मण्डलविधिवर्णनम् नारद उवाच प्रतिपच्य द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा । दशमी त्रयोदशी चैव पौर्णमासी च कीर्तिता । । १ सोमो बृहस्पतिश्चैव शुक्रश्चैव बुधस्तथा । एते सौम्या ग्रहाः प्रोक्ताः प्रतिष्ठायज्ञकर्मणि । । २ त्रिषूत्तरासु रेवत्यामश्विन्यां ब्राह्मभे तथा । पुनर्वस्वोस्तथा हस्ते वासवे१ श्रवणेऽथवा । । भरण्यां चैव नक्षत्रे भानोः१ स्थापनमुत्तमम् । । ३ शोधयित्वा तु वै भूमिं तुषकेशविवर्जिताम् । वालुकाङ्गारपाषाणास्थिविहीनां विशोध्य तु । । ४ चतुर्हस्तसमायुक्ता वेदी विस्तरतो रवेः
नारद बोले— प्रतिपदा, द्वितीया, चतुर्थी, पंचमी, दशमी, त्रयोदशी और पूर्णिमा—ये तिथियाँ प्रतिष्ठा यज्ञ के लिए उत्तम मानी गई हैं। सोम, बृहस्पति, शुक्र और बुध—ये सौम्य ग्रह माने गए हैं, प्रतिष्ठा यज्ञ में इनका विशेष महत्व है। उत्तराषाढ़ा, रेवती, अश्विनी, ब्राह्मी, पुनर्वसु, हस्त, वासवी, श्रवण, भरणी—इन नक्षत्रों में सूर्य की प्रतिष्ठा श्रेष्ठ मानी गई है। भूमि को अच्छी तरह शुद्ध करके, उसमें से घास, केश, कंकड़, हड्डी आदि निकालकर, रेत, कोयला, पत्थर और अस्थिरहित भूमि तैयार करनी चाहिए।
प्रतिष्ठास्नानविधिवर्णनम् नारद उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि स्नानकर्मविधिं तव । स्नापकस्तु महाप्राज्ञो ब्राह्मणो वेदपारगः । । १ अभिज्ञः सौरशास्त्राणामरुणो यदुसत्तम
नारद बोले — अब मैं तुम्हें प्रतिष्ठा-स्नान की विधि बताता हूँ। स्नान कराने वाला विद्वान, वेदों का ज्ञाता, और सूर्य-शास्त्रों में निपुण ब्राह्मण होना चाहिए, हे यदुवंशश्रेष्ठ।
सौरधर्मनिरूपणम् आदित्य उवाच साधुसाधु सुरश्रेष्ठ साधु पृष्टोऽस्मि भूधर । शृणुष्वैकमनाः कृष्ण गदतो निखिलं मम । । १ आराधय त्वयं देवो मम रूपमनौपमम् । चतुष्कोणं परं व्योम अद्भुतं गैरिकोज्ज्वलम् । । २ त्वामाराध्य च चक्रांकं शंकरो वृत्तमादरात्
मध्याह्ने त्वं सदा देव भक्त्या मामर्चयस्व वै
हे देव, तुम सदा मध्याह्न के समय भक्ति से मेरी पूजा करो।
५ मण्डपस्तु प्रमाणेन दशहस्तः समंततः । मण्डलं वृक्षशाखाभिः कारयेद्विधिपूर्वकम् । । ६ नदीसङ्गमतीरोत्थां मृत्तिकां च समानयेत् । उपलिप्य ततो भूमिं कारयेत्कुण्डमुत्तमम् । । ७ चतुरस्रं श्रिया युक्तं पूर्वं कुण्डं तु कारयेत् । दक्षिणे चार्धचन्द्रं स्याद्वारुण्यां दिशि वर्तुलम् । । ८ पद्माकारं तु वै कुर्यादुत्तरे४ च विचक्षणः । तोरणानि ततः कुर्यात्पञ्चहस्तानि सुव्रत । । ९ न्यग्रोधोदुम्बरौ चैव बिल्वपालाशमेव च । अश्वत्थश्च शमी चैव चन्दनश्चेति कीर्तिताः । । 1.134.१० शुक्लवस्त्रसमायुक्तश्चित्रपट्टसमन्वितः । जपमालान्वितः कुर्यात्तोरणानि विचक्षणः । । ११ अग्निमीळेति मन्त्रेण यजेद्वै पूर्वतोरणम् । इषेत्वोर्जेति मन्त्रेण यजेद्दक्षिणतोरणम् । । १२ अग्न आयाहीति मन्त्रेण पश्चिमं तु समर्चयेत् । शं नो देवीति मन्त्रेण यजेदुत्तरतोरणम् । । १३ कलशांस्तु समादाय हेमगर्भसमन्वितान् । श्वेतचन्दनपङ्केन कण्ठस्वस्तिकभूषणान् । । १४ यवशालिशरावान्नवस्त्रालङ्कारविग्रहान् । आजिघ्रेति च मन्त्रेण कलशांस्तु निवेशयेत् । । १५ दुकूलश्चित्रपट्टैश्च वेष्टयेत्स्तम्भमालिकाम् । ध्वजादर्शपताकाभिश्चामरैस्तु वितानकैः । । १६ शङ्खघण्टानिनादैश्च गेयमङ्गलवाचनैः । तूर्यभेरीनिनादैश्च वेदध्वनिसमन्वितैः । । १७ पुण्यैश्च जयशब्दैश्च कारयेत महोत्सवम् । पताकाभिर्विचित्राभिः पूजामाल्योपशोभितम् । । १८ विचित्रस्रग्वितानाढ्यं प्रकीर्णकुसुमाङ्कुरम् । तन्मध्ये तु कुशास्तीर्णे देवार्चां स्थापयेद् बुधः । । १९ पताकां पीतवर्णां तु पूर्वे शक्राय दापयेत् । आग्नेय्यां रक्तवर्णाभां१ २यमाशायां यमोपमान् । । 1.134.२० नीलाञ्जनसमप्रख्यां नैर्ऋत्यां च प्रदापयेत् । वारुण्यां सितवर्णां च कृष्णां वायव्यगोचरे । । २१ हरितां यक्षराजाय ऐशान्यां सर्ववर्णिकाम् । श्वेतरक्तकचूर्णेन पद्ममालेखयेत्ततः । । २२ वैद्या वेदीति मन्त्रेण वेद्या आलभनं भवेत् । पूर्वाग्रानुत्तराग्रांश्च कुशानास्तीर्य यत्नतः । । २३ योगेयोगेति मन्त्रेण कुशश्चास्तरणं भवेत् । शय्या तत्रैव कर्तव्या दिव्यास्तरणसंयुता । । २४ गडुके द्वे विचित्रे तु तन्मध्ये स्थापयेद्बुधः । विचित्रदीपमालाभिर्भक्ष्यभोज्यान्नपानकैः । । २५ पूपकान्सुविचित्रान्वै मोदकांश्च प्रदापयेत् । पायसं कृशरं चैव दध्योदनसमन्वितम् । । २६ दधि चन्द्रसमप्रख्यं शुभच्छत्रं च विन्यसेत् । । २७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठायां मंडलविधिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
मंडप की लंबाई-चौड़ाई दस हाथ होनी चाहिए। मंडल को वृक्ष की शाखाओं से विधिपूर्वक बनाना चाहिए। नदी संगम या तट की मिट्टी लाकर भूमि को अच्छी तरह लीपना चाहिए, फिर उत्तम वेदी बनानी चाहिए। वेदी को चौकोर, दक्षिण में अर्धचंद्राकार, पश्चिम में गोल और उत्तर में कमल के आकार की बनानी चाहिए। फिर, हे धर्मनिष्ठ, पाँच हाथ लंबे तोरण बनवाओ। वट, गूलर, बेल, पलाश, पीपल, शमी और चंदन—ये वृक्ष बताए गए हैं। तोरणों को सफेद वस्त्र, रंगीन पट्टों और जपमालाओं से सजाना चाहिए। पूर्वी तोरण की पूजा 'अग्निमीळे' मंत्र से, दक्षिणी की 'इषे त्वोर्जे' मंत्र से, पश्चिमी की 'अग्ने आयाहि' मंत्र से और उत्तरी की 'शं नो देवी' मंत्र से करनी चाहिए। फिर, सोने से भरे कलश, जिन पर सफेद चंदन और स्वस्तिक का चिन्ह हो, जिनमें जौ, चावल, अन्न, वस्त्र और आभूषण भरे हों, उन्हें 'आजिघ्रेत' मंत्र से स्थापित करना चाहिए। खंभों और मालाओं को सुंदर वस्त्रों और रंगीन पट्टों से लपेटना चाहिए, ध्वज, दर्पण, पताका, चंवर और छत्र से मंडप को सजाना चाहिए। शंख, घंटा, गीत, मंगल वाचन, तुरही, भेरी, वेदध्वनि और जयघोष के साथ महोत्सव मनाना चाहिए। रंग-बिरंगी पताकाओं, पूजा, पुष्पमालाओं, सुंदर छत्रों, फूलों और अंकुरों से मंडप को सजाना चाहिए। बीच में कुश बिछाकर देव प्रतिमा की स्थापना करनी चाहिए। पूर्व दिशा में पीली पताका इंद्र को, आग्नेय में लाल यम को, नैऋत्य में नीली, पश्चिम में सफेद, वायव्य में काली, उत्तर में हरी पताका यक्षराज को, ईशान में रंग-बिरंगी पताका देनी चाहिए। सफेद और लाल अबीर से कमल की माला बनानी चाहिए। 'वैद्य वेदि' मंत्र से वेदी का पूजन करें। कुश को पूर्व या उत्तर की ओर सिर करके बिछाएँ। 'योगे योगे' मंत्र से कुश की आसनी बनाएं। वहाँ दिव्य वस्त्रों से युक्त शय्या बनानी चाहिए। बीच में दो सुंदर पीढ़े रखें, उन पर दीपमालाएँ, भक्ष्य, भोज्य, अन्न, पेय आदि सजाएँ। विविध प्रकार के पूप, मोदक, पायस, खीर, दही-भात अर्पित करें। चंद्रमा के समान उज्ज्वल दही और शुभ छत्र भी रखें।
भोजको भोजकैश्चान्यैर्ब्राह्मणैश्च तथा वृतः । । २ दिशाभागे मण्डलस्य ईशाने वै यथाक्रमम् । हस्तमात्रप्रमाणं तु भद्रपीठं तु विन्यसेत् । । ३ हस्तिना शकटेनापि भक्त्या ब्रह्मरथेन च । मंगलैर्ब्रह्मघोषैश्च देवं प्रासादमानयेत् । । ४ भद्रपीठं समादाय भद्रं कर्णेति मन्त्रतः । सूत्रधारस्तथा प्रोक्तः शुक्लाम्बरधरः शुचिः । । ५ स्नापयेत्कलशं गृह्य देवदेवं विभावसुम् । सामुद्रं तोयमाहृत्य जाह्नवं यामुनं तथा । । ६ सारस्वतं जलं पुण्यं चान्द्रभागं ससैन्धवम् । पुष्करस्य जलं श्रेष्ठं गिरिप्रस्रवणोदकम् । । ७ अन्यद्वापि शुचि तोयं नदीनदतडागजम् । यथाशक्त्या उपाहृत्य कलशैः काञ्चनादिभिः । । ८ भोजकाश्चाष्टभिः सूर्यं कलशैः स्नापयन्ति वै । ततस्तु मणिरत्नानि सर्वबीजौषधीस्तथा । । ९ सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च । चन्दनानि च मुख्यानि गन्धाश्च विविधास्तथा । । 1.135.१० ब्राह्मी सुवर्चला मुस्ता विष्णुक्रान्ता शतावरी । दूर्वा च शिबिपुष्पी च प्रियङ्गू रजनी वचा । । ११ सम्भृत्यैतांस्तु सम्भारान्स्नानकर्मविभागवित् । बलाश्वत्थशिरीषाणां पल्लवैः कुशसंयुतैः । । १२ कलशोपरि विन्यस्य दद्यादर्घ्यं रवेः सदा । काञ्चनै राजतैस्ताम्रैर्मृण्मयैः कलशैस्तथा । । १३ साक्षतैः सहिरण्यैश्च सर्वौषधिसमन्वितैः । गायत्र्या परिपूतैस्तु षोडशैः स्नापयेद्रविम् । । १४ कुशोत्तरां१ ततः कृत्वा वेदिं पक्वेष्टकामयीम् । तस्यां वेद्यां समारोप्य परिधाप्य च वाससी । १५ प्रतिमामभिषिञ्चेच्च सोपवासः प्रयत्नतः । मूर्ध्नि सर्वौषधीः कृत्वा तथैवामलकानि च । । १६ मन्त्रेण मृत्तिकां चापि मन्त्रतश्च जलं तथा । त्वं देवी वन्दिता देवैः सकलैर्दैत्यदानवैः । । १७ तेन संस्थापिता मूर्ध्नि मया देवस्य शुद्धये । आदिस्त्वं सर्वभूतानां देवतानां च सर्वथा । । १८ रसानां पतये तुभ्यमाह्वानं च कृतं मया । इत्थं पौराणिकैर्मंत्रैवैदिकैश्च विशेषतः । । १९ कार्यं हि वारुणं स्नानं देवस्य यदुनंदन । इत्थमुच्चारयेद्वाचं कुर्यात्स्नानं विचक्षणः । । 1.135.२० देवास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुशिवादयः । व्योमगङ्गा च पूर्णेन द्वितीयकलशेन तु । । २१ सारस्वतस्य पूर्णेन कलशेन सुरोत्तम । शक्रादयोभिषिंचन्तु लोकपालाः सुरोत्तमाः । । २२ सागरोदकपूर्णेन चतुर्थकलशेन तु । वारिणा परिपूर्णेन पद्मपत्रसुगन्धिना । । २३ पञ्चमेनाभिषिञ्चन्तु नागाश्च कलशेन तु । हिमवद्धेमकूटाद्याश्चाभिषिञ्चन्तु वारिणा । । २४ नैर्ऋतोदकपूर्णेन षष्ठेन कलशेन तु । सर्वतीर्थाम्बुपूर्णेन पद्मरेणुसुवासिना । । २५ सप्तमेनाभिषिञ्चन्तु ऋषयः सप्त ये वराः । वसवश्चाभिषिञ्चन्तु कलशेनाष्टमेन वै । । २६ अष्टमङ्गलयुक्तेन देवदेव नमोऽस्तु ते । ततो वै कलशैर्दिव्यैः स्नानकर्म समारभेत् । । २७ समुद्रं गच्छ यः प्रोक्तो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । हिरण्यगर्भेति च यो मन्त्रस्तं समुदीरयेत् । । २८ समुद्रज्येष्ठेति मन्त्रेण क्षालयेन्मृत्तिकान्वितम् । सिनीवालीति मन्त्रेण दद्याद्वल्मीकमृत्तिकाम् । । २९ शम्युदुम्बरमश्वत्थं न्यग्रोधं च पलाशकम् । यज्ञं यज्ञेति मन्त्रेण दद्यात्पञ्चकषायिकम् । । 1.135.३० पञ्चगव्यं पवित्रं च आहरेत्ताम्रभाजने । गायत्र्या चैव गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । । ३१ आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । तेजोऽसीति घृतं तद्वद्देवस्य त्वा कुशोदकम् । । ३२ एवमादिविधियुतं पञ्चगव्यं प्रकीर्तितम् । या१ ओषधीति मंत्रेण स्नानमोषधिभिः क्रमात् । । ३३ द्रुपदाभिः पुनस्तस्य कुर्याच्चोद्वर्तनं बुधः । शिरः स्नानं ततो दद्यान्मानस्तोकाभिमन्त्रितम् । । ३४ विष्णोरराटमन्त्रेण दद्याद्गन्धोदकं शुभम् । ततो नद्युद्भवेनैव क्षालयेच्छुद्धवारिणा । । ३५ जातवेदसमुच्चार्य वस्त्रपूतेन वारिणा । तत आवाहयेद्देवं रक्तमाल्याम्बरं शुभम् । । ३६ एह्येहि भगवन्भानो लोकानुग्रहकारक । यज्ञभागं गृहाणार्घ्यमर्कदेव नमोऽस्तु ते । । ३७ हिरण्येन तु पात्रेण देवायार्घ्यं प्रदापयेत् । इदं विष्णुर्विचक्रमे मन्त्रेणार्घ्यं समर्पयेत् । । ३८ पार्थिवैः प्रथमं कलशैः स्नापयेद्भास्करं बुधः । ततस्त्वौदुम्बरैर्वीर राजतैस्तदनन्तरम् । । ३९ ततस्तु काञ्चनैर्देवं स्नापयेद्यदुनन्दन । सर्वतीर्थजलैर्युक्तं सर्वौषधिसमन्वितम् । । 1.135.४० शङ्खमादाय देवस्य ततो मूर्धनि शङ्कर । दत्त्वा पुष्पाणि देवस्य मूर्ध्नि यत्नाद्विचक्षणः । ।४ १ तोयमुत्क्षिप्य यत्नेन ततः स्नपनमाचरेत् । प्रथमं स्नापयेद्देवं वारिणा यदुनन्दन । । ४२ ततस्तु पयसा राजन्पायसेन ततस्तु वै । घृतेन मधुना वापि तथा इक्षुरसेन च । । ४३ अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य गोमेधस्य च सुव्रत । ज्योतिष्टोमस्य राजेन्द्र वाजपेयस्य वै विभो । । ४४ राजसूयाश्वमेधाभ्यां घृताद्यैर्लभते फलम् । यस्तु कारयते स्नानं यस्तु भक्त्या प्रपश्यति
स्नान कराने वाला ब्राह्मण अन्य ब्राह्मणों और भोजकों के साथ घिरा रहे। मंडल के ईशान कोण में, एक हाथ जितनी जगह में, भद्रपीठ स्थापित करे। हाथी, बैलगाड़ी या ब्रह्मरथ से, श्रद्धा सहित, मंगल गीतों और वेदघोष के साथ देवता को मंदिर में लाएँ। भद्रपीठ को 'भद्रं कर्णे' मंत्र से स्थापित करें। सुतार, श्वेत वस्त्रधारी और शुद्ध हो, वह कलश लेकर देवदेव सूर्य का स्नान कराए। समुद्र, गंगा, यमुना, सरस्वती, चंद्रभागा, सिंधु, पुष्कर और पर्वतों के झरनों का पवित्र जल लाएँ। अन्य किसी भी नदी, तालाब या कुएँ का शुद्ध जल भी, सामर्थ्यानुसार, सोने-चाँदी आदि के कलशों में भरकर लाएँ। आठ भोजक सूर्य को कलशों से स्नान कराते हैं। फिर रत्न, सभी बीज, औषधियाँ, सुगंधित पुष्प, स्थलज और जलज फूल, उत्तम चंदन और विविध गंध आदि सामग्री एकत्र करें। ब्राह्मी, सुवर्चला, मुस्ता, विष्णुक्रांता, शतावरी, दूर्वा, शिबिपुष्पी, प्रियंगु, रजनी, वचा आदि औषधियाँ भी लें। इन सभी सामग्री को स्नान विधि जानने वाला एकत्र करे। बल, अश्वत्थ, शिरीष के पत्ते और कुश मिलाकर, कलश के ऊपर रखें और सूर्य को अर्घ्य दें। सोने, चाँदी, ताँबे, मिट्टी के कलशों में अक्षत, सोना और सभी औषधियाँ भरें। गायत्री मंत्र से पवित्र किए गए सोलह कलशों से सूर्य का स्नान कराएँ। फिर पकी ईंटों से वेदी बनाकर, उस पर श्वेत वस्त्र बिछाकर, मूर्ति को स्थापित करें। उपवास और सावधानी के साथ, मूर्ति का अभिषेक करें। सिर पर सभी औषधियाँ और आँवला रखें। मंत्र से मिट्टी और जल भी चढ़ाएँ। 'हे देवी, तुम्हें देवताओं, दैत्यों और दानवों ने वंदित किया है', इस मंत्र से, देवता की शुद्धि के लिए, सिर पर मिट्टी रखें। 'तुम समस्त प्राणियों और देवताओं की आदि हो', 'रसों की स्वामिनी, तुम्हें मैं आमंत्रित करता हूँ' — ऐसे पुराण और वेद मंत्रों से, विशेष रूप से, सूर्य का वारुण स्नान करना चाहिए। इस प्रकार, विद्वान व्यक्ति इन वचनों का उच्चारण कर स्नान करे। 'देवता, ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि तुम्हारा अभिषेक करें।' दूसरे कलश से आकाशगंगा का पूर्ण जल चढ़ाएँ। तीसरे कलश से सरस्वती का जल, इंद्र आदि लोकपालों से अभिषेक कराएँ। चौथे कलश में समुद्र का जल, सुगंधित कमलपत्रयुक्त जल से अभिषेक करें। पाँचवें कलश से नागों द्वारा, हिमालय और स्वर्णकूट आदि पर्वतों के जल से अभिषेक करें। छठे कलश में नैऋत्य दिशा का जल, सप्तवें में सभी तीर्थों का जल, कमल-रजयुक्त जल से सप्तर्षियों द्वारा अभिषेक करें। आठवें कलश से वसुओं द्वारा अभिषेक करें। आठ मंगलों सहित, 'हे देवदेव, तुम्हें नमस्कार', इस प्रकार दिव्य कलशों से स्नान आरंभ करें। समुद्र के लिए 'हिरण्यगर्भ' मंत्र बोलें। 'समुद्रज्येष्ठ' मंत्र से मिट्टी सहित स्नान कराएँ। 'सिनीवाली' मंत्र से वल्मीकि की मिट्टी चढ़ाएँ। शमी, उदुम्बर, अश्वत्थ, वट, पलाश की पंचकषायिका 'यज्ञं यज्ञ' मंत्र से चढ़ाएँ। ताँबे के पात्र में पंचगव्य और पवित्र जल रखें। गायत्री मंत्र से गोमूत्र, 'गंधद्वार' मंत्र से गोमय, 'आप्यायस्व' मंत्र से दूध, 'दधिक्राव्ण' मंत्र से दही, 'तेजोऽसि' मंत्र से घी, और कुशोदक देवता को चढ़ाएँ। इस विधि से पंचगव्य तैयार होता है। 'या औषधि' मंत्र से औषधियों से स्नान करें। द्रुपदाओं से उबटन करें। फिर सिर पर स्नान कराएँ, 'मानस्तोक' मंत्र से अभिमंत्रित जल चढ़ाएँ। 'विष्णोरराट' मंत्र से सुगंधित जल चढ़ाएँ। फिर नदियों के जल से शुद्ध स्नान कराएँ। 'जातवेद' मंत्र से वस्त्र से छाने हुए जल से स्नान कराएँ। फिर देवता को रत्नमाल्य और वस्त्र पहनाकर बुलाएँ। 'आइए, हे भगवान भानु, लोकों का कल्याण करने वाले, यज्ञभाग ग्रहण कीजिए, सूर्यदेव, आपको नमस्कार' — इस प्रकार अर्घ्य अर्पित करें। सोने के पात्र में देवता को अर्घ्य दें। 'इदं विष्णुर्विचक्रमे' मंत्र से अर्घ्य समर्पित करें। पहले पार्थिव (मिट्टी के) कलशों से सूर्य का स्नान कराएँ, फिर उदुम्बर के, फिर चाँदी के, फिर सोने के कलशों से स्नान कराएँ, जिसमें सभी तीर्थों का जल और औषधियाँ हों। शंख लेकर, शंकर, देवता के सिर पर रखें, फिर पुष्प चढ़ाएँ। जल उठाकर, सावधानी से स्नान कराएँ। पहले जल से, फिर दूध, फिर पायस, फिर घी, शहद, गन्ने के रस से स्नान कराएँ। अग्निष्टोम, गोमेध, ज्योतिष्टोम, वाजपेय, राजसूय, अश्वमेध यज्ञों के समान फल घी आदि से स्नान कराने या श्रद्धा से देखने वाले को प्राप्त होता है।
