಯೇತಿ ವಾಯುಭೂತಃ ಖಮೂರ್ತಿಮಾನ್ । ಏಕಾಕ್ಷರಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪರನ್ತಪ । । ೨೧ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾಸ್ತು ಪರಂ ನಾಸ್ತಿ ಮೌನಾತ್ಸತ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ । ತಪಃ ಕಿಯಾ ಹೋಮಕ್ರಿಯಾ ತಥಾ ದಾನಕ್ರಿಯಾ ನೃಪ । । ೨೨ ಅಕ್ಷಯಾನ್ತಾಃ ಸದಾ ರಾಜನ್ಯಥಾಹ ಭಗವಾನ್ಮನುಃ । ಅವರಂ ಸ್ವಕ್ಷರಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಚೈವ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । । ೨೩ ವಿಧಿಯಜ್ಞಾತ್ಸದಾ ರಾಜಞ್ಜಪಯಜ್ಞೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ । ನಾನಾವಿಧೈರ್ಗುಣೋದ್ದೇಶೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಖ್ಯಾತೈರ್ನೃಪೋತ್ತಮ । । ೨೪ ಪಾಂಶುಃ ಸ್ಯಾಲ್ಲಕ್ಷಗುಣಃ ಸಹಸ್ರೋ ಮಾನಸಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಯೇ ಪಾಕಯಜ್ಞಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವಿಧಿಯಜ್ಞೇನ ಚಾನ್ವಿತಾಃ । । ೨೫ ಸರ್ವೇ ತೇ ಜಪಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕಲಾಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ಷೋಡಶೀಮ್ । ಜಪಾದೇವ ತು ಸಂಸಿಧ್ಯೇದ್ದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । । ೨೬ ಕುರ್ಯಾದನ್ಯನ್ನ ವಾ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೈತ್ರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಚ್ಯತೇ । ಪೂರ್ವಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಾಂ ಜಪಂಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ಸಾವಿತ್ರೀಮಾರ್ಕದರ್ಶನಾತ್ । । ೨೭ ಪಶ್ಚಿಮಾಂ ತು ಸಮಾಸೀನಃ ಸಮ್ಯಗೃಕ್ಷವಿಭಾವನಾತ್ । ದಿನಸ್ಯಾದೌ ಭವೇತ್ಪೂರ್ವಾ ಶರ್ವರ್ಯಾದೌ ತಥಾ ಪರಾ । । ೨೮ ಸನಕ್ಷತ್ರಾ ಪರಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಅಪರಾ ಸದಿವಾಕರಾ । ಜಪಂಸ್ತಿಷ್ಠನ್ಪರಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಾಂ ನೈಶಮೇನೋ ವ್ಯಪೋಹತಿ । । ೨೯ ಅಪರಾಂ ತು ಸಮಾಸೀನೋ ಮಲಂ ಹನ್ತಿ ದಿವಾಕೃತಮ್ । ನೋಪತಿಷ್ಠತಿ ಯಃ ಪೂರ್ವಾಂ ನೋಪಾಸ್ತೇ ಪಶ್ಚಿಮಾಂ ನೃಪ । । 1.4.೩೦ ಸ ಶೂದ್ರವದ್ಬಹಿಷ್ಕಾರ್ಯಃ ಸರ್ವಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿಜಕರ್ಮಣಃ । ಅಪಾಂ ಸಮೀಪೇ ನಿಯತೋ ನೈತ್ಯಕಂ ವಿಧಿಮಾಸ್ಥಿತಃ । । ೩೧ ಸಾವಿತ್ರೀಮಪ್ಯಧೀಯೀತ ಗತ್ಯಾಽರಣ್ಯಂ ಸಮಾಹಿತಃ । ವೇದೋಪಕರಣೇ ರಾಜನ್ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಚೈವ ನೈತ್ಯಕೇ । । ೩೨ ನಾತ್ರ ದೋಷೋಸ್ತ್ಯನಧ್ಯಾಯೇ ಹೋಮಮನ್ತ್ರೇಷು ವಾ ವಿಭೋ । ನೈತ್ಯಕೇ ನಾಸ್ತ್ವನಧ್ಯಾಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಸತ್ರಂ ಹಿ ತತ್ಕೃತಮ್ । । ೩೩ ಬ್ರಹ್ಮಾಹುತಿಹುತಂ ಪುಷ್ಯಮನಧ್ಯಾಯವಷಟ್ಕೃತಮ್ । ಋಗೇಕಾಂ ಯಸ್ತ್ವಧೀಯೀತ ವಿಧಿನಾ ನಿಯತೋ ದ್ವಿಜಃ । । ೩೪ ತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷರತ್ಯೇಷಾ ಪಯೋ ಮೇಧ್ಯಂ ಘೃತಂ ಮಧು । ಅಗ್ನಿಶುಶ್ರೂಷಣಂ ಭೈಕ್ಷಮಧಃ ಶಯ್ಯಾಂ ಗುರೋರ್ಹಿತಮ್ । । ೩೫ ಆಸಮಾವರ್ತನಾತ್ಕುರ್ಯಾತ್ಕೃತೋಪನಯನೋ ದ್ವಿಜಃ । ಆಚಾರ್ಯಪುತ್ರಶುಶ್ರೂಷಾಂ ಜ್ಞಾನದೋ ಧಾರ್ಮಿಕಃ ಶುಚಿಃ । । ೩೬ ಆಪ್ತಃ ಶಕ್ತೋನ್ನದಃ ಸಾಧುಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಪ್ಯಾ ದಶ ಧರ್ಮತಃ । ನಾಪೃಷ್ಟಃ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಬ್ರೂಯಾನ್ನ ಚಾನ್ಯಾಯೇನ ಪೃಚ್ಛತಃ । । ೩೭ ಜಾನನ್ನಪಿ ಹಿ ಮೇಧಾವೀ ಜಡವಲ್ಲೋಕ ಆಚರೇತ್ । ಅಧರ್ಮೇಣ ಚ ಯಃ ಪ್ರಾಹ ಯಶ್ಚಾಧರ್ಮೇಣ ಪೃಚ್ಛತಿ । । ೩೮ ತಯೋರನ್ಯತರಃ ಪ್ರೈತಿ ವಿದ್ವೇಷಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛತಿ । ಧರ್ಮಾರ್ಥೌ ಯತ್ರ ನ ಸ್ಯಾತಾಂ ಶುಶ್ರೂಷಾ ಚಾಪಿ ತದ್ವಿಧಾ । । ನ ತತ್ರ ವಿದ್ಯಾ ವಪ್ತವ್ಯಾ ಶುಭಂ ಬೀಜಮಿವೋಷರೇ । । ೩೯ ವಿದ್ಯಯೈವ ಸಮಂ ಕಾಮಂ ಮರ್ತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾ । ಆಪದ್ಯಪಿ ಹಿ ಘೋರಾಯಾಂ ನ ತ್ವೇನಾಮೀರಿಣೇ ವಪೇತ್ । ।1.4.೪ ೦ ವಿದ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಿತ್ಯಾಹ ಶೇವಧಿಸ್ತೇಽಸ್ಮಿ ರಕ್ಷ ಮಾಮ್ । ಅಸೂಯಕಾಯ ಮಾ ಪ್ರಾದಾಸ್ತಥಾ ಸ್ಯಾಂ ವೀರ್ಯವತ್ತಮಾ । ।೪ ೧ ಶೇವಂ ಸುಖಮುಶನ್ತೀಹ ಕೇಚಿಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ತೌ ಧಾರಯತಿ ವೈ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛೇವಧಿಸ್ತೇನ ಸೋಚ್ಯತೇ । ।೪೨ ಯಮೇವ ತು ಶುಚಿಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿಯತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಮ್ । ತಸ್ಮೈ ಮಾಂ ಬ್ರೂಹಿ ವಿಪ್ರಾಯ ನಿಧಿಪಾಯಾಪ್ರಮಾದಿನೇ । ।