कालचक्रवर्णनम् सुमन्तुरुवाच अध साम्बो महातेजा दृष्ट्वा चक्रं पितुः करे । ज्वालामालाकरालं तु महता तेजसान्वितम् । । १ पप्रच्छ पितरं साम्बो भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । कुतस्तात त्वया प्राप्तं चक्रमादित्यसन्निभम् । । २ किमर्थं वहते देव दिव्यमायुधमुत्तमम् । एतदाख्याहि मे सर्वं श्रोतुकामस्य१ कौतुकात् । । ३ वासुदेव उवाच साधुसाधु२ महाबाहो साधु पृष्टोस्म्यऽहं त्वया । शृणुष्वैकमनाः पुत्र चक्रस्य विधिनिर्णयम् । ।४ दिव्यं वर्षसहस्रं तु भानुमाराध्य श्रद्धया । प्राप्तं चक्रं मया तस्माद्भास्कराल्लोकपूजितात् । ।५ नभोगः पञ्चकारूढः स्थितः साक्षाद्दिवाकरः । ग्रहाः सोमादयो यस्य संस्थिता नाभिमण्डले । । ६ आदित्या द्वादश समा अरेषु क्रमशस्तथा । प्रोक्तं पथिषु तत्त्वानि पृथिव्यादीनि यानि वै । ।७ एतैस्तत्त्वैः परिव्याप्तं चक्रं कालात्मकं परम् । संक्षेपात्ते मयाख्यातं दत्तं चक्रमिवापरम् । । ८ साम्ब उवाच कथं कालमयं देव चक्रं कमलमुच्यते । इदं तावन्ममाचक्ष्व ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः । । ९ वासुदेव उवाच कमलं ह्यृतुभिः षड्भिः षट्दलं चाक्षयाश्रितम् । पुरुषाधिष्ठितं तद्धि तत्र साङ्गो रविः स्थितः । । 1.148.१० यच्च कालत्रयं लोके तन्नाभित्रयमुच्यते । मासा अरा महाबाहो पक्षाश्च प्रधयः स्मृताः । । ११ नेमी चैव परे प्रोक्ते अयने दक्षिणोत्तरे । पथिनाभिषु योगे च योगाख्यास्तपनादिभिः । । १२ नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव सदा चात्र स्थिताः स्मृताः । एतैर्व्याप्तमिदं चक्रं स्थूलसूक्ष्मप्रभेदतः । । १३ अत्रोद्दिष्टेषु कालेषु ये नोद्दिष्टा मया तव । युगादिकल्पपर्यन्तास्तेऽपि चात्र स्थिताः क्रमात् । । १४ यत्ते कालात्मकं चक्रमिदं संक्षेपतो मया । कथितं तद्विनिष्क्रान्तं प्रदीप्तात्सूर्यमण्डलात् । । १५ असुराणां वधायेदं मया लब्धं दिवाकरात् । आराध्य तपसा सूर्यं पुरा कल्पे जगद्गुरुम् । । अतः सम्पूज्ययाम्येनं ग्रहैस्तत्त्वैर्वृतं सदा । । १६ अर्कं भक्तो हि चक्रस्थं यः पूजयति भक्तिमान् । तेजसा रविसंकाशः पुष्पोत्तरपुरं व्रजेत् । । १७ तस्मात्तं मत्कुलानन्दं मित्रं सम्पूजयाम्यहम् । ग्रहैस्तत्त्वैर्वृतं भक्त्या स्वमन्त्रैः सततं विभुम् । । १८ सप्तम्यां चक्रमालिख्य ये यजन्ति दिवाकरम् । रक्तचन्दनपूर्णेन कुंकुमेन सुगंधिना । । १९ पिष्टगन्धादिभिर्वापि रक्तवर्णकमिश्रकैः । रक्तैश्च कमलैः शुद्धैः करवीरैः सुगन्धिभिः । । 1.148.२० अन्यैर्वा कुसुमैर्वन्यैः प्रत्यग्रैर्जन्तुवर्जितैः । अपर्युषितनिश्छिद्रैः शुभधन्यैर्दलैरपि । । २१ फलैः पक्वैरोषधिभिस्तथा दूर्वाङ्कुरैः कुशैः । धूपैश्च विविधैर्गन्धैस्तथा वस्त्रैश्च भूषणैः । । २२ भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च चोष्यैर्लेह्यैश्च शक्तितः । वितानशोभासिकतैः पलाशैरुपशोभितैः । । २३ छत्रचामरघण्टाभिर्भूषणैर्दर्पणादिभिः । नृत्यवादित्रगीतैश्च वेदैः पुण्यकथास्वनैः । । २४ सर्वत्र जयघोषैश्च सम्पूर्णे पूजयन्ति ये । सम्पूर्णान्विविधान्कामान्निर्विघ्नान्प्राप्नुवन्ति ते । । २५ स्वचक्रं चापि निर्विघ्नं वृद्धिमायाति सुव्रत । हन्यते परचक्रं च यत्रेदं पूज्यते सकृत् । । २६ सङ्क्रान्तौ ग्रहणे चापि लिखित्वा यो जपेदिदम् । भवन्ति नियताः साम्ब तस्य सानुग्रहा ग्रहाः । । २७ सर्वरोगविहीनस्तु सर्वदुःखविवर्जितः । चिरं जीवति धर्मात्मा सर्वैश्वर्यसमन्वितः । । २८ एष वै कथितो वत्स चक्रयोगो मया तव । अर्कस्य सर्वयज्ञानां श्रेष्ठं सिद्धिप्रदो भृशम् । । २९ पुण्यो धर्मस्तथा पुष्ट्यः शत्रुघ्नश्च विशेषतः । श्वेतो रक्तोऽथ पीतश्च कृष्णश्चापि विभागशः । । 1.148.३० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने कालचक्रवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमन्तु बोले— तब महातेजस्वी साम्ब ने अपने पिता के हाथ में तेज से दीप्त, ज्वालाओं की माला से घिरे चक्र को देखा। उसने श्रद्धा और भक्ति से पिता से पूछा—पिताजी, आपको यह सूर्य के समान चक्र कहाँ से प्राप्त हुआ? भगवान यह दिव्य आयुध क्यों धारण करते हैं? कृपया मुझे सब विस्तार से बताइए, मैं सुनना चाहता हूँ। वासुदेव बोले— बहुत अच्छा प्रश्न किया है, पुत्र! एकाग्रचित्त होकर सुनो, मैं चक्र का रहस्य बताता हूँ। मैंने हजार दिव्य वर्षों तक श्रद्धा से सूर्य की उपासना की, तब मुझे यह चक्र लोकपूज्य भास्कर से प्राप्त हुआ। सूर्य स्वयं पाँच फनों वाले नाग पर स्थित हैं। चंद्रमा आदि ग्रह उनके नाभि मंडल में स्थित हैं। बारह आदित्य क्रम से चक्र की आरों में स्थित हैं। पृथ्वी आदि तत्त्व मार्गों में स्थित माने गए हैं। इन तत्त्वों से यह कालमय परम चक्र व्याप्त है। मैंने संक्षेप में तुम्हें यह दूसरा चक्र जैसा बताया। साम्ब ने पूछा— यह कालमय चक्र कमल क्यों कहा जाता है? कृपया मुझे इसका रहस्य विस्तार से बताइए। वासुदेव बोले— छह ऋतुओं से युक्त, छह दलों वाला यह कमल अक्षय है, इसमें पुरुष अधिष्ठित है और सूर्य अपने अंगों सहित उसमें स्थित है। तीन प्रकार के काल को नाभि-त्रय कहा गया है। महीने आराएँ हैं, पक्ष प्रधय (रिम) माने गए हैं। बाहरी रिम दक्षिणायन और उत्तरायण कहलाते हैं। नाभि के मार्गों में संयोग, योग आदि सूर्य नाम से जाने जाते हैं। नक्षत्र और ग्रह सदा उसमें स्थित माने गए हैं। स्थूल-सूक्ष्म भेद से यह चक्र इन्हीं से व्याप्त है। यहाँ बताए गए कालों में जो मैंने नहीं बताए, वे युग से कल्प के अंत तक क्रम से इसमें स्थित हैं। यह कालमय चक्र मैंने संक्षेप में बताया, यह प्रज्वलित सूर्य मंडल से प्रकट हुआ है। असुरों के वध के लिए मैंने पूर्व कल्प में तप कर सूर्य गुरु की आराधना कर यह चक्र पाया। इसीलिए मैं ग्रहों और तत्त्वों से युक्त सूर्य की सदा भक्ति से पूजा करता हूँ। जो भक्तिभाव से चक्रस्थ सूर्य की पूजा करता है, वह सूर्य के समान तेजस्वी होकर पुष्पों के नगर को प्राप्त करता है। इसलिए मैं अपने कुल के आनंद, मित्र, को ग्रहों और तत्त्वों से युक्त, भक्ति और अपने मंत्रों से सदा पूजता हूँ। जो सप्तमी को चक्र बनाकर, रक्त चंदन, केसर, सुगंधित द्रव्यों से, या लाल रंग मिले लेप से, शुद्ध लाल कमल, करवीर के पुष्प, या अन्य ताजे, वन्य, कीट रहित फूलों से, ताजे, शुभ, अखंड पत्तों से, पके फलों, औषधियों, दूर्वा अंकुर, कुश, विविध धूप, गंध, वस्त्र, आभूषण, भोजन, पेय, चूसने-चाटने योग्य पदार्थ, पलाश की छत्र-छाया, छत्र, चामर, घंटा, आभूषण, दर्पण, नृत्य, वाद्य, गीत, वेद-पाठ, पुण्यकथा, जयघोष आदि से सूर्य की पूजा करते हैं, वे सभी इच्छित फल, विघ्नरहित प्राप्त करते हैं। उनका अपना चक्र विघ्नरहित बढ़ता है और जहाँ यह पूजा होती है, वहाँ शत्रु का चक्र नष्ट हो जाता है। संक्रांति या ग्रहण पर जो यह चक्र बनाकर जप करता है, उसके ग्रह सदा अनुकूल रहते हैं। वह सब रोग-दुख से मुक्त, दीर्घायु, धर्मात्मा और सर्व ऐश्वर्ययुक्त होता है। हे वत्स, यह चक्रयोग मैंने तुम्हें बताया, यह सूर्य के सभी यज्ञों में श्रेष्ठ, सिद्धि देने वाला, पुण्य, धर्म, पुष्टि और शत्रुहंता है, जो श्वेत, रक्त, पीला और कृष्ण रूप में विभाजित है।
सौरधर्मनिरूपणम् आदित्य उवाच साधुसाधु सुरश्रेष्ठ साधु पृष्टोऽस्मि भूधर । शृणुष्वैकमनाः कृष्ण गदतो निखिलं मम । । १ आराधय त्वयं देवो मम रूपमनौपमम् । चतुष्कोणं परं व्योम अद्भुतं गैरिकोज्ज्वलम् । । २ त्वामाराध्य च चक्रांकं शंकरो वृत्तमादरात्
मध्याह्ने त्वं सदा देव भक्त्या मामर्चयस्व वै
हे देव, तुम सदा मध्याह्न के समय भक्ति से मेरी पूजा करो।
ततो ब्रह्मादयो देवाः श्रुत्वा वाक्यं विभावसोः
तब ब्रह्मा और अन्य देवताओं ने विभावसु के वचन सुनकर
धन्या देव वयं सर्वे कृतकृत्यास्तथैव च
हे देव, हम सब धन्य हैं और हमारा उद्देश्य भी पूरा हो गया है।
संभूता ज्ञानिनः सर्वे भवतो दर्शनाद्वयम्
आपके दर्शन से हम सब ज्ञानी हो गए हैं।
वयं त्वन्मूर्तयः सर्वे तेजसा तव संवृताः
हम सब आपकी ही मूर्तियाँ हैं, और आपके तेज से ढके हुए हैं।
स्थिताः सर्वे सुरज्येष्ठ लोकपालाश्च कृत्स्नशः
हे देवताओं में श्रेष्ठ, सभी लोकों के रक्षक यहाँ पूरी तरह उपस्थित हैं।
इत्थं तेषां वचः श्रुत्वा भास्करो वारितस्करः 1.155.
उनकी ये बातें सुनकर, जल को हरने वाले भास्कर ने—
आदित्य उवाच एवमेतन्न संदेहो यदा वदथ सुव्रताः
आदित्य ने कहा, "ऐसा ही है, इसमें कोई संदेह नहीं, क्योंकि आप सब पुण्यात्मा ऐसे ही कह रहे हैं।"
यदेतद्दर्शनं देवाः प्रमाण च यदुत्तमम्
हे देवगण, जो यह दृश्य है और जो सबसे बड़ा प्रमाण है—
युष्माकं देवशार्दूलास्तन्निबोधत कारणम्
हे देवताओं में श्रेष्ठो, अब आप लोग इसका कारण सुनिए।
प्रबोधार्थं हि युष्माकं तमसो नाशनाय च
यह सब आपके जागरण और अंधकार के नाश के लिए ही है।
तस्मादेवं विदित्वा तु नाहंकारः कदाचन
इसलिए, ऐसा जानकर कभी भी अहंकार नहीं करना चाहिए।
मानं दर्पमहंकारं पूर्वं त्यक्त्वा सुदूरतः
मान, घमंड और अहंकार को पहले ही बहुत दूर छोड़ देना चाहिए।
ततो द्रक्ष्यथ मे रूपं सकलं निष्कलं च यत्
तब तुम मेरा साकार और निराकार, दोनों रूप देखोगे।
एवमुक्त्वा महाराज सहस्रकिरणो विभुः
ऐसा कहकर, हे महाराज, सहस्र किरणों वाले तेजस्वी प्रभु ने कहा।
अथ ते विस्मिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुपिनाकिनः
फिर ब्रह्मा, विष्णु और पिनाकधारी सभी चकित रह गए।
परस्परमथोचुस्ते विस्मयेन तदा नृप 1.155.