कोपनो दुष्टशीलश्च युवा वा वृद्ध एव च । । ६३ श्वित्री कुष्ठी च रोगी च काणो दुर्मतिरेव च । संकीर्णो जातिहीनश्च तथा न वृषलीपतिः । । ६४ कुब्जश्चाधस्तथा व्यंगः खल्वाटो विकलेन्द्रियः । अविनीतो दुरात्मा च विकलः पङ्गुरेव च । । ६५ तिथिनक्षत्रयोगानां वाराणां च तथा विभो । सूचको जीविकार्थं३ हि यश्च मूल्येन पाठयेत् । । ६६ ईदृशान्स्नापकान्सर्वान्वर्जयेत प्रयत्नतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्याः स्नापका बुधैः । । ६७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सांबोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठास्नानविधिवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
जो क्रोधी, दुष्ट आचरण वाला, चाहे युवा हो या वृद्ध; श्वेत कुष्ठ, कुष्ठ रोगी, अन्य रोगों से ग्रस्त, लंगड़ा, दुष्ट बुद्धि वाला; मिश्रित जाति या जातिहीन, वृषली का पति; कुबड़ा, नीचे झुका हुआ, विकलांग, गंजा, इंद्रियों से अपूर्ण; अनुशासनहीन, दुष्ट, विकल, अपंग; जो तिथि, नक्षत्र, योग, वार आदि आजीविका के लिए बताता है या पैसे लेकर पाठ करता है — ऐसे सभी स्नान कराने वालों को सावधानी से त्यागना चाहिए। इसलिए, बुद्धिमानों को स्नान कराने वालों की पूरी तरह जाँच करनी चाहिए। इसी प्रकार श्रीभविष्य महापुराण के ब्राह्म पर्व, सप्तमी कल्प, सांबोपाख्यान में 'सूर्य प्रतिष्ठा स्नान विधि' नामक एक सौ पैंतीसवाँ अध्याय समाप्त होता है।
सूर्यप्रतिष्ठावर्णनम् नारद उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि अधिवासनमुत्तमम् । सहस्रशीर्षा पुरुषो मण्डपं यत्नतो विशेत् । । १ ततोऽन्ये च शुचौ देशे असंस्पृष्टोपलेपने । मण्डलं पञ्चवर्णैस्तु आलिखेच्चतुरस्रकम् । । २ पताकातोरणच्छत्रध्वजमाल्याद्यलंकृतम् । विचित्रसुवितानाढ्यं प्रकीर्णकुसुमोत्करैः । । ३ तस्य मध्ये कुशास्तीर्णे मूर्तिः स्थाप्या विवस्वतः । तत्रास्यावाहनं कृत्वा दद्यादर्घ्यं विवस्वते । । ४ सुवर्णमधुपर्कादि कृत्वा१ तत्र विधानतः । देवस्य दर्शयेद्गां च सवत्सां रोहिणीं शुभाम् । । ५ नमो गोपतये तुभ्यं सहस्रांशो प्रसीद मे । एवमर्घ्येण सम्मन्त्र्य परिधाय च वाससी । । ६ यज्ञोपवीतमातिथ्यं तथाभ्यङ्गं तथैव च । वत्सरे वत्सरे तस्य नवमव्यङ्गमाहरेत् । । ७ श्रावणे मासि राजेन्द्र पवित्रं तस्य तद्धि वै । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु वर्षेवर्षे प्रयोजयेत् । । ८ अव्यङ्गं यदुशार्दूल श्रावणे मासि भास्करम् । सर्वगन्धैः समालभ्य चन्दनागुरुकुङ्कुमैः । । ९ अलङ्कारैरलङ्कृत्य कुसुमैश्च सुगन्धिभिः । मालाभिश्च विचित्राभिराबद्धाभिरनेकशः । । 1.136.१० ततो धूपं निवेद्याशु प्रतिमाग्रे प्रयत्नतः । सहस्रशीर्षा पुरुषो मण्डपं च प्रवेशयेत् । । ११ नमः शम्भवेति मन्त्रेण शय्यायां विनिवेशयेत् । विश्वतश्चक्षुरित्येव कुर्यात्कमलनिष्कलम् । । १२ पुनरेव च वक्ष्यामि सङ्कलीकरणं शुभम् । स्नापने तु यथाकार्यः स्वदेहे न्यास उत्तमः । । १३ प्रतिमायां तथा कार्यो यथा चालम्भनं बुधः । ॐ हुं खषोल्काय नमो मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः । । १४ आदित्योऽयं स्वयं देवो ह्यक्षरेणोपबृंहितः । ॐकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि हुंकारं नासिकोपरि । । १५ खकारं च ललाटे तु षकारं वदने न्यसेत् । लकारं चैव कंठे तु ककारं हृदये न्यसेत् । । १६ यकारं तु भुजे वामे नकारं दक्षिणे भुजे । मकारं वामकुक्षौ च विसर्गं दक्षिणे न्यसेत् ।। १७ ॐकारं तु सदा ध्यायेज्ज्वालामालासमाकुलम् । हुङ्कारं शुद्धवर्णाभं प्रसुवन्तमलं शुभम् ।। १८ खकारं चिन्तयेत्प्राज्ञो भिन्नाञ्जनसमप्रभम् । तरुणादित्यवर्णाभं खकारं चिन्तयेद्बुधः ।। १९ षोकारं तु महाबाहो हेमवर्णं विचिन्तयेत् । शुक्लपद्मनिभाकारमकारं चिंतयेद्बुधः ।।1.136.२० जातीकुसुमसंकाशं ह्रींकारं सर्ववर्णकम् । क्षीरवर्णं सकारं तु चिन्तयेत्सततं बुधः ।।२ १ नकारं हिमकुन्दाभं मकारममृताक्षरम् । ह्रींकारं विद्युत्संकाशं ह्रींकारं सर्ववर्णकम् ।।२२१ क्षीरवर्णं सकारं तु चिन्तयेत्सततं बुधः । नकारं स्वर्णवर्णाभं मकारं कनकप्रभम् ।।२३ ततो देवं महात्मानं सहस्रकिरणं रविम् । प्रसादाभिमुखं देवं शयनीये निवेशयेत् ।।२४ अग्निकार्यं ततः कुर्युरग्निकुण्डेषु वै द्विजाः । ततोऽरण्यां समुत्थाप्य अग्निं लौकिकमेव वा ।।२५ प्रज्वाल्याग्निं विधानेन कुर्याद्धोमं विचक्षणः । बह्वृचः पूर्वकाण्डेषु याम्यां मध्यन्दिनस्तथा ।।२६ पश्चिमे चैव च्छन्दोग उत्तरेऽथर्वणो मतः । मध्ये च भोजकः कुर्याद्धोमं यज्ञे यदुत्तम ।।२७ शमीपालाशोदुम्बराणि ह्यपामार्गस्तथैव च । द्वादश तु सहस्राणि अष्टौ चत्वारि एव च ।।२८ द्वे त्रीणि च सहस्राणि अथ वा एकमेव हि । अग्निर्मूर्धेति मन्त्रेण कुण्डस्यालम्भनं भवेत् ।।२९ उल्लिख्याभ्युक्ष्य तेनैव अग्निं दूतमिति स्मृताः । सम्बुध्यस्वाग्ने मन्त्रेण गर्भाधानं तु कारयेत् ।।1.136.३ ० सीमन्तेति पुनस्तत्र महामन्त्रेण होमयेत् । जातकर्म तथा प्रोक्तं प्राणायामं विदुर्बुधाः । । ३१ नमः स्वाहेति मन्त्रेण नामकरणमेव च । अन्नप्राशनमन्त्रेण अन्नप्राशनमादिशेत् । । ३२ ज्येष्ठमग्रेति मन्त्रेण तेन चूडोपकर्मणि । व्रतबन्धस्य मन्त्रेण व्रतबन्धं समादिशेत् । । ३३ समावर्तनमित्येव आकृष्णेति च होमयेत् । पत्नीसंयोजनं चैव स्वयमेव प्रकल्पयेत् । । ३४ अग्निहोत्रादिकं कर्म यज्ञकर्माणि यानि च । महाव्याहृतिमन्त्रेण होतव्यानि समन्ततः । । ३५ मातॄणां यज्ञभूतानां बलिकर्म प्रदापयेत् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थं कारयेदधिवासनम् । । ३६ त्रिरात्रं पञ्चरात्रं च अहोरात्रमथापि वा । ततः त्वलङ्कृतां स्नातां मणिरत्नैर्विभूषिताम् । । ३७ कृतरक्षां प्रयत्नेन प्रतिमामधिवासयेत् । देवागारादथैशाने दिग्भागे दिव्यमन्दिरम् । । ३८ कृत्वा कुशपरिस्तीर्णे वरास्तरणसंवृते । पूर्वशीर्षां तथा शय्यां शुक्लां शुक्लाम्बरोत्तराम् । । ३९ तस्यामावेशयेत्सम्यङ्महाश्वेतमुपाहरेत् । निक्षुभा दक्षिणे पार्श्वे वामे राज्ञी च कीर्तिता । । 1.136.४० दण्डपिङ्गलकौ चास्य स्थितौ पादप्रवेशितौ । तस्यां संवेशितायां तु शर्वर्यां प्रतिमां रवेः । । ४१ वसेत्तां रजनीं तत्र स्तूयमानश्चतुदिशम् । ब्राह्मणैर्बन्दिभिश्चापि गीतज्ञैश्चारणैस्तथा । । ४२ कुर्याज्जागरणं तत्र सूर्यभक्तिसमन्वितैः । प्रभातायां तु शर्वर्यां बोधयेदृग्विधानतः । । ४३ हविष्यं भोक्तुकामांस्तु ब्राह्मणान्भोजकांस्तथा । दक्षिणाभिश्च सम्पूज्य तैः कृतस्वस्तिवाचनः । ।४४ ततो गर्भगृहस्थाय मध्ये कृत्वा तु पिण्डिकाम् । विधिवत्तत्र सौवर्णं न्यसेत्सप्तहयं रथम् । ।४५ सर्वबीजौषधैश्चैव तत्र धृत्वा विधानवित् । दत्त्वार्घ्यं स्थापयेत्तत्र यजमानः सहायवान् । । ४६ शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्जलधारासहाक्षतैः । कृत्या पुण्याहशब्दं तु आलयस्य प्रदक्षिणाम् । ।४७ शुभलग्ने दिने ऋक्षे पूर्वाह्णे भानवे क्षणे । मुहूर्ते च शुभे भानोः प्रतिमां स्थापयेद्बुधः । ।४८ नाधोमुखीं नोर्ध्वमुखीं न पार्श्वावनतां तथा । समामभिमुखीं चेमां प्रतिमां तु निवेशयेत् । ।४९ पत्न्यौ चास्य ततः सम्यक्पार्श्वयोर्विनिवेशयेत् । निक्षुभा दक्षिणे पार्श्वे रवे राज्ञी तु वामतः । । 1.136.५० ततस्तदुपहारार्थं सम्भारं प्राक्तमाहृतैः । मोदकायूषिकापूपशष्कुलीभूतशीर्षकैः । । ५१ कृशरैः पायसोन्मिश्रैः सर्वदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । इन्द्राय देवपतये बलिने वज्रपाणये । ।५ २ शतयज्ञाधिपतये तस्मै इन्द्राय ते नमः । त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण इन्द्रस्यावाहनं भवेत् । । ५३ अग्नये रक्तनेत्राय ज्वालामालार्चिताय वै । शक्तिहस्ताय तीव्राय तथा चैवाजवाहिने । । आग्रेय्यामग्रिमन्त्रेण वह्नेरावाहनं स्मृतम् । । ५४ दण्डहस्ताय कृष्णाय महिषोत्तमवाहिने । सूर्यपुत्राय देवाय धर्मराजाय वै नमः । । ५५ यमाय त्विति मन्त्रेण मुद्रास्तस्यैव कीर्तिताः । नैर्ऋते खड्गहस्ताय नीललोहितकाय च । । ५६ सर्वबाह्याधिपतये विरूपाख्याय वै नमः । आयं गौरिति मन्त्रेण नैर्ऋत्यां तु प्रकल्पयेत् ।।५७ वारुण्यां पाशहस्ताय वरुणायेति कल्पयेत् । मन्त्रेणावाहनं विद्यात्पञ्चनद्यः सरस्वतीम् ।।५८ प्राणात्मकाय धूपाय अव्यङ्गायानिलाय च । ध्वजहस्ताय भीमाय नमो गन्धवहाय च ।।५९ तस्याप्यावाहनं विद्याद्यद्देवादेवहेडनम् । गदाहस्ताय सोमाय शुष्मिणे नृगताय च ।।1.136.६ ० गदापट्टिशहस्ताय सोमराजाय वै नमः । ईशावास्यं च गुह्या वै सोममन्त्रः प्रकीर्तितः ।।६ १ चतुर्मुखाय देवाय पद्मासनगताय च । कृष्णाजिननिषण्णाय नमो लम्बोदराय च ।।६२ गणाधिपतये देव नीलकण्ठाय शूलिने । विरूपाक्षाय रुद्राय त्रैलोक्याधिपते नमः ६ ३ सर्वनागाधिराजाय श्वेतवर्णाय भोगिने । सहस्रफणिने नित्यमनन्ताय नमोनमः ।।६४ नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति मन्त्रश्चैव प्रकीर्तितः । पञ्चरात्रादिभिर्न्यासो ह्यंगन्यासः प्रयुज्यते ।।६५ तथोपक्षीरपानैश्च स्तुतिस्तोत्रैश्च भास्करम् । विप्रेभ्यो भोजकेभ्यश्च ततो दद्याच्च दक्षिणाम् ।।६६ सूर्यक्रतुं महापुण्यं नैव कुर्याददक्षिणम् । स्थाप्यतेऽनेन विधिना तद्भक्तैः प्रतिमा च या ।।६७ सा तु वृद्धिकरा नित्यं सान्निध्याच्च सदा भवेत् । सप्तजन्मसु तेषां तु न रोगाः सम्भवन्ति हि ।।६८ उपासते त्रिरात्रं ये भानोर्यात्राभिवासने । गन्धमाल्योपहारैस्तु ते यान्ति भुवनं रवेः ।।६९ आत्मीयं परकीयं वा प्रतिमास्थापनं रवेः । यः पश्यति पुमान्भक्त्या स स्वर्लोकमवाप्नुयात् । । 1.136.७० दशानामश्वमेधानां वाजपेयशतस्य च । फलं प्राप्नोति पुरुषः प्रतिष्ठाप्य दिवाकरम् । । ७१ यावत्कीर्तिः पुण्यकृता भानोः स्थाने निवेशिते । तावत्स तु यदुश्रेष्ठ सूर्यलोके महीयते । । ७२ स्थापने चास्य वै मन्त्रः प्रोक्तो लोकेषु पूजितः । ध्रुवा द्यौश्च ध्रुवा पृथ्वी ध्रुवं विश्वमिदं जगत् । । श्रेयसे यजमानस्य तथा त्वं ध्रुवतां व्रज । । ७३ स्थापयित्वा रविं भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा । मासे मासे ऋतुफलं लभन्ते नात्र संशयः । । ७४ एकाहेनापि यद्भानोः पूजया प्राप्यते फलम् । न तु क्रतुशतैर्वीर प्राप्यते मानवैर्भुवि । । ७५ कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चात्सेवते रविम् । स याति सूर्यलोकं तु नरो विगतकल्मषः । । ७६ न भवेदिष्टकानां च द्रवणं भूमिसंमिति । स्वर्गे महीयते तावत्कारको देववेश्मनः । । ७७ खण्डस्फुटितसंस्कारं कृत्वा यत्फलमाप्यते । न तु क्रतुसहस्रैस्तु प्राप्यते फलमुत्तमम् । । ७८ सिकतायामपि गृहं यस्तु कुर्याद्विभावसोः । गोपतेः स प्रियसदः प्रगच्छेद्गोपतेर्वरम् । । ७९ इत्येवं सुरवरस्य तस्य भानोर्भूतानां स्थितिनिलयप्रसूतिहेतोः । श्रीभागी भवति नरो निकेतकारी कल्पानां वसति शतं स सूर्यलोके । । 1.136.८० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठावर्णनं नाम षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद बोले — अब मैं सूर्य प्रतिष्ठा का उत्तम वर्णन करता हूँ। सहस्रशीर्ष पुरुष को विधिपूर्वक मंडप में प्रवेश कराना चाहिए। फिर किसी शुद्ध स्थान पर, जहाँ कोई अपवित्रता न हो, पाँच रंगों से चौकोर मंडल बनाएँ। उसे पताका, तोरण, छत्र, ध्वज, माला आदि से सजाएँ, सुंदर छत्रों और बिखरे पुष्पों से भर दें। उसके मध्य में कुश बिछाकर, वहाँ विवस्वान (सूर्य) की मूर्ति स्थापित करें। वहाँ आवाहन कर, सूर्य को अर्घ्य दें। विधिपूर्वक सुवर्ण, मधुपर्क आदि सामग्री तैयार करें, और रोहिणी जाति की बछड़े वाली गाय देवता को दिखाएँ। 'हे गोपाल, तुम्हें नमस्कार, हे सहस्रांशु, मुझ पर कृपा करो' — इस मंत्र से अर्घ्य देकर, वस्त्र पहनाएँ। यज्ञोपवीत, अतिथि-सत्कार और अभ्यंग भी करें। हर वर्ष, नवमी तिथि को, नई और निर्दोष मूर्ति लाएँ। श्रावण मास में, हे राजन्, उसका पवित्र यज्ञोपवीत करें; ब्राह्मणों को भोजन कराकर, यह हर वर्ष करें। हे यदुवंशी, निर्दोष सूर्य की श्रावण मास में पूजा करें, सभी गंधों — चंदन, अगर, केसर — से अभिषेक करें। आभूषणों और सुगंधित पुष्पों से, सुंदर मालाओं से उसे सजाएँ। फिर मूर्ति के आगे शीघ्र धूप अर्पित करें, और सहस्रशीर्ष पुरुष को मंडप में प्रवेश कराएँ। 'नमः शंभवे' मंत्र से शय्या पर रखें, 'विश्वतश्चक्षुः' मंत्र से कमल का आसन बनाएँ। फिर मैं पुनः शुभ संकल्प विधि बताता हूँ; स्नान के समय अपने शरीर में उत्तम न्यास करें। वही मूर्ति में भी करें, और उचित आसन दें। 