೪ ೩ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಸ್ತ್ವನನುಜ್ಞಾತಮಧೀಯಾನಾದವಾಪ್ನುಯಾತ್ । । ೪೪ ಲೌಕಿಕಂ ವೈದಿಕಂ ವಾಪಿ ತಥಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಮೇವ ಚ । ಸ ಯಾತಿ ನರಕಂ ಘೋರಂ ರೌರವಂ ಭೀಮದರ್ಶನಮ್ । । ೪೫ ಅಣುಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಂ ದೇಹಂ ಷೋಡಶಾರ್ಧಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಆದದೀತ ಯತೋ ಜ್ಞಾನಂ ತಂ ಪೂರ್ವಮಭಿವಾದಯೇತ್ । । ೪೬ ಸಾವಿತ್ರೀಸಾರಮಾತ್ರೋಽಪಿ ವರೋ ವಿಪ್ರಃ ಸುಯನ್ತ್ರಿತಃ । ನಾಯನ್ತ್ರಿತಸ್ತ್ರಿವೇದೋಽಪಿ ಸರ್ವಾಶೀ ಸರ್ವವಿಕ್ರಯೀ । । ೪೭ ಶಯ್ಯಾಸನೇಧ್ಯಾಚರಿತೇ ಶ್ರೇಯಸಾ ನ ಸಮಾವಿಶೇತ್ । ಶಯ್ಯಾಸನಸ್ಥಶ್ಚೈವೇನಂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾಯಾಭಿವಾದಯೇತ್ । । ೪೮ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಾಣಾ ಹ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಯೂನಃ ಸ್ಥವಿರ ಆಗತೇ । ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾನಾಭಿವಾದಾಭ್ಯಾಂ ಪುನಸ್ತಾನ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ । । ೪೯ ಅಭಿವಾದನಶೀಲಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ವೃದ್ಧೋಪಸೇವಿನಃ । ಚತ್ವಾರಿ ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ಧನ್ತೇ ಆಯುಃ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಯಶೋ ಬಲಮ್ । । 1.4.೫೦ ಅಭಿವಾದಪರೋ ವಿಪ್ರೋ ಜ್ಯಾಯಾಂಸಮಭಿವಾದಯೇತ್ । ಅಸೌ ನಾಮಾಹಮಸ್ಮೀತಿ ಸ್ವನಾಮ ಪರಿಕೀರ್ತಯೇತ್ । । ೫೧ ನಾಮಧೇಯಸ್ಯ ಯೇ ಕೇಚಿದಭಿವಾದಂ ನ ಜಾನತೇ । ತಾನ್ಪ್ರಾಜ್ಞೋಽಹಮಿತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸರ್ವಾಸ್ತಥೈವ ಚ । । ೫೨ ಭೋಃ ಶಬ್ದಂ ಕೀರ್ತಯೇದನ್ತೇ ಸ್ವಸ್ಯ ನಾಮ್ನೋಭಿವಾದನೇ । ನಾಮ್ನಃ ಸ್ವರೂಪಭಾವೋ ಹಿ ಭೋ ಭಾವ ಋಷಿಭಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೫೩ ಆಯುಷ್ಮಾನ್ಭವ ಸೌಮ್ಯೇತಿ ವಾಚ್ಯೋ ವಿಪ್ರೋಽಭಿವಾದನೇ । ಅಕಾರಶ್ಚಾಸ್ಯ ನಾಮ್ನೋಽನ್ತೇ ವಾಚ್ಯಃ ಪೂರ್ವಾಕ್ಷರಃ ಪ್ಲುತಃ । । ೫೪ ಯೋ ನ ವೇತ್ತ್ಯಭಿವಾದಸ್ಯ ವಿಪ್ರಃ ಪ್ರತ್ಯಭಿವಾದನಮ್ । ನಾಭಿವಾದ್ಯಃ ಸ ವಿದುಷಾ ಯಥಾ ಶೂದ್ರಸ್ತಥೈವ ಸಃ । । ೫೫ ಅಭಿವಾದೇ ಕೃತೇ ಯಸ್ತು ನ ಕರೋತ್ಯಭಿವಾದನಮ್ । ಆಶೀರ್ವಾ ಕುರುಶಾರ್ದೂಲ ಸ ಯಾತಿ ನರಕಂ ಧ್ರುವಮ್ । । ೫೬ ಅಭೀತಿ ಭಗವಾನ್ವಿಷ್ಣುಾರ್ವಾದಯಾಮೀತಿ ಶಙ್ಕರಃ । ದ್ವಾವೇವ ಪೂಜಿತೌ ತೇನ ಯಃ ಕರೋತ್ಯಭಿವಾದನಮ್ । । ೫೭ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕುಶಲಂ ಪೃಚ್ಛೇತ್ಕ್ಷತ್ರಬನ್ಧುಮನಾಮಯಮ್ । ವೈಶ್ಯಂ ಕ್ಷೇಮಂ ಸಮಾಗಮ್ಯ ಶೂದ್ರಮಾರೋಗ್ಯಮೇವ ತು । । ೫೮ ನ ವಾಚ್ಯೋ ದೀಕ್ಷಿತೋ ನಾಮ್ನಾ ಯವೀಯಾನಪಿ ಯೋ ಭವೇತ್ । ಭೋ ಭವತ್ಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ಇತಿ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೋಽಬ್ರವೀತ್ । ೫೯ ಪರಪತ್ನೀ ತು ಯಾ ರಾಜನ್ನಸಮ್ಬದ್ಧಾ ತು ಯೋನಿತಃ । ವಕ್ತವ್ಯಾ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಸುಭಗೇ ಭಗನೀತಿ ಚ । । 1.4.೬೦ ಪಿತೃವ್ಯಾನ್ಮಾತುಲಾನ್ರಾಜಞ್ಛ್ವಶುರಾನೃತ್ವಿಜೋ ಗುರೂನ್ । ಅಸಾವಹಮಿತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾಯ ಜಘನ್ಯಜಃ । । ೬೧ ಮಾತೃಷ್ವಸಾ ಮಾತುಲಾನೀ ಶ್ವಶ್ರೂರಥ ಪಿತೃಷ್ವಸಾ । ಸಮ್ಪೂಜ್ಯಾ ಗುರುಪತ್ನೀ ಚ ಸಮಾಸ್ತಾ ಗುರುಭಾರ್ಯಯಾ । । ೬೨ ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಯ ಭ್ರಾತುರ್ಯಾ ಭಾರ್ಯಾ ಸವರ್ಣಾಹನ್ಯಹನ್ಯಪಿ । ೨ಪೂಜಯನ್ಪ್ರಯತೋ ವಿಪ್ರೋ ಯಾತಿ ವಿಷ್ಣುಸದೋ ನೃಪ । । ೬೩ ಪ್ರವಾಸಾದೇತ್ಯ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯಾ ಜ್ಞಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧಿಯೋಷಿತಃ । ಪಿತುರ್ಯಾ ಭಗಿನೀ ರಾಜನ್ಮಾತುಶ್ಚಾಪಿ ವಿಶಾಮ್ಪತೇ । । ೬೪ ಆತ್ಮನೋ ಭಗಿನೀ ಯಾ ಚ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ ಕುರುಕುಲೋದ್ವಹ । ಸದಾ ಸ್ವಮಾತೃವದ್ಧೃತ್ತಿಮಾತಿಷ್ಠೇದ್ಭಾರತೋತ್ತಮ । । ೬೫ ಗರೀಯಸೀ ತತಸ್ತಾಭ್ಯೋ ಮಾತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ನರಾಧಿಪ । ಪುತ್ರಮಿತ್ರಭಾಗಿನೇಯಾ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸಮಾಃ । । ೬೬ ದಶಾಬ್ದಾಖ್ಯಂ ಪೌರಸಖ್ಯಂ ಪಞ್ಚಾಬ್ದಾಖ್ಯಂ ಕಲಾಭೃತಾಮ್ । ಅಬ್ದಪೂರ್ವಂ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಪಿ ಸ್ವಯೋನಿಷು । । ೬೭ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ದಶವರ್ಷಂ ಚ ಶತವರ್ಷಂ ಚ ಭೂಮಿಪಮ್ । ಪಿತಾಪುತ್ರೌ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ತು ತಯೋಃ ಪಿತಾ । । ೬೮ ಇತ್ಯೇವಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಪಿತಾ ವೈಶ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತಾಮಹಃ । ಪ್ರಪಿತಾಮಹಶ್ಚ ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಪ್ರೋ ಮನೀಷಿಭಿಃ । । ೬೯ ವಿತ್ತಂ ಬನ್ಧುರ್ವಯಃ ಕರ್ಮ ವಿದ್ಯಾ ಭವತಿ ಪಞ್ಚಮೀ । ಏತಾನಿ ಮಾನ್ಯಸ್ಥಾನಾನಿ ಗರೀಯೋ ಯದ್ಯದುತ್ತರಮ್ । । 1.4.