उस समय, हे राजा, वे सब आपस में आश्चर्य से बातें करने लगे।
बृहद्भानुर्महातेजा लोकदीपो विभावसुः
महान तेजस्वी बृहद्भानु, जो संसार का दीपक हैं, प्रज्वलित हो उठे।
आराधयामस्तं सर्वे गत्वा स्थानानि कृत्स्नशः
हम सबने अलग-अलग स्थानों पर जाकर पूरी श्रद्धा से उनकी पूजा की।
तद्व्योम पूजयित्वा तु परया श्रद्धया विभोः
उस आकाश के स्वामी की हमने गहरी भक्ति से पूजा की।
जगाम पुष्करं ब्रह्मा शालग्रामं जनार्दनः
ब्रह्मा पुष्कर गए, जनार्दन शालग्राम गए।
सूर्यदीक्षावर्णनम् साम्ब उवाच किं प्रमाणं लिखेच्चक्रं तत्र पद्मं च किं भवेत् । नेमिप्रध्यारनाभीनां विभागः क्रियते कथम् । । १ वासुदेव उवाच चतुःषष्ट्यङ्गुलं चक्रं कृत्वा वृत्तं प्रमाणतः । अष्टाङ्गुला भवेन्नेमिः सेयं विभवतः सदा । । २ नाभिक्षेत्रं तथैव स्यात्पद्मं तत्त्रिगुणं भवेत् । अरक्षेत्रं च पद्मस्य कणिकाकेसराणि च । । ३ केसरस्य च पादेन शेषपत्राणि कल्पयेत् । पत्रसन्धिश्च पादाङ्गं क्रमात्तत्रापि भिद्यते । ।४ उन्नतं कमलं तत्तु कुर्यान्नाभ्यां न संशयः । आकीर्णाः संविभक्ताश्च कर्तव्याः प्रधयः क्रमात् । ।५ अङ्गुलस्थूलमूलं स्यादराग्रं त्रिगुणं ततः । भूमिः पीता बहिर्ज्ञेया कर्णिकाकेसराणि च । । ६ सितं नाभिस्थलं तत्र द्वाराणि परिकल्पयेत् । हस्तमात्रं भवेत्तस्य तन्मानं द्वारसन्निभम् । ।७ शेषं रक्तं समुद्दिष्टं संहताः पत्रसन्धयः । नाभिनेम्यन्तरे लेखाः सिताश्चाङ्गुलमानतः । । ८ सितरक्तसिताभिश्च समन्तादुपशोभितम् । कपोलं द्वारपद्मं च द्वारकोणे प्रकल्पयेत् । । ९ चतुर्द्वारं भवेदेवमैन्द्रद्वारं प्रकल्पयेत् । अपराह्णेऽथ पूर्वाह्णे वरुणमावाहयेत्सदा । । 1.149.१० द्वाराण्येतानि संवर्त्य यथोक्तविधिना यजेत् । यथोक्ता देवताः सर्वाः स्वमन्त्रैरेव भक्तितः । । १ १ चक्रमेवं समुद्दिष्टं यजनार्थं मया तव । यज्ञेनानेन सम्बद्धो दीक्षितश्चार्कमण्डले । । इत्थं मे भानुना पूर्वमिदमुक्तं वरानन । । १२ साम्ब उवाच के मन्त्राश्चक्रयज्ञेऽस्मिन्देवतानां प्रकीर्तिताः । यज्ञक्रमश्च कः प्रोक्तो रूपं किं च पृथक्पृथक् । । १३ वासुदेव उवाच खषोल्कं हदयाध्यक्षं पूर्वोक्ते कमले यजेत् । कर्णिकायां दलेष्वेवमङ्गानि हृदयादि च । । १४ नाममन्त्राश्चतुर्थ्यंतास्तेषां पूर्वोक्तकोटयः । नमस्कारश्च सर्वत्र एष एव विधिः स्मृतः । । १५ स्वाहान्ता होमकाले च कर्मस्वन्येषु ते पुनः । यथा कर्मावसानाश्च प्रयोक्तव्याः समासतः । । १६ ॐ खषोल्काय विद्महे दिवाकराय धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् । । १७ सावित्री च महाबाहो चतुर्विंशाक्षरा मता । सर्वतत्त्वमयी पुण्या ब्रह्मगोत्रार्कवल्लभा । । १८ एवं मन्त्राः प्रयोक्तव्याः सर्वकर्मस्वतंद्रितैः । अन्यथा विफलं कर्म भवेदिह परत्र च । । १९ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मन्त्राञ्ज्ञात्वा विधिं तथा । यथावत्कर्म तत्कृत्वा साधयेदीप्सितं फलम् । । 1.149.२० साम्ब उवाच आदित्यमण्डले दीक्षा कस्य कार्या कथं च सा । कदा केन किमर्थं च कथयेदं ममाखिलम् । । २१ वासुदेव उवाच ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं कुलीनं शूद्रमेव च । पुरुषं वा स्त्रियं वापि दीक्षयेत्सूर्यमण्डले । । २२ स्वयं भक्त्योपपन्नश्च प्रणिपत्य गुरुं तथा । गुरुस्तं दीक्षयेद्विप्रः कल्पज्ञः सत्यवाक्छुचिः । । २३ षष्ठ्यामग्निं समाधाय पूर्वोक्तविधिना क्रमात् । सम्पूज्यार्कं तथा वह्नौ हुत्वा वै हविषा रविम् । । २४ शिष्यं स्नातमथाचान्तं खषोल्काकृतिविग्रहम् । स्वाङ्गैरालभ्य चाङ्गेषु दर्भवद्भिस्तथाक्षतैः । । २५ पुष्पैः सम्पूज्य चाङ्गानि देयः कार्यो बलिस्तथा । आदित्यो वरुणोऽर्कोऽग्निः साधितो हृदयेन च । । २६ भवेद् घृतगुडक्षीरैस्तन्दुलैश्च१ प्रमाणतः । त्रिभिरञ्जलिभिर्हुत्वा देवायाग्नौ हुतं पुनः । । २७ दत्त्वा शिष्टाय मुक्त्वैवं दत्त्वान्ते दन्तधावनम् । क्षीरं वृक्षोद्भवं तस्मै द्वादशाङ्गुलसन्निभम् । । २८ दन्तश्लिष्टेऽपनीते च तेन प्राच्यां क्षिपेत्ततः । दन्तधावनमास्यं च तदा तस्योपरि क्षिपेत् । । २९ मैत्रावारुणमीशानं वक्रं सौम्यसमाश्रितम् । प्रशस्तं दन्तकाष्ठस्य मुखमन्यत्र निन्दितम् । । 1.149.३० यां दिशं दन्तकाष्ठस्य मुखं पश्यति तत्पतिम् । अर्चयेत्तेन शांतिः स्यादित्युक्तं भानुना स्वयम् । । ३१ पुनस्तद्वचनं श्रुत्वा अङ्गैरालभ्य च क्रमात् । सम्पूज्य लोचने तत्र सञ्चिंत्य परिजप्य च । । ३२ कारयित्वा च सङ्कल्पं तथा चेन्द्रियसंयमम् । स्थापयेत स्वयं चापि वरं श्रुत्वा समाहितः । । ३३ आचम्य कृतरक्षस्तु कृतद्रव्याधिवासनः । हदयेन नमेत्प्रातः स्नात्वा हुत्वा हुताशनम् । । ३४ स्वप्नं पृच्छेद्यथा दृष्टं शुभं संवादयेच्च तम् । हदयेनाशुभे दृष्टे शतहोमं समाचरेत् । । ३५ स्वप्ने पश्यति हर्म्याणि देवतानां हुताशनम् । नदीयानानि रम्याणि उद्यानोपवनानि च । । ३६ पत्रपुष्पफलाढ्यानि कमलानि च राजतम् । सम्पश्यति यदि स्वप्ने ब्राह्मणं वेदपारगम् । । ३७ राजानं शौर्यसम्पन्नं धनाढ्यं क्षत्रियोत्तमम् । शुश्रूषणपरं शूद्रं यदि तत्त्वार्थमादिशेत् । । ३८ प्रशस्तं भाषणं चैव यथासम्भवतो मतम् । एतैः स्पर्शनमेतेषां श्रेष्ठमारोहणं ततः । । ३९ वाहनानि प्रशस्तानि प्रासादं नावमेव च । पर्वतं च समारुह्य विपुलां भार्गवीं भजेत् । । 1.149.४० पीत्वा सुरां समुद्रं च दध्याज्यं क्षीरमेव च । सोमं मांसं हविर्भुक्त्वा काश्यपीं लभते नरः । । ४१ लब्ध्वा वस्त्राणि रत्नानि विविधाभरणानि च । वाहनानि महीं गाश्च धान्योपकरणानि च । । ४२ समृद्धिमाप्नुयात्किञ्चित्स्वप्नानां दर्शनं शुभम् । शुभकर्मानुगं यच्च तत्सर्वं शुभमुच्यते । ।४ ३ तस्मादन्यदनिष्टं स्यात्तस्माद्युक्ता प्रतिक्रिया । क्रमादालिख्य सप्तम्यां तत्र सम्पूज्य भास्करम् ।४४ तर्पयित्वा द्विजाञ्च्छिष्टानानम्य पूर्ववद्गुरुम् । सृष्टिक्रमेण भृत्यर्थं मुक्त्यर्थं नान्यथा भवेत् । ।४५ दिवाकरं समालभ्य पुरुषोऽथ यथाक्रमम् । सर्वग्रहेषु तत्त्वेषु यथावत्तन्नियोजयेत् । ।४६ विशुद्धेषु विशुद्धं तं ध्यात्वा चादित्यवत्क्रमात् । नियोजयेत्पृथिव्याश्च ततः प्रभृति सर्वशः । ।४७ आदित्यमण्डलं शुद्धं सर्वमुक्तं नियोजयेत् । एवं तु मनसा ध्यात्वा जुहुयाच्चैव तं शतम् ।। ४८ सर्वैर्मन्त्रैः क्रमादेवं दीक्षा प्रोक्ता वरापरा । कृत्वैव पुष्पपातं तु तस्मिन्नादित्यमण्डले । । ४९ बद्ध्वास्यमञ्जलौ पुष्पं कृत्वा दत्त्वा च मन्त्रितम् । क्षिपेद्वै कुलशुद्ध्यर्थं नामार्थं च विशेषतः । 1.149.५० यत्र तत्पतितं पुण्यं तस्य तत्कुलमादिशेत् । नाम चादित्यसंयुक्तमित्युक्तं भानुना स्वयम् । । ५१ सम्पूज्य श्रावयेत्तत्र समयानर्कभाषितान् । प्रातः सायं मध्याह्ने रवेरभिमुखः स्थितः । । ५२ उपस्थानं सदा कुर्यादर्चनं च सदा नरः । अदृष्ट्वार्कं न भोक्तव्यं दिवा रात्रौ हुताशनम् । ।५ ३ दृष्ट्वा भोक्तव्यमर्काख्यं न भोक्तव्यं कदाचन । न च पद्या स्पृशेत्तद्वन्नासनं परिवर्जयेत् । । ५४ न लङ्घ्या प्रतिमाच्छाया न लङ्घ्यास्तिथयः क्वचित् । नक्षत्राणि ग्रहा योगा मासा मासाधिपाश्च ये । । ५५ अयने ऋतवः पक्षास्तथैव दिवसानि च । कालः संवत्सरश्चापि यः कश्चित्काल उच्यते । । ५६ अभिवन्द्यः स सर्वोऽपि नमस्यः पूज्य एव च । तस्मात्कालाधिपः सूर्यः स्वयं कालश्च पठ्यते । ।५७ ज्योतिर्गणस्य सर्वस्य स्थावरास्थावरस्य च । चेतनाचेतनस्यापि सर्वात्मा यः प्रकीर्तितः । । ५८ स्तुत्यो वन्द्यः सदा पूज्यस्त्वयायं सर्वथा नृप । मनसा कर्मणा वाचा देवनिन्दां परित्यजेत् । ।५ ९ प्रेषयित्वा१ च निर्माल्यं तदश्वेभ्यो निवेदयेत् । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च नमस्कुर्याद्दिवाकरम् । । 1.149.६० इत्येषा परमा दीक्षा तव संक्षेपतो मया । भुक्तिमुक्तिकरी चापि कथिता प्रविभागतः । । ६१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यदीक्षावर्णनं नामैकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