'ॐ हुं खषोल्काय नमः' — यह मूल मंत्र कहा गया है। यह आदित्य स्वयं देवता हैं, अक्षर से बढ़े हुए। ओंकार सिर पर, हुंकार नासिका पर, खकार ललाट पर, षकार मुख पर, लकार कंठ पर, ककार हृदय पर रखें। यकार बाएँ भुज पर, नकार दाएँ भुज पर, मकार बाईं कुक्षि में, विसर्ग दाईं ओर रखें। ओंकार को सदा ज्वालामालायुक्त ध्यान करें; हुंकार को शुद्ध वर्ण, उज्ज्वल, शुभ रूप में देखें। खकार को विभाजित अंजन के समान तेजस्वी समझें; खकार को नवयुवक सूर्य के रंग जैसा ध्यान करें। षकार को स्वर्णवर्ण, मकार को श्वेत कमल के समान ध्यान करें। ह्रींकार को चमेली के फूल जैसा, सभी रंगों से युक्त, साकार को दूध जैसा श्वेत, नकार को हिम या चमेली के समान, मकार को अमृताक्षर, ह्रींकार को विद्युत के समान, साकार को सदा दूध जैसा, नकार को स्वर्णवर्ण, मकार को सुवर्ण के समान ध्यान करें। फिर उस महात्मा, सहस्रकिरण सूर्य को, प्रसन्नमुखी होकर शय्या पर रखें। फिर द्विजजन अग्निकुंडों में अग्निकर्म करें; अरणि या लौकिक अग्नि से विधिपूर्वक अग्नि प्रज्वलित कर हवन करें। बहुवृच संहिता के पूर्व, याम्य, मध्याह्न, पश्चिम में छांदोग्य, उत्तर में अथर्वण, मध्य में भोजक यज्ञ में हवन करें। शमी, पलाश, उदुम्बर, अपामार्ग की लकड़ी लें; बारह, आठ, चार, दो या तीन हजार, या एक भी हो। 'अग्निर्मूर्धा' मंत्र से कुंड का आलंबन करें। उसे चिह्नित और अभिषिक्त कर, अग्नि को दूत मानें। 'संभुध्यस्वाग्ने' मंत्र से गर्भाधान करें। 'सीमन्तेति' महामंत्र से सीमन्तोन्नयन करें; जातकर्म, प्राणायाम भी करें। 'नमः स्वाहेति' मंत्र से नामकरण, 'अन्नप्राशन' मंत्र से अन्नप्राशन करें। 'ज्येष्ठमग्रेति' मंत्र से चूड़ाकर्म, 'व्रतबंध' मंत्र से उपनयन करें। 'समावर्तनमित्येव' और 'आकृष्णेति' से हवन करें; पत्नी-संयोग स्वयं करें। अग्निहोत्र आदि यज्ञकर्म, महाव्याहृति मंत्रों से करें। माताओं के लिए बलि दें; सर्वकाम-सिद्धि के लिए अधिवासन करें। तीन, पाँच या एक रात्रि, फिर स्नान कराकर, रत्नाभूषणों से सजाकर, रक्षा कर, मूर्ति का अधिवासन करें। देवगृह के ईशान कोण में, कुश बिछाकर, उत्तम बिछावन से ढँककर, पूर्वमुखी श्वेत शय्या पर रखें। उसमें महाश्वेत को रखें; दक्षिण में निक्षुभा, बाईं ओर रानी रखें। दंड और पिंगल उसके चरणों में रखें। जब सूर्य की मूर्ति रातभर वहाँ रहे, तब चारों ओर ब्राह्मण, बंदी, गायक, पाठक स्तुति करें। वहाँ सूर्यभक्तों से जागरण करें। प्रातः ऋग्वेद विधि से मूर्ति को जगाएँ। हव्य खाने की इच्छा रखने वाले ब्राह्मणों और भोजकों को दक्षिणा देकर, उनसे स्वस्तिवाचन कराएँ। फिर गर्भगृह के मध्य में पिंडिका बनाकर, विधिपूर्वक उसमें स्वर्ण का सप्तहय रथ रखें। सभी बीज, औषधियाँ वहाँ रखें। अर्घ्य देकर, यजमान सहायक सहित वहाँ स्थापित करे। शंख, दुंदुभि, जलधारा, अक्षत के साथ, पुण्याह शब्द बोलकर, मंदिर की परिक्रमा करें। शुभ लग्न, दिन, नक्षत्र, पूर्वाह्न, सूर्य के शुभ क्षण में, बुद्धिमान सूर्य की मूर्ति स्थापित करे। न तो नीचे झुकी, न ऊपर, न बगल झुकी — सीधी और सामने की ओर स्थापित करें। फिर दोनों पत्नियों को ठीक से दोनों ओर रखें; दक्षिण में निक्षुभा, बाईं ओर रानी। फिर उपहार के लिए पहले से एकत्रित मोदक, यूषिका, पूप, शष्कुली, भूतशीर्ष, कृशर-पायस आदि सभी दिशाओं में बलि दें। इंद्र, देवपतियों, बलि, वज्रपाणि, शतयज्ञाधिपति को नमस्कार करें। 'त्रातारमिंद्र' मंत्र से इंद्र का आवाहन करें। अग्नि, रक्तनेत्र, ज्वालामालायुक्त, शक्ति-धारी, तीक्ष्ण, बकरी पर सवार, 'आग्रेयं' मंत्र से अग्नि का आवाहन करें। दंडधारी, कृष्ण, महिष पर सवार, सूर्यपुत्र, धर्मराज को 'यमाय' मंत्र से आवाहन करें। नैऋत्य दिशा में खड्गधारी, नील-लोहित, बाह्याधिपति, विरूप को 'आयं गौः' मंत्र से नैऋत्य में स्थापित करें। पश्चिम में पाशधारी वरुण को 'वरुणाय' मंत्र से, पंचनद, सरस्वती को भी आवाहन करें। प्राणस्वरूप वायु, धूप, अव्यंग, ध्वजधारी भीम, 'गंधवाह' को नमस्कार करें। सोम, गदाधारी, शक्तिशाली, नरगत, 'सोमराज' मंत्र से आवाहन करें। चतुर्मुख, पद्मासन, कृष्णाजिन-आसनी, लम्बोदर को नमस्कार करें। गणपति, नीलकंठ, शूलधारी, विरूपाक्ष, रुद्र, त्रैलोक्यपति को नमस्कार। नागराज, श्वेत, सहस्रफण, अनंत को बार-बार नमस्कार। 'नमोऽस्तु सर्पेभ्यः' मंत्र से आवाहन करें; पंचरात्र आदि से अंगन्यास करें। दूधपान, स्तुति, स्तोत्र से भास्कर की पूजा करें; ब्राह्मणों, भोजकों को दक्षिणा दें। सूर्यकृतु महान पुण्यदायक है, बिना दक्षिणा के न करें। इस विधि से भक्तों द्वारा स्थापित मूर्ति सदा वृद्धि और सान्निध्य देती है। सात जन्मों तक उन्हें रोग नहीं होते। जो तीन रात सूर्ययात्रा में उपवास, गंध, माला, उपहार से पूजा करते हैं, वे सूर्यलोक जाते हैं। अपनी या पराई, जो भी श्रद्धा से सूर्य प्रतिष्ठा देखता है, वह स्वर्गलोक पाता है। दस अश्वमेध और सौ वाजपेय यज्ञों का फल सूर्य प्रतिष्ठा से मिलता है। जब तक पुण्यात्मा की कीर्ति सूर्यस्थल में रहती है, तब तक वह सूर्यलोक में सम्मानित होता है। प्रतिष्ठा का मंत्र — 'ध्रुव आकाश, ध्रुव पृथ्वी, ध्रुव यह सारा जगत; यजमान की कल्याण के लिए, तुम भी ध्रुव बनो।' विधिपूर्वक, श्रद्धा से सूर्य की प्रतिष्ठा करने पर, हर माह ऋतुफल मिलता है — इसमें संदेह नहीं। एक दिन भी सूर्य की पूजा से जो फल मिलता है, वह सौ यज्ञों से भी नहीं मिलता। जो महापापी भी बाद में सूर्य की सेवा करता है, वह पापमुक्त होकर सूर्यलोक जाता है। ईंटों का गलाना या मिट्टी मिलाना नहीं चाहिए; देवमंदिर बनाने वाला स्वर्ग में उतना ही सम्मानित होता है, जितना मंदिर रहता है। खंडित, फूटे, जीर्ण मंदिर की मरम्मत से जो फल मिलता है, वह हजार यज्ञों से भी नहीं मिलता। जो बालू पर भी अग्निदेव का घर बनाता है, वह गोपाल के प्रिय सभा में जाता है। इसी प्रकार, उस श्रेष्ठ देवता सूर्य, जो समस्त प्राणियों की स्थिति और आधार हैं, का निवास बनाने वाला सौ कल्प तक सूर्यलोक में वास करता है। इसी से श्रीभविष्य महापुराण के ब्राह्म पर्व, सप्तमी कल्प, सांबोपाख्यान में 'सूर्य प्रतिष्ठा वर्णन' नामक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय समाप्त होता है।
प्रतिष्ठापनविधिवर्णनम् नारद उवाच यः प्रासादं रचयति पुमान्देवतानां प्रयत्नात्तत्र प्रीत्या सपदि कुरुते स्थापनां भानुभक्तः । दिव्यान्भोगाँल्लभति च सदा कामतश्चाप्रमेयांस्तान्भुक्त्वासौ पुनरपि भवेच्चक्रवर्ती पृथिव्याम् । । १ ये मानवास्त्रिदशमूर्तिनिकेतनानि कुर्वन्ति साधुजनदृष्टिमनोहराणि । तेषां मृतेऽप्यपरमार्थमये शरीरे लोके परिभ्रमति कीर्तिमयं शरीरम् । । २ इति ते कथितमिदं देवपूज्यस्य सवितुः स्थापनमिवाधानम् । साधारणं विधानं शृणु देवानां प्रतिष्ठापने वीर । । ३ स्नातो भुक्तो वस्त्रालङ्कृतकुसुमैर्गन्धैः प्रतिमाया आस्तीर्णायां शय्यायां स्थापनं कुर्यात् । सुप्तायां तु स नृत्यगीतैर्जागरणैः सम्यगेवाधिवास्य दैवज्ञेन प्रतिदिष्टकाले संस्थापनं कुर्यात् । अभ्यर्च्य कुसुमगन्धानुलेपनैः शङ्खतूर्यनिर्घोषैः प्रादक्षिण्येन नयेदायतनस्य प्रयत्नेन कृत्वा बलिं प्रतिमामभ्यर्च्य ब्राह्मणांश्च साधून्दत्त्वा हिरण्यकलशं विधिना निक्षिपेत्पिंण्डिकामध्ये सुश्वभ्रे स्थापकदैवज्ञद्विजान्सम्यग्विशेषतोऽभ्यर्च्याकल्पान्तं भोगी भवतीह परत्र सुखी । ।४ विष्णोर्भागवता मताश्च सवितुः शम्भोः सभस्मद्विजा मातॄणामपि मातृमण्डलविदो विप्रा विदुर्ब्राह्मणाः । सर्वे यस्य विमुक्तशुक्लवसना बुद्धस्य रक्ताम्बरा ये यं देवमुपाश्रिताः सुविधिना तैस्तस्य कार्या क्रिया । । ५ सामान्यमिदं देवानामधिवासनं भवति मया कथितम् । क्रियमाणमिदं दृष्ट्वा देवानां प्रतिष्ठापनम् । । नरो भक्त्या इह कामानवाप्य स्वर्गभाजनं भवति । । ६ इदं ते कथितं राजन्प्रतिष्ठापनमादितः । यत्कृत्वा सवितुः स्नानं नरो याति मनोगतिम् । । ७ इत्थं कुर्यान्नरो भक्त्या सवितुः स्थापनं बुधः । कारयेत्पुरतो भक्तया सवितुः स्थापनं बुधः । । ८ इतिहासपुराणस्य श्रवणं पापनाशनम् । ताभ्यां हि श्रवणाद्वीर सान्निध्यं याति भास्करः । । ९ कृते त्वायतने तस्मिन्ये चान्ये चापि देवताः । तस्मात्कार्यं बुधैर्नित्यं धर्मश्रवणमादितः । । 1.137.१० वाचकं पूजयित्वा तु ब्राह्मणानुपपूज्य च । कारयेद्वाचनं वीर पुस्तकस्याग्रतो रवेः । । ११ सर्वस्वं स्थापके दद्याद्यत्किञ्जिद्गृहमागतम् । गोदानमथवा दद्यात्तस्य चित्तं प्रसादयेत् । । १२ इत्येष कथितो वीर प्रतिष्ठाकल्प आदितः । कृत्वा दृष्ट्वा च श्रुत्वा च यं नरोऽर्कमवाप्नुयात् । । १३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रतिष्ठापनविधिवर्णनम् नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद बोले — जो पुरुष श्रद्धा और परिश्रम से देवताओं के लिए मंदिर बनाता है और वहाँ सूर्यदेव की भक्ति से मूर्ति की स्थापना करता है, वह सदा अपनी इच्छा के अनुसार दिव्य सुख भोगता है, और उन सुखों का उपभोग करके फिर पृथ्वी पर चक्रवर्ती राजा के रूप में जन्म लेता है। जो लोग देवताओं की मूर्तियों के लिए ऐसे सुंदर निवास बनाते हैं, जो सज्जनों की दृष्टि को आकर्षित करते हैं, वे मरने के बाद भी अपनी कीर्ति के रूप में लोकों में विचरण करते हैं। मैंने तुम्हें सूर्यदेव की पूजा और स्थापना की विधि बताई है; अब हे वीर, देवताओं की सामान्य स्थापना की प्रक्रिया सुनो। स्नान करके, भोजन करके, वस्त्र, फूल और सुगंध से सुसज्जित होकर, मूर्ति को तैयार शय्या पर स्थापित करना चाहिए। जब मूर्ति शयन कर रही हो, तब नृत्य, गीत और जागरण द्वारा विधिपूर्वक, ज्योतिषी द्वारा बताए गए शुभ समय पर स्थापना करनी चाहिए। फूल, सुगंध और लेप से पूजा करके, शंख-नाद और वाद्य-ध्वनि के साथ, श्रद्धापूर्वक मंदिर की परिक्रमा करानी चाहिए। फिर मूर्ति की पूजा करके, ब्राह्मणों और सज्जनों को सम्मान देकर, विधिपूर्वक सोने का कलश वेदी के बीच में, अच्छे से तैयार गड्ढे में स्थापित करना चाहिए, और स्थापना करने वाले ज्योतिषी व ब्राह्मणों को विशेष रूप से पूजना चाहिए। ऐसा करने से मनुष्य इस लोक में कल्पांत तक भोग भोगता है और परलोक में भी सुखी रहता है। विष्णु के भक्त, भागवत, सूर्य के उपासक, शिव के भक्त, भस्मधारी द्विज, माताओं के मंडल के जानकार विप्र — ये सभी जिस देवता की उपासना करते हैं, उसी की विधि से, श्रद्धा और नियमपूर्वक स्थापना करें। यह देवताओं की सामान्य अधिवासना की विधि मैंने बताई है। इस प्रकार देवताओं की स्थापना होते देखकर, जो मनुष्य भक्ति से इसे करता है, वह यहाँ अपनी इच्छाएँ पाकर स्वर्ग का अधिकारी बनता है। हे राजन्, मैंने तुम्हें स्थापना की आरंभ से विधि बताई; जो मनुष्य सूर्य का स्नान कराता है, वह मन की गति को प्राप्त करता है। इस प्रकार बुद्धिमान मनुष्य को भक्ति से सूर्य की स्थापना करनी चाहिए; और भक्ति से सूर्य की स्थापना अपने सामने करवानी चाहिए। इतिहास और पुराणों का श्रवण पापों का नाश करता है; इन दोनों के श्रवण से, हे वीर, सूर्य का सान्निध्य प्राप्त होता है। उस मंदिर में और अन्य देवालयों में भी, बुद्धिमान को सदा धर्म का श्रवण आरंभ से करना चाहिए। वाचक की पूजा करके, ब्राह्मणों का आदर कर, पुस्तक का पाठ सूर्य के सामने करवाना चाहिए। जो भी घर में है, सब कुछ स्थापक को दान देना चाहिए; या फिर गाय का दान देकर उसका मन प्रसन्न करना चाहिए। हे वीर, इस प्रकार स्थापना की विधि आरंभ से बताई गई; जो मनुष्य इसे करता, देखता या सुनता है, वह सूर्य को प्राप्त करता है।
ध्वजारोपणविधिवर्णनम् नारद उवाच हन्त ते कथयिष्यामि ध्वजारोपणमुत्तमम् । यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्वमृषभाधिपते पुरः । । १ पुरा देवासुरे युद्धे यानि देवैर्जयेप्सुभिः । कृतान्युपरि चिह्नानि वाहनानि ध्वजानि तु । । २ लक्ष्मचिह्नध्वजं केतुरिति पर्यायनामभिः । कीर्तितः स च तस्येह प्रमाणं गदतः शृणु । । ३ ध्वजो वंशस्य कर्तव्यस्त्वविद्ध ऋजुरव्रणः । प्रासादव्यास तुल्यस्य ध्वजवंशप्रमाणतः । । ४ देवागारस्य ये प्रोक्ता मञ्जरीकलशादयः । अथ वा तत्प्रमाणस्तु ध्वजदण्डः प्रकीर्तितः । । ५ अन्तर्गृहस्य या वेदी सूत्रतः परिकल्पिता । तस्या व्यासो भवेद्वंशः प्रसादस्य यदूत्तम । । ६ अथ वा मूलसूत्रेण यो व्यासोऽन्तर्गृहस्य तु । प्रासादव्यास इति ते प्रोक्तश्चेह न संशयः । । ७ केतुर्भवेद्वरो वंशो न निम्नो न ऋजुस्तथा । पत्रं ध्वजे युगं चैव नलिकापुरुषस्तथा । । ८ चतुर्हस्ता भवन्त्येते प्रशस्ताः कृष्णनन्दन । अष्टहस्तप्रमाणस्तु विंशार्धस्य१ प्रमाणतः । । ९ सामान्यो ध्वजदण्डस्तु सर्वसाधारणो मतः । दण्डपाणिध्वजो यस्तु स्मृतः षोडशहस्तवान् । । 1.138.१० विंशद्धस्तात्परो दण्डो न कार्यः सर्वथा रवेः । युग्महस्तस्तु कर्तव्यो ध्वजदण्डो मनीषिभिः । । ११ चतुरङ्गुलविस्तीर्णः सुवृत्तो द्व्यङ्गुलोपरि । नातिसूक्ष्मो न च स्थूलो न कार्यो नतपर्वकः । । १२ समपर्वातु कर्तव्यः सुदृढः सूक्ष्म एव हि । वक्रः पुत्रविनाशाय सव्रणोऽर्थविनाशनः । । १३ रोगदो युग्महस्तस्तु भिन्नो दुःखमनन्तकम् । करोति हानि धर्मस्य हीनो यस्तु प्रमाणतः । । १४ वैषम्यमसमपर्वा दद्यात्कृच्छ्रमधोन्नतः । जयो जयन्तो जैत्रेयः४ शत्रुहन्ता जयावहः । । १५ नन्दोपनन्दनौ चैवेन्द्रोपेन्द्रौ गदितौ तथा । दशैते कीर्तिता भेदा ध्वजस्यानन्दसम्मिताः । । १६ द्विजहस्तस्तु जयो दण्डो जयन्तो द्विगुणो मतः । द्वादशहस्तस्तु जैत्रेयः शत्रुहन्ता कलान्वितः । । १७ जयावहस्तु विंशार्धो नन्द आदित्यसन्निभः । चतुर्दशोपनन्दस्तु इन्द्रः षोडश उच्यते । । १८ उपेन्द्रोऽष्टादशः५ प्रोक्तस्तथेन्द्रो विंशतिः स्मृतः । भिन्नो वक्रोऽसाधितश्च न कार्यो दण्ड एव हि । । १९ मूलमन्त्रेण कर्तव्यो व्यासतोऽन्तर्गृहस्य तु । ध्वजदण्डो महाबाहो अथ वा वास्तुमानतः । । 1.138.२० मञ्जरीमानतो वापि तदर्धेनाथवा विभो । पताका वै शुभा कार्या ध्वजवंशावलम्बिनी । । २१ देवागारस्य शिखरात्त्रिभागपरिमार्जनी । सा प्रोक्ता दशधा वीर मानतोमानतस्तथा । । २२ अङ्कुरः पल्लवश्चैव स्कन्धः शाखा तथैव च । पताका कदली वीर केतुर्लक्ष्म जयस्तथा । । २३ ध्वजश्च दशमः प्रोक्तः सर्वदेवमयोव्ययः । अङ्कुरो द्वयंगुलः प्रोक्तः पल्लवश्चतुरङ्गुलः । । २४ स्कन्धः षडङ्गुलः प्रोक्तः शाखा चाष्टाङ्गुलो मता । एकादशपताका तु कदली च चतुर्दश । । २५ केतुस्तु षोडशः प्रोक्तो लक्ष्माष्टादशमुच्यते । जया विंशति वै प्रोक्ता एतावत्त्वङ्गुलानि तु । । २६ देवागारस्य कुम्भस्य प्रसन्ना सा प्रमार्जनी । अङ्कुरेति पताका सा विज्ञेया यदुनन्दन । । २७ पल्लवेति द्वितीयस्य मार्जनी परिकीर्तिता । त्रिभागमार्जनीस्कन्धः शाखा वै पञ्चमस्य तु । । २८ षष्ठस्योक्ता पताका तु कदली सप्तमस्य तु । अष्टमस्य तथा केतुर्लक्ष्म च नवमस्य तु । । २९ ततस्तु दशमः प्रोक्तो जयन्तो यदुनन्दन । वृषस्थानावमार्गी तु ध्वजस्तु परिकीर्तितः । । 1.138.