೭೦ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ತ್ರಿಷು ವರ್ಗೇಷು ಭೂಯಾಂಸಿ ಗುಣವನ್ತಿ ಚ । ಯಸ್ಯ ಸ್ಯುಃ ಸೋಽತ್ರ ಮಾನಾರ್ಹಃ ಶೂದ್ರೋಽಪಿ ದಶಮೀಂ ಗತಃ । । ೭೧ ಚಕ್ರಿಣೋ ದಶಮೀಸ್ಥಸ್ಯ ರೋಗಿಣೋ ಭಾರಿಣಃ ೧ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ । ಸ್ನಾತಕಸ್ಯ ತು ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ಪನ್ಥಾ ದೇಯೋ ವರಸ್ಯ ಚ । । ೭೨ ಏಷಾಂ ಸಮಾಗಮೇ ತಾತ ಪೂಜ್ಯೌ ಸ್ನಾತಕಪಾರ್ಥಿವೌ । ಆಭ್ಯಾಂ ಸಮಾಗಮೇ ರಾಜನ್ಸ್ನಾತಕೋ ನೃಪಮಾನಭಾಕ್ । । ೭೩ ಅಧ್ಯಾಪಯೇದ್ಯಸ್ತು ಶಿಷ್ಯಂ ಕೃತ್ವೋಪನಯನಂ ದ್ವಿಜಃ । ಸರಹಸ್ಯಂ ಸಕಲ್ಪಂ ಚ ವೇದಂ ಭರತಸತ್ತಮ । । ತಮಾಚಾರ್ಯಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ । । ೭೪ ಏಕದೇಶಂ ತು ವೇದಸ್ಯ ವೇದಾಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ವಾ ಪುನಃ । ಯೋಽಧ್ಯಾಪಯತಿ ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮುಪಾಧ್ಯಾಯಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । । ೭೫ ನಿಷೇಕಾದೀನಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಯಃ ಕರೋತಿ ನೃಪೋತ್ತಮ । ಅಧ್ಯಾಪಯತಿ ಚಾನ್ಯೇನ ಸ ವಿಪ್ರೋ ಗುರುರುಚ್ಯತೇ । । ೭೬ ಅಗ್ನ್ಯಾಧೇಯಂ ಪಾಕಯಜ್ಞಾನಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿಕಾನ್ಮಖಾನ್ । ಯಃ ಕರೋತಿ ವೃತೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಸ್ಯರ್ತ್ವಿಗಿಹೋಚ್ಯತೇ । । ೭೭ ಯ ಆವೃಣೋತ್ಯವಿತಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಶ್ರವಣಾವುಭೌ । ಸ ಮಾತಾ ಸ ಪಿತಾ ಜ್ಞೇಯಸ್ತಂ ನ ದ್ರುಹ್ಯೇತ್ಕಥಞ್ಚನ
೭೮ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಾನ್ದಶಾಚಾರ್ಯಂ ಆಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಶತಂ ಪಿತಾ । ಸಹಸ್ರೇಣ ಪಿತುರ್ಮಾತಾ ಗೌರವೇಣಾತಿರಿಚ್ಯತೇ । । ೭೯ ಉತ್ಪಾದಕಬ್ರಹ್ಮದಾತ್ರೋರ್ಗರೀಯಾನ್ಬ್ರಹ್ಮದಃ ಪಿತಾ । ಬ್ರಹ್ಮಜನ್ಮ ಹಿ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ ಚ ಶಾಶ್ವತಮ್ । । 1.4.೮೦ ಕಾಮಾನ್ಮಾತಾ ಪಿತಾ ಚೈನಂ ಯದುತ್ಪಾದಯತೋ ಮಿಥಃ । ಸಮ್ಭೂತಿಂ ತಸ್ಯ ತಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯದ್ಯೋನಾವಭಿಜಾಯತೇ । । ೮೧ ಆಚಾರ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ತಾಂ ಜಾತಿಂ ವಿಧಿದ್ವೇದಪಾರಗಃ । ಉತ್ಪಾದಯತಿ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಸಾ ಸತ್ಯಾ ಸಾಽಜರಾಮರಾ । । ೮೨ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಮಾದಿತಃ ಕೃತ್ವಾ ಯೇ ಪೂಜ್ಯಾಃ ಕಥಿತಾಸ್ತವ । ಮಹಾಗುರುರ್ಮಹಾಬಾಹೋ ಸರ್ವೇಷಾಮಧಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । । ೮೩ ಸಹಸ್ರಶತಸಂಖ್ಯೋಽಸಾವಾಚಾರ್ಯಾಣಾಮಿದಂ ಮತಮ್ । ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ವರ್ಣಾನಾಂ ಸ ಮಹಾಗುರುರುಚ್ಯತೇ । । ೮೪ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಯ ಏತೇ ಭವತಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಮುಖಾ ದ್ವಿಜಾಃ । ವಿದಿತಾ ಏವ ಮೇ ಸರ್ವೇ ನ ಮಹಾಗುರುರೇವ ಹಿ । । ೮೫ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಜಯೋಪಜೀವೀ ಯೋ ವಿಪ್ರಃ ಸ ಮಹಾಗುರುರುಚ್ಯತೇ । ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ರಾಮಸ್ಯ ಚರಿತಂ ತಥಾ । । ೮೬ ವಿಷ್ಣುಧರ್ಮಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ ಶಿವಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಭಾರತ । ಕಾರ್ಷ್ಣಂ ವೇದಂ ಪಞ್ಚಮಂ ತು ಯನ್ಮಹಾಭಾರತಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । । ೮೭ ಶ್ರೌತಾ ೧ ಧರ್ಮಾಶ್ಚ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ನಾರದೋಕ್ತಾ ಮಹೀಪತೇ । ಜಯೇತಿ ನಾಮ ಏತೇಷಾಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ । । ೮೮ ಏವಂ ವಿಪ್ರಕದಮ್ಬಸ್ಯ ಧಾರಕಃ೨ ಪ್ರವರಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಯಸ್ತ್ವೇತಾನಿ ಸಮಸ್ತಾನಿ ಪುರಾಣಾನೀಹ ವಿನ್ದತಿ । । ೮೯ ಭಾರತಂ ಚ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸ ಸರ್ವಜ್ಞೋ ಮತೋ ನೃಣಾಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ಸ ಪೂಜ್ಯೋ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ವರ್ಣೈರ್ವಿಪ್ರಾದಿಭಿಃ ಸದಾ । । 1.4.೯೦ ಕಿಂ ತ್ವಯಾ ನ ಶ್ರುತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಯದಾಹ ಭಗವಾನ್ವಿಭುಃ । ಅಲ್ಪಂ ವಾ ಬಹು ವಾ ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯೋಪಕರೋತಿ ಯಃ । । ತಮಪೀಹ ಗುರುಂ ವಿದ್ಯಾಚ್ಛ್ರುತೋಪಕ್ರಿಯಯಾ ತಯಾ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತಂದೆ ಅವನ ಜನ್ಮದಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತಾಯಿ ಸಾವಿರಾರು ತಂದೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಂಶವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ.