साम्ब ने पूछा— चक्र की रचना में क्या प्रमाण हो, वहाँ कमल का आकार कैसा हो, और नेमी, प्रधय, नाभि आदि का विभाजन कैसे करें? वासुदेव बोले— चक्र को चौसठ अंगुल का गोल बनाओ। नेमी आठ अंगुल की हो, सदा अनुपात में रहे। नाभिक्षेत्र पूर्ववत् हो और वहाँ कमल उसका तीन गुना हो। कमल का क्षेत्र, कणिका, केसर आदि अंकित करो। केसर के एक भाग से शेष पत्ते बनाओ। पत्तों के संधि क्रम से एक-एक अंगुल में विभाजित करो। नाभि से ऊँचा कमल बनाओ, इसमें संदेह नहीं। प्रधय (किरणें) क्रम से फैलाकर बनाओ। पत्ते की जड़ एक अंगुल मोटी हो, सिरा तीन गुना। बाहर की भूमि पीली हो, कणिका-केसर भी पीले हों। नाभि स्थल सफेद हो, वहाँ द्वार बनाओ। प्रत्येक द्वार एक हस्त चौड़ा हो। शेष भाग लाल हो, पत्तों की संधियाँ सघन हों। नाभि और नेमी के बीच की रेखाएँ सफेद, एक-एक अंगुल की हों। सफेद-लाल-सफेद रंगों से चारों ओर सजाओ। द्वार के कोनों में कपोल और द्वारकमल बनाओ। चार द्वार हों, पूर्व का इंद्रद्वार कहलाए। अपराह्न या पूर्वाह्न में सदा वरुण का आह्वान करो। इन द्वारों को बनाकर, बताई विधि से पूजा करो। सभी देवताओं की अपने-अपने मंत्रों से भक्ति सहित पूजा करो। इस प्रकार मैंने तुम्हारे लिए यज्ञ हेतु चक्र का वर्णन किया। इस यज्ञ से सूर्य मंडल में दीक्षा होती है। ऐसा मुझे पूर्व में सूर्य ने स्वयं बताया था। साम्ब ने पूछा— इस चक्र यज्ञ में किन देवताओं के कौन से मंत्र हैं? यज्ञ की विधि और रूप क्या है? वासुदेव बोले— पूर्व वर्णित कमल में हृदय के अधिपति क्षोल्क की पूजा करो। कणिका और पत्तों में हृदय आदि अंगों की पूजा करो। उनके नाममंत्र चौथे अक्षर पर समाप्त होते हैं, कोने पूर्ववत् हैं। सर्वत्र नमस्कार करना ही विधि है। होम के समय मंत्र 'स्वाहा' से समाप्त हों; अन्य कर्मों में जैसे आवश्यक हो, वैसे प्रयोग करें। 'ॐ क्षोल्काय विद्महे दिवाकराय धीमहि तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्।' सावित्री चौबीस अक्षरों की मानी गई है, वह सर्वतत्त्वमयी, पुण्य, ब्रह्मगोत्र की, सूर्य को प्रिय है। ऐसे मंत्र स्वतंत्रता से सभी कर्मों में प्रयोग करें, अन्यथा कर्म यहाँ और परलोक में निष्फल होता है। इसलिए पूरी लगन से मंत्र और विधि जानकर, विधिपूर्वक कर्म कर इच्छित फल प्राप्त करें। साम्ब ने पूछा— सूर्य मंडल में दीक्षा किसकी, कैसे, कब, किससे, किसलिए करनी चाहिए? वासुदेव बोले— ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, कुलीन, शूद्र, पुरुष या स्त्री—सभी को सूर्य मंडल में दीक्षा दी जा सकती है। स्वयं श्रद्धा से गुरु के पास जाकर प्रणाम करें। गुरु, जो वेद-विधि जानता, सत्यवादी और शुद्ध है, वह दीक्षा दे। षष्ठी को अग्नि स्थापित कर, पूर्वविधि से क्रमशः सूर्य की पूजा कर, अग्नि में हवन करें। शिष्य स्नान कर, आचमन कर, क्षोल्क की आकृति अंगों में, कुश और अक्षत से स्पर्श कर, फूलों से अंगों की पूजा कर, बलि अर्पण करें। सूर्य, वरुण, अर्क, अग्नि हृदय से संतुष्ट होते हैं। घी, गुड़, दूध, चावल से तीन अंजलि हवन करें, फिर अग्नि में देवता के लिए हवन करें। शिष्य को देकर, अंत में दंतधावन दें—दूधवाले वृक्ष की बारह अंगुल लंबी लकड़ी। दाँत साफ कर, जो शेष बचे, उसे पूर्व दिशा में फेंके। मुँह की सफाई और लकड़ी उसके ऊपर रखें। मित्रावरुण, ईशान, वक्र, सौम्य दिशा में लकड़ी का मुँह रखें, अन्यत्र न रखें। लकड़ी का मुँह जिस दिशा में हो, वहाँ के अधिपति की पूजा करें, वही शांति देता है, ऐसा सूर्य ने स्वयं कहा। फिर बताई विधि से अंगों का स्पर्श कर, आँखों की पूजा कर, मंत्र जपें। संकल्प कर, इंद्रियों का संयम करें, फिर सुने हुए वर को स्थापित करें। आचमन कर, रक्षा करें, द्रव्य का अधिवास करें, प्रातः स्नान कर, हवन कर, हृदय से प्रणाम करें। देखे गए स्वप्न के बारे में पूछें, शुभ हो तो पुष्टि करें, अशुभ हो तो सौ हवन करें। स्वप्न में देवता, अग्नि, सुंदर नदी, उद्यान, बगीचे, पत्तों-पुष्पों-फलों से युक्त कमल, चाँदी के कमल, वेदपाठी ब्राह्मण, वीर्यवान राजा, धनवान श्रेष्ठ क्षत्रिय, सेवा में तत्पर शूद्र, या तत्वज्ञान की शिक्षा मिले, अच्छी वाणी, स्पर्श, आरोहण, वाहन, महल, नाव, पर्वत, भर्गवी की प्राप्ति, मदिरा, समुद्र, दही, घी, दूध, सोम, माँस, हव्य का भक्षण—ये सब शुभ फल देते हैं। वस्त्र, रत्न, आभूषण, वाहन, भूमि, गाय, अन्नादि की प्राप्ति—ये सब शुभ हैं। इस प्रकार शुभ स्वप्न और शुभ कर्म शुभ फल देते हैं। अन्यथा अशुभ है, उसके लिए उपाय करें। क्रम से सप्तमी को चक्र बनाकर सूर्य की पूजा करें। ब्राह्मणों, शिष्यों को तृप्त कर, गुरु को प्रणाम करें। सृष्टिक्रम से भृत्य और मुक्ति के लिए करें, अन्यथा नहीं। सूर्य का आह्वान कर, सभी ग्रहों और तत्त्वों में नियोजन करें। शुद्ध स्थान में शुद्ध सूर्य का ध्यान कर, पृथ्वी आदि में क्रम से स्थापित करें। संपूर्ण सूर्य मंडल का नियोजन करें। मन से ध्यान कर, सौ हवन करें। सभी मंत्रों से क्रमशः यह दीक्षा श्रेष्ठ मानी गई है। सूर्य मंडल में पुष्प अर्पण कर, हाथ जोड़कर पुष्प मंत्रित कर, कुलशुद्धि और नाम के लिए डालें। जहाँ वह पुष्प गिरे, वह कुल पुण्यशाली माना जाए। नाम में सूर्य का योग हो, ऐसा सूर्य ने स्वयं कहा। पूजा कर, वहाँ सूर्य के बताए नियम सुनाएँ। प्रातः, संध्या, मध्याह्न सूर्य की ओर मुख कर खड़े हों। सदैव उपस्थान और अर्चन करें। बिना सूर्य को देखे दिन-रात भोजन न करें। सूर्य को देखकर ही भोजन करें, अन्यथा कभी नहीं। वहाँ पाँव न लगाएँ, न बैठें। प्रतिमा की छाया कभी न लांघें, अतिथि को कभी न लांघें। नक्षत्र, ग्रह, योग, मास, मासपति, अयन, ऋतु, पक्ष, दिन, काल, संवत्सर—जो भी काल है— सबका अभिवादन, नमस्कार और पूजा करें। इसलिए सूर्य काल के स्वामी और स्वयं काल हैं। वे सभी ज्योतिर्गण, स्थावर-जंगम, चेतन-अचेतन के आत्मा हैं। हे राजन्, उन्हें सदा मन, वचन, कर्म से स्तुति, वंदन और पूजा करो। देवताओं की निंदा न करो। नर्माल्य निकालकर घोड़ों को दो। हाथ-पाँव धोकर सूर्य को प्रणाम करो। यह श्रेष्ठ दीक्षा मैंने संक्षेप में बताई, जो भोग और मोक्ष दोनों देने वाली है।
आदित्यपूजाविधिवर्णनम् वासुदेव उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि यथा पूज्यो दिवाकरः । स्थण्डिले यदुशार्दूल निबोधैकाग्रमानसः । । १ मण्डलैरष्टभिः कार्यं चक्रं कालात्मकं शुभम् । मध्ये पद्माकृतं चक्रमरैर्द्वादशभिर्युतम् । । २ तन्मध्ये कमलं प्रोक्तं पत्राष्टकसमन्वितम् । सर्वात्मा सकलो देवः खषोल्कः किरणोज्ज्वलः । । ३ पूजनीयः सदा मध्ये सहस्रकिरणायुधः । प्रणवेन महाबाहो चतुर्बाहुसमन्वितः । ।४ अरुणं१ पूजयेत्प्राज्ञः सदा देवाग्रजं२ शुभम् । दक्षिणे पूजयेद्देवीं निक्षुभां भास्करस्य तु । । ५ रेवतं दक्षिणे पार्श्वे उत्तरे पिङ्गलं सदा । संज्ञां च यदुशार्दूल श्रेयसे सततं बुधः । । ६ आग्नेय्यां लेखकं वीर नैर्ऋत्यामश्विनौ तथा । वायव्यां पूजयेद्देवं मनुं वैवस्वतं विभुम् । । ७ ऐशान्यां पूजयेद्देवीं यमुनां लोकपावनीम् । द्वितीयावरणे वीर पूर्वतः पूजयेद्वियत् । । ८ दक्षिणे च ततो देवीं पश्चिमे गरुडं तथा । उत्तरे नागराजानं पुत्रमैरावतं शुभम् । । ९ आग्नेय्यां पूजयेद्धेलिं प्रहेलिं नैर्ऋते तथा । वायव्यामुर्वशीं देवीमीशाने विनतां तथा । । 1.150.१० तृतीयावरणे पूर्वे पूजयेद्गुरुमादरात् । पश्चिमे त्वर्कपुत्रं तु उत्तरे धिषणं तथा । । ११ ऐशाने शशिपुत्रं तु सोममाग्नेयमण्डले । पूजयेद्दक्षिणे कोणे नैर्ऋते राहुमादरात् । । १२ वायव्ये विकचं वीर पूजयेत्सततं बुधः । चतुर्थावरणे देवं पूजयेल्लेखमादरात् । । १३ आग्नेये शाण्डिलीपुत्रं दक्षिणे दक्षिणाधिपम् । विरूपाक्षं नैर्ऋते देवं जलेशं पश्चिमे तथा । । १४ वायुपुत्रं च वायव्यां सततं पूजयेन्नरः । ईशाने देवमीशानं पूजयेत्सततं बुधः । । १५ उत्तरे यक्षराजानां कुबेरं पूजयेद्बुधः । पञ्चमे पूजयेद्वीर सदा स्वावरणे द्विजाः । । १६ पूर्वतः परमां देवीं महाश्वेतां महामतिः । श्रियमृद्धिं विभूतिं च धृतिं चैवोन्नतिं तथा । । १७ पृथिवीं यदुशार्दूल महाकीर्तिं तथैव च । इन्द्रं विष्णुं चार्यमणं भगं पर्जन्यमेव च । । १८ विवस्वन्तं तथार्कं च त्वष्टारं किरणोज्ज्वलम् । पूजयेद्वरुणं षष्ठे चैवमेतान्दिवाकरान् । । १९ शिरो नेत्रे तथा वर्म अस्त्रं च यदुसत्तम । अरुणं सरथं वीर सप्तमे पूजयेद्बुधः । । 1.150.२० तथाश्वान्यदुशार्दूल सदा चावरणे बुधः । यक्षरक्षांसि गन्धर्वान्मासान्पक्षानहानि तु । । २१ संवत्सरं तथा पुत्र ह्येतान्संपूजयेत्पुरा । य एवं पूजयेद्देवं भास्करं सततं नरः । । स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । । २२ ( ॐ खषोल्काय नमः) मूलमन्त्राक्षराणीह चाङ्गानि परिचक्षते । अनेन विधिना यस्तु पूजयेत्सततं रविम् । । २३ नित्यमुभयसप्तम्यां स गच्छेत्परमं पदम् । इत्युक्त्वा भगवान्देवो जगामाशु गृहं रविः । । २४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने आदित्यपूजाविधिवर्णनं नाम पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