३० गजो मेषोऽथ महिषः कबन्धस्तु वृषस्तथा । हरिणोऽथ नरश्चैव नरश्च नरसत्तम । । ३१ स्थानान्येतानि भूयोऽथ१ प्रयुक्तस्य ध्वजस्य तु । दिशभागे तु पूर्वात्तु क्रमेण परिकल्पयेत् । । ३२ एवं दशविधा प्रोक्ता पताका तत्त्वदर्शिभिः । कर्तव्या सा यथापूर्वं तच्छृणु त्वं नराधिप । । ३३ शुक्लवस्त्रमयी चित्रा सघण्टा सुमनोहरा । नानाचामरसम्पन्ना किङ्किणीजालमण्डिता । । ३४ ध्वजाग्रे चैव कर्तव्यो देवतालिङ्गसूचकः । काञ्चनो वाथ रौप्यो वा मणिरत्नमयोऽपि वा । । ३५ रङ्गकैर्लिख्यते वापि तद्वाहनसमाकृतिः । ध्वजदण्डोऽत्र विन्यस्तः कर्तव्यो यदुनन्दन । । ३६ गरुत्मात्मांस्तु ध्वजो विष्णोरीश्वरस्य ध्वजो वृषः । ब्रह्मणः पङ्कजं कार्यं रवेर्धर्मः स्मृतो ध्वजः । । ३७ हंसो१ जलाधिपस्योक्तः सोमस्य तु नरो ध्वजः । बलदेवस्य कालस्तु कामस्य मकरध्वजः । । ३८ सिंहो ध्वजस्तु दुर्गायाः कीर्तितो यदुनन्दन । गोधा चापि उमादेव्या रैवतस्य हयः स्मृतः । । ३९ कच्छपो वरुणस्योक्तो वातस्य हरिणो मतः । पावकस्य तथा मेष आखुर्गणपतेर्मतः । । 1.138.४० ब्रह्मर्षीणां [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशः] प्रोक्त इत्येषा ध्वज कल्पना । यस्य यद्वाहनं प्रोक्तं तत्तस्य ध्वज उच्यते । । ४१ विष्णोर्ध्वजे तु सौवर्णं दण्डं कुर्याद्विचक्षणः । पताका चापि पीता स्याद्गरुडस्य समीपगा । । ४२ ईश्वरस्य ध्वजे दण्डो राजतो यदुनन्दनः । पताका चापि शुक्ला स्याद्वृषभस्य समीपगा । । ४३ पितामहध्वजे दण्डः स्मृतस्ताम्रमयो बुधैः । पद्मवर्णा पताका स्यात्पङ्कजस्य समीपगा । । ४४ आदित्यस्य च सौवर्णो ध्वजे दण्डः प्रकीर्तितः । पञ्चवर्णा पताका स्याद्धर्मस्याधोगता नृप । । ४५ किङ्किणीजालसम्पन्ना नानबुद्बुदसन्निभा । पुष्पमालोपसम्पन्ना नानावादिभिरावृता । । ४६ दण्ड इन्द्रध्वजस्योक्तः काञ्चनो यदुनन्दन । पताका बहुवर्णा स्यात्कुञ्जरस्य समीपगा । । ४७ आयसश्चापि दण्डोक्तो यमचिह्नं विचक्षणैः । पताका वर्णतः कृष्णा महिषस्य समीपगा । । ४८ जलाधिपध्वजो दण्डो राजतः परिकीर्तितः । पताका सर्वतः श्वेता विचित्रा सा च कथ्यते । । ४९ ध्वजे चापि कुबेरस्य दण्डो मणिमयः स्मृतः । पताका चापि रक्ता स्यान्नरपादसमीपगा । । 1.138.५० बलदेवध्वजे दण्डो राजतो यदुनन्दन । पताका वर्णतः शुक्ला तालस्याधोगता स्मृता । । ५१ कामध्वजे त्रिलोहः स्याद्दण्डो यदुकुलोद्वह । पताका रोहिणी तत्र मकरस्य समीपगा । । ५२ मायूरं कार्त्तिकेयस्य चिह्नं लोकेषु गीयते । त्रिलोहदण्डमारूढं बहुरत्नविभूषितम् । । ५३ बहुवर्णकचित्रा तु पताका कथिता बुधैः । हस्तिदन्तभवं दण्डं कुर्याद्गणपतेर्नृप । । ५४ ताम्रदण्डं समारुढं संशुद्धं सम्प्रतिष्ठितम् । शुक्ला पताका कर्तव्या सुप्रमाणा महीपते । । ५५ मातॄणां चापि कर्तव्यो नैकरूपो ध्वजो बुधैः । पताकाभिरनेकाभिबर्हुरत्नाभिरन्वितः । । ५६ रेवतस्यापि कर्तव्यो ध्वजो वाजी नराधिप । रक्ता पताका तत्रापि कर्तव्या यदुनन्दन । । ५७ चामुण्डामन्दिरे कार्यः शिरोमालाकुलो ध्वजः । नीला पताका कर्तव्या दण्डो लोहमयस्तथा । । ५८ रीतीमयश्च मातॄणां रेवतस्य च कारयेत् । गौर्या ध्वजस्ताम्रमयः पताका गोपसन्निभा । । ५९ स्वर्णदण्डस्तु वीरस्य ध्वजो मेषसमन्वितः । पताका बहुरत्नाढ्ये१ कर्तव्या यदुनन्दन । । 1.138.६० अश्मसारमयो दण्डो ध्वजो वातस्य उच्यते । पताका कृष्णवर्णा तु हरिणस्य समीपगा । । ६१ भगवत्या ध्वजो दण्डः सर्वरत्नमयः स्मृतः । पताका तु त्रिवर्णा स्यात्सिंहस्याधोगता नृप । । ६२ एवंविधमिमं कृत्वा ध्वजं लक्षणलक्षितम् । अधिवास्य ततो राजंस्तत आरोपयेद्बुधः । । ६३ ततः सर्वौषधीभिश्च स्नापयित्वा प्रयत्नतः । समालभ्य च बध्नीयान्मध्ये प्रतिसरान्नृप । । ६४ कल्पयित्वा शुभां वेदिं कलशैरुपशोभिताम् । तस्यां वेद्यां समारोप्य तां रात्रिमधिवासयेत् । । ६५ नानाकुसुमचित्रां च स्रजं तस्यानुलम्बयेत् । समभ्यर्च्य प्रयत्नेन धूपमस्य निवेदयेत् । । ६६ बलिकर्म ततः कृत्वा कृशरापूपकादिभिः । पलालपूपिकाभिश्च दधिपायससूपकैः
नारद बोले — अब मैं तुम्हें उत्तम ध्वजारोहण की विधि बताता हूँ, जिसे पहले ब्रह्मा ने वृषभराज के समक्ष कहा था। पूर्वकाल में देवताओं और असुरों के युद्ध में, जब देवता विजय चाहते थे, तब उन्होंने अनेक चिह्न, वाहन और ध्वज बनाए। ध्वज पर विशेष चिह्न वाला जो ध्वज होता है, उसे 'केतु' और अन्य नामों से जाना जाता है; अब उसकी उचित माप सुनो। ध्वज का दंड सीधा, बिना छेद और दोष के होना चाहिए, और उसकी लंबाई मंदिर की चौड़ाई के बराबर होनी चाहिए। मंदिर के शिखर या मंजरी-कलश आदि के माप के अनुसार भी ध्वजदंड का माप बताया गया है। मंदिर के भीतर जो वेदी सूत्र से नापी गई है, उसकी चौड़ाई ही दंड की लंबाई होनी चाहिए। या फिर मुख्य सूत्र से जो भीतर की चौड़ाई है, वही मंदिर की चौड़ाई कही गई है — इसमें कोई संदेह नहीं। श्रेष्ठ ध्वज वही है जिसका दंड न तो नीचा हो, न टेढ़ा; ध्वज, युग, नली और पुरुष-आकृति — ये चार भाग होते हैं। इनकी सामान्य माप आठ हाथ मानी गई है, और 'दंडपाणि' ध्वज की माप सोलह हाथ है। सूर्य के लिए बीस हाथ से अधिक दंड कभी नहीं बनाना चाहिए। युग के बराबर ध्वजदंड बनाना चाहिए, जिसकी चौड़ाई चार अंगुल, गोलाई अच्छी हो, ऊपर से दो अंगुल और, न अधिक पतला हो न मोटा, न जोड़ पर झुका हो। समान जोड़ वाला, मजबूत और पतला दंड बनाना चाहिए। टेढ़ा दंड पुत्रों के नाश का कारण है; घायल दंड धन की हानि करता है। युग वाला दंड रोग देता है; टूटा हुआ दंड अनंत दुख देता है। माप में कमी वाला दंड धर्म की हानि करता है। असमान या टेढ़े जोड़ वाला दंड कष्ट और बीच में ऊँचाई देता है। ध्वज के दस प्रकार बताए गए हैं — जय, जयन्त, जैत्रेय, शत्रुहंता, जयावह, नन्द, उपनन्द, इन्द्र, उपेन्द्र — ये सभी आनंददायक माने गए हैं। जय ध्वज का दंड दो हाथ, जयन्त का दोगुना, जैत्रेय का बारह हाथ, शत्रुहंता कलाओं सहित, जयावह बीस हाथ, नन्द सूर्य के समान, उपनन्द चौदह, इन्द्र सोलह, उपेन्द्र अठारह, इन्द्र बीस हाथ का होता है। टूटा, टेढ़ा या अधूरा दंड कभी नहीं बनाना चाहिए। ध्वजदंड मूल मंत्र और मंदिर की चौड़ाई के अनुसार, या वास्तु के नियम से, या मंजरी के आधे माप से बनाना चाहिए। शुभ पताका ध्वजदंड से लटकती हुई बनानी चाहिए। मंदिर के शिखर से उसकी लंबाई का एक तिहाई भाग होना चाहिए। इन दस भागों के नाम हैं — अंकुर (अंकुर), पल्लव (पत्ता), स्कंध (तना), शाखा (डाली), पताका (झंडा), कदली (केला), केतु (ध्वज), लक्ष्म (चिह्न), जया (विजय), और ध्वज — ये सभी देवमय और अविनाशी माने गए हैं। अंकुर दो अंगुल, पल्लव चार, स्कंध छह, शाखा आठ, पताका ग्यारह, कदली चौदह, केतु सोलह, लक्ष्म अठारह, जया बीस अंगुल की होती है। मंदिर के शिखर की शुभ पताका 'अंकुर' कहलाती है। पल्लव दूसरा, सफाई करने वाली छड़ी है; तीसरा भाग स्कंध, शाखा पाँचवाँ, पताका छठा, कदली सातवाँ, केतु आठवाँ, लक्ष्म नौवाँ, जया दसवाँ है। ध्वज के स्थान — वृषभ, हाथी, मेष, महिष, कबन्ध, हिरण और मनुष्य — ये माने गए हैं। इन स्थानों को पूर्व दिशा से क्रम से स्थापित करना चाहिए। इस प्रकार दस प्रकार की पताकाएँ तत्वदर्शियों ने बताई हैं; इन्हें उसी क्रम में बनाना चाहिए — हे राजन्, सुनो। श्वेत वस्त्र की, रंग-बिरंगी, घंटियों से सुसज्जित, अत्यंत मनोहर, विविध चामरों से युक्त, किंकिणियों की पंक्तियों से अलंकृत पताका बनानी चाहिए। ध्वज के ऊपर देवता के चिह्न — स्वर्ण, रजत, मणि, रत्न या रंगों से चित्रित, या वाहन की आकृति — बनानी चाहिए। ध्वजदंड स्थापित करना चाहिए। विष्णु के लिए गरुड़ध्वज, शिव के लिए वृषभध्वज, ब्रह्मा के लिए कमल, सूर्य के लिए धर्मचिह्न ध्वज माना गया है। जल के अधिपति के लिए हंस, सोम के लिए मनुष्य, बलदेव के लिए हल, कामदेव के लिए मकरध्वज है। दुर्गा के लिए सिंहध्वज, उमा के लिए गोह, रैवत के लिए घोड़ा, वरुण के लिए कच्छप, वायु के लिए हिरण, अग्नि के लिए मेष, गणपति के लिए मूषकध्वज है। ब्रह्मर्षियों के लिए कुश का ध्वज बताया गया है — यही ध्वज की कल्पना है। जिस देवता का जो वाहन है, वही उसका ध्वज माना गया है। विष्णु के ध्वज के लिए स्वर्णदंड, पीली पताका, गरुड़ के समीप; शिव के लिए रजतदंड, श्वेत पताका, वृषभ के समीप; ब्रह्मा के लिए ताम्रदंड, कमलवर्णी पताका, कमल के समीप; सूर्य के लिए स्वर्णदंड, पंचवर्णी पताका, धर्मचिह्न नीचे, घंटियों की पंक्तियों से सुसज्जित, बुदबुदों के समान, पुष्पमालाओं से युक्त, विविध वाद्य-ध्वनियों से घिरी हुई। इन्द्र के लिए स्वर्णदंड, बहुवर्णी पताका, हाथी के समीप; यम के लिए लौहदंड, यमचिह्न, कृष्णवर्णी पताका, महिष के समीप; वरुण के लिए रजतदंड, सर्वत्र श्वेत और रंग-बिरंगी पताका; कुबेर के लिए मणिमय दंड, रक्तवर्णी पताका, मनुष्यपाद के समीप; बलदेव के लिए रजतदंड, श्वेत पताका, तालपत्र के समान नीचे लटकती हुई; कामदेव के लिए त्रिलोही दंड, रोहिणी पताका, मकर के समीप; कार्तिकेय के लिए मयूरचिह्न, त्रिलोही दंड, बहुरत्नों से सुसज्जित, बहुवर्णी पताका; गणपति के लिए हाथीदांत का दंड, शुद्ध, स्थापित, श्वेत पताका, उचित माप की; माताओं और रैवत के लिए विविध रूप के ध्वज, अनेक पताकाओं और रत्नों से युक्त; रैवत के लिए घोड़ा, रक्तवर्णी पताका; चामुंडा के मंदिर में सिरों की माला से युक्त ध्वज, नीली पताका, लौहदंड; माताओं और रैवत के लिए रीतिमय दंड; गौरी के लिए ताम्रदंड, गोप के समान पताका; वीर के लिए स्वर्णदंड, मेषध्वज, बहुरत्नों से युक्त पताका; वायु के लिए पत्थर का दंड, कृष्णवर्णी पताका, हिरण के समीप; देवी के लिए सर्वरत्नमय दंड, त्रिवर्णी पताका, सिंह के समान नीचे लटकती हुई। ऐसा शुभ चिह्नों से युक्त ध्वज बनाकर, उसका अधिवास कर, फिर बुद्धिमान को उसे स्थापित करना चाहिए। फिर सब औषधियों से स्नान कराकर, अच्छी तरह अभिषेक कर, बीच में रक्षा-सूत्र बाँधना चाहिए। शुभ वेदी बनाकर, कलशों से सजाकर, उस वेदी पर ध्वज स्थापित कर, रातभर अधिवास करना चाहिए। विविध फूलों की माला लटकाकर, श्रद्धा से पूजा कर, धूप अर्पित करनी चाहिए। फिर कृशर, पूपक आदि, पलाल, पूपिका, दधि, पायस, सूप आदि से बलि देना चाहिए।
६७ उद्दिश्य लोकपालेभ्यो बलिं दद्याच्च वायसैः । ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्याथ कृत्वा पुण्याहमङ्गलम् । । ६८ वादित्रकृतनिर्घोषं जलं संस्कारसंयुतम् । नानाबुद्बुदसपन्नं वेष्टितं नववाससा । । ६९ शुभे लग्ने दिने ऋक्षे ध्वजं चारोपयेद्बुधः । विन्यस्य स्वर्णकलशं श्वभ्रराजं ध्वजस्य तु । । 1.138.७० एवमारोपयेद्यस्तु ध्वजं देवालयोपरि । स श्रिया वर्धते नित्यं प्राप्नोति परमां गतिम् । । ७१ असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये । तस्माद्देवालयं प्राज्ञो ध्वजहीनं न कारयेत् । । ७२ मन्त्रश्च स्थापने प्रोक्तो विधानज्ञैर्ध्वजस्य तु । एह्येहि भगवन्देव देववाहन वै खग । । ७३ श्रीकरः श्रीनिवासश्च जय जैत्रोपशोभित । व्योमरूप महारूप धर्मात्मंस्त्वं च वै गतेः । । ७४ सान्निध्यं कुरु दण्डेऽस्मिन्साक्षी च ध्रुवतां व्रज । कुरु वृद्धिं सदा कर्तुः प्रासादस्यार्कवल्लभ । । ७५ ॐ एह्येहि भगवन्नीश्वरविनिर्मित उपरिचरवायुमार्गानुसारिञ्छ्रीनिवास रिपुध्वंस यक्षनिलय सर्वदेवप्रियं कुरु सान्निध्यं शान्ति स्वस्त्ययनं च मेभयं सर्वविघ्ना व्यपसरन्तु । । ७६ मन्त्रेणानेन राजेन्द्र श्वभ्रे दण्डे निवेशयेत् । पताकां पूर्वमन्त्रेण स्थित्या पूर्वमुखो नृप । । ७७ क्षिपेदूर्ध्वमथाकाशं प्रासादशिखराद्विभोः । यजमानस्ततः पश्येत्पताकां यदुनन्दन । । ७८ प्रासादपुरतो वापि पताकां पातयेद्यदि । इन्द्रलोकं तदा कर्ता विशेद्वै यदुनन्दन । । ७९ आग्नेय्यामग्निलोकं तु याम्यां यमसदो भजेत् । नैऋत्यां नैऋतं लोकं वारुण्यः वारुणं व्रजेत् । । 1.138.८० यस्य देवस्य यद्वेश्म कृतं यदुकुलोद्वह । तस्य लोकमवाप्नोति वृषस्थानगतो यदि । । ८१ वायव्ये वायुमाप्नोति सौम्यायां सोममाप्नुयात् । ऐशान्यामीशमाप्नोति कर्ता वै देववेश्मनः । । ८२ य एवं कारयेद्भक्त्या ध्वजस्यारोपणं रवेः । स हि भुक्त्वा परान्भोगान्सूर्यलोके महीयते । । ८३ तेजसाम्बुजसंकाशः कान्त्या चाम्बुजसन्निभः । द्विजातितुल्यः प्रभया विक्रमेण च गोपतेः । । ८४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने ध्वजारोपणविधिवर्णनं नामाष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
दिशाओं के अधिपतियों को ध्यान करके, कौवों को भी बलि देनी चाहिए। फिर ब्राह्मणों से स्वस्तिवाचन कराकर, पुण्याहवाचन और मंगल कराना चाहिए। वाद्य-यंत्रों की ध्वनि के साथ, संस्कारयुक्त जल, विविध बुदबुदों से युक्त, नए वस्त्र में लपेटा हुआ — ऐसे जल से, शुभ लग्न, दिन और नक्षत्र में, बुद्धिमान को ध्वज स्थापित करना चाहिए। ध्वज के आधार में स्वर्णकलश स्थापित कर, इस प्रकार मंदिर के ऊपर ध्वज स्थापित करना चाहिए। जो इस प्रकार मंदिर के ऊपर ध्वज स्थापित करता है, वह सदा श्री में वृद्धि पाता है और परम गति को प्राप्त करता है। ध्वजहीन देवालय में असुर निवास करना चाहते हैं; इसलिए बुद्धिमान को कभी भी ध्वजहीन देवालय नहीं बनाना चाहिए। स्थापना के लिए जो मंत्र है, वह विधि जानने वालों ने बताया है — "आओ, हे भगवन्, हे देव, हे देववाहन, हे पक्षीराज! तुम श्री देने वाले, श्रीनिवास, जय और जैत्र से शोभायमान, आकाशरूप, महाकार, धर्मस्वरूप, गति के आधार हो। इस दंड में सान्निध्य करो, साक्षी बनो, स्थिरता धारण करो, कर्ता और मंदिर की सदा वृद्धि करो, हे सूर्यप्रिय!" "ॐ आओ, हे भगवन्, ईश्वर द्वारा निर्मित, ऊपर की वायु-मार्ग का अनुयायी, श्रीनिवास, शत्रुनाशक, यक्षों का निवास, सभी देवताओं के प्रिय, सान्निध्य करो, शांति और मंगल दो, भय दूर करो, सभी विघ्न दूर हों।" इस मंत्र से, हे राजन्, ध्वजदंड को गड्ढे में स्थापित करें; पताका को पूर्व के मंत्र से, पूर्वमुख करके लगाएँ। फिर मंदिर के शिखर से ऊपर की ओर ध्वज को उठाएँ; यजमान को पताका देखनी चाहिए। यदि मंदिर के सामने पताका गिराई जाए, तो कर्ता इन्द्रलोक को प्राप्त करता है। आग्नेय दिशा में अग्निलोक, दक्षिण में यम का स्थान, नैऋत्य में नैऋतलोक, पश्चिम में वरुणलोक प्राप्त होता है। जिस देवता का मंदिर बनाया गया है, यदि ध्वज वृषभ स्थान पर रखा गया, तो वह उसी देवता का लोक प्राप्त करता है। वायव्य में वायु का लोक, उत्तर में सोम का, ईशान में ईश का लोक — मंदिर का कर्ता उसी देवता का लोक पाता है। जो इस प्रकार श्रद्धा से सूर्य का ध्वज स्थापित करता है, वह श्रेष्ठ भोग भोगकर सूर्यलोक में सम्मानित होता है। वह तेज और कांति में कमल के समान, प्रभाव में द्विज के समान, और पराक्रम में गोपाल के समान होता है।
