ಬೀಜಕಾಣ್ಡರುಹಾಣ್ಯೇವ ಪ್ರತಾನಾ ವಲ್ಲ್ಯ ಏವ ಚ । ತಮಸಾ ಬಹುರೂಪೇಣ ವೇಷ್ಟಿತಾಃ ಕರ್ಮಹೇತುನಾ
ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಗುದ್ದು ಬೇರಿಗಳು ಮುಂಚಿನ ಹುಲ್ಲಿನ ಹೋಲುವವು; ಮುರಿಯುವ ಎಲೆಕೈಗಳು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಮುರಳಿ ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ. ಅನೇಕ ರೂಪಗಳು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.
ಅನ್ತಃಸಂಜ್ಞಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಸುಖದುಃಖಸಮನ್ವಿತಾಃ । ಏತಾವತ್ಯಸ್ತು ಗತಯಃ ಪ್ರೋದ್ಭೂತಾಃ ಕುರುನನ್ದನ
ಇವುಗಳು ಆನಂದ-ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಗಿನ ಕಲ್ಪನೆಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳೇ ಬೇರೆಬೇರೆ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಗತಿಗಳು, ಹೇಮ ಕುಮಾರನ ವಂಶದೋಡನೆಯ сы೦ತತಿಯೇ.
ತಸ್ಮಾದ್ದೇವಾದ್ದೀಪ್ತಿಮನ್ತೋ ಭಾಸ್ಕರಾಚ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಘೋರೇಽಸ್ಮಿಂಸ್ತಾತ ಸಂಸಾರೇ ನಿತ್ಯಂ ಸತತಯಾಯಿನಿ
ಆದಕಾರಣ ಮಹಾಸೂರ್ಯನೋಡಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾದ ದೇವರು ಆ ಭಯಂಕರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಸ್ತುಲವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಈ ಅನಂತ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಏವಂ ಸರ್ವಂ ಸ ಸೃಷ್ಟ್ವೇದಂ ರಾಜಁಲ್ಲೋಕಗುರುಂ ಪರಮ್ । ತಿರೋಭೂತಃ ಸ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಕಾಲಂ ಕಾಲೇನ ಪೀಡಯನ್
ಇದೀಗ ಆತನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಜನರ ಪರಮಗುರು ಆದನು; ಆತನು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಆತ್ಮನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಲದ ಮೂಲಕ ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಯದಾ ಸ ದೇವೋ ಜಾಗರ್ತಿ ತದೇದಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಜಗತ್ । ಯದಾ ಸ್ವಪಿತಿ ಶಾನ್ತಾತ್ಮಾ ತದಾ ಸರ್ವಂ ನಿಮೀಲತಿ
ಆ ದೇವರು ಜಾಗೃತನಾಗಿದ್ದಾಗ ಲೋಕ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡಿಸುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮ ಶಾಂತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ çekಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ತಸ್ಮಿನ್ಸ್ವಪಿತಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಜನ್ತವಃ ಕರ್ಮಬನ್ಧನಾಃ । ಸ್ವಕರ್ಮಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ಮನಶ್ಚ ಗ್ಲಾನಿಮೃಚ್ಛತಿ
ಆ ಮೇಲಣ ರಾಜನ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಶ್ಚಲಗೊಂಡು ಮನಸ್ಸು ತಳಮಳದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಜಾರುತ್ತದೆ.
ಯುಗಪತ್ತು ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ಯದಾ ತಸ್ಮಿನ್ಮಹಾತ್ಮನಿ । ತದಾಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಾ ಸುಖಂ ಸ್ವಪಿತಿ ಭಾರತ
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನಿಶ್ಚಲರಾದಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಜಲವಾಗುತ್ತವೆ; ಆಗ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮನು ಆನಂದದ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರامವೊೊಳಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಭರತನೇ.