वासुदेव बोले— अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि सूर्यदेव की पूजा किस प्रकार करनी चाहिए। हे यदुवंश के श्रेष्ठ, मन को एकाग्र करके सुनो। आठ मंडलों से एक शुभ चक्र बनाओ, जो काल का प्रतीक हो। उसके बीच में कमल के आकार का चक्र बनाओ, जिसमें बारह अरे हों। उसके मध्य में आठ पंखुड़ियों वाला कमल बनाओ। वहाँ सर्वव्यापी, तेजस्वी, किरणों से चमकने वाले सूर्यदेव की पूजा करो। हमेशा बीच में सहस्र किरणों वाले, चार भुजाओं से युक्त सूर्यदेव की 'ॐ' से पूजा करनी चाहिए। बुद्धिमान व्यक्ति को सदा अरुण की पूजा करनी चाहिए, जो देवताओं में अग्रज और शुभ हैं। दाहिनी ओर भास्कर की पत्नी निक्षुभा देवी की पूजा करो। दक्षिण में रेवत, उत्तर में पिंगल, और सदा कल्याण के लिए संज्ञा देवी की पूजा करो। आग्नेय कोण में लेखक, नैऋत्य में अश्विनीकुमार, वायव्य में वैवस्वत मनु की पूजा करो। ईशान कोण में लोकों को पवित्र करने वाली यमुना देवी की पूजा करो। दूसरे मंडल में पूर्व दिशा में आकाश की पूजा करो। फिर दक्षिण में देवी, पश्चिम में गरुड़, उत्तर में ऐरावत के पुत्र नागराज की पूजा करो। आग्नेय में धेली, नैऋत्य में प्रहेली, वायव्य में उर्वशी देवी, ईशान में विनता की पूजा करो। तीसरे मंडल में पूर्व में श्रद्धा से गुरु की, पश्चिम में सूर्यपुत्र की, उत्तर में धिषण की पूजा करो। ईशान में चंद्रपुत्र सोम की, दक्षिण-पूर्व में, दक्षिण में कोने में, नैऋत्य में श्रद्धा से राहु की पूजा करो। वायव्य में सदा विकच की पूजा करो। चौथे मंडल में श्रद्धा से लेख की पूजा करो। आग्नेय में शाण्डिलीपुत्र, दक्षिण में दक्षिण के स्वामी, नैऋत्य में विरूपाक्ष देव, पश्चिम में जल के स्वामी की पूजा करो। वायव्य में वायुपुत्र की, ईशान में ईशान देव की सदा पूजा करो। उत्तर में यक्षराज कुबेर की पूजा करो। पाँचवें मंडल में सदा अपने-अपने मंडल में द्विजों की पूजा करो। पूर्व में परम देवी महाश्वेता, श्री, समृद्धि, विभूति, धृति और उन्नति की पूजा करो। पृथ्वी, महाकीर्ति, इन्द्र, विष्णु, अर्यमन, भग, और पर्जन्य की पूजा करो। विवस्वान, सूर्य, किरणों से चमकने वाले त्वष्टा, और छठे मंडल में वरुण की पूजा करो; इसी प्रकार इन दिवाकरों की पूजा करो। हे यदुवंशश्रेष्ठ, सिर, नेत्र, कवच, अस्त्र आदि की, सातवें मंडल में रथ सहित अरुण की पूजा करो। इसी प्रकार, सदा अश्वों की, यक्ष, राक्षस, गंधर्व, मास, पक्ष, दिन, और वर्ष की पूजा करो। जो इस प्रकार सदा भास्कर देव की पूजा करता है, वह परम स्थान को प्राप्त करता है, जहाँ पहुँचकर फिर कभी शोक नहीं करता। (ॐ क्षषोल्काय नमः) यहाँ मूल मंत्र के अक्षर ही अंग माने गए हैं। जो इस विधि से सदा सूर्य की पूजा करता है, वह दोनों सप्तमी तिथियों पर सदा परम पद को प्राप्त करता है। ऐसा कहकर भगवान् सूर्यदेव शीघ्र अपने धाम को चले गए।
सौरधर्मवर्णनम् सूत उवाच अथ राजा महातेजाः शतानीको द्विजोत्तमम् । प्रणम्य शिरसा भक्त्या सुमन्तुं वाक्यमब्रवीत् । । १ अहो देवस्य माहात्म्यं भास्करस्यामितौजसः । कीर्तितं भवता मह्यं सर्वपापप्रणाशनम् । । २ तस्मान्नार्कसमं देवं लोके पश्यामि सुव्रत । न चाप्यस्य स्थिता विप्र गतिर्लोकेषु विद्यते । । ३ प्रवर्तते जगद्विप्र सर्गकाले दिवाकरात् । स्थितौ पालयते चापि कल्पान्ते संहरेत्पुनः । । ४ श्रुत्वैवं देवमाहात्म्यं भास्करस्यामितौजसः । कीर्तितं भवता मह्यमश्वमेधशताद्वरम् । । ५ किं तु मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते । केनोपायेन विप्रेन्द्र मुच्यते सम्भवार्णवात् । । ६ दिवाकरप्रसादाद्वै सुप्रसन्नाद्वृषध्वजात् । कथं तुष्येत्सदा देवो धर्मेण कतरेण तु । । ७ श्रुता मे बहवो धर्माः श्रुतिस्मृत्युदितास्तथा । वैष्णवाः शैवधर्माश्च तथा पौराणिकाः श्रुताः । । ८ श्रोतुकामो ह्यहं विप्र सौरं धर्ममनौपमम् । भगवन्सर्वधन्यास्ते सौरधर्मपरायणाः । । ९ ब्रूहि मे देवदेवस्य भानोर्धर्ममनौपमम् । शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिरमृतस्यैवमेव च । । 1.151.१० अश्वमेधादयो यज्ञा बहुसम्भारविस्तराः । न शक्यास्ते यतः कर्तुमल्पवित्तद्विजातिभिः । । ११ सुखोपायमतो ब्रूहि धर्मकामार्थसाधकम् । हिताय सर्वमर्त्यानां सर्वपापभयापहम् । । १२ सौरधर्मपरं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् । श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो व्यासशिष्यो महामुनिः । । प्रणम्य शिरसा व्यासमिदं वचनमब्रवीत् । । १३ सुमन्तुरुवाच श्रूयतामभिधास्यामि सुखोपायं महाफलम् । परमं सर्वधर्माणां सर्वधर्ममनौपमम् । । १४ रविणा कथितं पूर्वमरुणस्य विशांपते । कृष्णस्य ब्रह्मणो वीर शङ्करस्य न विद्यते । । १५ संसारार्णवमग्नानां सर्वेषां प्राणिनामयम् । सौरधर्मतमः श्रीमान्हिताय जगतोदितः । । १६ यैरयं शान्तहृदयैः सूर्यभक्तैर्भगार्थिभिः । संसेव्यते परो धर्मस्ते सौरा नात्र संशयः । । १७ एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव च । ये स्मरन्ति रविं भक्त्या सकृदेवापि भारत । । सर्वपापैर्विमुच्यन्ते सप्तजन्मकृतैरपि । । १८ स्तुवन्ति ये सदा भानुं न ते प्रकृतिमानुषाः । स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टास्ते ज्ञेया भास्करा भुवि । । १९ नानर्कः स्मरतेऽर्कं वै नानर्कोऽर्कं समर्चयेत् । नानर्कः कीर्तयेदर्कं नानर्कोऽर्कमवाप्नुयात् । । 1.151.२० सौरधर्मस्य सारोऽयं सूर्यभक्तिः सुनिश्चला । षोडशाङ्गा च सा प्रोक्ता रविणेह दिवौकसाम् । । २१ प्रातः स्नानं जपो होमस्तथा देवार्चनं नृप । द्विजानां पूजनं भक्त्या पूजा गोश्वत्थयोस्तथा । । २२ इतिहासपुराणेभ्यो भक्तिश्रद्धापुरस्कृतम् । श्रवणं राजशार्दूल वेदाभ्यासस्तथैव च । । २३ मद्भक्त्या जनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चयेद्भक्त्या ममाग्रे वाचकं परम् । । २४ पुस्तकस्य सदा श्रेष्ठ ममातीव प्रियं सुराः । मत्कथाश्रवणं नित्यं स्वरनेत्राङ्गविक्रिया । । २५ ममानुस्मरणं नित्यं भक्त्या श्रद्धापुरस्कृतम् । षोडशाड्गा भक्तिरियं यस्मिन्म्लेच्छेऽपि वर्तते । । विप्रेन्द्रः स मुनिः श्रीमान्सजात्यः स च पण्डितः । । २६ न मे पृथक्चतुर्वेदा मद्भक्तः श्वपचोऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम् । । २७ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति । । २८ यो मां सर्वगतं पश्येत्सर्वं च मयि संस्थितम् । तस्याहमास्थितो नित्यं स च नित्यं मयि स्थितः । । २९ अष्टादशार्धकक्षायाः परं चाष्टभिरुद्भवैः । रोधयित्वा महाबाहो तथा ज्ञानतरेण तु । । 1.151.३० दुर्गपालं विजित्याशु भास्करार्धं तु दुर्जयम् । जित्वा च पुरराजानां महातेजमनौपमम् । । ३१ मनसाचलया भक्त्या यो मां ध्यायति मानवः । अहं तमेव चिंतामि आत्मवत्सततं नरम् । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मवर्णनं नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
सूतमुनि बोले— इसके बाद तेजस्वी राजा शतानिक ने सिर झुकाकर श्रद्धा से श्रेष्ठ द्विज सुमंतु से कहा— “हे ब्राह्मण, आपने मुझे अपार तेज वाले भास्कर देव का जो महात्म्य सुनाया, वह सारे पापों का नाश करने वाला है। इसलिए, हे धर्मनिष्ठ, मुझे संसार में सूर्य के समान कोई देवता नहीं दिखता, और न ही इनकी कोई गति लोकों में है। हे विप्र, सृष्टि के आरंभ में जगत् सूर्य से उत्पन्न होता है, वही पालन करता है और कल्पांत में पुनः संहार भी करता है। भास्कर देव का यह महात्म्य सुनकर, जो आपने मुझे बताया, वह सौ अश्वमेध यज्ञों से भी श्रेष्ठ है। किन्तु, हे ब्राह्मण, मेरे हृदय में एक बड़ा संदेह है— किस उपाय से, हे द्विजश्रेष्ठ, मनुष्य भवसागर से मुक्त होता है? सूर्य या शिव की कृपा से, वह देवता सदा कैसे प्रसन्न होते हैं, और किस धर्म से? मैंने वेद-शास्त्रों में बताए गए अनेक धर्म, वैष्णव, शैव और पौराणिक धर्म भी सुने हैं। किन्तु, हे विप्र, मैं अद्वितीय सौर धर्म सुनना चाहता हूँ। हे भगवन्, जो सौर धर्म में लगे हैं, वे सबसे धन्य हैं। आप मुझे भगवान भानु का अनुपम धर्म बताइए। अमृत की तरह सुनते हुए भी मेरी तृप्ति नहीं होती। अश्वमेध आदि यज्ञ बहुत सामग्री वाले और अल्प धन वाले द्विजों के लिए करना कठिन है। इसलिए, सब मनुष्यों के हित के लिए, धर्म, काम और अर्थ की सिद्धि के लिए, और पाप-भय दूर करने वाला कोई सरल उपाय बताइए। सौर धर्म पुण्यदायक, पवित्र और पाप नाशक है। राजा के वचन सुनकर, व्यास के शिष्य महर्षि ने सिर झुकाकर व्यासजी को प्रणाम कर यह वचन कहा— सुमंतु बोले— सुनो, मैं तुम्हें सरल और महान फल देने वाला उपाय बताता हूँ, जो सभी धर्मों में श्रेष्ठ और अद्वितीय है। यह पहले सूर्य ने अरुण को बताया था, न कि कृष्ण, ब्रह्मा या शंकर को। जो संसार-सागर में डूबे प्राणियों के लिए, जगत् के हित के लिए, यह सौर धर्म प्रकट हुआ है। जिनका हृदय शांत है, जो सूर्यभक्त और कल्याण चाहने वाले हैं, वे इस श्रेष्ठ धर्म का पालन करते हैं, वे सौर कहलाते हैं— इसमें संदेह नहीं। जो एक बार, दो बार, तीन बार या सदा भक्ति से सूर्य का स्मरण करते हैं, वे सात जन्मों के पापों से भी मुक्त हो जाते हैं। जो सदा भानु की स्तुति करते हैं, वे साधारण मनुष्य नहीं; यदि वे स्वर्ग से गिर भी जाएँ, तो वे पृथ्वी पर भास्कर कहलाते हैं। जो सूर्य का भक्त नहीं, वह सूर्य का स्मरण, पूजा, स्तुति या प्राप्ति नहीं कर सकता। सौर धर्म का सार यही है— अडिग सूर्यभक्ति, जो सोलह अंगों वाली बताई गई है, जैसा सूर्य ने देवताओं को सिखाया। प्रातः स्नान, जप, होम, देवपूजन, द्विजों की भक्ति से पूजा, गौ और पीपल की पूजा। इतिहास-पुराणों का श्रद्धा से श्रवण, वेदाभ्यास, मेरी भक्ति से जनों पर दया, पूजा में अनुमोदन, मेरे समक्ष श्रेष्ठ वाचक की भक्ति से पूजा, पुस्तक की सदा श्रेष्ठता, मेरी कथा का नित्य श्रवण, स्वर, नेत्र, अंगों में भाव, मेरा नित्य स्मरण, भक्ति और श्रद्धा सहित। यदि यह सोलह अंगों वाली भक्ति म्लेच्छ में भी हो, तो वह ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, महान् मुनि, कुलीन और विद्वान् है। जो मेरे भक्त हैं, वे चारों वेद न जानें तो भी, चाहे श्वपच ही क्यों न हों, उन्हें दान देना और उनसे लेना चाहिए, और वे मेरी तरह पूज्य हैं। जो भी मुझे पत्र, पुष्प, फल या जल भक्ति से अर्पित करता है, मैं उसके लिए कभी नष्ट नहीं होता, न वह मेरे लिए। जो मुझे सब में और सबको मुझमें देखता है, मैं उसमें और वह मुझमें सदा स्थित रहता है। अठारह अर्धकक्षाओं को आठ और से रोककर, अन्य ज्ञान के साथ, दुर्ग के रक्षक को जीतकर, भास्कर के अर्धभाग को जीतकर, नगरपतियों की महान् शक्ति को जीतकर, जो मन से अडोल भक्ति से मेरा ध्यान करता है, मैं सदा उसे अपने समान मानता हूँ।