भोजकानयनवर्णनम् साम्ब उवाच त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं रूपमेतत्पुरातनम् । प्रत्यक्षदर्शनं चापि भास्करस्य महात्मनः । । १ सर्वमेतत्तु सम्प्राप्य पुनश्चिन्ताकुलं मनः । देवस्य परिचर्यायाः पालनं कः करिष्यति । । २ गुणयुक्तं द्विजं किञ्चित्समर्थं परिपालने । ममैवानुग्रहाद्ब्रह्मन्द्विजं व्याख्यातुमर्हसि । । ३ एवमुक्तस्तु साम्बेन नारदः प्रत्युवाच तम् । न द्विजाः परिगृह्णन्ति देवस्य स्वीकृतं धनम् । । ४ विद्यते हि धनं ह्यत्र गुणश्चायं प्रतिग्रहः । देवचर्यागतैर्द्रव्यैः क्रिया ब्राह्मी न विद्यते । । ५ अवज्ञया च कुर्वन्ति ये क्रियां लोभमोहिताः । अपाङ्क्तेया भवन्तीह ते वै देवलका द्विजाः । । ६ देवस्वं ब्राह्मणत्वं च यो लोभादुपजीवति । स पापात्मा नरो लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । । ततो न ब्राह्मणः कश्चिद्देवचर्यां करिष्यति । । ७ विधिज्ञं ज्ञानवन्तं च परिचर्याक्षमं तथा । देव एव तमाख्यातुं तस्मात्तं शरणं व्रज । । ८ अथवा यदुशार्दूल उग्रसेनपुरोहितम् । गत्वा१ गौरमुखं पृच्छ स ते कामं विधास्यति । । ९ नारदेनैवमुक्तस्तु साम्बो जाम्बवतीसुतः । सुखासीनं गृहे वीर उग्रसेनपुरोहितम् । । 1.139.१० कृतपूर्वाह्णिकं वीर विप्रं गौरमुखं नृप । विनयेनोपसङ्गम्य साम्बो वाक्यमथाब्रवीत् । । ११ मया भानोः प्रसादेन कारितं विपुलं गृहम् । सपत्नीकं ससैन्यं च पृथिव्यां सारवत्स्थितम् । । १२ सर्वं तस्मिन्मया दत्तं कृतं मूर्तेश्च मण्डलम् । तस्मादिष्ट्वा विशिष्टेभ्यो देयं दानं मनोगतम् । । १३ तत्सर्वं मम सम्प्रीत्या गृहाण त्वं महामुने । साम्बवाक्यमिदं श्रुत्वा प्रत्युवाच महामुनिः । । १४ गौरमुख उवाच ब्रवीम्यहमशेषेण यथावदनुपूर्वशः । अहं विप्रो भवान्राजा स च देवपरिग्रहः । । अपरस्परमेवं तु ग्रहणं मे विरुध्यते । । १५ ब्रह्मविद्याप्रणीतानि स्वकर्माणि द्विजातयः । कुर्वाणा न प्रहीयन्ते अन्यथा भिन्नवृत्तयः । । १६ क्षान्तिरध्यापनं२ जापः सत्यं च यदुनन्दन । एतानि विप्रकर्माणि न देवार्थपरिग्रहः
साम्ब बोले — आपकी कृपा से मुझे यह प्राचीन रूप प्राप्त हुआ और सूर्यदेव के प्रत्यक्ष दर्शन भी हुए। यह सब पाकर भी मेरा मन फिर चिंता से घिर गया है — देवता की सेवा का पालन कौन करेगा? हे ब्रह्मन्, कृपा करके कोई गुणी और योग्य ब्राह्मण बताइए, जो मेरी ओर से सेवा का पालन कर सके। साम्ब के ऐसे कहने पर नारद ने उत्तर दिया — ब्राह्मण देवता को समर्पित धन स्वीकार नहीं करते। यहाँ धन तो है, पर उसका ग्रहण पुण्य नहीं है; देवसेवा के लिए जो सामग्री है, उससे किए गए कर्म ब्राह्मणों के कर्म नहीं माने जाते। जो लोग लोभ और मोह से, अवज्ञा से ऐसे कर्म करते हैं, वे ब्राह्मण 'देवलक' कहलाते हैं और पंक्ति के अयोग्य हो जाते हैं। जो लोभवश देवता की संपत्ति या ब्राह्मणत्व से जीविका चलाता है, वह पापी है और इस संसार में गिद्ध के जूठे अन्न के समान जीवन बिताता है। इसलिए कोई भी ब्राह्मण देवसेवा नहीं करेगा। जो विधि जानता हो, ज्ञानी हो, सेवा करने में सक्षम हो — ऐसे व्यक्ति को स्वयं देवता ही नियुक्त करें; अतः उसी की शरण जाओ। या फिर, हे यदुवंशी, उग्रसेन के पुरोहित गौरमुख के पास जाओ; वह तुम्हारी इच्छा पूरी करेगा। नारद के ऐसा कहने पर, साम्ब, जो जाम्बवती के पुत्र हैं, घर में सुखपूर्वक बैठे उग्रसेन के पुरोहित गौरमुख के पास गए। साम्ब ने, जो वीर थे, प्रातःकाल के कृत्य कर चुके ब्राह्मण गौरमुख के पास विनय से जाकर कहा — मैंने सूर्यदेव की कृपा से विशाल भवन बनवाया है, जिसमें पत्नी और सेना सहित पृथ्वी पर स्थिर हूँ। मैंने वहाँ सब कुछ अर्पित किया है, मूर्ति का मंडल भी स्थापित किया है; अब श्रेष्ठ लोगों को दान देने की इच्छा है। यह सब मेरी प्रसन्नता से आप ग्रहण करें, हे महामुनि। साम्ब के वचन सुनकर महर्षि ने उत्तर दिया — गौरमुख बोले — मैं सब कुछ क्रम से बताता हूँ। मैं ब्राह्मण हूँ, आप राजा हैं, और वह देवता की संपत्ति है; ऐसा आपसी लेन-देन मेरे लिए उचित नहीं है। ब्राह्मण, जो ब्रह्मविद्या से प्रेरित होकर अपने कर्तव्य करते हैं, वे कभी अपने कर्म नहीं छोड़ते; अन्यथा उनका आचरण टूट जाता है। क्षमा, अध्यापन, जप और सत्य — हे यदुवंशी, यही ब्राह्मण के कर्तव्य हैं, देवता के लिए दान लेना नहीं।
१७ यदि देवार्थदानं१ स्यात्ततो देवलका द्विजाः । देवद्रव्याभिलाषश्च ब्राह्मण्यं तु विमुञ्चति । । १८ देवद्वारे च यद्दानं ब्राह्मणाय प्रयच्छति । द्वावेतौ पापकर्तारावात्मदोषेण मानवौ । । १९ देवार्थदानं२ वार्ष्णेय यद्गृहीत्वा च यो द्विजः । श्राद्धे वा यदि वा सत्रे तज्जुहोति ददाति वा । । भिन्न वृत्तो द्विजः पापो राक्षसः सोऽभिजायते । । 1.139.२० द्विजो देवलको यत्र पङ्क्त्यां भुङ्क्ते महीपते । अन्नान्युपस्पृशेन्नीचा सा पङ्क्तिः पापमाचरेत् । । २१ द्विजो देवलको यस्य संस्कारं सम्प्रयच्छति । सोऽधोमुखान्पितॄन्सर्वानाक्रम्य विनिपातयेत् । । २२ आत्मानं पातयेद्यस्तु सोन्यानुद्धरते कथम् उद्धरिष्यति चात्मानमित्येषा कल्पनाधमा । । २३ यो हठाच्च भयाच्चैव कुरुते रविवेश्मनः । वृत्तिं विधत्ते विप्रत्वात्पतितस्स तु जायते । । २४ सप्रतिग्रहमन्त्रेण द्विजोऽश्नाति परिग्रहम् । देवप्रतिग्रहार्थेषु वेदवाक्यं न विद्यते । । २५ तस्माद्राजा न देवार्थं विप्रे दद्यात्कथञ्चन । ब्रह्मसूत्रमहं छित्त्वा गमिष्यामीति गम्यताम् । । २६ साम्ब उवाच अग्राह्यं चेद्द्विजातिभ्यः कस्मै देयमिदं मया । श्रुतं वा दृष्टपूर्वं वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । । २७ गौरमुख उवाच मगाय सम्प्रयच्छ त्वं पुरमेतच्छुभं विभो । तस्याधिकारो देवान्ने देवतानां च पूजने । । २८ साम्ब उवाच कोऽयं मगेति ते प्रोक्ताः क्व वासौ वसते विभो । कस्य पुत्रो द्विजश्रेष्ठ किमाचारः किमाकृतिः । । २९ गौरमुख उवाच योऽयं मगेति वै प्रोक्तो मगो दिव्यो द्विजोत्तमः । निक्षुभायां १ सुतो वीर आदित्यात्मज उच्यते । । 1.139.३० साम्ब उवाच कथं स निक्षुभापुत्रः कथं वीरसुतस्तथा । कथं चादित्यतनयो मगोऽसावुच्यतेनऽघ । । ३१ गौरमुख उवाच मानुषत्वं गता देवी निक्षुभा किल यादव । गता शापमवाप्येह भास्कराल्लोकपूजिता । । ३२ गोत्रं मिहिरमित्याहुस्तस्मै ब्राह्मण्यमुत्तमम् । सुजिह्वा नाम धर्मात्मा ऋषिपुत्रः पुरानघ । । ३३ तस्यात्मजा समुत्पन्ना निक्षुभा सा वराङ्गना । रूपेणाप्रतिमा लोके हारलीला मता तु सा । । ३४ पितुर्नियोगात्सा कन्या विहरेज्जातवेदसि । । ३५ विहरन्ती यथान्यायं समिद्धे पावके तथा । अथ तां देवदेवेशो ह्यंशुमाली ददर्श ह । । ३६ रूपयौवनसम्पन्नां ततः कामवशं गतः । चिन्तयामास देवेशः कथं तां वै भजाम्यहम् । । ३७ अनयावहृतो योऽयं पावको देवपूजितः । वनमाविश्य तन्वङ्गीं भजेयं लोकपूजिताम् । । ३८ इति सञ्चिन्त्य देवेशः सहस्रांशुर्दिवस्पति । विवेश पावकं वीर तत्पुत्रश्चाभवत्तदा । । ३९ ततो विलासलावण्यरूपयौवनशालिनी । समिद्धं लङ्घयित्वाग्निं जगामायतलोचना । । 1.139.४० क्रुद्धः स्वरूपमास्थाय दृष्ट्वा कन्यां स पीडितः । करं करेण सङ्गृह्य ततस्तां हव्यवाहनः । । ४१ उवाच यदुशार्दूल नोदितो भास्करेण तु । वेदोक्तं विधिमुत्सृज्य यथाहं लंघितस्त्वया । ।४ २ तस्मान्मत्तः समुत्पन्नो न च पुत्रो भविष्यति । जरशब्द इति ख्यातो वंशकीर्तिविवर्धनः । । ४३ अग्निजात्या मगाः प्रोक्ताः सोमजात्या द्विजातयः । भोजकादित्यजात्या हि दिव्यास्ते परिकीर्तिताः । ।४४ तामेवमुक्त्वा भगवानादित्योऽन्तरतस्तदा । अथोत्पन्नां प्रजां ज्ञात्वा ध्यानयोगेन वै ऋषिः । । ४५ पतितः स्यान्महातेजा ऋग्जिह्वः सुमहामतिः । शापमुद्यम्य तेजस्वी ऋग्जिह्वो वाक्यमब्रवीत् । । ४६ आत्मापराधात्कामिन्या यथा गर्भो नलावृतः । सम्भूतस्ते महाभागे अपूज्योऽयं भविष्यति । । ४७ पुत्रशोकाभिसन्तप्ता बाला पर्याकुलेक्षणा । चिन्तयामास दुःखार्ता तमेकं ज्वलनाकृतिम् । । ४८ ततो देववरिष्ठस्य मम योनिसमुद्भवः । अयं दत्तो महाशापः पूज्यतां कर्तुमर्हसि । ।४ ९ भवेत्पूज्यो हि मे पुत्रो देवेश्वर तथा कुरु । एवं चिंतयमानस्तु भगवानर्यमा किल । । 1.139.५० आग्नेयं रूपमाश्रित्य चेदं वचनमब्रवीत् । स्निग्धो गम्भीरनिर्घोषः शान्तो ज्वरविवर्जितः । । ५१ ऋग्जिह्रः सुमहातेजा धर्मं चरति सुव्रत । तेनोत्सृष्टं महाशापं नान्यथा कर्तुमुत्सहे । । ५२ किं तु कार्यगरीयस्त्वादात्मनो योग्यमुत्तमम् । तव पुत्रं विधास्यामि चापूज्यं वेदपारगम् । । ५३ वंशश्च सुमहांस्तस्य निवसिष्यति भूतले । ममाङ्गानि महात्मानो वाशिष्ठा ब्रह्मवादिनः । । ५४ मद्गायना मद्यजना मद्भक्ता मत्परायणाः । मम शुश्रूषकाश्चैव मम च व्रतचारिणः । । ५५ त्वां च मां च यथान्यायं वेदं तत्त्वार्थदर्शिनः । पूजयिष्यन्ति निरताः सदा मद्भावभाविताः । । ५६ मत्कर्मणां मदङ्गानां मद्भावविनिवेशनात् । विरजा मत्प्रसादेन मामेवैष्यन्त्यसंशयम् । । ५७ जटाश्मश्रुधरा नित्यं सदा मयि परायणाः । पञ्चकालविधानज्ञा वीरकालस्य यज्विनः । । ५८ पूर्णेकदक्षिणे पाणौ वर्म वामेन धारयन् । पतिदानेन वदनं प्रच्छाद्य नियतः शुचिः । । ५९ प्राणं हि महतां कृत्वा ततो भुञ्जीत वाग्यतः । अयमाच्चाप्रसादाच्च व्याकुलेन्द्रियचेतसा । । 1.139.६० विधिहीनं मंत्रहीन ये वै यक्ष्यन्ति मामतः । तेऽपि स्वर्गाच्च्युताः क्लान्ता रमन्ते सूर्यसन्निधौ । । ६१ एवंविधास्तव सुता भविष्यन्ति महीतले । मगवंशे महात्मानो वेदवेदाङ्गपारगाः । । ६२ एवमाश्वास्य तां देवीं भास्करो वारितस्करः । अन्तदर्धे महातेजाः सा च हर्षमवाप ह । । ६३ एवमेते समुत्पन्ना भोजकाः कृष्णनन्दन । विष्णुभास्ते तथादित्या उत्पन्ना लोकपूजिताः । । ६४ तेषामेतत्पुरं देहि पर्याप्तास्ते प्रतिग्रहे । त्वदीयस्यास्य मे वीर तथा भास्करपूजने । । ६५ तस्य गौरमुखस्येदं वाक्यं श्रुत्वा स यादवः । साम्बो जाम्बवतीपुत्रः प्रणम्य शिरसोक्तवान् । । ६६ क्व वसन्ते महात्मान एते भास्करपुत्रकाः । भोजका द्विजशार्दूल येन तानानयाम्यहम् । । ६७ गौरमुख उवाच नाहं जाने महाबाहो वसन्ते यत्र वै मगाः । जानीते तान्रविर्वीर तस्मात्तं शरणं व्रज । । ६८ ब्राह्मणेनैवमुक्तस्तु प्रणम्य शिरसा रविम् । जगाद भास्करं साम्बः कस्ते पूजां करिष्यति । । ६ ९- विज्ञप्तस्त्वेव साम्बेन प्रतिमा तमुवाच ह । न योग्याः परिचर्यायां जम्बूद्वीपे ममानघ । । 1.139.७० मम पूजाकरं गत्वा शाकद्वीपादिहानय । लवणोदात्परे पारे क्षीरोदेन समावृतः । । ७१ जम्बूद्वीपात्परो यस्माच्छाकद्वीप इति स्मृतः । तत्र पुण्या जनपदाश्चतुर्वर्णसमन्विताः । । ७२ मगाश्च मगगाश्चैव गानगा१ मन्दगास्तथा । मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मगगाः क्षत्रियाः स्मृताः । । ७३ वैश्यास्तु गानगा ज्ञेयाः शूद्रास्तेषां तु मन्दगाः । न तेषां सङ्करः कश्चिद्धर्माश्रयकृते क्वचित् । । ७४ धर्मस्यास्य विचारो वा ह्येकतः सुखिनः प्रजाः । तेजसस्ते मदीयस्य निर्मिता विश्वकर्मणा । । । । ७५ तेभ्यो वेदास्तु चत्वारः सरहस्या मयोदिताः । वेदोक्तैर्विविधैः स्तोत्रैः परैर्गुह्यैर्मया कृतैः । । ७६ ते च ध्यायन्ति मामेव यजन्ते मां च नित्यशः । मन्मानसा मद्यजना मद्भक्ता मत्परायणाः । । ७७ मम शुश्रूषकाश्चैव मम च व्रतचारिणः । अव्यङ्गधारिणश्चैव विधिदृष्टेन कर्मणा । । ७८ कुर्वन्ति ते सदा भद्रां मम पूजां ममानुगाः । तथा देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः । । विहरन्ते रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह । । ७९ जम्बूद्वीपे त्वहं विष्णुर्वेदवेदाङ्गपूजितः । शक्रोऽहं शाल्मलीद्वीपे क्रौञ्चद्वीपे ह्यहं भगः
अगर देवता के लिए दिया गया दान ब्राह्मण को दिया जाए, तो वह ब्राह्मण 'देवलक' कहलाता है। देवता की संपत्ति की इच्छा रखने वाला ब्राह्मण अपना ब्राह्मणत्व छोड़ देता है। जब कोई व्यक्ति देवता के नाम पर ब्राह्मण को दान देता है, तो दोनों—देने वाला और लेने वाला—अपने-अपने दोष के कारण पापी होते हैं। जो ब्राह्मण देवता के लिए दिया गया दान लेकर श्राद्ध या यज्ञ में उसे अर्पित करता है या किसी को देता है, वह अपने धर्म से हटकर पापी बनता है और अगले जन्म में राक्षस होता है। जहाँ कोई 'देवलक' ब्राह्मण पंक्ति में भोजन करता है और अन्न को छूता है, वहाँ वह पंक्ति पाप में पड़ जाती है। जो 'देवलक' ब्राह्मण किसी का संस्कार करता है, वह अपने सभी पितरों को नीचे गिरा देता है। जो स्वयं गिरा हुआ है, वह दूसरों को कैसे ऊपर उठा सकता है?—यह सबसे नीच विचार है। जो बलपूर्वक या डर के कारण सूर्य के घर में अपनी आजीविका बनाता है, वह ब्राह्मणत्व से गिर जाता है। जो ब्राह्मण दान स्वीकार करने के मंत्र के साथ भोजन करता है, वह भी दोषी है; देवता के लिए दान लेने का वेद में कोई प्रमाण नहीं है। इसलिए राजा को कभी भी देवता के लिए ब्राह्मण को दान नहीं देना चाहिए। मैं ब्रह्मसूत्र तोड़कर चला जाऊँगा—मुझे जाने दो।
1.139.८० प्लक्षद्वीपे त्वहं भानुः शाकद्वीपे दिवाकरः । पुष्करे च स्मृतो ब्रह्मा ततश्चाहं महेश्वरः । । ८१ तान्मगान्मम पूजार्थं शाकद्वीपादिहानय । आरुह्य गरुडं साम्ब शीघ्रं गत्वाविचारयन् । । ८२ तथेति गृह्य तामाज्ञां रवेर्जाम्बवतीसुतः । पुनर्द्वारवतीं गत्वा कान्त्यातीव समन्वितः । । ८३ आख्यातवान्पितुः सर्वं स्वकीयं देवदर्शनम् । तस्माच्च गरुडं लब्ध्वा ययौ साम्बोऽधिरुह्य तम् । । ८४ शाकद्वीपमनुप्राप्य सम्प्रहृष्टतनूरुहः । तत्रापश्यद्यथोद्दिष्टान्साम्बस्तेजस्विनो मगान् । । ८५ विवस्वन्तं पूजयन्तो धूपदीपादिभिः शुभैः । सोऽभिवाद्य च तान्पूर्वं कृत्वाप्येषां प्रदक्षिणाम् । । ८६ पृष्ट्वा चानामयं तेषां प्रशंसासामपूर्वकम् । यूयं हि पुण्यकर्माणो द्रष्टव्यार्थे शुभार्थिनः । । रता येऽर्कस्य पूजायां येषां चैव वरप्रदः । । ८७ तनयं वित्त मां विष्णोः साम्बं नाम्ना च विश्रुतम् । चन्द्रभागातटे चापि मया सूर्यो निवेशितः । । ८८ तेनाहं प्रेषितश्चात्र उत्तिष्ठध्वं व्रजामहे । ते तमूचुस्ततः साम्बमेवमेतन्न संशयः । । ८९ अस्माकमपि देवेन व्याख्यातां पूर्वमेव हि । अष्टादश कुलानीह मगानां वेदवादिनाम् । । यास्यन्ति ये त्वया सार्धं यथा देवेन भाषितम् । । 1.139.९० ततस्तानि दशाष्टौ च कुलानीह समन्ततः । आरोप्य गरुडे साम्बस्त्वरितः पुनरभ्यगात् । । ९१ सोऽल्पेनैव तु कालेन प्राप्तो मित्रवनं ततः । कृत्वाज्ञां तु रवेः साम्बः कृत्स्नं त्वेवं न्यवेदयत् । । ९२ रविः शोभनमित्युक्त्वा प्रसन्नः साम्बमब्रवीत् । मम पूजाकरा ह्येते प्रजानां शान्तिकारकाः । । ९३ मम पूजां करिष्यन्ति विधानोक्तां यदूत्तम । तत्कृते न पुनश्चिन्ता तव काचिद्भविष्यति । । ९४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने भोजकानयनं नामैकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