೯೧ ಬ್ರಾಹ್ಮಸ್ಯ ಜನ್ಮನಃ ಕರ್ತಾ ಸ್ವಧರ್ಮಸ್ಯ ಚ ಶಾಸಿತಾ । ಬಾಲೋಽಪಿ ವಿಪ್ರೋ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪಿತಾ ಭವತಿ ಧರ್ಮತಃ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಜನ್ಮದಾತನು ಅವನ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಡೆಸುವವನು ಕೂಡ. ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಅವನು ಹಿರಿಯನಿಗೆ ತಂದೆಯಾಗಬಹುದು.
ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಶುಭಾಶುಭಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಮ್ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಾಬ್ದಿಕಂ ಚರ್ಯಂ ಗುರೌ ತ್ರೈವೇದಿಕಂ ವ್ರತಮ್ । ತದರ್ಧಿಕಂ ಪಾದಿಕಂ ವಾ ಗ್ರಹಣಾನ್ತಿಕಮೇವ ಚ । । ೧ ವೇದಾನಧೀತ್ಯ ವೇದೌ ವಾ ವೇದಂ ವಾಪಿ ನೃಪೋತ್ತಮ । ಅವಿಪ್ಲುತಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೋ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಮಾವಸೇತ್ । । ೨ ತಂ ಪ್ರತೀತಂ ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಬ್ರಹ್ಮದಾಯಹರಂ ಪಿತುಃ । ಸ್ರಗ್ವಿಣಂ ತಲ್ಪ ೧ ಆಸೀನಮರ್ಹಯೇತ್ಪ್ರಥಮಂ ಗವಾ । । ೩ ಗುರುಣಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಃ ಸಮಾವೃತ್ತೌ ಯಥಾವಿಧಿ । ಉದ್ವಹೇತ ದ್ವಿಜೋ ಭಾರ್ಯಾಂ ಸವರ್ಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ವಿತಾಮ್ । । ೪ ಶತಾನೀಕ ಉವಾಚ ಲಕ್ಷಣಂ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವದ ಮಹಾಮುನೇ । ಕೀದೃಗ್ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾ ೧ ಕನ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್ಸುಖದಾ ನೃಪ । । ೫ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಯದುಕ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಮನುತ್ತಮಮ್ । ಶ್ರೇಯಸೇ ಸರ್ವಲೋಕಾನಾಂ ಶುಭಾಶುಭಫಲಪ್ರದಮ್ । । ೬ ತತ್ತೇ ವಚ್ಮಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶೃಣುಷ್ವೈಕಮನಾ ನೃಪ । ಶ್ರುತೇನ ಯೇನ ಜಾನೀಷೇ ಕನ್ಯಾಂ ಶೋಭನಲಕ್ಷಣಾಮ್ । । ೭ ಸುಖಾಸೀನಂ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠಮಭಿಗಮ್ಯ ಮಹರ್ಷಯಃ । ಪಪ್ರಚ್ಛುರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಯತ್ಪೃಷ್ಟೋಽಹಂ ತ್ವಯಾಧುನಾ । । ೮ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಮಿದಂ ವಚನಮಬ್ರುವನ್ । ಭಗವನ್ಬ್ರೂಹಿ ನಃ ಸರ್ವಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುತ್ತಮಮ್ । । ೯ ಶ್ರೇಯಸೇ ಸರ್ವಲೋಕಾನಾಂ ಶುಭಾಶುಭಫಲಪ್ರದಮ್ । ಪ್ರಶಸ್ತಾಮಪ್ರಶಾಸ್ತಾಂ ಚ ಜಾನೀಮೋ ಯೇನ ಕನ್ಯಕಾಮ್ । । 1.5.೧೦ ತೇಷಾಂ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿರಿಞ್ಚೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ । ಶೃಣುಧ್ವಂ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲಾ ವಚ್ಮಿ ಯುಷ್ಮಾಸ್ವಶೇಷತಃ । । ೧೧ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತತಲೌ ಸಮ್ಯಗ್ರತಾಮ್ಭೋಜಸಮಪ್ರಭೌ । ಈದೃಶೌ ಚರಣೌ ಧನ್ಯೌ ಯೋಷಿತಾಂ ಭೋಗವರ್ಧನೌ । । ೧೨ ಕರಾಲೈರತಿನಿರ್ಮಾಸೈ ರೂಕ್ಷೈರರ್ಧಶಿರಾನ್ವಿತೈಃ । ದಾರಿದ್ರ್ಯಂ ದುರ್ಭಗತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ನ ಸಂಶಯಃ । । ೧೩ ಅಙ್ಗುಲ್ಯಃ ಸಂಹತಾ ವೃತ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್(?)ಧಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಖಾಸ್ತಥಾ । ಕುರ್ವನ್ತ್ಯತ್ಯನ್ತಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ರಾಜಭಾವಂ ಚ ಯೋಷಿತಃ । । ೧೪ ಹ್ರಸ್ವಾಃ ಸುಜೀವಿತಂ ಹ್ರಸ್ವಾ ವಿರಲಾ ವಿತ್ತಹಾನಯೇ । ದಾರಿದ್ರ್ಯಂ ಮೂಲಮಗ್ನಾಸು ಪ್ರೇಷ್ಯಂ ಚ ಪೃಥುಲಾಸು ಚ । । ೧೫ ಪರಸ್ಪರಸಮಾರೂಢೈಸ್ತನುಭಿರ್ವೃತ್ತಪರ್ವಭಿಃ । ಬಹೂನಪಿ ಪತೀನ್ಹತ್ವಾ ದಾಸೀ ಭವತಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ । । ೧೬ ಅಙ್ಗುಷ್ಠೋನ್ನತಪರ್ವಾಣಸ್ತುಙ್ಗಾಗ್ರಾಃ ಕೋಮಲಾನ್ವಿತಾಃ । ರತ್ನಕಾಞ್ಚನಲಾಭಾಯ ವಿಪರೀತಾ ವಿಪತ್ತಯೇ । । ೧೭ ಸುಭಗತ್ವಂ ನಖೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಾತಾಮ್ರೈಶ್ಚ ಧನಾದ್ ಯತಾ । ಪುತ್ರಾಃ ಸ್ಯುರುನ್ನತೈರೇಭಿಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮೈಶ್ಚಾಪಿ ರಾಜತಾ । । ೧೮ ಪಾಣ್ಡುರೈಃ ಸ್ಫುಟಿತೈ ರೂಕ್ಷೈರ್ನೀಲೈರ್ಧೂಮ್ರೈಸ್ತಥಾ ಖರೈಃ
