मार्गशीर्षेपि मित्रस्तु कीर्तितः सततं बुधैः
मार्गशीर्ष में विद्वान लोग मित्र की सदा प्रशंसा करते हैं।
माघे भगेति विज्ञेयस्त्वष्टा चैवाथ फाल्गुने
माघ में भग का स्मरण करना चाहिए और फाल्गुन में त्वष्टा का भी।
धूपार्चनविधिमिमं सप्तम्यां सुसमाहितः
सातवीं तिथि को पूरी श्रद्धा से यह धूप-अर्चन विधि करनी चाहिए।
ततस्ते सर्वमाख्यातं यथागुह्यतमं विभोः
इस प्रकार प्रभु के सबसे गुप्त विषय के अनुसार सब कुछ बताया गया।
न च पापकृते देयं न देयं नास्तिकाय वा
यह पाप करने वाले या नास्तिक को कभी नहीं देना चाहिए।
य इदं शृणुयान्नित्यं सप्तमीव्रतमुत्तमम्
जो व्यक्ति इस उत्तम सप्तमी व्रत को नित्य सुनता है,
इह लोके सुखं प्राप्य सूर्यलोके महीयते
वह इस लोक में सुख पाता है और सूर्यलोक में सम्मानित होता है।
सूर्यपूजावर्णनम् विस्तरात्ते पुनर्वच्मि शृणु चैकमना विभो
अब मैं फिर विस्तार से सूर्य पूजा का वर्णन करता हूँ, ध्यान लगाकर सुनो।
फाल्गुनामलपक्षस्य षष्ठ्यां च समुपोषितः
फाल्गुन के शुक्ल पक्ष की छठी तिथि को उपवास करके,
अर्कपुष्पैर्महाबाहो गुग्गुलेन सुगंधिना
अर्क के फूलों और सुगंधित गुग्गुल की धूप से, हे महाबाहु,
गुडोदकेन नैवेद्यं निवेद्यं प्रीतये रवेः जपन्भौमं परं जाप्यं विनिद्रः सततं बुधः।।४ शतानीक उवाच किं तत्परं भगवतः प्रियं जाप्यमनुत्तमम् । । ५ जप्तव्यो यत्परैर्भक्त्या भानुस्तस्याग्रतो नरैः । तन्मे ब्रूहि तथा मन्त्रान्धूपदीपान्विशेषतः । । येनाहं तं जपञ्जप्यं पूजयामि दिवाकरम् । । ६ सुमन्तुरुवाच वच्मि ते भरतश्रेष्ठ समासान्न तु विस्तरात् । । ७ षडक्षरेण मन्त्रेण कुर्यात्सर्वं समाहितः । जपं होमं तथा पूजां शतजप्तेन सर्वदा । । ८ सावित्र्या च जपं पूर्वं कृत्वा शतसहस्रशः । पश्चात्सर्वं प्रकुर्वीत जपादिकमनाकुलम् । । ९ ॐ भोः सावित्रि भास्कराय सहस्ररश्मि धीमहि । तेन सूर्यः प्रचोदयात् । । 1.210.१० जप एव परः प्रोक्तः सप्तम्यां भानुना स्वयम् । जप्त्वा सकृद्भवेत्पूतो मानवो नात्र संशयः । । ११ प्रभाते त्वथ सप्तम्यां जपन्नियतमानसः । पूजयेद्भान्करं भक्त्या पूर्वोक्तविधिना नृप । । १२ श्रद्धया भोजयेच्चापि ब्राह्मणाञ्छक्तितो नृप । दिव्यान्भोगांश्च विधिवद्भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । । १३ वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भोजकांश्च प्रभोजयेत् । न भोजयेत्तथाऽसौरान्सौरान्यत्नेन भोजयेत् । । १४ शतानीक उवाच के भोज्या के न वा भोज्या ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तम । केषु चित्तेषु सप्तम्यां देवदेवो दिवाकरः । । १५ घटीभोज्यो भवेद्विप्रः सप्तमीं कुरुते च यः । सौरभिन्नेष्वभोज्यो यो यश्च भुक्तो दिवाकरे । । १६ एते भोज्या द्विजा राजन्नादित्येन समासतः । प्रोक्ताः कुरुकुलश्रेष्ठ तथाऽभोज्याञ्छृणुष्व वै । । १७ सभार्यः सपतिर्यस्तु कुष्ठरोगैर्हतश्च यः । यश्चान्यदेवताभक्तस्तथा नक्षत्रसूचकः । । १८ परापवादनिरतो यश्च देवलकस्तथा । एतेऽभोज्याः सवित्रा तु स्वयं देवेन चिन्तिताः । । १९ शतानीक उवाच ये भोज्या ब्राह्मणाः प्रोक्ता ये चाभोज्या द्विजोत्तमाः । एतेषां लक्षणं ब्रूहि सर्वेषां वै समाहितः । । 1.210.२० सुमन्तुरुवाच साधु पृष्ठोऽस्मि राजेन्द्र कीर्तयाम्येव कृत्स्नशः । पठतां तु त्रयी विद्यां ब्राह्मणानां कदम्बकः । । २१ घटेत्युक्ता तु सा राजन्स्वयं देवेन भानुना । सा घटा विद्यते यस्य स घटीत्युच्यते द्विजैः । । २२ ब्रह्मक्षत्रविशां वीर शूद्राणां च कदम्बकः । शृण्वतां विधिवत्पुण्यं भक्त्या पुस्तकवाचनम् । । २३ इति मासे निबद्धस्य होमस्येति च भानुना । कथितं कुरुशार्दूल स्वयमाकाशगामिना । । २४ यस्याः कर्ता भवेद्यस्तु मम स्यात्करको मतः । स विप्रो राजशार्दूल सदेष्टो भास्करस्य तु । । २५ जयोपजीवी व्यासश्च समः स्याज्जीवकस्तथा । यान्येतानि पुराणानि सेतिहासानि भारत । । जयेति कथितानीह स्वयं देवेन भास्वता । । २६ एकं निवासयन्यस्तु ब्राह्मणं तूपजीवति । जयोपजीवी स ज्ञेयो वाचकश्च तथा नृप । । २७ आरुणेयादिशास्त्राणि सप्ताश्वतिलकं तथा । यश्च जानाति सौराणि विप्रः सौरस्स तत्त्ववित् । । २८ पूजयेत्सततं यस्तु भास्करं नृपसत्तम । भोजकांश्च तथा राजन्यथा देवं दिवाकरम् । । २९ स ज्ञेयो भास्करे भक्तो भोजनीयः प्रयत्नतः 1.210.