प्लक्षद्वीप में मैं भानु कहलाता हूँ, शाकद्वीप में दिवाकर, पुष्कर में मुझे ब्रह्मा कहा जाता है और फिर मैं महेश्वर भी हूँ। सैमबा, तुम शाकद्वीप से उन मगों को मेरी पूजा के लिए यहाँ लाओ। गरुड़ पर चढ़ो और बिना देर किए शीघ्र जाओ। सूर्य की यह आज्ञा पाकर, जाम्बवतीपुत्र सैमबा तेज से चमकते हुए द्वारका लौटे। उन्होंने अपने पिता को देवदर्शन की सारी बात बताई। फिर गरुड़ प्राप्त कर सैमबा उस पर चढ़कर चल पड़े। शाकद्वीप पहुँचकर, आनंद से पुलकित सैमबा ने वहाँ बताए अनुसार तेजस्वी मगों को देखा। वे लोग धूप, दीप आदि शुभ सामग्रियों से सूर्य की पूजा कर रहे थे। सैमबा ने पहले उन्हें प्रणाम किया, उनकी परिक्रमा की, कुशलक्षेम पूछी और उनकी खूब प्रशंसा की—‘आप पुण्यात्मा हैं, शुभ की इच्छा से सूर्य के दर्शन और पूजा में लगे हैं, जिनसे वर मिलते हैं। मुझे विष्णु का पुत्र सैमबा जानिए, जिसका नाम प्रसिद्ध है। चंद्रभागा तट पर मैंने सूर्य की स्थापना की है। उन्हीं की आज्ञा से मैं यहाँ आया हूँ; उठिए, चलें।’ तब उन्होंने सैमबा से कहा, ‘ऐसा ही है, इसमें कोई संदेह नहीं। देवता ने पहले ही हमें बताया था कि वेदज्ञानी अठारह मग कुल तुम्हारे साथ जाएंगे, जैसा देव ने कहा है।’ फिर सैमबा ने उन सब अठारह कुलों को गरुड़ पर बैठाया और शीघ्रता से लौट आए। थोड़े ही समय में वे मित्रवन पहुँचे और सूर्य की आज्ञा पूरी कर सैमबा ने सब कुछ निवेदित किया। सूर्य ने प्रसन्न होकर सैमबा से कहा, ‘ये मेरे पूजक हैं, प्रजा को शांति देने वाले हैं। ये मेरी विधिपूर्वक पूजा करेंगे, हे यदुवंशी, इसलिए अब तुम्हें कोई चिंता नहीं करनी चाहिए।’
भोजकोत्पत्तिवर्णनम् सुमन्तुरुवाच एवं स आनयित्वा तु मगान्साम्बो महीपते । स महात्मा पुरा साम्बश्चन्द्रभागासरित्तटे । । १ पुरं निवेशयामास स्थापयित्वा दिवाकरम् । कृत्वा धनसमृद्धं तु भोजकानां समर्पयत् । । २ तत्पुरं सवितुः पुण्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । सांबेन कारितं यस्मात्तस्मात्साम्बपुरं स्मृतम् । । ३ तस्मिन्प्रतिष्ठितो देवः पुरमध्ये दिवाकरः । सत्कृत्य स्थापिताः सर्वे आत्मनामाङ्किते पुरे । । ४ मगानां तु सदाचारो दृष्टाचारकुलोचितः । देवशुश्रूषणं गीतं वेदप्रोक्तेन कर्मणा । । ५ कृतकृत्यस्तदा साम्बो वरं लब्ध्वा पुनर्युवा । आदिदेवं सुरज्येष्ठमादित्यं प्रणिपत्य सः । । ६ अनन्तरं मगान्सर्वान्प्रणिपत्याभिवाद्य च । प्रस्थितो निर्मलः साम्बः पुरीं द्वारवतीं तदा । । ७ मगानां कारणार्थेन प्रार्थिता भोजवंशजाः । वसुदेवस्य पौत्रेण गोत्रजेन महात्मना । । ८ कन्यादानं कृतं तेषां मगानां भोजकोत्तमैः । सर्वास्ताः सहिताः कन्याः प्रवालमणिभूषिताः । । ९ अर्चयित्वा तु ताः सर्वाः प्रेषिताः सवितुर्गृहम् । पुनर्गत्वा तु सांबेन पृष्टो देवो दिवाकरः । । 1.140.१० मगानां ज्ञानमाख्याहि१ वेदानव्यङ्गमेव च । साम्बस्य वचनं श्रुत्वा भास्करो वाक्यमब्रवीत् । । ११ पृच्छ त्वं नारदं गत्वा स ते सर्वं वदिष्यति । एवमुक्तोऽथ वै साम्बो गतवान्नारदं प्रति । । १२ गत्वा कृत्स्नमिदं सर्वं तस्मै तेन निवेदितम् । स चाप्याह ततः साम्बं न जाने ज्ञानमुत्तमम् । । १३ भोजकानां यदुश्रेष्ठ ज्ञानं व्यासो महामुनिः । तं गत्वा परिपृच्छ त्वं प्रणम्य शिरसा मुनिम् । । १४ कृष्णानुरोधात्ते सर्वं स वक्ष्यति न संशयः । नारदेनैवमुक्तस्तु साम्बो जाम्बवतीसुतः । । १५ व्यासाश्रमं स गत्वा तु प्रणम्य शिरसा मुनिम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् । । १६ शाकद्वीपं मया गत्वा आनीता मगपुङ्गवाः । बाला यौवनसम्पन्नाः सन्निविष्टा मगोत्तमाः । । १७ सत्कृत्य पूजयित्वा तु पुरं तेषां समर्पितम् । सम्प्राप्य तु पुरं ते वै ज्येष्ठमध्यकनीयसः । । १८ भोजवंशसमुत्पन्नाः कन्यकाः समलङ्कृताः । वरयित्वा कृतं तेषां विप्रप्रणयनं शुभम् । । १९ अहो सभाग्याः श्लाघ्याश्च कृतपुण्याश्च ते सदा । पूजायां ये रता भानोर्येषां चैव वरप्रदः । । 1.140.२० पर्याप्तं सर्वमेतेषामिह चामुष्मिकं फलम् । अनित्ये सति मानुष्ये देवपूजारता हि ये । । २१ किन्तु चिन्तयतः सूर्यं चिन्तयित्वा तु भोजकान् । ज्ञानं प्रति तथा चैषां हदये संशयो मम । । २२ कथं पूजाकरा ह्येते के मगाः के च भोजकाः । ज्ञानं किं परमं तेषां ज्ञेयस्तेषां क एव तु । । २३ दिव्येति ते कथं प्रोक्ताः किमर्थं कूर्चधारणम् । सौरव्रतं किमर्थं तु वाचकास्ते कथं स्मृताः । । २४ किमर्थं तेजसा वेदान्गायन्तश्चैव ते कथम् । अथाहिकञ्चुकस्याङ्गं किं प्रमाणं च कस्य वै । । २५ कस्य वै का समाख्याता यदुत्पन्नं कथं स्मृतम् । कथं देवांश्च गायन्ति यज्ञं कुर्वन्ति ते कथम् । । २६ अग्निहोत्रं च किं तेषां पञ्च दोलाश्च काः स्मृताः । एतत्सर्वं समाख्याहि भोजकानां विचेष्टितम् । । २७ साम्बस्य वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनो मुनिः । कालीसुतो महातेजा उवाच परमं वचः । । २८ साधुसाधु यदुश्रेष्ठ साधु पृष्टोऽस्मि सुव्रत । दुर्ज्ञेयचेष्टितं किञ्चिद्भोजकानां न संशयः । । २९ भास्करस्य प्रसादेन ममापि स्मृतिमागतम् । यथाख्यातं वशिष्ठेन तथा ते वच्मि कृत्स्नशः । । 1.140.३० मगानां चरितं श्रेष्ठं शृणु त्वं कृष्णनन्दन । ज्ञानवेदिन एवैते कर्मयोगं समाश्रिताः । । ३१ श्रूयन्ते ऋषयः सर्वे मौनेन नियमस्थिताः । भुञ्जते चापि मौनेन सर्वे वै परमर्षयः । । ३२ मुनिचर्याकृतस्तेऽपि शाकद्वीपनिवासिनः । तस्मान्मौनेन भोक्तव्यमगुणत्वमनिच्छता । । ३३ वचः सूर्यसमाख्यातं कारणं च वरं तथा । अर्चायां ते च ते नित्यमर्चयन्तश्च ते स्मृताः । । ३४ भोजकन्यासुजातत्वाद्भोजकास्तेन ते स्मृताः । ब्राह्मणानां यथा प्रोक्तो वेदाश्चत्वार एव तु । । ३५ ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदस्त्वथर्वणः । ब्रह्मणोक्तास्तथा वेदा मगानामपि सुव्रत । । ३६ त एव विपरीतास्तु तेषां वेदाः प्रकीर्तिताः । वेदो विश्वमदश्चैव विद्वद्वह्निरसस्तथा । । ३७ वेदा ह्येते मगानां तु पुरोवाच प्रजापतिः । मगा वेदमधीयन्ते वेदाङ्गास्तेन ते स्मृताः । । ३८ शेषो न हि महाभागः सर्वसत्त्वसुखावहः । ससूर्यरथमासाद्य रथिभिः सह वर्षति । । ३९ यस्तस्य तु पुनर्मोकं स रवेर्हि महानकः । वन्दितव्यो मगानां तु अस्त्रमन्त्रेण नित्यशः । ।1.140.४ ० यथा स्रजो द्विजानां तु पूजाकाले प्रमीयते । सर्वसंस्कारयज्ञेषु यथा दर्भा द्विजातिषु । ।४ १ पवित्राः कीर्तितास्तेषां तथा धर्मो मगस्य तु । एभिर्जयन्ति भूयिष्ठं तस्मिन्द्वीपे मगाधिपाः । ।४२ विद्यावन्तः कुलश्रेष्ठाः शौचाचारसमन्विताः । यज्ञावसक्ता१ भक्ताश्च जपन्तो मन्त्रमादितः । ।४ ३ प्रियास्तु यदुशार्दूल भोजका यदुनन्दन । अस्त्रमिव वै मन्त्रो वेदस्य परिपठ्यते । ।४४ सर्वेषां ब्राह्मणानां तु सावित्री परिकल्प्यते । अस्माकं तु यदुश्रेष्ठ महाव्याहृतिपूर्तिका । ।४५ अमोहकेनाथ विमानभुञ्जी मौनेन चैवापि यथा हि युक्तम् । न चापि किञ्चित्स्मृतिकं स्पृशेच्च तच्चापि नात्रैव च संस्पृशेद्धि । । ४७ श्वसन्त्यनिच्छंस्तु परिक्षिपेत्तु स्वाभीष्टसूर्यं तु नमेत्सदैव । यथा यज्ञं हि मन्त्रेण वेदप्रोक्तेन कर्मणा । ।४७ तत्त्वमन्यन्मगानान्तु विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । हविः सम्पद्यते यस्मात्तेन ते यज्विनः स्मृताः । ।४८ यथाग्निहोत्रं प्रथितं द्विजानां तथाध्वहोत्रं विहितं मगानाम् । अच्छं च नामेति तदध्वरस्य मुनेर्वचो नात्र विचारणास्ति । ।४९ पञ्चधूपाः प्रदातव्याः सिद्धिरस्येह सर्वदा । दण्डनायकवेले द्वे त्रिसन्ध्यं भास्करस्य तु । । 1.140.५० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने भोजकोत्पत्तिवर्णनं नाम चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमंतु बोले: इस प्रकार सैमबा ने मगों को लाकर, चंद्रभागा नदी के तट पर एक नगर बसाया, वहाँ सूर्य की स्थापना की और नगर को धन-धान्य से समृद्ध कर भोजकों को सौंप दिया। वह पुण्यनगर, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, सैमबा द्वारा बसाया गया होने से 'सांबपुर' कहलाता है। उस नगर के मध्य में सूर्यदेव की स्थापना हुई और सभी को उनके नाम के अनुसार वहाँ बसाया गया। मग लोग अपने कुल की परंपरा के अनुसार सदाचार से रहते, देवता की सेवा, गीत और वेदविधि से पूजा करते थे। सैमबा ने अपना कार्य पूर्ण कर, वर पाकर, फिर भी युवा रहते हुए आदिदेव, सबसे बड़े सूर्य को प्रणाम किया। फिर सभी मगों को प्रणाम कर, सैमबा शुद्ध मन से द्वारका लौट चले। मगों के लिए भोजवंशजों से, जो वसुदेव के पौत्र और उन्हीं के कुल के महान थे, कन्यादान का आग्रह किया गया। भोजकों ने अपनी कन्याएँ मगों को दीं; वे सभी कन्याएँ प्रवाल-मणियों से सजी थीं। सबका विधिवत पूजन कर, सूर्य के घर भेजा गया। फिर लौटकर सैमबा ने सूर्य से पूछा—'मगों का ज्ञान और निष्कलंक वेद बताइए।' सैमबा की बात सुनकर सूर्य ने कहा—'तुम नारद के पास जाओ, वे सब कुछ बताएंगे।' ऐसा सुनकर सैमबा नारद के पास गए और सब निवेदन किया। नारद ने कहा—'हे यदुवंशी, भोजकों का श्रेष्ठ ज्ञान मुझे ज्ञात नहीं; महर्षि व्यास ही जानते हैं। उनके पास जाकर सिर झुकाकर पूछो, वे कृष्ण के अनुरोध से सब बताएंगे, इसमें संदेह नहीं।' नारद की बात मानकर सैमबा, जाम्बवतीपुत्र, व्यास के आश्रम पहुँचे, सिर झुकाकर हाथ जोड़ बोले—'मैं शाकद्वीप गया, वहाँ से श्रेष्ठ मगों को लाया, जो बाल्य और युवावस्था से संपन्न हैं। उनका सत्कार कर, पूजा कर, नगर उन्हें सौंपा। नगर पाकर वे ज्येष्ठ, मध्य और कनिष्ठ, भोजवंशज कन्याएँ सुसज्जित कर, वर चुनकर उनका शुभ विवाह हुआ। अहो, वे कितने भाग्यशाली, प्रशंसनीय और पुण्यशाली हैं, जो सदा सूर्य की पूजा में लगे रहते हैं, जिनसे वर मिलते हैं। उनके लिए यहाँ और परलोक में सब फल पर्याप्त हैं। यह मानव जीवन नश्वर है, फिर भी जो देवपूजा में लगे हैं, वे सचमुच धन्य हैं। फिर भी सूर्य और भोजकों के विषय में सोचते हुए, उनके ज्ञान को लेकर मेरे मन में संदेह है—वे पूजा कैसे करते हैं? मग और भोजक कौन हैं? उनका परम ज्ञान क्या है? उनमें जानने योग्य कौन है? उन्हें दिव्य क्यों कहा गया? वे कूर्च क्यों धारण करते हैं? सौरव्रत क्या है और वे वाचक क्यों कहलाते हैं? वे वेद को तेज से क्यों गाते हैं? 'अहिकंचुक' वस्त्र का प्रमाण क्या है और वह किसका है? उसका नाम क्या है, वह कैसे उत्पन्न हुआ? वे देवताओं के लिए कैसे गाते हैं और यज्ञ कैसे करते हैं? उनका अग्निहोत्र क्या है और पाँच डोलाएँ कौन सी हैं? भोजकों के इन सभी आचरणों को बताइए।' सैमबा की बात सुनकर महर्षि कृष्णद्वैपायन व्यास, जो कालिपुत्र और महातेजस्वी हैं, बोले—'हे यदुवंशी, तुमने बहुत अच्छा और उचित प्रश्न किया है। भोजकों का आचरण जानना कठिन है, इसमें संदेह नहीं। सूर्य की कृपा से मुझे स्मृति आई है; जैसा वशिष्ठ ने बताया, वैसा मैं सब कहता हूँ। हे कृष्णनंदन, मगों का श्रेष्ठ आचरण सुनो। ये ज्ञान के ज्ञाता हैं, कर्मयोग में स्थित हैं। सभी ऋषि मौन और नियम में रहते हैं; वे भी मौन रहकर भोजन करते हैं, सभी महान ऋषि। शाकद्वीपवासी भी मुनियों जैसा आचरण करते हैं; इसलिए गुणों से रहित होने की इच्छा से मौन रहकर भोजन करना चाहिए। सूर्य द्वारा कही गई बात, वर का कारण और उनकी पूजा ऐसे ही है। वे सदा पूजक कहलाते हैं और भोजक कन्याओं से उत्पन्न होने के कारण भोजक कहे जाते हैं। जैसे ब्राह्मणों के चार वेद हैं, वैसे ही मगों के भी चार वेद हैं—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्वण—ये ब्रह्मा द्वारा बताए गए वेद हैं, मगों के लिए भी। परंतु उनके वेद भिन्न हैं: वेद, विश्वमद, विद्वद्वह्निर—ये उनके वेद हैं, जैसा प्रजापति ने कहा। मग वेद और वेदांग पढ़ते हैं, इसलिए वे वेदज्ञ कहलाते हैं। शेष इतना महत्वपूर्ण नहीं, पर सब प्राणियों को सुख देने वाला है। जो सूर्य रथ और रथियों को पाकर वर्षा करता है, वही मोक्ष देने वाला है; सूर्य ही महान आश्रय है, मगों को सदा अस्त्र-मंत्र से उसकी वंदना करनी चाहिए। जैसे ब्राह्मणों के लिए पूजा के समय माला मापी जाती है, और सभी संस्कारों व यज्ञों में कुश ब्राह्मणों के लिए पवित्र मानी जाती है, वैसे ही मगों के लिए भी यही धर्म है। इन्हीं से मग अधिपति उस द्वीप में बढ़ते हैं, विद्या में श्रेष्ठ, कुलीन, शुद्ध आचरण वाले, यज्ञ में लगे, भक्त, आरंभ से मंत्र जपने वाले। हे यदुवंशी, भोजक प्रिय हैं, और मंत्र वेद के लिए अस्त्र के समान पढ़ा जाता है। सभी ब्राह्मणों के लिए गायत्री है; हमारे लिए, हे यदुवंशी, महाव्याहृति है। 'अमोहक' मंत्र से, वे मौन रहकर, उचित रीति से भोजन करते हैं; वे कुछ भी अपवित्र नहीं छूते, न ही छूना चाहिए। वे बिना इच्छा के श्वास लेते हैं, अपने प्रिय सूर्य की परिक्रमा कर सदा नमस्कार करते हैं, जैसे यज्ञ मंत्र और वेदविधि से होता है। यही मगों के लिए सत्य है; उनका हव्य विधि-मंत्र से संपन्न होता है, इसलिए वे यजमान कहलाते हैं। जैसे ब्राह्मणों के लिए अग्निहोत्र प्रसिद्ध है, वैसे ही मगों के लिए अध्वहोत्र है। 'अच्छं च नामेति' उस यज्ञ का नाम है, जैसा मुनि ने कहा; इसमें कोई संदेह नहीं। पाँच प्रकार की धूप सदा देनी चाहिए; यही यहाँ सिद्धि का साधन है। दंडनायक के समय दो बार और तीनों संध्याओं में सूर्य की पूजा करनी चाहिए।