೧೦೮ ಮತ್ಸಕಾಶಾತ್ಪುನಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಲಕ್ಷಣಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ । ಯಥಾಧುನಾ ಭವದ್ಭಿಸ್ತು ಶ್ರುತಂ ಮತ್ತೋ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ । । ೧೦೯ ಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ತು ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸದ್ವೃತ್ತಮುಚ್ಯತೇ । ಸದ್ವೃತ್ತಮುಕ್ತ್ವಾ ಯಾ ಸ್ತ್ರೀ ಸಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ನ ಚ ಲಕ್ಷಣೈಃ । । 1.5.೧೧೦ ಈದೃಗ್ಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನಾಂ ಸುಕನ್ಯಾಮುದ್ವಹೇತ್ತು ಯಃ । ಋದ್ಧಿರ್ವೃದ್ಧಿಸ್ತಥಾ ಕೀರ್ತಿಸ್ತತ್ರ ತಿಷ್ಠತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । । ೧೧೧ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸಿನ ಸದುಪಚಾರವೇ ಮುಖ್ಯವಾದುದು. ಅವಳ ಗುಣಗಳು ಲಕ್ಷಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಂಡತಿ ಗಂಡನಿಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯ, ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾಳೆ.
ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಸದ್ವೃತ್ತವರ್ಣನಮ್ ಶತಾನೀಕಉವಾಚ ಸದ್ವೃತ್ತಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ದೇವಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸುವಿಸ್ತರಾತ್ । ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಂ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸ್ತ್ರೀಕೃತೇ ಯಥಾ । । ೧ ಸುಮನ್ತುರುವಾಚ ಶತಾನೀಕ ಮಹಾಬಾಹೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಿತಾಮಹಃ । ಉಕ್ತ್ವಾ ಸ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸದ್ವೃತ್ತಂ ಚೋಕ್ತವಾನ್ಪುನಃ
ಶತಾನಿಕನು ಕೇಳಿದನು: ದೇವರೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸದುಪಚಾರವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ. ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಹೆಂಗಸಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಸುಮನ್ತುರು ಹೇಳಿದನು: ಶತಾನಿಕ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದವನೇ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹನು ಮಹಿಳೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ, ಸದುಪಚಾರವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
೨ ಯಥೋಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಂ ತೇಷಾಮೃಷೀಣಾಂ ಕುರುನನ್ದನ । ಸ ಪ್ರೇಯೋ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ । । ೩ ಶೃಣುಧ್ವಂ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲಾಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸದ್ವೃತ್ತಮಾದಿತಃ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಯುಷ್ಮಾನಶೇಷಂ ವೈ ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಕಾಮ್ಯಯಾ । । ೪ ತ್ರಿವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸ್ತ್ರೀವೃತ್ತಂ ಗೃಹಮೇಧಿನಾಮ್ । ಪ್ರಾಗ್ವಿದ್ಯಾದೀನುಪಾದಾಯ ತೈರರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । । ವಿನ್ದೇತ ಸದೃಶೀಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ । । ೫ ಗೃಹಾಶ್ರಮೋ ಹಿ ನಿಃಸ್ವಾನಾಂ ಮಹತ್ಯೇಷಾ ವಿಡಮ್ಬನಾ । ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಮುಪಾದೇಯಂ ವಿತ್ತಮೇವ ಗೃಹೈಷಿಣಾ । । ೬ ವರಂ ಸೋಢಾ ಮನುಷ್ಯೇಣ ತೀವ್ರಾ ನರಕವೇದನಾ । ನ ತ್ವೇವ ಚ ಗೃಹೇ ದೃಷ್ಟಂ ಪುತ್ರದಾರಕ್ಷುಧಾರ್ದಿತಮ್ । । ೭ ಅಸಮ್ಭವೇ ಶಿಶುಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರುದನ್ತಂ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಪರಮ್ । ವಜ್ರಸಾರಮಯಂ ಮನ್ಯೇ ಹದಯಂ ಯನ್ನ ದೀರ್ಯತೇ । । ೮ ಸಾಧ್ವೀಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ಪ್ರಿಯಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕುಚೈಲಾಂ ಕ್ಷುತ್ಕೃಶೀಕೃತಾಮ್ । ಅಸ್ಯ ದುಃಖಸ್ಯ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ಸುಖಂ ಯತ್ಸಮತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । । ೯ ರೂಕ್ಷಾನ್ವಿವರ್ಣಾನ್ಕ್ಷುಧಿತಾನ್ಭೂಮಿಪ್ರಸ್ತರಶಾಯಿನಃ । ಪುತ್ರದಾರಾನ್ನಿಜಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಿಮಕಾರ್ಯಂ ಭವೇನ್ನೃಣಾಮ್ । । 1.6.