वृषली यस्य वै भार्या ब्राह्मणस्य विशेषतः
जिस ब्राह्मण की पत्नी वृषली है, विशेषकर,
दैवेन निहतः कुष्ठी ब्राह्मणो ब्रह्मघातकः
जो ब्राह्मण दैवयोग से कुष्ठ रोगी है या ब्रह्महत्या करने वाला है,
ज्ञेयोन्यदेवभक्तोसौ स विप्रः कुरुनंदन
हे कुरुनंदन, जो ब्राह्मण अन्य देवताओं का भक्त है, उसे जानो,
नादित्यं पूजयेद्यस्तु स भोज्यो न कदाचन
जो आदित्य की पूजा नहीं करता, उसे कभी भोजन नहीं कराना चाहिए।
यस्य याति गृहे राजन्भोजको मानवस्य तु
हे राजन, जब किसी के घर में अतिथि भोजन के लिए आता है,
रक्षोभूतपिशाचाश्च योगिन्योपि पलायिताः
राक्षस, भूत, पिशाच और योगिनियाँ सब भाग गई हैं।
सप्तसंवत्सरं यावतृप्तो भवति भास्करः यस्तु तान्निंदते विप्रः स न भोज्यः कदाचन
सात वर्षों तक सूर्य तृप्त रहता है; लेकिन जो ब्राह्मण उनका उपहास करता है, उसे कभी भोजन नहीं देना चाहिए।
निजं भर्तारमुत्सृज्य स्वैरं यान्यत्र गच्छति
जो स्त्री अपने पति को छोड़कर अपनी इच्छा से कहीं और चली जाती है—
प्रच्छन्नं रोचते राजन्या नारी भवदोषतः
राजघराने की स्त्री अपने ही दोष के कारण छुपकर संबंधों में आनंद लेती है।
योऽस्यां रतो भवेद्विप्रः स ज्ञेयः स्वैरिणीरतः 1.210.
जो ब्राह्मण ऐसी स्त्री के साथ रमण करता है, उसे स्वेच्छाचारिणी के साथ रहने वाला समझना चाहिए।
रंगोपजीवी राजेंद्र तथा च बहुयाचकः कृतेनानेन यादृक्च उद्वृत्तः कुरुनंदन
हे राजन्, जो रंगमंच से जीविका चलाता है या बहुतों से भीख माँगता है, वह ऐसे कामों से घमंडी हो जाता है, हे कुरुवंशज।
यः स्तुतिं गायते विप्रः प्रोच्चैस्तु जनसंसदि
जो ब्राह्मण लोगों के बीच ऊँची आवाज़ में स्तुति गाता है—
सूचनं कथनं प्रोक्तं सर्वशास्त्रेषु भारत
हे भारत, यह संकेत और कथन सभी शास्त्रों में कहा गया है।
वेदांगं ज्योतिःशास्त्रं तु षष्ठं प्रोक्तं मनीषिभिः
ज्ञानी जनों ने वेदांग ज्योतिष शास्त्र को छठा अंग बताया है।
षडंगो न भवेत्तेन रहितेन द्विजेन च
इसके बिना द्विज के छह अंग पूरे नहीं माने जाते।
भोज्योऽखण्डं ययौ विप्रोऽनर्थकेन त्वनर्थकम्
जो ब्राह्मण बिना किसी प्रयोजन के भोजन करता है, वह भोजन व्यर्थ हो जाता है।
यस्य जीव्यमिदं ज्ञेयमंगं विप्रस्य वै भवेत्
यह ब्राह्मण के जीवनयापन का मुख्य साधन समझना चाहिए।
सांवत्सरेण ज्योतिषा ज्ञाननक्षत्रसूचकः
एक वर्ष में ज्योतिष के द्वारा नक्षत्रों का ज्ञान मिलता है।
निष्कारणं पराणां च परोक्षं दोषकीर्तनम्
बिना कारण और सामने न होते हुए दूसरों के दोष बताना—
गुड़ मिले जल से सूर्य को नैवेद्य अर्पित करें और बुध ग्रह के श्रेष्ठ मंत्र का जप करते हुए सदा जागरूक रहें।