भोजकजातिवर्णनम् साम्ब उवाच भोजकानां यत्त्वयोक्तमव्यङ्गो देहशोधकः । व्रतबन्धस्त्वसौ प्रोक्तस्तेषां जातिश्च का स्मृता । । १ व्यास उवाच ते पृष्टा भवता सर्वे भोजकानां कुमारकाः । किमाख्यातं ततस्तैस्तु तदेवाचक्ष्व कृत्स्नशः । । २ साम्ब उवाच सन्निवेषा मया प्रोक्ता भोजकानां समन्ततः । ममैव ब्रूत तत्त्वं तद्वर्णः कोऽत्र कथं स्थितः । । ३ ततस्तु भगवान्प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः । ये त्वयोक्ता श्रुताः साम्ब भोजकानां कुमारकाः । । ४ ममैवैते मगा ज्ञेया अष्टौ शूद्रा मदङ्गजाः । एतद्बुद्ध्वा तु वचनं प्रणम्य शिरसा रविम् । । ५ दत्ता भोजकुलोत्पन्ना दशभ्यो दशकन्यकाः । ततस्तु मन्दकेभ्योऽपि दत्ताश्चाष्टौ हि कन्यकाः । । ६ ततो निवेशितं तेषां मया साम्ब पुरं स्मर । दासकन्यास्तु याश्चाष्टौ भोजकन्याश्च या दश । । ७ एतास्तेषां कुमाराणां ज्ञेयास्ता दश चाष्ट च । तत्र ते भोजकन्यासु द्विजैरुत्पादिताः सुताः । । ८ भोजकास्तान्गणान्प्राहुर्ब्राह्मणान्दिव्यसंज्ञितान् । दासकन्यासु ये जाता मन्दगैरन्त्यसंज्ञितैः । । ९ मदङ्गा नाम ते ज्ञेयाः सवितुः परिचारकाः । ते च विप्रपुरे तस्मिन्पुत्रदारशुभैर्वृताः । । 1.141.१० स्वधर्मैर्यष्टुमारब्धैः शाकद्वीपेऽर्चितो रविः । नानाविधैर्वैदिकैस्तु मन्त्रैर्मुनिवरोत्तमाः । । ११ अव्यङ्गधारिणो मर्त्याः पूजयन्ते दिवस्पतिम् । दृष्ट्वा व्यङ्गं तु वै तेषां कौतूहलसमन्वितः । । १२ साम्बः प्राह नमस्कृत्य भूयः सत्यवतीसुतम् । कथं वरोऽयमव्यङ्गः कथितो मुनिसत्तम । । १३ कुत एष समुत्पन्नः कस्माच्च स शुचिः स्मृतः । बन्धनीयः कदा चायं किमर्थं चैव धार्यते । । किं प्रमाणं च भगवन्व्यङ्गश्चायं किमुच्यते । । १४ सुमन्तुरुवाच श्रुत्वैवं वचनं व्यासो जाम्बवत्याः सुतस्य च । । १५ उवाच कुरुशार्दूल साम्बं कालीसुतः स तु । । व्यास उवाच एतच्च मे यथोक्तस्त्वं जातिरेषां न संशयः । । १६ अव्यङ्गस्यापि ते वच्मि लक्षणं गदतः शृणु । । १७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने भोजकजातिवर्णनं नामैकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सैमबा बोले—आपने भोजकों के विषय में जो कहा कि 'अव्यंग' (निर्दोष) शरीर को शुद्ध करने वाला है, यही उनका व्रत और बंधन कहा गया है। परंतु उनकी जाति क्या मानी जाती है? व्यास बोले—भोजकों के जिन कुमारों से तुमने पूछा, उन्होंने क्या कहा? वह सब विस्तार से बताओ। सैमबा बोले—मैंने चारों ओर भोजकों के निवास बताए हैं। अब मुझे सत्य बताइए—यहाँ उनका वर्ण क्या है और वह कैसे स्थापित है? तब भगवान्, वाक्य के ज्ञाता, बोले—सैमबा, जिन भोजकों के कुमारों का तुमने उल्लेख किया और जो सुने गए—वे आठ मेरे ही मग हैं, जो मेरे अंग से उत्पन्न शूद्र हैं। यह बात जानकर, सिर झुकाकर सूर्य को प्रणाम करो। दस कन्याएँ भोजकुल में उत्पन्न हुईं, वे दस को दी गईं। फिर मंदकों से भी आठ कन्याएँ दी गईं। सैमबा, याद रखो कि मैंने उन्हें सांबपुर में बसाया। आठ दासी कन्याएँ और दस भोजक कन्याएँ—ये उन कुमारों के दस और आठ पुत्र माने जाएँ। भोजक कन्याओं में द्विजों से उत्पन्न पुत्र भोजक कहे जाते हैं, जिन्हें ब्राह्मण दिव्य कहते हैं। दासी कन्याओं में मंदकों से उत्पन्न जो पुत्र हैं, वे 'अंत्य' (निम्न) कहलाते हैं। उन्हें 'मदंग' जानो, जो सविता के सेवक हैं। वे उस ब्राह्मणपुर में अपने पुत्र-पत्नी सहित रहते हैं, शुभ हैं। अपने-अपने धर्म में लगे, शाकद्वीप में विविध वैदिक मंत्रों से महर्षियों द्वारा सूर्य की पूजा आरंभ की। अव्यंग धारण करने वाले मनुष्य दिन के स्वामी की पूजा करते हैं। उनमें कोई व्यंग (दोषयुक्त) दिखे तो सभी को जिज्ञासा होती है। सैमबा ने फिर नमस्कार कर सत्यवतीपुत्र से पूछा—यह 'अव्यंग' कैसे निर्दोष कहा गया, हे श्रेष्ठ मुनि? यह कहाँ से उत्पन्न हुआ, क्यों शुद्ध माना गया? कब इसे बाँधना चाहिए और किसलिए धारण किया जाता है? इसका प्रमाण क्या है, भगवन्, और 'व्यंग' किसे कहते हैं? सुमंतु बोले—व्यास और जाम्बवतीपुत्र की यह बात सुनकर, कालिपुत्र व्यास ने सैमबा से, हे कुरुवंशी, कहा— व्यास बोले—जैसा मैंने बताया, यही उनकी जाति है—इसमें कोई संदेह नहीं। अब मैं तुम्हें 'अव्यंग' का लक्षण बताता हूँ, ध्यान से सुनो।
व्यड्गोत्पत्तिनामवर्णनम् व्यास उवाच देवता ऋषयो नागा गन्धर्वाप्सरसां गणाः । यक्षरक्षांसि वै भानौ निवसन्ति ऋतुक्रमात् । । १ तत्र तु वासुकिर्ह्यब्दमुद्यत्सूर्यरथं जवात् । स्वस्थानमाजगामाशु नमस्कृत्य दिवाकरम् । । २ अव्यङ्गमेव सूर्याय प्रीत्यर्थं वै समर्पयत् । गाङ्गेयभूषितं दिव्यं नातिरक्तसितं शुभम् । । ३ बबन्ध तं च तत्प्रीत्यै मध्यभागे तमात्मनः । नागराजाङ्गसम्भूतो धृतो यस्माच्च भानुना । । ४ तत्तस्माद्धार्यते सूर्यप्रीत्यै तद्भक्तिमिच्छता । विधानेन च तत्त्वेन शुचिर्भवति भोजकः । । ५ नित्यं च धारणात्तस्य भवेत्प्रीतो दिवाकरः । न धारयन्ति ये त्वेवं भोजकाः पूजकाः रवेः । । ६ सौरहीना न ते याज्या उच्छिष्टा नात्र संशयः । स्मृत्याचारे ते हि भग्ना रविं नार्हन्ति पूजितुम् । । ७ पूजयन्तो रविं ते हि नरकं यान्ति रौरवम् । न वै हसेन्न उत्तिष्ठेद्यावदर्चा लभन्ति ते । । ८ इत्थं ज्ञात्वा न सन्देहो ह्यव्यङ्गेन विना रविः । नागराजस्य संस्पृष्टो ह्यारसुस्तेन संस्मृतः । । ९ एकवर्णः स कर्तव्यः कार्यसिद्धिकरस्तथा । प्रमाणेनाङ्गुलानां तु शताद्धि शतमुत्तरम् । । 1.142.१० उत्कृष्टोऽयं प्रमाणेन मध्यमो विंशदुत्तरः । शतमष्टोत्तरं ह्रस्वो न तु ह्रस्वतरस्ततः । । ११ तदाकृतिः कृतश्चैष निर्मितो विश्वकर्मणा । मध्यमे भोजकानां तु परः शत उदाहृतः । । १२ संस्कृतोऽपि विना तेन शुचिर्नैव भवत्युत । तेनास्य धारणाद्वीर शुचिरेव तदा भवेत् । । १३ हविर्होमादिकाः सर्वा भवन्त्यस्य क्रियाः शुभाः । अव्यङ्गः पतिताङ्गश्च अव्यङ्गोऽथ महीपते । । १४ एष सारश्च सा रम्या वै ज्ञेया जयनामभिः । अहेरङ्गात्समुत्पन्नो ह्यव्यङ्गस्तु ततः स्मृतः । । १५ यस्मादस्मादहेरङ्गमव्यङ्गस्तेन चोच्यते । अर्हेति पूजायां धातोः प्रत्ययो ण्वुल्ततः स्मृतः । । १६ पूजितश्च पवित्रश्च यस्मात्तेनार्हकः स्मृतः । सारसार्तः स्मृतं रूपं प्रधानं सार उच्यते । । १७ षण भक्तौ स्मृतौ धातुस्तस्मात्सारसनः स्मृतः । यस्मादर्चितमेवं तु सुवर्णमणिमौक्तिकैः । । १८ स ज्ञेयः पतिताङ्गस्तु नित्ययज्ञैरुपाहृतः । इत्येते कथिता वीर अव्यङ्गा व्यङ्गभोजकाः । । १९ ऋद्धिवृद्धिकरो नित्यं कायशुद्धिकरस्तथा । सर्ववेदमयश्चायं सर्वदेवमयस्तथा । । 1.142.२० सर्वभूतमयः साम्ब सर्वलोकमयस्तथा । मध्येऽस्य संस्थितो ब्रह्मा मूले विष्णुर्महामते । । २१ शशाङ्कमौलिरन्त्ये तु संस्थितो यदुनंदन । ऋग्वेदोऽस्य स्थितो मूले यजुर्वेदोऽस्य मध्यगः । । २२ अग्रे स्थितः सामवेदो ग्रन्थिराङ्गिरसोनघ । पृथ्वी मूलमाश्रित्य स्थिता च यदुसत्तम । । २३ मूलाशनास्त्वपः साम्ब मध्ये देवो विभावसुः । तासामनन्तरं वात आकाशोऽग्रे समास्थितः । । २४ मूले स्थितस्तु भूर्लोको भुवर्लोकस्तु मध्यगः । स्वर्लोकश्चाग्रमाश्रित्य स्थितो व्यङ्गस्य यावता । । २५ एवं देवमयः सांब एवं लोकमयस्तथा । धारणीयो महान्भक्त्या पूजकः प्रीतये रवेः । । २६ पूजयन्ति रविं ये वै विनानेन यदूत्तम । पूजाफलं न तेषां स्यान्नरकं च व्रजन्ति हि । । २७ तथा तेषां भवेन्नित्यमव्यङ्गो भोजकः सदा । अन्यकाले यदुश्रेष्ठ इत्येतत्कथितं तव । । २८ बन्धने कारणं वीर भूषणानि च सुव्रत । । २९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने व्यङ्गोत्पत्तिर्नाम द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
व्यास बोले— देवता, ऋषि, नाग, गन्धर्व, अप्सराएँ, यक्ष और राक्षस आदि सब सूर्य में क्रम से निवास करते हैं। वहाँ वासुकि नाग, एक वर्ष में तीव्र गति से उदित होते हुए सूर्य रथ के समीप गया, दिवाकर को प्रणाम कर शीघ्र अपने स्थान पर लौट आया। उसने सूर्य की प्रसन्नता के लिए गंगाजल से सजे दिव्य, न अधिक लाल न अधिक सफेद, शुभ 'अव्यंग' को अर्पित किया। प्रसन्नता के लिए उसने उसे अपने शरीर के मध्य भाग में बाँधा। नागराज के अंग से उत्पन्न वह 'अव्यंग' सूर्य द्वारा धारण किया गया। इसीलिए, जो लोग सूर्य की भक्ति चाहते हैं, वे उसे विधिपूर्वक धारण करते हैं और भोजक शुद्ध हो जाता है। जो उसे सदा धारण करता है, उससे सूर्य देव प्रसन्न होते हैं। जो भोजक और पूजक इसे नहीं पहनते, वे सौर कर्म के योग्य नहीं माने जाते, वे अपवित्र होते हैं—इसमें कोई संदेह नहीं। स्मृति और आचार का उल्लंघन करने वाले ऐसे लोग सूर्य की पूजा के अधिकारी नहीं रहते। ऐसे लोग सूर्य की पूजा करते हुए रौरव नरक को प्राप्त होते हैं। जब तक पूजा पूरी न हो, वे न हँसें, न उठें। इस प्रकार जानकर, इसमें कोई संदेह नहीं कि बिना 'अव्यंग' के सूर्य का स्पर्श नहीं होता। नागराज के स्पर्श से उसे 'अरसु' भी कहा गया है। वह एक ही रंग का और कार्यसिद्धि में समर्थ होना चाहिए। उसकी सही माप सौ एक अंगुल होती है। यह सबसे उत्तम है; मध्य माप सौ बीस अंगुल है; छोटा माप एक सौ आठ अंगुल है, इससे छोटा नहीं होना चाहिए। इस रूप को विश्वकर्मा ने बनाया था। भोजकों के लिए मध्य माप सौ अंगुल बताया गया है। संस्कार के बाद भी बिना इसे धारण किए शुद्धि नहीं होती। वीर, इसे धारण करने से ही शुद्धि मिलती है। उसके लिए सभी हवन, होम आदि शुभ कर्म सफल होते हैं। 'अव्यंग' शुद्ध अंग है, हे राजन। यह सार है, और 'जय' नाम से प्रसिद्ध है। यह अहि (सर्प) के अंग से उत्पन्न माना गया है। इसीलिए, अहिरंग से उत्पन्न होने के कारण इसे 'अव्यंग' कहा गया है। पूजा के योग्य होने के अर्थ में 'अर्हक' भी कहा गया है। जो पूजा और पवित्रता के कारण प्रसिद्ध है, वह 'अर्हक' कहलाता है। उसका रूप 'सार' है, अर्थात् मुख्य तत्त्व। भक्ति के अर्थ में 'सारसन' भी कहा गया है। जो सोने, रत्न और मोती से पूजित होता है, वह 'पतितांग' कहलाता है, और नित्य यज्ञ में अर्पित किया जाता है। इस प्रकार, वीर, 'अव्यंग' और 'व्यंग' भोजकों का वर्णन किया गया। यह सदा समृद्धि और वृद्धि देने वाला है, शरीर को शुद्ध करने वाला है। यह सम्पूर्ण वेदों और देवताओं का स्वरूप है। यह सम्पूर्ण प्राणियों, साम्ब और लोकों का भी स्वरूप है। इसके मध्य में ब्रह्मा, मूल में विष्णु स्थित हैं, हे महाबुद्धि। अंत में चन्द्रशेखर (शिव) विराजमान हैं, हे यदुनन्दन। मूल में ऋग्वेद, मध्य में यजुर्वेद, आगे सामवेद स्थित है, और अंगिरा वहाँ ग्रन्थि के रूप में है। पृथ्वी मूल में स्थित है, हे यदुकुलश्रेष्ठ। मूल में जल, मध्य में अग्निदेव, फिर वायु और आगे आकाश स्थित है। मूल में भूरलोक, मध्य में भुवर्लोक, आगे स्वर्लोक स्थित है, जहाँ तक 'व्यंग' फैला है। इस प्रकार, साम्ब, यह देवमय और लोकमय है। इसे महान भक्ति से सूर्य की प्रसन्नता के लिए धारण करना चाहिए। जो लोग इसे बिना पहन सूर्य की पूजा करते हैं, हे यदुवंशश्रेष्ठ, उन्हें पूजा का फल नहीं मिलता और वे नरक को प्राप्त होते हैं। इस प्रकार भोजक को सदा 'अव्यंग' धारण करना चाहिए। अन्य समय में, हे यदुकुलश्रेष्ठ, यही बताया गया है। बाँधने का कारण, वीर, आभूषण ही है, हे सुशील।
धूपादिविविधविधिवर्णनम् सुमन्तुरुवाच श्रुत्वैवमेव साम्बेन व्यासात्सत्यवतीसुतात् । अव्यङ्गस्य च उत्पत्तिं पुनरागान्महामतिः । । १ अथागत्य महातेजाः साम्बो गत्वाश्रमं पुनः । । २ नारदस्य महाबाहोर्नारदं वाक्यमब्रवीत् । कथमुत्क्षिप्य वै धूपं भोजकैः सवितुर्मुने । । ३ स्नानमाचमनं चैवमर्घ्यदानं महात्मने । साम्बस्य वचनं श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः । । ४ उवाच कुरुशार्दूल साम्बं जाम्बवतीसुतम् । हन्त ते कथयिष्यामि रवेर्धूपविधिक्रमम् । । ५ स्नानमाचमनं चैव स्वर्णदानं तथैव च । आचान्तस्त्रिस्ततः स्नात्वा वाससी निर्मले शुभे । । ६ अनार्द्रे संवसीतैव पवित्रे परिधाय च । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वाप्याचामेच्च प्रयत्नतः । । ७ जले जलस्थो नाचामेज्जलादुत्तीर्य यत्नतः । अप्सु सूर्यस्तथाग्निश्च माता देवी सरस्वती । । ८ तस्मादुत्तीर्य चाचामेन्नाचामेत्तु जलाशये । उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः । । ९ पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानुस्तथाचमेत् । प्रसन्नास्त्रिः पिबेत्त्वापः प्रयतः सुसमाहितः । । 1.143.१० सम्मार्जनं तु द्विः कुर्यात्त्रिभिरभ्युक्षणं पुनः । मूर्धानं खानि चात्मानमुपस्पृश्यानु पूर्वशः । । ११ आचान्तोऽर्कं नमस्कृत्य शौचेषु शुचितामियात् । क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्येह नास्तिकः । । १२ भवन्तीह क्रियाः सर्वा वृथा तस्य न संशयः । शुचिकामा हि वै देवा वेदैरेवमुदाहृताः । । १३ इनोपासाकृतश्चैव सर्वे देवाः प्रयत्नतः । शौचमेव प्रशंसन्ति शौचाङ्गैर्हि विधीयते । । १४ आचान्तो मौनमास्थाय देवागारं ततो व्रजेत् । श्वासरोधनिमित्तं तु प्राणमाच्छाद्य वाससा । । १५ शिरः प्रावृत्य यत्नेन केशोदकनिवृत्तये । ततः पूजां रवेः कुर्यात्पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः । । १६ गायत्रीं सशिरस्कां च यजमानः प्रयत्नतः । धूपं ततोऽग्नये दद्यात्प्रथमं गुग्गुलाहुतम् । । १७ पुष्पाञ्जलिं ततो गृह्य तच्छिखायां प्रयत्नतः । रवेर्मूर्धनि तं दद्याद्देवमन्त्रमुदाहरन् । । १८ ॐ व्रतेन यद्व्रतिनो वर्जयन्ति देवा मनुष्याः पितरश्च सर्वे । तस्यादित्यं प्रसरं च मनामहे यस्तेजसा प्रथमं नाविभाति । । १९ धूपवेलाः स्मृताः पञ्च धूपेष्वेव तु पञ्चसु । हवनाद्याः क्रियाः पञ्च रक्षिष्येऽहं तथा पुनः । 1.143.२० दण्डनायकवेला तु प्रत्यूषे ऋक्षदर्शनात् । नाज्ञावेला प्रदोषस्तु तत्त्वकार्यं विजानता । । २१ त्रिकालं तु रवेः पूजा कर्तव्या सूर्यदर्शनात् । अर्धोदितस्तु पूर्वाह्णे ततोऽर्द्धस्तु रविर्विभुः । । २२ हेलयेति च पूर्वाह्णे मध्याह्ने ज्वलनाय च । तथैव मण्डले देयं नीचाह्ने ज्वलनाय च । । २३ चन्दनोदकमिश्राणि गन्धोदकयुतानि च । पद्मानि करवीराणि तथा रक्तोत्पलानि च । । २४ कुसुमोदकमिश्राणि कुरुंटकुसुमं तथा । गन्धादीनि च दिव्यानि कृत्वा वै ताम्रभाजने ।।२५ धूपं दत्त्वाग्नये वीर प्रयत्नाद्गुग्गुलाहुतिम् । अर्घ्यपात्रं तदा गृह्य कुर्यादावाहनं रवेः ।।२६ एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते । अनुकम्प्य मां देव गृहाणार्घ्यं दिवाकर ।।२७ अनेनावाहनं कृत्वा जानुभ्यामवनीं गतः । रवेर्निवेदयेदर्घ्यमादित्यहृदये गतः ।।२८ ॐ नमो भगवते१ आदित्याय विश्वाय खेशाय ब्रह्मणेलोककर्तृणे। ईशानाय पुराणाय सहस्राक्षाय ते नमः ।।२९ सोमाय ऋग्यजुरथर्वाय। ॐ भूर्भुवःस्वःॐमहः ॐजनः ॐतपः ॐ सत्यं ब्रह्मणे मुण्डे मध्ये पुरतः 1.143.३ ० नारद उवाच सावित्र्याश्च परे तन्त्रे त्रैलोक्यत्राणकारिणे । परितः परिगृह्याथ धूपभाजनमुत्क्षिपेत् ।।३ १ निवेदयेत्ततो धूपं वाचमेतामुदीरयेत् । त्वमेक एव रुद्राणां वसूनां च पुरातनः ।।३२ देवानां गीर्भिरभितः संस्तुतः शाश्वतो दिवि । पूर्वाह्णे च त्वया तेन मध्याह्ने चापरेण तु ।।३ ३ ॐ नमो भगवते ज्ञानात्मने त्वां च । विष्णोस्तत्परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः ।।३४ दिवाकरस्तु सायाह्ने मन्त्रेणार्घ्यं निवेदयेत् । ॐ नमो वरुणाय शम्भवे ।।३५ ॐ आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च । हिरण्ययेन सविता रथेनादेवो याति भुवनानि पश्यन्।।