೧೦ ಬಾಹೂತ್ತರೀಯಂ ಕ್ಷುತ್ಕ್ಷಾಮಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೀನಮುಖಂ ಸುತಮ್ । ಮೃತ್ಯುರೇವೋತ್ಸವಃ ಪುಂಸಾಂ ವ್ಯಸನಂ ಜೀವಿತಂ ದ್ವಿಜಾಃ । । ೧೧ ಪರಿಸೀದತ್ಸ್ವಪತ್ಯೇಷು ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೀನಮುಖೋ ಪ್ರಿಯಾಮ್ । ವಜ್ರಕಾರ್ಯಶರೀರಾಸ್ತೇ ಯೇ ನ ಯಾನ್ತಿ ಸಹಸ್ರಧಾ । । ೧೨ ತಸ್ಮಾದರ್ಥವಿಹೀನಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ದಾರಪರಿಗ್ರಹಾತ್ । ಕುತಸ್ತ್ರಿವರ್ಗ ಸಂಸಿದ್ಧಿರ್ಯಾತನೈವ ಹಿ ತಸ್ಯ ಸಾ । । ೧೩ ಅಭಾರ್ಯಸ್ಯಾಧಿಕಾರೋಽಸ್ತಿ ನ ದ್ವಿತೀಯಾಶ್ರಮೇ ಯಥಾ । ತದ್ವದರ್ಥವಿಹೀನಾನಾಂ ಸರ್ವತ್ರ ನಾಧಿಕರಿತಾ । । ೧೪ ಕೇಚಿತ್ತ್ವಪತ್ಯಮೇವಾಹುಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಾವಾಪ್ತಿಸಾಧನಮ್ । ಪುಂಸಾಮರ್ಥಃ ಕಲತ್ರಂ ಚ ಯೇಽನ್ಯೇ ನೀತಿವಿದೋ ವಿದುಃ । । ೧೫ ಧರ್ಮೋಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧೋ ಯಸ್ಮಾದಿಷ್ಟಾಪೂರ್ತಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಃ । ಸ ಚ ದಾರಾತ್ಮಕಃ ಸರ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮರ್ಥೈಕಸಾಧನಮ್ । । ೧೬ ನಿಜೇನಾಪಿ ೧ ದರಿದ್ರೇಣ ಲೋಕೋ ಲಜ್ಜತಿ ಬನ್ಧುನಾ । ಪರೋಽಪಿ ಹಿ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮೈಶ್ವರ್ಯಾತ್ಸ್ವಜನಾಯತೇ । । ೧೭ ನ ದರಿದ್ರಂ ಸಮೀಪೇಽಪಿ ಸ್ಥಿತವನ್ತಂ ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ । ದೂರಸ್ಥಮಪಿ ವಿತ್ತಾಢ್ಯಮಾದರಾದ್ಭಜತೇ ಜನಃ । । ೧೮ ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಯತ್ನತಃ ಪೂರ್ವಮರ್ಥಮೇವ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ । ಸ ಹಿ ಮೂಲಂ ತ್ರಿವರ್ಗಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಂ ಗೌರವಸ್ಯ ಚ । । ೧೯ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಹಿ ಗುಣಾ ವಿದ್ಯಾಕುಲಶೀಲಾದಯೋ ನೃಣಾಮ್ । ಸನ್ತಿ ತಸ್ಮಿನ್ನಸನ್ತೋಽಪಿ ಸನ್ತಿ ಸನ್ತೋಽಪಿ ನಾಸತಿ । । 1.6.೨೦ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಶಿಲ್ಪಂ ಕಲಾಃ ಕರ್ಮ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಚೇಷ್ಟಿತಮ್ । ಸಾಧನಂ ಸರ್ವಮರ್ಥಾನಾಮರ್ಥಾ ಧರ್ಮಾದಿಸಾಧನಾಃ । । ೨೧ ಸಾಧನಾನಾಂ ತ್ರಿವರ್ಗೋಽಸ್ತಿ ತಂ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ನೃಣಾಮ್ । ಅಜಾಗಲಸ್ತನಸ್ಯೇವ ನಿಧನಾಯೈವ ಸಂಭವಃ । । ೨೨ ಪ್ರಾಕ್ಪುಣ್ಯೈರ್ವಿಪುಲಾ ಸಮ್ಪದ್ಧರ್ಮಕಾಮಾದಿಹೇತುಜಾ । ಭೂಯೋ ಧರ್ಮೇಣ ಸಾಮುತ್ರ ತಯಾ೩ ತಾವಿತಿ ೪ ಚ ಕ್ರಮಃ. । । ೨೩ ಏಕಚಕ್ರಕಮೇತದ್ಧಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮನ್ಯೋನ್ಯಹೇತುಕಮ್ । ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮಬಾಹುಭ್ಯಾಮುತ್ತರಾಧರಮಧ್ಯಮಾಃ । । ೨೪ ವಿಜ್ಞಾಯ ಮತಿಮಾನೇವಂ ಯಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಂ ನಿಷೇವತೇ । ಸಂಖ್ಯಾಶತಸಮಾಯುಕ್ತೈರವಾಪ್ನೋತ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಮ್ । । ೨೫ ನಾಭಾರ್ಯಸ್ಯಾಧಿಕಾರೋಽಸ್ತಿ ತ್ರಿವರ್ಗೇ ನಿರ್ಧನಸ್ಯ ವಾ । ನಾ ಭಾರ್ಯಾಯಾಮತಃ ಪೂರ್ವಮರ್ಥಮೈವ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ । । ೨೬ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ರಮಾಗತೈರರ್ಥೇಃ ಸ್ವಯಂ ವಾಧಿಗತೈರ್ಯುತಃ । ಕ್ರಿಯಾಯೋಗ್ಯೈಃ ಸಮರ್ಥಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾದ್ದಾರಪರಿಗ್ರಹಮ್ । । ೨೭ ಅನುರೂಪೇ ಕುಲೇ ಜಾತಾಂ ಶ್ರುತವಿತ್ತಕ್ರಿಯಾದಿಭಿಃ । ಲಭೇತಾನಿನ್ದಿತಾಂ ಕನ್ಯಾಂ ಮನೋಜ್ಞಾಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಾಮ್ । । ೨೮ ಪುಮಾನರ್ಧಪುಮಾಂಸ್ತಾವದ್ಯಾವದ್ಭಾರ್ಯಾಂ ನ ವಿದನ್ತಿ । ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕಾಲೇ ಕುರ್ಯಾದ್ದಾರಪರಿಗ್ರಹಮ್ । । ೨೯ ಏಕಚಕ್ರೋ ರಥೋ ಯದ್ವದೇಕಪಕ್ಷೋ ಯಥಾ ಖಗಃ । ಅಭಾರ್ಯೋಽಪಿ ೧ನರಸ್ತದ್ವದಯೋಗ್ಯಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು । । 1.6.೩೦ ಪತ್ನೀಪರಿಗ್ರಹಾದ್ಧರ್ಮಸ್ತಥಾರ್ಥೋ ಬಹುಲಾಭತಃ । ಸತ್ಪ್ರೀತಿಯೋಗಾತ್ಕಾಮೋಽಪಿ ತ್ರಯಮಸ್ಯಾಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ । । ೩೧ ತ್ರಿಧಾ ವಿವಾಹಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೀನತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಸಹ । ತುಲ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಮಸ್ತೇಷಾಮಿತರೌ ನೀಚಮಧ್ಯಮೌ । । ೩೨ ಅಸಮೈರ್ನಿನ್ದ್ಯತೇ ಸದ್ಭಿರುತ್ತಮೈಃ ಪರಿಭೂಯತೇ । ತುಲ್ಯೈಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಧುತಮೋ ಮತಃ । । ೩೩ ಕೃತ್ವೈವಾಧಿಕಸಮ್ಬನ್ಧಮಪಮಾನಂ ಸಮಶ್ನುತೇ । ನ ಚೈಷಾಮಾನತಿಂ ಗಚ್ಛೇನ್ನೈವ ನೀಚೈಃ ಸಹೇಷ್ಯತೇ
೪೪ ಇತಿ ಶ್ರೀಭವಿಷ್ಯೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಶತಾರ್ದ್ಧಸಾಹಸ್ರ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಪರ್ವಣಿ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಸದ್ವೃತ್ತವರ್ಣನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನರನು ನರಕದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ನೋವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದೇ ಉತ್ತಮ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಮಕ್ಕಳೂ ಹೆಂಡತಿಯೋ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಷ್ಟ.