सूरधर्मेषु प्रश्नवर्णनम् सुमन्तुरुवाच सूरे च दुर्लभा भक्तिर्दुर्लभं सुरपूजनम् । सूराय दुर्लभं दानं सूरहोमश्च दुर्लभः । । १ सुदुर्लभं रवेर्ज्ञानं तदभ्यासोऽपि दुर्लभ । सुदुर्लभतरं ज्ञेयं खषोल्कज्ञानमुत्तमम् । । २ सुदुर्लभतरं ज्ञानं सदा वै भास्करस्य तु । प्रदक्षिणां चक्रतुर्वै पादौ भक्त्याऽर्कमन्दिरे । । ३ तौ करौ श्लाघ्यतां प्राप्तौ यौ पूजां चक्रतू रवेः । सैवैका रसना धन्या स्तोत्रं या कुरुते रवेः । । ४ तन्मनः पुण्यतां प्राप्तं यद्धित्वा विषयं नृप । निश्चला च रवेर्लीला निर्भीका क्रोधवर्जिता । । ५ शतानीक उवाच सूर्यार्चनविधिं कुर्वञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । त्वत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ कौतूहलमतीव मे । । ६ यत्पुण्यं स्थापिते सूर्ये कृते सूर्यालये च यत् । सम्मार्जने च यत्पुण्यं यत्पुण्यमुपलेपने। । ७ स्थाने कृते च यत्पुण्यं तथा नीराजने कृते । नीलौषधिप्रवापेन नृत्यमङ्गलवादितैः । । ८ अर्घ्यदानेन यत्पुण्यं तोयस्नानेन यद्भवेत् । पञ्चामृतमयस्नाने दधिस्नाने च यत्फलम् । । ९ चक्राभ्यङ्गे च यत्प्रोक्तं वज्रस्नाने च यत्फलम् । मधुस्नाने पयःस्नाने स्नान इक्षुरसस्य तु । । 1.152.१० उद्वर्तनं शुचिस्थाने कुशपुष्पोदकेन तु । सुवर्णरत्नतोयैश्च गन्धचन्दनवारिभिः । । ११ कर्पूरागुरुतोयेन स्वच्छतो येन यत्फलम् । विलेपनैश्च गन्धाढ्यैर्विलेपनफलं लभेत् । । १२ तालपत्रप्रदाने तु प्रदाने चामरस्य तु । रक्तपुष्पार्चने यच्च दामभिः पूजनेन च । । १३ सुमानां मण्डपे यच्च पुष्पमालावलम्बनात् । पूजाभक्तिविशेषैश्च गृहमालावलम्बने । । १४ पुष्पदानविशेषेण धूपदीपैश्च यत्फलम् । वस्त्रालङ्कारदाने तु पुण्यश्रवणकीर्तने । । १५ ब्रह्मश्रवस्य दाने तु अव्यङ्गस्य च गोपते । मगानां मत्प्रसादेन अभिवादनपूजने । । १६ व्योमपूजाफलं यच्च अरुणस्य च पूजनम् । तथान्यदपि यत्प्रोक्तमज्ञानाद्ब्राह्मणोत्तम । । १७ तत्सर्वं ब्रूहि मे ब्रह्मन्भक्तानामनुकम्पया । । १८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सूरधर्मेषु प्रश्नवर्णनं नाम द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमंतु बोले— सूर्य में भक्ति दुर्लभ है, देवताओं की पूजा दुर्लभ है, सूर्य को दान देना दुर्लभ है, सूर्य के लिए हवन करना भी दुर्लभ है। सूर्य का ज्ञान बहुत दुर्लभ है, उसका अभ्यास भी दुर्लभ है। क्षषोल्क का श्रेष्ठ ज्ञान तो और भी दुर्लभ है। भास्कर का सर्वोच्च ज्ञान सदा दुर्लभ है। जो भक्तिपूर्वक सूर्य मंदिर की परिक्रमा करते हैं, उनके चरण धन्य हैं। जिन हाथों से सूर्य की पूजा की जाती है, वे हाथ प्रशंसा के योग्य हैं। वही जिह्वा धन्य है, जो सूर्य का स्तोत्र करती है। वह मन पवित्र है, जो विषयों को छोड़कर सूर्य की लीला में स्थिर, निडर और क्रोधरहित रहता है। शतानिक बोले— मैं सूर्य की पूजा की विधि विस्तार से सुनना चाहता हूँ। हे द्विजश्रेष्ठ, आपकी कृपा से मेरी जिज्ञासा बहुत अधिक है। सूर्य की स्थापना करने से, सूर्य मंदिर बनाने से, झाड़ू लगाने से, लिपाई करने से क्या पुण्य मिलता है? स्थान बनाने से, आरती करने से, नील औषधि के जल से छिड़काव, नृत्य और मंगल वाद्य से क्या पुण्य है? अर्घ्य देने से, जल से स्नान कराने से, पंचामृत स्नान, दही से स्नान कराने से क्या फल है? चक्र पर अभ्यंग करने से, वज्रस्नान, मधु, दूध, गन्ने के रस से स्नान कराने का क्या फल है? पवित्र स्थान पर कुश, पुष्प और जल से, सुवर्ण-रत्न के जल से, गंध और चंदन के जल से अभिषेक करने का क्या फल है? कपूर-अगरु के जल से स्नान कराने, सुगंधित लेपों से अभिषेक करने का क्या फल है? तालपत्र देने से, चंवर देने से, लाल फूलों व माला से पूजा करने, मण्डप में पुष्पमालाएँ लटकाने, घर में भी माला लटकाने, विशेष भक्ति से पूजा करने का क्या फल है? पुष्पदान, धूप-दीप, वस्त्र-आभूषण देने, पुण्य श्रवण और कीर्तन का क्या फल है? वेद श्रवण देने, अपंग की सेवा, मगों का अभिवादन और पूजा करने से क्या फल है? आकाश की पूजा, अरुण की पूजा, और जो भी अन्य विधान बताए गए हैं, भले ही अज्ञात हों, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उन सबका फल क्या है? हे ब्राह्मण, भक्तों की कृपा के लिए यह सब मुझे विस्तार से बताइए।
सूर्यतेजोवर्णनम् सुमन्तुरुवाच सुमतिश्च रवेर्भक्तः पाण्डवेय महामते । अतस्ते निखिलं वच्मि शृणुष्वैकमना नृप । । १ कल्पादौ सृजतो वीर ब्रह्मणो विविधाः प्रजाः । अहंकारो महानासीन्नास्ति लोके मदुत्तमः । । २ तथा पालयतो वीर केशवस्य धरापते । तथा संहरतो जज्ञेऽहङ्कारस्त्र्यम्बकस्य च । । ३ चिंतयन्तोथ ते देवाः केशवश्च नराधिप । मिथस्ते स्पर्धया युक्ताः परस्परविरोधिनः । । ४ विवादस्तु महानासीत्कञ्जाम्बुनगौकसाम् । परस्परं महाबाहो मनसाश्रित्य केवलम् । । ५ अहं कर्ता विकर्ताऽहं पालकोऽहं जगत्प्रभुः । इत्याह भगवान्ब्रह्मा कृष्णभीमौ समर्चितौ । । ६ तथैत्य शंकरः क्रुद्धः कः शक्तो मदृते भुवि । संहर्तुं जगदेतद्धि स्रष्टुं पालयितुं तथा । ।७ नारायणोऽप्येवमेव मनाक् क्रोधसमन्वितः । न वा शक्तो जगत्स्रष्टुं संहर्तुं रक्षितुं तथा । । ८ एवं तेषां प्रवदतां क्रुद्धानां च परस्परम् । समाविशत्तदाऽज्ञानं तमो मोहात्मकं विभो । । ९ तेन क्रान्तधियः सर्वे न पश्यन्ति परस्परम् । अत्यर्थं मोहमापन्ना न जानन्तीह किञ्चन । । 1.153.१० अपश्यन्तो मिथस्ते तु निषण्णाः क्ष्मातले विभो । आरमन्ति हि ये चान्ये ते दिवाकरमास्थिताः । । ११ तमसा मोहिताः सर्वे निद्रावत्क्रान्तचेतसः । मनाग्ज्ञानेन चाक्रान्ताः किं कुर्यामेति मोहिताः । । १२ अथ भूताधिपो देवो गोश्रुताभरणोज्ज्वलः । चन्द्रार्धकृतशोभस्तु शीतलांशुविशोधितः । । १३ आर्तिमेत्य परां वीर मोहितस्तमसा विभो । अपश्यन्नब्रवीद्देवं माधवं भूधरं हरिम् । । १४ महादेव उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो क्व गतस्त्वं महामते । ब्रह्मा च क्व गतो वीर नाहं पश्यामि वां क्वचित् । । १५ मोहेन महताहं वै तमसा च विमोहितः । किं करोमि क्व गच्छामि क्व चाहमधुना स्थितः । । १६ क्ष्माधरं पृथिवीं वृक्षान् देवगन्धर्वदानवान् । विपुलं सागरं सिन्धून्नहि पश्यामि किञ्चन । । १७ केनोपायेन पश्येयं जगत्स्थावरजङ्गमम् । ब्रूहि मे देवशार्दूल व्रीडा मेऽतीव जायते । । १८ शङ्करस्य वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् । शोकगद्गदया वाचा तमसा मोहितो नृप । । १९ विष्णुरुवाच भीम भीम न जानेऽहं क्व भवान्वर्ततेऽधुना । ममापि मोहितं चेतस्तमसातीव शङ्कर । । 1.153.२० क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि कथं तत्स्वस्थतां व्रजेत् । तमसा पूरितं सर्वं जगद्धि परमेश्वर । । २१ यद्यसौ दृश्यते देवः सुरज्येष्ठोऽम्बुजोद्भवः । पृच्छावस्तं महात्मानं यदि ते रोचते हर । । २२ हित्वा दर्पमहङ्कारं सममास्थाय केवलम् । पद्माननं पद्मयोनिं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । । २३ इत्येवं गदतो वाक्यं विष्णोरमिततेजसः । श्रुत्वोवाच विभुर्ब्रह्मा गङ्गाधरमहीधरौ । । २४ कृष्ण कृष्ण महाबाहो भीम भीम महामते । क्व भवन्तौ ब्रूत किं च किं युवामूचथुर्मिथः । । २५ ममातीव मनोबुद्धी तमसा वशमागते । न शृणोमि न पश्यामि निद्रामोहवशं गतः । । २६ अहो बत जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । तमसा व्याष्टतं देवौ न जाने क्व गतं महः । । २७ अथ तेषां प्रवदतां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । दर्पक्रोधभयार्तानां तमसाक्रान्तचेतसाम् । । २८ तेषां दर्पापहाराय प्रबोधार्थं च गोपतेः । तेजोरूपं समुद्भूतमष्टशृङ्गमनौपमम् । । २९ अलक्ष्यं पापतमसा महद्व्योम नराधिप । ज्वालामालावृतं वीर बहुरूपं च भासते । । 1.153.३० शतयोजनविस्तीर्णं गतमूर्ध्वं भ्रमत्तथा । गोमध्यतो महाराज कर्णिकेवाम्बुजस्य तु । । ३१ प्रकाशं तेजसा तस्य जगत्सर्वमिदं नृप । पुरेष्वन्तर्यथा वीर अम्बुजस्यार्चिभिः सदा । । ३२ दृष्ट्वा परस्परं सर्वे हुङ्कारादिविकारिणः । तेजसा मोहितास्तस्य जगत्सर्वमिदं नृप । । ३३ तेजसा मोहितं तस्य महद्व्योम नराधिप । ततो विस्मयमासीनः दृष्टगोपतयो नृप । । ३४ पश्यमाना महो व्योम्नि मिथो वचनमब्रुवन् । अहो तेजः समुद्धूतमस्माकं श्रेयसे नृप । । ३५ प्रकाशाय च लोकानां सर्वे पश्याम किं न्विदम् । ज्ञानायोर्ध्वं गतो ब्रह्मा चाधस्तात्त्रिपुरान्तक. । । ३६ तिर्यग्जगाम देवेशश्चक्राम्बुजगदाधरः । अलब्ध्वा तस्य ते सर्वे प्रमाणं गैरिकाधिपाः । । ३७ विस्मयोत्फुल्लनयना समागम्य परस्परम् । सर्वे कञ्जादिका देवा इदं वचनमब्रुवन् । । ३८ कोऽयं किमात्मकश्चायं किमिदं तेजसां निधिः । अहोऽस्य दर्शनात्सर्वे सञ्जाता ज्ञानिनो वयम् । । ३९ तस्मात्सर्वे प्रणम्यैनं स्तुवीमोऽद्भुतदर्शनम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे चास्तुवंस्त्रिदिवौकसः । । 