ತಮೋ ಯದಾ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಚಿರಂ ತಿಷ್ಠತಿ ಸೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ನ ನವಂ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ತದೋತ್ಕ್ರಾಮತಿ ಮೂರ್ತಿತಃ
ಸಂವಹನಗಳು ದಿನವೆಲ್ಲಾ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಅಡಗಿ ಇದ್ದರುಂದರೆ ಅವು ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುತ್ತವೆ; ಶರೀರಸಂಪನ್ನನು ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಯದಾಹಂಮಾತ್ರಿಕೋ ಭೂತ್ವಾ ಬೀಜಂ ಸ್ಥಾಸ್ನು ಚರಿಷ್ಣು ಚ । ಸಮಾವಿಶತಿ ಸಂಸೃಷ್ಟಸ್ತದಾ ಮೂತಿಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ
ನಾನು მხოლოდ ಬೀಜರೂಪವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆನೆಂದು ಬೀಚಿಕೆಯಾಗಿ ನಾನು ಬೀಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಸಂಚರಿಸಿದರೆ, ಆಗ ಸೃಷ್ಟಿ ನನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ನಾನು ವಿಮುುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡುವೆನು.
ಏವಂ ಸ ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಾಭ್ಯಾಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗತ್ಪ್ರಭುಃ । ಸಂಜೀವಯತಿ ಚಾಜಸ್ರಂ ಪ್ರಮಾಪಯತಿ ಚಾವ್ಯಯಃ
ಹೀಗಾಗಿ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ಪ್ರಭು ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪುನಶ್ಚ ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಾಹೀನವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಗಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಲ್ಪಾದೌ ಸೃಜತೇ ತಾತ ಅನ್ತೇ ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಸಂಹರೇತ್ । ದಿನಂ ತಸ್ಯೇಹ ಯತ್ತಾತ ಕಲ್ಪಾನ್ತಮಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ
ಚಿರಂಜೀವನೆ, ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ಆ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪದ ದಿನವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾಂ ತತಸ್ತಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಶೃಣು ಭಾರತ । ನಿಮೇಷಾ ದಶ ಚಾಷ್ಟೌ ಚ ಅಕ್ಷ್ಣಃ ಕಾಷ್ಠಾ ನಿಗದ್ಯತೇ
ಭರತ, ಆ ಕಲ್ಪದ ಕಾಲಗಣನೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸು: ಹತ್ತು ನಿಷ್ಂಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಟು ನಿಷ್ಂಷೆಗಳೂ ಸೇರಿಸಿ ಅಕ್ಷ್ಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು, ಹಾಗೆಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಠ ಎನ್ನುವಣ.
ತ್ರಿಂಶತ್ಕಾಷ್ಠಾಃ ಕಲಾಮಾಹುಃ ಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಮುಹೂರ್ತಮಥ ಮೌಹೂರ್ತಾ ವದನ್ತಿ ದ್ವಾದಶ ಕ್ಷಣಮ್
ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮೂವತ್ತು ಕ್ಷಠಗಳು ಒಂದು ಕಾಲವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತು ಕಾಲಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ; ಮುಹೂರ್ತ ಅಥವಾ ಅದರ ಅರ್ಧವು ಹನ್ನೈದು ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಪರಿಗಣಸалады.
ತ್ರಿಂಶನ್ಮುಹೂರ್ತಮುದ್ದಿಷ್ಟಮಹೋರಾತ್ರಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ । ಮಾಸಸ್ತ್ರಿಂಶದಹೋರಾತ್ರಂ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಾಸಾವೃತುಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ ಮೂವತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಒಂದು ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಗೊಳ್ಳಕಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಅಂಥ ಮೂವತ್ತೇ ದಿನ-ರಾತ್ರೆಗಳಷ್ಟಿದೆ, ಮತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಗಳಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡಿಸಿದ್ದು ಒಬ್ಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಕ್ರವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಋತುತ್ರಯಮಪ್ಯಯನಮಯನೇ ದ್ವೇ ತು ವತ್ಸರಃ । ಅಹೋರಾತ್ರೇ ವಿಭಜತೇ ಸೂರ್ಯೋ ಮಾನುಷದೈವಿಕೇ
ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಿತುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಅರ್ಧವರ್ಷಗಳು (ಅಯನ) ಇರುತ್ತವೆ; ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದಿನವೂ-ರಾತ್ರಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾನವರಿಗೂ ದೈವಗಳಿಗೂ ಸಮರೇಖೆಯಾಗಿವೆ.