ಶ್ರೀ ಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ. ಭಗವಂತ ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಮೊದಲಿಗೆ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನಿಗೆ, ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತೀ ದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಜಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು.
೭೨ ದೇವಾರ್ಚಾಂ ಪುರತಃ ೧ ಕೃತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಶ್ಚ ನೃಪೋತ್ತಮ । ಶ್ರೋತವ್ಯಮೇವ ಶೂದ್ರೈಶ್ಚ ತಥಾನ್ಯೈಶ್ಚ ದ್ವಿಜಾತಿಭಿಃ । । ೭೩ ಶ್ರೌತಂ ಸ್ಮಾರ್ತಂ ಹಿ ವೈ ಧರ್ಮಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಸ್ಮಿನ್ನೃಪೋತ್ತಮ । ತಸ್ಮಾಚ್ಛೂದ್ರೈರ್ವಿನಾ ವಿಪ್ರಾನ್ನ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಕಥಞ್ಚನ । ೭೪ ಇದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧೀಯಾನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಸಂಶಿತವ್ರತಃ । ಮನೋವಾಗ್ದೇಹಜೈರ್ನಿತ್ಯಂ ಕರ್ಮದೋಷೈರ್ನ ಲಿಮ್ಪತೇ । । ೭೫ ಶೃಣ್ವನ್ತಿ ಚಾಪಿ ಯೇ ರಾಜನ್ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವೈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯಃ । ಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಪಾತಕೈಃ ಸರ್ವೈರ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚ ದಿವಂ ಪ್ರಭೋ । । ೭೬ ಶ್ರಾವಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಯೋ ವಿಪ್ರಃ ಸರ್ವಾನ್ವರ್ಣಾನ್ನೃಪೋತ್ತಮ । ಸ ಗುರುಃ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ತಾತ ವರ್ಣಾನಾಮಿಹ ಸರ್ವಶಃ । । ೭೭ ಸ ಪೂಜ್ಯಃ ಸರ್ವಕಾಲೇಷು ಸರ್ವೈರ್ವರ್ಣೈರ್ನರಾಧಿಪ । ಪೃಥಿವೀಂ ಚ ತಥೈವೇಮಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಾಮೇಕೋಽಪಿ ಸೋಽರ್ಹತಿ । । ೭೮ ಇದಂ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿದಂ ಬುದ್ಧಿವಿವರ್ಧನಮ್ । ಇದಂ ಯಶಸ್ಯಂ ಸತತಮಿದಂ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಪರಮ್ । । ೭೯ ಅಸ್ಮಿನ್ಧರ್ಮೋಽಖಿಲೇನೋಕ್ತೋ ಗುಣದೋಷೌ ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್ । ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ವರ್ಣಾನಾಮಾಚಾರಶ್ಚಾಪಿ ಶಾಶ್ವತಃ । । 1.1.೮೦ ಆಚಾರಃ ಪ್ರಥಮೋ ಧರ್ಮಃ ಶ್ರುತ್ಯುಕ್ತಶ್ಚ ನರೋತ್ತಮ । ತಸ್ಮಾದಸ್ಮಿನ್ಸಮಾಯುಕ್ತೋ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮವಾನ್ದ್ವಿಜಃ । । ೮೧ ಆಚಾರಾದ್ವಿಚ್ಯುತೋ ವಿಪ್ರೋ ನ ವೇದಫಲಮಶ್ನುತೇ । ಆಚಾರೇಣ ಚ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಫಲಭಾಕ್ಸ್ಮೃತಃ । । ೮೨ ಏವಮಾಚಾರತೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಮುನಯೋ ಗತಿಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ತಪಸೋ ಮೂಲಮಾಚಾರಂ ಜಗೃಹುಃ ಪರಮ್ । । ೮೩ ಅನ್ಯೇ ಚ ಮಾನವಾ ರಾಜನ್ನಾಚಾರಂ ಸಂಶ್ರಿತಾ ಸದಾ । ಏವಮಸ್ಮಿನ್ಪುರಾಣೇ ತು ಆಚಾರಸ್ಯ ತು ಕೀರ್ತನಮ್ । । ೮೪ ವೃತ್ತಾನ್ತಾನಿ ಚ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ತಥಾ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಪಣ್ಡಿತೈಃ । ತ್ರಿಲೋಕ್ಯಾಸ್ತು ಸಮುತ್ಪತ್ತಿಃ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಧಿರುತ್ತಮಃ । । ಶ್ರವಣಂ ಚೇತಿಹಾಸಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಕಥ್ಯತೇ ನೃಪ । । ೮೫ ತಥಾಸ್ಮಿನ್ಕಥ್ಯತೇ ರಾಜನ್ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ವಾಚಕಸ್ಯ ತು । ವ್ರತಚರ್ಯಾಶ್ರಮಾಚಾರಾಃ ಸ್ನಾತಕಸ್ಯ ಪರೋ ವಿಧಿಃ । । ೮೬ ದಾರಾದಿಗಮನಂ ಚೈವ ವಿವಾಹಾನಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಪುಂಸಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ರಾಜನ್ಯೋಷಿತಾಂ ಚಾತ್ರ ಕಥ್ಯತೇ । । ೮೭ ಮಹಾಯಜ್ಞವಿಧಾನಂ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಕಲ್ಪಂ ಚ ಶಾಶ್ವತಮ್ । ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಂ ತಾತ ದೇವಾರ್ಚಾಯಾಃ ಸುಲಕ್ಷಣಮ್ । । ೮೮ ವೃತ್ತೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚೈವ ಸ್ನಾತಕಸ್ಯ ವ್ರತಾನಿ ಚ । ಭಕ್ಷ್ಯಾಭಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಶೌಚಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶುದ್ಧಿರೇವ ಚ । । ೮೯ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮಯೋಗಸ್ತಾಪಸ್ಯಂ ಮೋಕ್ಷಃ ಸಂನ್ಯಾಸ ಏವ ಚ । ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಖಿಲಃ ಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಚ ವಿನಿರ್ಣಯಃ । । 1.1.೯೦ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಸವಿತುಶ್ಚಾತ್ರ ತೀರ್ಥಾನಾಂ ಚ ವಿಶಾಮ್ಪತೇ । ನಾರಾಯಣಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ತಥಾ ರುದ್ರಸ್ಯ ಕಥ್ಯತೇ । । ೯೧ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಂ ಚ ವಿಪ್ರಾಣಾಂ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಪುಸ್ತಕಸ್ಯ ಚ । ದುರ್ಗಾದೇವ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಚ ಮಹಾಮತೇ । । ೯೨ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಂ ೧ ಸಂವಿಧಾನಂ ಚ ಧರ್ಮಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರಪಿ । ವಿಭಾಗಂ ಧರ್ಮದ್ಯೂತಂ ಚ ಕಥಕಾನಾಂ ಚ ಶೋಧನಮ್ । । ೯೩ ವೈಶ್ಯಶೂದ್ರೋಪಚಾರಂ ಚ ಸಂಕೀರ್ಣಾನಾಂ ಚ ಸಂಭವಮ್ । ಆಪದ್ಧರ್ಮಂ ಚ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಿಂ ತಥಾ । । ೯೪ ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿಂ ಪ್ರೇತಶುದ್ಧಿಂ ಸ್ನಾನತರ್ಪಣಯೋರ್ವಿಧಿಮ್ । ವೈಶ್ವದೇವವಿಧಿಂ ಚಾಪಿ ತಥಾ ಭೋಜ್ಯವಿಧಿಂ ನೃಪ । । ೯೫ ಲಕ್ಷಣಂ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಸ್ಯ ಚರಣವ್ಯೂಹಮುತ್ತಮಮ್ । ಸಂಸಾರಗಮನಂ ಚೈವ ತ್ರಿವಿಧಂ ಕರ್ಮಸಮ್ಭವಮ್ । । ೯೬ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಚ ಗುಣದೋಷಪರೀಕ್ಷಣಮ್ । ದಾರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತಥಾ ಪಾತ್ರಪರೀಕ್ಷಣಮ್ । । ೯೭ ಪ್ರಸೂತಿಂ ಚಾಪಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ ತಥಾ ಕರ್ಮಫಲಂ ನೃಪ । ಜಾತಿಧರ್ಮಾನ್ಕುಲಧರ್ಮಾನ್ವೇದಧರ್ಮಾಂಶ್ಚ ೧ ಪಾರ್ಥಿವ । । ೯೮ ವೈತಾನವ್ರತಿಕಾನಾಂ ಚ ತಥಾಸೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ವಿಭುಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕುರುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಂಕರಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ । । ೯೯ ಶಂಕರೇಣ ತಥಾ ವಿಷ್ಣೋಃ ಕಥಿತಂ ಕುರುನನ್ದನ । ವಿಷ್ಣುನಾಪಿ ಪುನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ನಾರದಾಯ ಮಹೀಪತೇ । । 