1.153.४० स्तुवतामप्यथैतेषां सहस्रकिरणो रविः । आत्मानं दर्शयामास कृपया परया वृतः । । ४१ ज्ञात्वा भक्तिं महाबाहो ब्रह्मादीनां महोपमाम् । अथ ते व्योम्नि देवेशं ददृशुः परमेश्वरम् । । ४२ खषोल्कलोकनाथेशं सहस्रकिरणोज्ज्वलम् । कृत्तिकाभिरसंस्पृष्टं यद्वा तत्कार्तिकास्थितम् । । ४३ दुर्जयं कृत्तिकानां तु तथैकेन विवर्जितम् । तथा हस्तविहीनं च सप्तर्षिरहितं तथा । । ४४ वर्षाब्दरहितं देवं सप्तस्वरविवर्जितम् । सकलं निष्कलं चैव सदैकाकाररूपिणम् । ।४५ तद्दृष्ट्वानेकशिरसमनेकचरणं तथा । अनेकोदरबाह्वंसमनेकाभरणान्वितम् । ।४ ६ अनेकाननमक्षीबं सहस्राक्षमनौपमम् । अनेकवर्णरूपं च अनेकमुकुटोज्ज्वलम् । ।४७ दृष्ट्वैवं देवदेवस्य रूपं भानोर्महात्मनः । विस्मयोत्फुल्लनयनास्तुष्टवुस्ते दिवाकरम् । । ४८ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्रह्मा स्तोतुं प्रचक्रमे । प्रणम्य शिरसा भानुमिदं वचनमब्रवीत् । । ४९ ब्रह्मोवाच नमस्ते देवदेवेश सहस्रकिरणोज्ज्वल । लोकदीप नमस्तेऽस्तु नमस्ते कोणवल्लभ । । 1.153.५० भास्कराय नमो नित्यं खषोल्काय नमोनमः । विष्णवे कालचक्राय सोमायामिततेजसे । । ५१ नमस्ते पञ्चकालाय इन्द्राय वसुरेतसे । खगाय लोकनाथाय एकचक्ररथाय च । । ५२ जगद्धिताय देवाय शिवायामिततेजसे । तमोघ्नाय सुरूपाय तेजसां निधये नमः । । ५३ अर्थाय कामरूपाय धर्मायामिततेजसे । मोक्षाय मोक्षरूपाय सूर्याय च नमोनमः । । ५४ क्रोधलोभविहीनाय लोकानां स्थितिहेतवे । शुभाय शुभरूपाय शुभदाय शुभात्मने । । ५५ शान्ताय शान्तरूपाय शान्तयेऽस्मासु वै नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय ब्राह्मणाय नमोनमः । । ५६ ब्रह्मदेवाय ब्रह्मरूपाय ब्रह्मणे परमात्मने । ब्रह्मणे च प्रसादं वै कुरु देव जगत्पते । । ५७ एवं स्तुत्वा रविं ब्रह्मा श्रद्धया परया विभो । तूष्णीमासीन्महाभाग प्रहृष्टेनान्तरात्मना । । ५८ ब्रह्मणोऽनन्तरं रुद्रः स्तोत्रं चक्रे विभावसोः । त्रिपुरारिर्महातेजाः प्रणम्य शिरसा रविम् ।।५९ महादेव उवाच जय भाव जयाजेय जय हंस दिवाकर । जय शम्भो महाबाहो खग गोचर भूधर ।।1.153.६० जय लोकप्रदीपेन जय भानो जगत्पते । जय काल जयानन्त संवत्सर शुभानन ।।६ १ जय देवादितेः पुत्र कश्यपानन्दवर्धन । तमोघ्न जय सप्तेश जय सप्ताश्ववाहन ।।६२ महेश जय कान्तीश जय कालेश शङ्कर । अर्थकामेश धर्मेश जय मोक्षेश शर्मद ।।६३ जय वेदाङ्गरूपाय ग्रहरूपाय वै नमः । सत्याय सत्यरूपाय सुरूपाय शुभाय च ।।६४ क्रोधलोभविनाशाय कामनाशाय वै जय । कल्माषपक्षिरूपाय यतिरूपाय शम्भवे ।।६५ विश्वाय विश्वरूपाय विश्वकर्माय वै जय । जयोङ्कार वषट्कार स्वाहाकार स्वधामय ।।६६ जयाश्वमेधरूपाय चाग्निरूपार्यमाय च । संसारार्णवपीताय मोक्षद्वारप्रदाय च ।।६७ संसारार्णवमग्नस्य मम देव जगत्पते । हस्तावलम्बनो देव भव त्वं गोपतेऽद्भुत ।।६८ ईशोऽप्येवमहीनाङ्गं स्तुत्वा भानुं प्रयत्नतः । विरराम महाराज प्रणम्य शिरसा रविम् ।।६९ अथ विष्णुर्महातेजाः कृताञ्जलिपुटो रविम् । उवाच राजशार्दूल भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ।।1.153.७० विष्णुरुवाच नमामि देवदेवेशं भूतभावनमव्ययम् । दिवाकरं रविं भानुं मार्तण्डं भास्करं भगम् ।।७१ इन्द्रं विष्णुं हरिं हंसमर्कं लोकगुरुं विभुम् । त्रिनेत्रं त्र्यक्षरं त्र्यङ्गं त्रिमूर्तिं त्रिगतिं शुभम् । ।७२ षण्मुखाय नमो नित्यं त्रिनेत्राय नमोनमः । चतुर्विंशतिपादाय नमो द्वादशपाणये
सुमंतु बोले— हे पाण्डववंशी महाबुद्धि राजा, सुमति सूर्य के भक्त थे। इसलिए मैं तुम्हें सब विस्तार से बताता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो। कल्प के आरंभ में जब ब्रह्मा ने विविध प्रजाएँ रचीं, तब अहंकार महान् था, और संसार में मुझसे श्रेष्ठ कोई नहीं— ऐसा भाव था। इसी तरह, हे वीर, केशव जब पालन कर रहे थे, और त्र्यम्बक जब संहार कर रहे थे, तब भी अहंकार उत्पन्न हुआ। तब देवता और केशव भी आपस में विचार करने लगे। वे परस्पर स्पर्धा और विरोध में पड़ गए। कमल, जल, पर्वत और आकाश के देवताओं में बड़ा विवाद हुआ। वे मन ही मन कहते— 'मैं कर्ता हूँ, मैं विकर्ता हूँ, मैं पालक हूँ, मैं जगत् का स्वामी हूँ'— इस प्रकार ब्रह्मा बोले, और कृष्ण-भीम भी सहमति देते रहे। फिर शंकर क्रोध में बोले— 'मेरे बिना कौन इस जगत् को संहार, सृजन या पालन कर सकता है?' नारायण भी कुछ क्रोध से बोले— 'मेरे बिना कोई जगत् की सृष्टि, संहार या रक्षा नहीं कर सकता।' ऐसे ही जब वे सब क्रोधित होकर आपस में वाद-विवाद कर रहे थे, तब उन पर अज्ञान का, मोह रूपी तमस छा गया। उसके कारण सबकी बुद्धि भ्रष्ट हो गई, वे एक-दूसरे को नहीं देख सके, अत्यंत मोह में पड़कर कुछ भी नहीं जान पाए। एक-दूसरे को न देख पाने के कारण वे पृथ्वी पर बैठ गए। जो अन्य देवता थे, वे सूर्य की शरण में चले गए। तमस से मोहित होकर सब निद्रा में चले गए, मन अज्ञान से ढक गया, वे सोचने लगे— 'अब क्या करें?' तब भूतों के स्वामी, गऊश्रुताभरणों से शोभित, चंद्र के अर्धचंद्र से सुशोभित, शीतल किरणों से शुद्ध महादेव अत्यंत व्याकुल होकर, तमस से मोहित होकर, कुछ न देख सके और माधव, भूधर, हरि से बोले— महादेव बोले— 'कृष्ण, कृष्ण, महाबाहु! तुम कहाँ हो? ब्रह्मा कहाँ गए? मैं तुम दोनों को कहीं नहीं देख पा रहा। मुझे महान् मोह और तमस ने घेर लिया है। मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, अब मैं कहाँ हूँ— समझ नहीं पा रहा। पृथ्वी, वृक्ष, देव, गंधर्व, दानव, विशाल समुद्र, नदियाँ— कुछ भी नहीं दिखता। किस उपाय से मैं स्थावर-जंगम जगत् देख सकूँ? बताओ, हे देवश्रेष्ठ, मुझे बड़ी लज्जा हो रही है।' शंकर के वचन सुनकर हरि ने भी शोक से भरी वाणी में कहा— विष्णु बोले— 'भीम, भीम! मुझे नहीं पता, आप अब कहाँ हैं। मुझे भी तमस ने घेर लिया है, हे शंकर। मैं कहाँ जाऊँ, कहाँ ठहरूँ, कैसे फिर से स्थिर होऊँ? यह सारा जगत् तमस से भर गया है, हे परमेश्वर। यदि वह देव, देवताओं में श्रेष्ठ, कमल से उत्पन्न ब्रह्मा दिखें, तो उनसे पूछो, यदि तुम्हें अच्छा लगे, हे हर। अहंकार और गर्व छोड़कर, समभाव से, कमलमुख, कमलयोनि, कमलपत्र के समान नेत्रों वाले ब्रह्मा से पूछो।' ऐसा विष्णु के वचन सुनकर, ब्रह्मा ने गंगाधर और महीधर से कहा— 'कृष्ण, कृष्ण, महाबाहु! भीम, भीम, महाबुद्धि! आप दोनों कहाँ हैं, बताइए, आपस में क्या बोले?' मेरा मन और बुद्धि तमस के वश में आ गए हैं। मैं न सुन पा रहा, न देख पा रहा, निद्रा और मोह में डूब गया हूँ। अहो! यह सारा जगत्, देव, असुर, मनुष्य— सब तमस से ढक गया है। देवो, मुझे नहीं पता, तेज कहाँ चला गया। तब जब ब्रह्मा आदि देवता, गर्व, क्रोध, भय से व्याकुल, तमस से घिरे आपस में चर्चा कर रहे थे, तब उनके गर्व को हरने और उन्हें जगाने के लिए, गऊपति के लिए एक अद्भुत तेजस्वी रूप प्रकट हुआ, जिसकी आठ शाखाएँ थीं। वह पाप और तमस से अदृश्य, महान् आकाश में, ज्वालाओं से घिरा, अनेक रूपों में चमक रहा था। वह तेज सौ योजन चौड़ा, ऊपर जाता और घूमता था। वह कमल के मध्य, कर्णिका में स्थित था। उसके प्रकाश से सारा जगत् प्रकाशित हो गया, जैसे नगरों के भीतर कमल की किरणें सदा फैलती हैं। उसे देखकर सब देवता हुंकार आदि से विचलित हो गए। उसके तेज से सारा जगत् मोहित हो गया। उस तेज से मोहित होकर, गऊपति सहित सब चकित हो गए। आकाश में वह तेज देखकर, वे आपस में बोले— 'अहो! यह तेज हमारे कल्याण के लिए प्रकट हुआ है। यह लोकों के प्रकाश के लिए है।' ब्रह्मा ऊपर गए, त्रिपुरांतक नीचे, अन्य देवता इधर-उधर गए, परंतु वे सभी उस तेज का अंत न पा सके। आश्चर्य से भरे नेत्रों से, वे सब कमल आदि देवता एकत्र होकर बोले— 'यह कौन है? इसका स्वरूप क्या है? यह तेज का भंडार कैसा है? अहो! इसके दर्शन से हम सब ज्ञानी हो गए।' फिर सबने उसे प्रणाम कर स्तुति करने का निश्चय किया। सब देवता अंजलि जोड़कर स्तुति करने लगे। तब उनकी स्तुति से सहस्र किरणों वाले सूर्यदेव ने, करुणा से अपना स्वरूप दिखाया। ब्रह्मा आदि की महान् भक्ति जानकर, उन्होंने आकाश में परमेश्वर का दर्शन किया। क्षषोल्क लोकनाथ, सहस्र किरणों से दीप्त, कृतिका नक्षत्रों से अस्पृष्ट, या कर्तिक में स्थित, वह रूप दिखा। कृतिकाओं द्वारा अजेय, एक से रहित, हस्तरहित, सप्तर्षियों से रहित, वर्ष और स्वर से रहित, सदा एकाकार, सकल और निष्कल रूप में स्थित। उस रूप में अनेक सिर, अनेक चरण, अनेक उदर, भुजाएँ, कंठ, अनेक आभूषण, अनेक मुख, नेत्र, सहस्र नेत्र, अनेक रंग, अनेक मुकुट से युक्त देवदेवता का रूप देखकर, सब देवता विस्मय से भरकर सूर्य की स्तुति करने लगे। ब्रह्मा ने अंजलि जोड़कर सिर झुकाया और सूर्य को प्रणाम कर कहा— 'हे देवों के देव, सहस्र