ರಾತ್ರಿಃ ಸ್ವಪ್ನಾಯ ಭೂತಾನಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಯೈ ಕರ್ಮಣಾಮಹಃ । ಪಿತ್ರ್ಯೇ ರಾತ್ರ್ಯಹನೀ ಮಾಸಃ ಪ್ರವಿಭಾಗಸ್ತು ಪಕ್ಷಯೋಃ
ರಾತ್ರಿ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿಂತಲೂ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲದ ಜೀವಿಗಳಾ್ಲ್‌ಗಾಗಿ ನಿದ್ರೆಯೆಂದು, ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅಲ್ಲದೆ; ದಿವಸವು ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಸೇರಿದದ್ದು — ತಿಂಗಳು ಚಂದ್ರನ ದ್ವಿ‑ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ.
ಕರ್ಮ ಚೇಷ್ಟಾಸ್ವಹಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಮುಕ್ತಃ ಸ್ವಪ್ನಾಯ ಶರ್ವರೀ । ದೈವೇ ರಾತ್ರ್ಯಹನೀ ವರ್ಷಂ ಪ್ರವಿಭಾಗಸ್ತಯೋಃ ಪುನಃ
ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪಾಕ್ಷ (ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ) ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರಕಾಶ ಪಾಕ್ಷ (ಶುಕ್ಲ) ಸ್ವಪ್ನ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ; ದೈವಿಕ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲೂ ವರ್ಷವು ಮರುಮುನ್ನೂತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ದಿನ ಎಂದು ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಹಸ್ತತ್ರೋದಗಯನಂ ರಾತ್ರಿಃ ಸ್ಯಾದ್ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಸ್ಯ ತು ಕ್ಷಪಾಹಸ್ಯ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಮಹೀಪತೇ
ಸೂರ್ಯೋತ್ತರಗತಿಯಾದರೆ ದಿವಸ; ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದರೆ ರಾತ್ರಿ — ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತೆರೆಯುವಾಗ ಅದು ರಾತ್ರಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಧ್ಯೆ ಆತನ ದಿನವನ್ನು ರಾಜನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಅಳೆ.
ಏಕೈಕಶೋ ಯುಗಾನಾಂ ತು ಕ್ರಮಶಸ್ತನ್ತಿಬೋಧ ಮೇ । ಚತ್ವಾರ್ಯಾಹುಃ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವರ್ಷಾಣಾಂ ತತ್ಕೃತಂ ಯುಗಮ್
ನಾನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರತಿ ನೂರಿನ ಯುಗಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಂತಿ ತಂತಿ ಹೇಳಿಬರ್ತೇನೆ: ಹೇಸುತ್ತಾರೆ, ಒಟ್ಟು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗವಾದ ಯುಗವು ಪ್ರತಿ ಕಾರ್ಯವು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು.
ತಸ್ಯ ತಾವಚ್ಛತೀ ಸನ್ಧ್ಯಾ ಸನ್ಧ್ಯಾಂಶಶ್ಚ ತಥಾವಿಧಃ । ತ್ರೇತಾ ತ್ರೀಣಿ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಚ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ
ಆ ಯುಗಕ್ಕೆ ನಿಗದಿಯಾದ ಕೆಲವು ಸಂದ್ಯಾಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದು ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿದ್ದಾರೆ.