1.1.೧೦೦ ನಾರದಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತವಾಞ್ಛಕ್ರಃ ಶಕ್ರಾದಪಿ ಪರಾಶರಃ । ಪರಾಶರಾತ್ತತೋ ವ್ಯಾಸೋ ವ್ಯಾಸಾದಪಿ ಮಯಾ ವಿಭೋ । । ೧೦೧ ಏವಂ ಪರಮ್ಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪುರಾಣಮಿದಮುತ್ತಮಮ್ । ಶೃಣು ತ್ವಮಪಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಮತ್ಸಕಾಶಾತ್ಪರಂ ಹಿತಮ್ । । ೧೦೨ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಪುರಾಣಾನಿ ಸಂಜ್ಞೇಯಾನಿ ನರರ್ಷಭ । ದ್ವಾದಶೈವ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾನೀಹ ಮನೀಷಿಭಿಃ । । ೧೦೩ ಪುನರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಾನೀಹ ಆಖ್ಯಾನೈರ್ವಿವಿಧೈರ್ವೃಷ । ಯಥಾ ಸ್ಕಾನ್ದಂ ತಥಾ ಚೇದಂ ಭವಿಷ್ಯಂ ಕುರುನನ್ದನ । । ೧೦೪ ಸ್ಕಾನ್ದಂ ಶತಸಹಸ್ರಂ ತು ಲೋಕಾನಾಂ ಜ್ಞಾತಮೇವ ಹಿ । ಭವಿಷ್ಯಮೇತದೃಷಿಣಾ ಲಕ್ಷಾರ್ದ್ಧಂ ಸಂಖ್ಯಯಾ ಕೃತಮ್
ರಾಜನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಶೂದ್ರರು ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ವಿಜರು ಕೇಳಬಹುದು. ಶ್ರೌತ ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶೂದ್ರರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಲ್ಲದೆ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಬಾರದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸದಾ ಶುದ್ಧವ್ರತದಿಂದ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ದೇಹದಿಂದ ಆಗುವ ಪಾಪಗಳು ತಗುಲುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವರು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವವನು ಗುರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪೂಜ್ಯನು. ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದು, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವದು, ಸದಾ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಗುಣದೋಷಗಳು, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಶಾಶ್ವತ ಆಚರಣೆಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆಚರಣೆ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಚರಣೆಯಿಂದ ದೂರವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವೇದಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಪೂರ್ಣ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಮುನಿಗಳು ಧರ್ಮದ ಮೂಲವನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲೇ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಇಗೋ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಮನ್ತುರು ಹೇಳಿದನು: ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಪುರಾಣವನ್ನು ಕೇಳು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಿಳೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಸುಂದರವಾದ ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಸಮನಾದ ಪಾದಗಳಿಂದ, ಮತ್ತು ನಯವಾದ ನಖಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಇವುಳ್ಳವಳು ಸುಖ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ರುಕ್ಷವಾದ ಕೈಗಳು, ಮುರಿದ ನಖಗಳು, ಅಥವಾ ಬಿಳಿ, ನೀಲಿ, ಅಥವಾ ಒಣ ನಖಗಳು ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ತರುತ್ತವೆ.
ವೈಶ್ಯನ ಧನವು ಸದಾ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಶೂದ್ರನ ಧನವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೈಶ್ಯನಿಗೆ 'ಧನವರ್ಧನ' ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಶೂದ್ರನಿಗೆ 'ಸರ್ವದಾಸ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇರಬೇಕು.
ಯಾವುದೇ ವಿಧಿಯ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಶುದ್ಧ ದೇಹದಿಂದ, ಸರಿಯಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪಂಚತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ರೀತಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸುಮನ್ತುರು ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಉಪನಯನವನ್ನು ಹದಿನಾರುನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಕ್ಷತ್ರಿಯನದು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ವೈಶ್ಯನದು ಇನ್ನೂ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ. ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಚೂಡಾಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ದೇಹದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಿದೆ.
ಸುಮನ್ತುರು ಹೇಳಿದನು: ಮೂವತ್ತಾರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾದ ಹೆಂಗಸು ತಪಸ್ಸು, ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ವೇದವನ್ನು ಕಲಿತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮನೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.
ಕುರುಕುಲದ ವಂಶಜನೇ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.