किरणों से दीप्त, लोकदीप, कोणवल्लभ, भास्कर, क्षषोल्क— आपको बार-बार नमस्कार। विष्णु, कालचक्र, सोम, पंचकाल, इन्द्र, वसु, खग, लोकनाथ, एकचक्ररथ— आपको नमस्कार। जगत् के हित के लिए, शिव, तमस का नाश करने वाले, सुंदर रूप वाले, तेज का भंडार— आपको नमस्कार। अर्थ, काम, धर्म, मोक्ष— सब रूपों में, सूर्य— आपको बार-बार नमस्कार। क्रोध-लोभ से रहित, लोकों की स्थिति के हेतु, शुभ रूप, शुभ आत्मा, शुभदाता— आपको नमस्कार। शांत, शांत रूप, शांति के लिए— आपको नमस्कार। ब्रह्मरूप, ब्राह्मण, ब्रह्मदेव, ब्रह्म, परमात्मा— आपको नमस्कार। हे देव, जगत्पति! ब्रह्म के रूप में कृपा कीजिए।' ऐसे श्रद्धा से सूर्य की स्तुति कर ब्रह्मा मौन हो गए, अंतर से प्रसन्न थे। ब्रह्मा के बाद, रुद्र ने भी सिर झुकाकर सूर्य की स्तुति की— महादेव बोले— 'जय हो, भाव! जय हो, अजेय! जय हो, हंस! जय हो, दिवाकर! जय हो, शंभु! जय हो, महाबाहु! जय हो, खग, गूढ़, भूधर! जय हो, लोकप्रदीप! जय हो, भानु! जय हो, जगत्पति! जय हो, काल! जय हो, अनंत! जय हो, संवत्सर! जय हो, शुभानन! जय हो, अदिति के पुत्र! जय हो, कश्यप को आनंद देने वाले! तमस का नाश करने वाले! जय हो, सप्तेश! जय हो, सप्ताश्ववाहन! महेश, कांति के स्वामी, काल के स्वामी, शंकर, अर्थ-काम के स्वामी, धर्म के स्वामी, मोक्ष के स्वामी, सुखदाता— आपको जय हो! वेदांग रूप, ग्रह रूप, सत्य, सत्यरूप, सुंदर रूप, शुभ— आपको नमस्कार। क्रोध-लोभ का नाश करने वाले, काम का नाश करने वाले, कल्माषपक्षी रूप, यति रूप, शंभु— आपको जय हो! विश्व, विश्वरूप, विश्वकर्मा— आपको जय हो! ओंकार, वषट्कार, स्वाहाकार, स्वधा— आपको जय हो! अश्वमेध रूप, अग्निरूप, अर्यमा, संसार-सागर से पार कराने वाले, मोक्ष का द्वार देने वाले— आपको जय हो! हे देव, जगत्पति! संसार-सागर में डूबे मुझको हाथ बढ़ाकर पार लगाइए।' ऐसे महेश ने भी भानु की स्तुति कर सिर झुकाया। फिर महातेजस्वी विष्णु ने अंजलि जोड़कर भक्ति और श्रद्धा से सूर्य की स्तुति की— विष्णु बोले— 'मैं देवों के देव, भूतों के भावन, अविनाशी, दिवाकर, रवि, भानु, मार्तण्ड, भास्कर, भग को नमस्कार करता हूँ। इन्द्र, विष्णु, हरि, हंस, अर्क, लोकगुरु, विभु, त्रिनेत्र, त्र्यक्षर, त्र्यंग, त्रिमूर्ति, त्रिगति— आपको नमस्कार। षण्मुख, त्रिनेत्र, चतुर्विंशतिपद, द्वादशपाणि— आपको बार-बार नमस्कार।'
नमस्ते भूतपतये लोकानां पतये नमः । देवानां पतये नित्यं वर्णानां पतये नमः । ।७४ त्वं ब्रह्मा त्वं जगन्नाथो रुद्रस्त्वं च प्रजापतिः । त्वं सोमस्त्वं तथादित्यस्त्वमोंकारक एव हि । । ७५ बृहस्पतिर्बुधस्त्वं हि त्वं शुक्रस्त्वं विभावसुः । यमस्त्वं वरुणस्त्वं हि नमस्ते कश्यपात्मज । । ७६ त्वया ततमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । त्वत्त एव समुत्पन्नं सदेवासुरमानुषम् । । ७७ ब्रह्मा चाहं च रुद्रश्च समुत्पन्ना जगत्पते । कल्पादौ तु पुरा देव स्थितये जगतोऽनघ । । ७८ नमस्ते वेदरूपाय अहोरूपाय वै नमः । नमस्ते ज्ञानरूपाय यज्ञाय च नमोनमः । ।७९ प्रसीदास्मासु देवेश भूतेश किरणोज्ज्वल । संसारार्णवमग्नानां प्रसादं कुरु गोपते । ।1.153.८० वेदान्ताय नमो नित्यं नमो यज्ञकलाय च । । सुमन्तुरुवाच स्तुत्वैवं भास्करं भक्त्या विष्णुर्भरतसत्तम । प्रदध्यौ नृपशार्दूल रविं तद्गतमानसः । ८१ एवं ते नरशार्दूल देवा ब्रह्मादयोऽनघ । स्तुवन्ति तं महात्मानं सहस्रकिरणं रविम् । । ८२ इत्येवं स्तुवतां तेषां रविं भक्त्या महात्मनाम् । अथ तुष्टो रविस्तेषां ब्रह्मदीनां जगत्पतिः । ८३ विज्ञाय भक्तिं परमां श्रद्धां च परमां विभुः । उवाच स महातेजाः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।८४ ग्रहेशो व्योम चारूढस्तेजसा प्रज्वलन्दिशः । ब्रह्माणं विष्णुमीशानमामन्त्र्यैतान्विशांपते । ।८५ दृष्ट्वा तान्प्रणतान्त्सर्वाञ्छिरोभिरवनिं गतान् । तुष्टोऽस्मि ते सुरज्येष्ठ चतुर्मुख जगत्पते । । वरं वरय भद्रं ते मनसा त्वं यदिच्छसि ।।८६ कृत्वा तु वचनं भानोर्ब्रह्मा लोकगुरुर्नृप । जगाम शिरसा भूमावुवाच स कृताञ्जलिः ।।८७ ब्रह्मोवाच कृतकृत्योऽस्मि देवेश पूतश्चास्मि खगाधिप । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि गतोऽस्मि परमां गतिम् । ।८८ सहस्रकिरणैर्यन्मे भवान्दर्शनमागतः ।।८९ अपश्यतश्च देवेश मूढमासीन्मनो मम । भगवन्सम्प्रसीद त्वं ममोपरि विभावसो । ।1.153.९ ० प्रयच्छ त्वं बलं भक्तिमात्मनो मम गोपते । गत्वा शिरोभिरवनिमष्टाङ्गैः पतितस्य च । । भक्त्या विज्ञप्तिमाकर्ण्य प्रसादं कुरु गोपते । । ९१ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा पूषा देवो जगत्पतिः । तथेत्याह महाराज विराट प्रश्रयान्वितम् । । ९२ ब्रह्मणे च वरं दत्त्वा राजन्देवो दिवाकरः । उवाच त्र्यम्बकं देवं शशाङ्ककृतशेखरम् । । ९३ वरं वरय भूतेश भूभृज्जादयितानघ । यमिच्छसि महादेव ददेऽहं तदशेषतः । । ९४ भास्करस्य वचः श्रुत्वा ईश्वरस्त्रिपुरान्तक । गत्वा तु शिरसा भूमौ प्रणम्योवाच भास्करम् । । ९५ महादेव उवाच पुण्योऽहं पुण्यकर्माहं नास्ति धन्यतरो मम । गतोऽहं परमां सिद्धिं गतश्च परमां गतिम् । । ९६ नाप्राप्यमस्ति देवेश नासाध्यं मम किंचन । यस्य मे भगवान्देवः प्रसादप्रवणः स्थितः । । ९७ त्वया ततमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । त्वत्त एव समुत्पन्नं लयं च त्वयि यास्यति । । ९८ यदि तुष्टो मम विभो अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि । अचलां देहि मे भक्तिमात्मनश्चरणं नय । । ९९ व्योमकेशवचः श्रुत्वा पूषा देवो दिवाकरः । तथेत्याह हरं वीर ततो हरिमुवाच । । 1.153.१०० नारायण महाबाहो वरं वरय गोधर । परितुष्टोऽस्मि ते देव यमिच्छसि महाबल । । १०१ श्रुत्वा तु भास्करवचः कीलालजनको हरिः । उवाच परया भक्त्या नत्वा च शिरसा रविम् । । १०२ नारायण उवाच जय देव जगन्नाथ जय देव गुरो रवे । प्रसीद मम देवेश भक्तिं यच्छात्मनो रवे । । १०३ येनाहं सर्वदेवानामुत्तमः स्यां जगत्पते । अजेयश्च तथा देव दैत्यदानवरक्षसाम् । । १०४ त्वद्भक्त्या बृंहितबलस्तेजसा महतान्वितः । ततो मया महत्कर्म कर्तव्यं तव शासनात् । । १०५ प्रजानां पालनं देव देवानां च ग्रहाधिप । वर्णानामाश्रमाणां च वर्णधर्मस्य वा विभो । । १०६ दुष्टदैत्यविनाशाय लोकानां पालनाय च । सृष्टोऽहं भवता पूर्वं कल्पादौ च कृतोऽनघ । । १०७ यस्य रुष्टो भवान्स्याद्वै कथञ्चित्पुरुषस्य तु । व्याधिर्दुःखं मनोरोगं दारिद्र्यं सन्ततिक्षयः । । १०८ तस्यैतानि भवन्तीह आधयो विविधास्तथा । तस्मात्त्वं च ततो देव संस्तव्यः सततं बुधैः । । १०९ एवं त्वां गोपते देव भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । अहमर्चितुमिच्छामि तस्मान्मयि कृपां कुरु । । 1.153.११० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सूर्यतेजोवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
हे सब प्राणियों के स्वामी, सब लोकों के स्वामी, आपको बार-बार प्रणाम है। देवताओं के स्वामी और सभी वर्णों के स्वामी को सदा प्रणाम है। आप ही ब्रह्मा हैं, आप ही जगत के स्वामी हैं, आप ही रुद्र हैं, आप ही प्रजापति हैं। आप ही सोम हैं, आप ही आदित्य हैं, आप ही ओंकार हैं। आप ही बृहस्पति हैं, आप ही बुध हैं, आप ही शुक्र हैं, आप ही अग्नि हैं। आप ही यम हैं, आप ही वरुण हैं, हे कश्यप के पुत्र, आपको बार-बार प्रणाम है। आपसे ही यह सारा जगत, चल-अचल, व्याप्त है। आपसे ही देव, असुर और मनुष्य उत्पन्न हुए हैं। ब्रह्मा, मैं और रुद्र, सब आपके ही कारण, कल्प के प्रारंभ में, जगत की रक्षा के लिए प्रकट हुए। वेदस्वरूप आपको, दिनस्वरूप आपको, ज्ञानस्वरूप और यज्ञस्वरूप आपको बार-बार प्रणाम है। हे देवों के स्वामी, भूतों के स्वामी, किरणों से प्रकाशित प्रभु, संसार-सागर में डूबे हम पर कृपा कीजिए, हे गोधन के स्वामी। वेदांत को सदा प्रणाम है, यज्ञ की कला को भी प्रणाम है।
त्रयी-उपाख्यानवर्णनम् सुमन्तुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं भानुर्विष्णोरमिततेजसः । उवाच कुरुशार्दूल आदित्यः कृपयान्वितः । । १ आदित्य उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यदर्थं प्रार्थितः कृष्ण तत्सर्वं ते भविष्यति । । २ देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अजेयस्त्वं महाबाहो भविष्यसि न संशयः । । ३ जगत्पालयितुं सर्वं समर्थश्च भविष्यसि । अचला तव भक्तिश्च भविष्यति ममोपरि । ।४ ब्रह्मापि सततं शक्तो जगत्स्रष्टुं भविष्यति । संहर्तुं शङ्करश्चापि मत्प्रसादाद्भविष्यति । ।५ भवन्तो मत्प्रसादेन ज्ञानिनामुत्तमं पदम् । गमिष्यन्ति न सन्देहो मत्पूजाप्रसादतः । ।६ रवेर्वचनमाकर्ण्य गोश्रुताभरणो विभो । उवाच गोपतिर्गोगो गोपतिं गोवृषध्वजः । ।७ त्वामाराध्य भविष्यामो वयं सर्वे सुरोत्तमाः । कथमाराधयामो हि भवन्तं श्रद्धयान्विताः । । श्रेयसे सततं देव ब्रूहि नस्तत्त्वमात्मनः । ।८ भवतो हि न पश्यामो मूर्तिं परमपूजिताम् । पश्यामः केवलं तेजो ह्यब्धेस्तोयमिवोज्झितम् । । ९ ज्वालामालाकुलं सर्वमनेकाकृति चाद्भुतम् । न चाकारविहीनं तु चेतसो लम्बनं भवेत् । । 1.154.१० आलम्बनादृते देव न चित्तरमणं क्वचित् । चेतसोऽरमणे भक्तिर्न पुंसां जायते क्वचित् । । ११ भक्तिं विना पूजयितुं न शक्यन्ते दिवौकसः । त्वत्पूजने हि प्राप्यन्ते देव धर्मादयो नरैः । । १२ तस्माद्दर्शय तां मूर्तिमात्मनो या परा मता । येन त्वां पूजयित्वा तु वयं सिद्धा भवामहे । । १३ सूर्य उवाच साधु साधु महादेव साधु पृष्टोऽस्मि सुव्रत । शृणु चैकमनाः कृत्स्नं गदतो मम मानद । । १४ चतुर्मूर्तिरहं देव जगद्व्याप्य व्यवस्थितः । श्रेयसे सर्वलोकानामादिमध्यान्तकृत्सदा । । १५ एका मे राजसी मूर्तिर्ब्रह्मेति परिकीर्तिता । सृष्टिं करोति सा नित्यं कल्पादौ जगतां विभो । । १६ द्वितीया सात्त्विकी प्रोक्ता या परा परिकीर्तिता । जगत्सा पालयेन्नित्यं दुष्टदैत्यविनाशिनी । । १७ तृतीया तामसी ज्ञेया ईशेति षरिकीर्तिता । त्रैलोक्यं संहरेत्सा तु कल्पान्ते शूलपाणिनी । । १८ चतुर्थी तु गुणैर्हीना सत्यादिभिरनुत्तमा । सा चाशक्या क्वचिद्द्रष्टुं स्थिता सा चाभवत्सदा । । १९ तया ततमिदं सर्वं यच्चोद्गीथं तु मे गतिः । निष्कला सकला सा तु सुरूपा रूपवर्जिता । । 1.154.२० अन्तर्गता च लोकानां न च कर्मफलं गता । तिष्ठमानाप्यलिप्ता सा पद्मपत्रमिवाम्भसा । । २१ अनष्टा च सदा षड्भिः सप्तातीत्य व्यवस्थिता । चतुस्तना च सा षड्भ्यस्तुरीयाख्या सुपूजिता । । २२ न सा स्प्रष्टुं त्वया शक्या हरिणा ब्रह्मणा न च । मामनाराध्य भूतेश व्योमरूपं कदाचन । । २३ यदेतद्भवतां देव प्रबोधार्थमुपस्थितम् । अहंकारविमूढानां तमसा च त्रिलोचन । । २४ प्रकाशाय च लोकानां ज्वालामालासमाकुलम् । कर्णिकेव स्थितं देव भूपद्मस्याखिलस्य च । । २५ यस्य संदर्शनादेव यूयं सर्वे प्रबोधिताः । प्रकाशमभवद्वापि जगत्सर्वमथार्चिभिः । । २६ तस्मादाराधयस्वैनमस्पृष्टं गमनोपमम् । मन्मूर्तिं येन तां दिव्यां द्रक्ष्यसि त्वं त्रिलोचन । । २७ यत्त्वाद्यमीश्वरं जज्ञे तद्व्योम परिकीर्तितम् । कल्पान्ते ह्यत्र वै व्योम्नि लीयन्ते सर्वदेवताः । । २८ दक्षिणे लीयते ब्रह्मा वामे तस्य जनार्दनः । त्वं सदा कचदेशे तु लीयसे त्रिपुरान्तक । । २९ गायत्री लीयते तस्य हृदये लोकमातरः । लीयन्ते मूर्द्ध्नि वै वेदः सषडङ्गपदक्रमः । । 1.154.३० जठरे लीयते सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । पुनरुत्पद्यते ह्यस्माद्ब्रह्माद्यं सचराचरम् । । ३१ आकाशं व्योम इत्याहुः पृथिवी निक्षुभा मता । भूतश्रेयोहऽमाकाशो निक्षुभा दयिता मम । । ३२ मया निक्षुभया सर्वं जगद्व्याप्तं त्रिलोचन । तस्मादाराधय व्योम त्वं ब्रह्मा केशवस्तथा । । ३३ तन्मे रूपं महद्व्योम पूजयित्वा त्रिलोचन । दिव्यं वर्षसहस्रं हि गिरौ त्वं गन्धमादने । । ततो यास्यसि संसिद्धिं षडङ्गां परमां शुभाम् । । ३४ कलापग्राममाश्रित्य शङ्खचक्रगदाधरः । आराधयतु मां भक्त्या व्योमरूपं जनार्दनः । । ३५ अन्तरिक्षगतं तीर्थं पुष्करं लोकपावनम् । तत्र गत्वा विरिञ्चो मे व्योमरूपं सदार्चतु । । ३६ एवं मां सततं यूयं समाराध्य जगत्पतिम् । समानां च सुदिव्यानां सहस्रत्रयमादरात् । । ३७ ततो द्रक्ष्यथ मे मूर्तिं परमां यां विदुर्बुधाः । कदम्बगोलकाकारां रश्मिमालाकुलां पराम् । । ३८ अथ नारायणो देवः प्रणम्य शिरसा रविम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् । । ३९ विष्णुरुवाच यदि ते परमं रूपं मतं व्योम ह्यनौपमम् । तमाराध्य वयं सर्वे यास्यामः सिद्धिमुत्तमाम् । ।1.154.४ ० कीदृग्व्योम त्वहं ब्रह्मा हरश्च त्रिपुरान्तकः । आराधयामहे देव भक्त्या श्रेयोऽर्थमात्मनः । ।४ १ येन सिद्धिं गमिष्यामस्तमाराध्य दिवाकरम् । तस्मान्नो लक्षणं ब्रूहि व्योम्नः परमपूजित । ।४२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे त्रय्युपाख्याने चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः । १
सुमन्तु बोले— भगवान विष्णु के वचन सुनकर, सूर्यदेव ने दया से भरकर, कुरुवंश के श्रेष्ठ से कहा। सूर्य बोले— हे कृष्ण, हे महाबाहु, मेरी श्रेष्ठ बात सुनो। जो कुछ तुमने माँगा है, वह सब तुम्हें मिलेगा। देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, नाग और राक्षसों में, हे महाबाहु, तुम अजेय रहोगे, इसमें कोई संदेह नहीं। सम्पूर्ण जगत की रक्षा करने में भी तुम समर्थ रहोगे, और तुम्हारी भक्ति मुझ पर अडिग बनी रहेगी। मेरी कृपा से ब्रह्मा सदा सृष्टि कर सकेंगे और शंकर संहार कर सकेंगे। मेरी पूजा के प्रभाव से तुम सब ज्ञानीजनों में श्रेष्ठ पद पाओगे, इसमें कोई संदेह नहीं। सूर्य के वचन सुनकर, गोधन से अलंकृत गोपाल, गोरक्षक, और वृषध्वज शिव बोले— हे प्रभु, आपकी आराधना करके हम सब श्रेष्ठ देवता सिद्धि प्राप्त करेंगे। लेकिन, हे देव, हम श्रद्धा से आपको कैसे पूजें? हमारे कल्याण के लिए, अपने स्वरूप का सत्य बताइए। हम आपकी पूज्य मूर्ति नहीं देख पाते, केवल आपका तेज ही दिखता है, जैसे समुद्र से अलग हुआ जल। वह तेज अग्निशिखाओं से घिरा, अनेक रूपों वाला और अद्भुत है। लेकिन बिना रूप के मन को कोई आधार नहीं मिलता। बिना आधार के मन को कहीं भी आनंद नहीं आता, और मन के आनंद बिना भक्ति उत्पन्न नहीं होती। भक्ति के बिना देवता भी आपकी पूजा नहीं कर सकते। आपकी पूजा से ही मनुष्य धर्म आदि प्राप्त करते हैं। इसलिए, वह श्रेष्ठ स्वरूप दिखाइए, जिसकी पूजा करके हम सिद्धि प्राप्त करें। सूर्य बोले— बहुत अच्छा, हे महादेव, तुमने उत्तम प्रश्न किया है। अब एकाग्र होकर मेरी पूरी बात सुनो। मैं चार रूपों में जगत में स्थित हूँ, सब लोकों के कल्याण के लिए, सदा आदि, मध्य और अंत का कारण हूँ। मेरा एक राजसी रूप ब्रह्मा कहलाता है, जो कल्प के प्रारंभ में सृष्टि करता है। दूसरा सात्त्विक, श्रेष्ठ रूप है, जो सदा संसार की रक्षा करता है और दुष्ट दैत्यों का विनाश करता है। तीसरा तामस रूप ईश्वर कहलाता है, जो कल्पांत में त्रिलोक का संहार करता है, त्रिशूलधारी है। चौथा रूप गुणों से रहित, सत्य आदि से युक्त, श्रेष्ठ और अदृश्य है, जो सदा रहता है। उसी से यह सब व्याप्त है, वही मेरी परम गति है। वह रूप साकार भी है और निराकार भी, सुंदर भी है और रूपरहित भी। वह सबके भीतर है, लेकिन कर्मफल से अछूता है, जैसे जल में कमलपत्र भीगता नहीं। वह कभी नष्ट नहीं होता, सदा छहों से परे, चतुर्थ रूप में स्थित, अत्यंत पूजनीय है। न तुम, न विष्णु, न ब्रह्मा, बिना मेरी पूजा के उसे छू सकते हो, हे भूतों के स्वामी, कभी भी आकाशरूप को नहीं पा सकते। जो तुम्हारे ज्ञान के लिए प्रकट हुआ था, हे त्रिनेत्र, जब तुम अहंकार और अज्ञान से मोहित थे, वह लोकों के प्रकाश के लिए था, अग्निशिखाओं से घिरा, समस्त जगत के कमल की नाल में स्थित था। उसी के दर्शन से तुम सब जाग्रत हुए, और उसकी किरणों से सारा संसार प्रकाशित हो गया। इसलिए, उस निष्कलंक, अनुपम रूप की आराधना करो, जिससे तुम मेरी दिव्य मूर्ति देख सकोगे, हे त्रिनेत्र। जो तुम्हें पहले दिखा था, वह व्योम (आकाश) कहलाता है; कल्पांत में सभी देवता उसी व्योम में लीन हो जाते हैं। उसके दक्षिण में ब्रह्मा, बाएँ जनार्दन, और तुम सदा मूल में लीन होते हो, हे त्रिपुरांतक। गायत्री उसकी हृदय में, लोकमाताएँ, वेद उसके मस्तक में लीन होते हैं। उसके पेट में सारा चर-अचर जगत लीन होता है, और फिर वही सब ब्रह्मा आदि रूप में उत्पन्न होता है। आकाश को व्योम कहते हैं, पृथ्वी को निक्षुभा। हे त्रिनेत्र, व्योम मेरा परम कल्याण है, निक्षुभा मेरी प्रिया है। मेरे द्वारा निक्षुभा के रूप में सारा जगत व्याप्त है, हे त्रिनेत्र। इसलिए, तुम, ब्रह्मा और केशव भी व्योम की आराधना करो। हे त्रिनेत्र, मेरे उस महान व्योम रूप की, गंधमादन पर्वत पर, एक हजार दिव्य वर्षों तक आराधना करो। तब तुम छः अंगों वाली परम सिद्धि प्राप्त करोगे। शंख, चक्र, गदा धारी जनार्दन को चाहिए कि वह कलापग्राम में मेरे व्योम रूप की भक्ति से पूजा करे। ब्रह्मा को चाहिए कि वह लोकपावन पुष्करतीर्थ में मेरे व्योम रूप की सदा आराधना करे। इस प्रकार, सदा मेरी, जगत्पति की, तीन हजार दिव्य आहुतियों से आराधना कर, तुम मेरी वह परम मूर्ति देखोगे, जिसे ज्ञानीजन जानते हैं, जो कदंब के गोल फल जैसी और किरणों की माला से युक्त है। तब नारायण ने सिर झुकाकर सूर्य को प्रणाम किया, हाथ जोड़कर यह वचन कहा— विष्णु बोले— यदि आपका परम रूप व्योम है, हे अनुपम प्रभु, तो उसकी आराधना कर हम सब श्रेष्ठ सिद्धि प्राप्त करेंगे। वह व्योम कैसा है, हे प्रभु? मैं, ब्रह्मा और हर, हे त्रिपुरांतक, उसे भक्ति से कैसे पूजें, जिससे हम सिद्धि प्राप्त करें? इसलिए, हे परम पूज्य, व्योम का स्वरूप हमें बताइए।
सूर्यदेव बोले— बहुत अच्छा, हे देवताओं में श्रेष्ठ, बहुत अच्छा प्रश्न किया है, हे पर्वतराज। हे कृष्ण, एकाग्र होकर मेरी पूरी बात सुनो। मेरे उस अनुपम रूप की भक्ति से आराधना करो— वह चतुर्भुज, परम, अद्भुत और गेरुए रंग से चमकता हुआ व्योम है। मुझे आराधना कर, चक्रचिह्न वाले रूप की, और शंकर को चाहिए कि वह गोलाकार रूप की भक्ति से पूजा करे।