३६ अनेन विधिना दत्त्वा धूपं सूर्याय भोजकः । उत्क्षिपेच्चैव धूपेन विशेद्गर्भगृहं ततः । । ३७ ततः प्रविश्य धूपं तु प्रतिमार्थं निवेदयेत् । मन्त्रेण मिहिरायेति निक्षुभायेति नित्यशः । । ३८ ततो राज्ञै नमश्चेति निक्षुभायै ततो नमः । दण्डनायकसंज्ञाय पिङ्गलाय च वै नमः । । ३९ तथा राज्ञाय स्रौषाय तथेशाय गरुत्मते । ततः प्रदक्षिणं कुर्वन्दिग्देवेभ्यो निवेदयेत् । । 1.143.४० दिण्डिने तु ततो दद्याद्धेमन्ताय यदूत्तम । महेश्वराय दद्यात्तु तथा व्योमाय यादव । ।४ १ (विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । रुद्रेभ्यो नमः) । ॐ ब्रह्मणे मुण्डपतये आदित्याय पुरुषेश्वराय सूर्याय नमोनमः । । ४२ ॐ अनेककान्तये नत्वा शेषाय वासुकितक्षककर्कोटकाय पद्मशङ्खकुलिकेभ्यो नागराजेभ्यो नमः । ।४ ३ तलसुतलपातालातलवितलरसातलादिवासिभ्यो दैत्यादानवपिशाचेभ्यो नमः । ततः प्रदक्षिणं कुर्यान्मातृकाभ्यो नमोनमः ( ॐ ग्रहेभ्यो नमः । । ४४ ॐ दण्डनायकाय नमः । ॐ मार्तंडाय नमः । ॐ विनायकाय नमः । । ४५) एवमुद्दिश्य नामानि धूपं दत्त्वा वरानन । उत्क्षिप्तो यत्र वै धूपो मुक्त्वा तत्रैव तं पुनः । । ४६ सूर्यगुप्तैरभिष्टूय एवं विज्ञाय ते ततः । अर्चितस्त्वं यथा शक्त्या मया भक्त्या विभावसो । । ऐहिकामुष्मिकीं नाथ कार्यसिद्धिं वदस्व मे । । ४७ एवं त्रिषवणं स्नात्वा योऽर्चयेत्प्रणतो रविम् । विधिना तु यथोक्तेन सोऽश्वमेधफलं लभेत् । । ४८ यश्चैवं कुरुते नित्यं यथोक्तं धूपविस्तरम् । स पुत्रवानरोगी च मृतः संलीयते रवौ । । ४९ विधिना तु यथोक्तेन क्रियमाणानि यत्नतः । सर्वकार्याणि सिद्ध्यन्ति सफलानि भवन्ति च । । 1.143.५० पुष्पं श्रेष्ठं यदा न स्यात्पत्राणि समुपाहरेत् । पत्रं न स्यात्ततो धूपं धूपो न स्यात्ततो जलम् । । ५१ सर्वं न स्याद्यदा चैव प्रणिपातेन पूजयेत् । अशक्तः प्रणिपातस्य मनसा पूजयेद्रविम् । । ५२ असम्भवे तु द्रव्याणां विधिरेष प्रकीर्तितः । द्रव्याणां सम्भवे चैव सर्वमेवोपहारयेत् । । ५३ मन्त्रैः कर्मयुतो यस्तु मित्रे धूपं निवेदयेत् । उच्चारणाच्च वै तेषां धूपप्रीतो भवेद्रविः । । ५४ शिरो नासामुखं चैव भृशमावृत्य यत्नतः । पूजयेद्भास्करं वीर शिथिलं१ तु न कारयेत् । । ५५ नलिनेन तु राजेन्द्र नरो याति दिवाकरम् । तस्माद्युक्तं सदा कार्यं पूज्यते च दिवाकरः । । ५६ तेऽश्वमेधफलं प्राप्य सूर्यलोकं व्रजन्ति हि । धूपेन पूज्यमानं तु नराः पश्यन्ति यादव । । ५७ यान्ति ते परमं स्थानं यन्न पश्यन्ति सूरयः । क्रियमाणं तथार्कं च भक्त्या पश्यन्ति ये नराः । । सर्वान्कामानिह प्राप्य ते यान्ति परमं पदम् । । ५८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने धूपादिविविधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमन्तु बोले— इस प्रकार सत्यवती पुत्र व्यास से 'अव्यंग' की उत्पत्ति सुनकर, साम्ब बुद्धिमान पुनः आश्रम पहुँचे। वहाँ पहुँचकर, साम्ब ने महाबाहु नारद से पूछा— हे मुनि! भोजकों द्वारा सूर्य को धूप कैसे अर्पित की जाती है? स्नान, आचमन और महात्मा को अर्घ्य देने की विधि क्या है? साम्ब के वचन सुनकर, श्रेष्ठ मुनि नारद ने यदुकुल के शेर साम्ब से कहा— हे कुरुवंशश्रेष्ठ! अब मैं तुम्हें सूर्य की धूप विधि बताता हूँ। स्नान, आचमन और स्वर्णदान की विधि भी बताता हूँ। तीन बार आचमन कर, स्नान कर, स्वच्छ और पवित्र वस्त्र पहनें। गीले वस्त्र न पहनें, पवित्र वस्त्र धारण करें। उत्तर या पूर्वमुख होकर सावधानी से आचमन करें। जल में खड़े होकर आचमन न करें, जल से बाहर आकर ही सावधानी से करें। जल में सूर्य, अग्नि, माता और सरस्वती देवी का वास है, इसलिए बाहर आकर ही आचमन करें। स्वच्छ स्थान पर बैठकर, एकाग्रचित्त होकर, पूर्व या उत्तरमुख होकर, पैर और हाथ धोकर, घुटनों तक आचमन करें। शांत मन से तीन बार जल पिएँ, एकाग्र होकर। दो बार शरीर पोंछें, तीन बार जल छिड़कें। सिर और इन्द्रियों को क्रम से स्पर्श करें। आचमन कर सूर्य को प्रणाम करें और शुद्ध स्थानों में शुद्धता प्राप्त करें। जो बिना आचमन के पूजा करता है, वह नास्तिक है; उसके सभी कर्म व्यर्थ होते हैं, इसमें संदेह नहीं। देवता शुद्धता के इच्छुक होते हैं, वेदों में ऐसा कहा गया है। जो शुद्धता का पालन करते हैं, वे सभी देवताओं की पूजा करते हैं; शुद्धता की ही प्रशंसा की गई है, क्योंकि विधि शुद्धता से ही सिद्ध होती है। आचमन कर मौन धारण करें, फिर देवगृह जाएँ। श्वास को रोकने के लिए मुँह पर वस्त्र रखें। सिर को ढँकें ताकि बालों का जल न गिरे। फिर विविध शुभ पुष्पों से सूर्य की पूजा करें। यजमान सावधानी से सिर ढँककर गायत्री का पाठ करे। फिर अग्नि को धूप अर्पित करें, पहले गुग्गुल की आहुति दें। फूलों की अंजलि लेकर, सावधानी से सूर्य की मूर्ति के शिखर पर रखें और देवमंत्र का उच्चारण करें— 'ॐ। जिस व्रत का पालन देवता, मनुष्य और पितर करते हैं, हम उसी आदित्य को नमस्कार करते हैं, जो तेज से प्रथम प्रकाशित होता है।' धूप देने के पाँच समय माने गए हैं, और पाँच ही हवन आदि की विधियाँ हैं। दण्डनायक का समय प्रातः, तारे दिखने पर है। आज्ञा का समय संध्या में है, जो तत्व जानता है। सूर्य की पूजा तीन बार—सूर्योदय, दोपहर और संध्या को करनी चाहिए। सूर्योदय पर प्रथम भाग पूर्वाह्न, फिर दूसरा भाग सूर्य का है। पूर्वाह्न में 'हेलय', मध्याह्न में अग्नि के लिए, और मण्डल में भी, अपराह्न में अग्नि के लिए अर्पित करें। चन्दन जल, सुगंधित जल, कमल, करवीर, रक्त उत्पल, फूलों का जल मिश्रण, कुरुण्ट पुष्प और दिव्य गंध, ताम्र पात्र में रखें। अग्नि को धूप देकर, वीर, सावधानी से गुग्गुल की आहुति दें। फिर अर्घ्य पात्र लेकर सूर्य का आवाहन करें— 'आइए सूर्य, सहस्रकिरण, तेज के भंडार, जगत्पति; मुझ पर कृपा करें, हे देव, यह अर्घ्य स्वीकार करें।' ऐसा आवाहन कर, घुटनों के बल बैठकर, आदित्यहृदय का पाठ करते हुए सूर्य को अर्घ्य दें— 'ॐ नमो भगवते आदित्याय, विश्वाय, खेचराय, ब्रह्मणे, लोककर्ता को नमस्कार। ईशान, पुराण, सहस्राक्ष को नमस्कार।' 'सोम, ऋक्, यजुः, अथर्व, ॐ भूर्भुवः स्वः, ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्, ब्रह्म, मुण्ड, मध्य, पुरतः।' नारद बोले— सावित्री के श्रेष्ठ तंत्र में, जो त्रिलोक की रक्षा करता है, चारों ओर घुमाकर धूप पात्र उठाएँ। फिर धूप अर्पित कर यह वचन कहें— 'आप ही रुद्रों और वसुओं में प्राचीन हैं, देवताओं द्वारा स्तुत हैं, स्वर्ग में शाश्वत हैं।' 'प्रातः आपसे, मध्याह्न में अन्य से।' 'ॐ नमो भगवते ज्ञानात्मने, जिसे सदा ज्ञानीजन विष्णु का परम पद मानते हैं।' सायंकाल में मंत्र से सूर्य को अर्घ्य दें—'ॐ नमो वरुणाय शम्भवे।' 'ॐ, काले धूल में विचरण करते हुए, अमृत और मर्त्य को स्थापित करते हुए, स्वर्ण रथ से देवता सविता लोकों को देखते हुए चलते हैं।' इस विधि से सूर्य को धूप अर्पित कर भोजक धूप लेकर गर्भगृह में प्रवेश करे। फिर भीतर जाकर मूर्ति के लिए धूप अर्पित करे, मंत्र से—'मिहिराय, निक्षुभाय, नित्यशः।' फिर 'राज्ञे नमः, निक्षुभाय नमः, दण्डनायकाय, पिंगलाय नमः।' इसी प्रकार 'राज्ञे, स्रौषाय, ईशाय, गरुत्मते नमः।' फिर प्रदक्षिणा कर, दिशाओं के देवताओं को अर्पित करें। फिर दिण्डिन को, हेमन्त को, हे यदुवंशश्रेष्ठ; महेश्वर को, व्योम को, हे यादव। (सभी देवताओं को नमस्कार, रुद्रों को नमस्कार।) 'ॐ ब्रह्मणे मुण्डपतये, आदित्याय, पुरुषेश्वराय, सूर्याय नमः।' 'ॐ अनेकों रंगों वाले, शेष, वासुकि, तक्षक, कर्कोटक, पद्म, शंख, कुलिक आदि नागराजों को नमस्कार।' तल, सुतल, पाताल, अतल, वितल, रसातल आदि में रहने वाले दैत्य, दानव, पिशाचों को नमस्कार। फिर प्रदक्षिणा कर मातृकाओं को नमस्कार (ॐ ग्रहों को नमस्कार)। 'ॐ दण्डनायकाय नमः, ॐ मार्तण्डाय नमः, ॐ विनायकाय नमः।' इस प्रकार नामों का उच्चारण कर, धूप अर्पित करें। जहाँ धूप उठाई थी, वहीं उसे पुनः रखें। सूर्यगुप्तों द्वारा स्तुति कर, इस प्रकार जानें कि मैंने अपनी भक्ति से यथाशक्ति आपकी पूजा की है, हे अग्निदेव। हे नाथ! मुझे लौकिक और पारलौकिक कार्यों में सिद्धि दें। जो तीन बार स्नान कर, विधिपूर्वक सूर्य की पूजा करता है, वह अश्वमेध यज्ञ का फल पाता है। जो प्रतिदिन इस प्रकार धूप विधि से करता है, उसे पुत्र, आरोग्यता मिलती है, और मृत्यु के बाद सूर्य में लीन हो जाता है। विधिपूर्वक सावधानी से किए गए सभी कार्य सफल और फलदायक होते हैं। यदि श्रेष्ठ पुष्प न हों, तो पत्ते अर्पित करें; पत्ते न हों, तो धूप; धूप न हो, तो जल। यदि कुछ भी न हो, तो प्रणाम से पूजा करें; प्रणाम भी न कर सकें, तो मन से सूर्य की पूजा करें। सामग्री न होने पर यही विधि है; सामग्री हो, तो सब अर्पित करें। जो मंत्रों सहित मित्र को धूप अर्पित करता है, उन मंत्रों के उच्चारण से सूर्य धूप से प्रसन्न होते हैं। सिर, नाक, मुँह अच्छी तरह ढँककर, वीर, भास्कर की पूजा करें, शिथिलता न करें। कमल से, हे राजन्, मनुष्य सूर्य को प्राप्त करता है; इसलिए सदा उचित आचरण करें, सूर्य की पूजा करें। ऐसे लोग अश्वमेध का फल पाकर सूर्यलोक को जाते हैं। जो धूप से पूजा करते हैं, हे यादव, वे सूर्य को देखते हैं। वे उस परम स्थान को प्राप्त करते हैं, जिसे ज्ञानी भी नहीं देख पाते। जो भक्तिपूर्वक सूर्य की पूजा करते हैं, वे यहाँ सभी कामनाएँ पाकर परम पद को प्राप्त करते हैं।
भोजकस्योत्पत्तिवर्णनम् सुमन्तुरुवाच अथाजगाम भगवान्व्यासो द्वारवतीं पुरीम् । द्रष्टुं नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । । १ तमागतमृषिं दृष्ट्वा वासुदेवो विशांपते । अभ्युत्थाय महातेजाः पूजयामास भारत । । २ स्वयमेवासनं दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं तथैव च । पप्रच्छ प्रयतो भूत्वा व्यासं सत्यवतीसुतम् । । ३ य एते भोजका विप्रा आनीता मत्सुतेन वै । शाकद्वीपमितो गत्वा ज्ञानिनो मोक्षगामिनः । । ४ तान्दृष्ट्वा रूपतो विप्र प्रवेशात्कर्मतस्तथा। कौतूहलं समुत्पन्नं हर्षश्च परमो मम । । ५ कथमेते क्षणमपि तिष्ठन्ते पृथिवीतले । येषां रविः सदा पूज्यस्तेषां मुक्तिः सदा वसेत् । । ६ नागत्वा भोजकत्वं हि मोक्षमाप्नोति कश्चन । इदं मे मनसो ब्रह्मन्सदा सम्प्रतिभाति वै । । ७ व्यास उवाच एवमेव यथात्थ त्वं शङ्खचक्रगदाधर । धन्या एते महात्मानो भोजका नात्र संशयः । । ८ ये पूजयन्ति सततं भानुमन्तं दिवाकरम् । ज्ञानिनः कर्मनिष्ठाश्च सदा मोक्षगतिं गताः । । ९ यजन्ते सततं भानुं बलिपुष्पफलैस्तथा । अन्नेनौषधिभिश्चैव आज्यहोमैश्च कृत्स्नशः । । 1.144.१० होमं च शाश्वतं कृत्वा परं होमं ततः श्रिताः । परहोमस्य करणात्पूतात्मानो ह्यकल्मषाः । । ११ विशन्ति परमां दिव्यां भास्करीं तैजसीं कलाम् । कर्मणः साधने चैका तत्र चाग्नौ प्रतिष्ठिता । । १२ वायुमार्गस्थिता व्योम्नि द्वितीयान्तः प्रकाशिका । ततः परं तृतीया तु तत्स्मृतं सूर्यमण्डले । । १३ मण्डलं तच्च सवितुर्दिव्यं ह्यजरमव्ययम् । तस्याऽसौ पुरुषो मध्ये योऽसौ सदसदात्मकः । । १४ क्षराक्षरस्तु विज्ञेयो महासूर्यस्तथैव च । निष्कलः सकलश्चापि द्वौ च तस्य प्रकल्पितौ । । १५ अक्षरः सकलश्चैव सर्वभूतव्यवस्थितः । सतत्त्वः सकलः प्रोक्तस्तत्त्वहीनस्तु निष्कलः । । १६ तृणगुल्मलतावृक्षवृकसिंहद्विजाधिपान् । सुरसिद्धमनुष्यांश्च स्थलजाञ्जलजान्हरेत् । । १७ व्यवस्थितः स सर्वत्र सर्वेषामन्तरात्मनि । यदा कल्पात्मकश्चैव द्वितीयां तनुमाश्रितः । । १८ निष्कलस्तु सदा ज्ञेयः संस्थितस्तैजसीं कलाम् । हिमं घर्मं च वर्षं च त्रैलोक्ये कुरुते सदा । । १९ द्वितीया या तनुस्तस्य अक्षरं तत्परं पदम् । देवयानं तु पन्थानं कर्मयोगेन संस्थिता । 1.144.२० आदित्यसिद्धान्तरिताः साङ्ख्ययोगविदश्च ये । तेऽभिगच्छन्ति तत्स्थानं स मोक्षः परिकीर्तितः । । २१ निर्द्वन्द्वो निर्गमश्चैव तत्र गत्वा न शोचति । वेदेषु ब्रह्म वदन्ति ध्यायन्ते तत्त्ववेदिनः । । २२ अकारं तत्त्वतश्चापि ध्यायन्ते पुरुषोत्तम । त्र्यक्षरं च तमोंकारं सार्धमात्रात्रये स्थितम् । । २३ वदन्ति चार्धमात्रस्थं मकारं व्यञ्जनात्मकम्। ध्यायन्ति ये मकारीयं ज्ञानं ते हि सदात्मकम् । । २४ मकारो भगवान्देवो भास्करः परिकीर्तितः । मकारध्यानयोगाच्च मगा ह्येते प्रकीर्तिताः । । २५ धूपमाल्यैर्युतश्चापि उपहारैस्तथैव च । भोजयन्ति सहस्रांशुं तेन ते भोजकाः स्मृताः । । २६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने भोजकस्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमन्तु बोले— इसके बाद भगवान् व्यास द्वारका नगरी गए, वहाँ शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले नारायण का दर्शन करने। ऋषि को आया देख, वासुदेव ने, हे राजन्, उठकर उनका आदरपूर्वक स्वागत किया। स्वयं आसन, पाद्य और अर्घ्य देकर, एकाग्रचित्त होकर सत्यवतीपुत्र व्यास से पूछा— हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! ये भोजक ब्राह्मण, जिन्हें मेरे पुत्र ने शाकद्वीप से बुलाया है, ये ज्ञानी और मोक्ष की ओर जाने वाले हैं। इनका रूप, आचरण और प्रवेश देखकर मेरे मन में बड़ा कौतूहल और हर्ष उत्पन्न हुआ है। जिनके लिए सूर्य सदा पूज्य हैं और जिनके लिए मोक्ष सदा सुलभ है, वे पृथ्वी पर एक क्षण भी कैसे रहते हैं? बिना भोजक बने कोई भी मोक्ष नहीं पाता—यह बात मेरे मन में सदा आती है। व्यास बोले— हे शंख, चक्र, गदा धारी! जैसा आपने कहा, वैसा ही है। ये भोजक महान आत्माएँ धन्य हैं, इसमें कोई संदेह नहीं। जो सदा भानु, सूर्य की पूजा करते हैं, वे ज्ञानी, कर्मनिष्ठ और सदा मोक्षगति को प्राप्त होते हैं। वे सदा भानु की पूजा पुष्प, फल, अन्न, औषधि और पूर्ण घी के हवन से करते हैं। शाश्वत हवन कर, फिर परम हवन को अपनाते हैं। परम हवन करने से उनका आत्मा पवित्र और पापरहित हो जाता है। वे परम दिव्य भास्करी तेजस्वी किरण में प्रवेश करते हैं। कर्म की सिद्धि में एक अग्नि में स्थित है। दूसरी वायु मार्ग में आकाश में प्रकाशित होती है। तीसरी, उससे आगे, सूर्य मण्डल में मानी गई है। वह सविता का मण्डल दिव्य, अजर और अविनाशी है। उसके मध्य में जो पुरुष है, वह सत-असत का स्वरूप है। वह क्षर और अक्षर दोनों रूपों में जानने योग्य है, वही महा सूर्य है। उसमें निर्गुण और सगुण दोनों रूप माने गए हैं। अक्षर सगुण रूप में सभी प्राणियों में स्थित है। सगुण को ही सतत्त्व कहा गया है, और निर्गुण को तत्त्वहीन। वह तृण, झाड़-झंखाड़, लता, वृक्ष, सिंह, पक्षियों के स्वामी, देव, सिद्ध, मनुष्य, स्थल और जलचर सभी में प्रवेश करता है। वह सबके अंतरात्मा में सर्वत्र स्थित है। जब वह कल्प रूप धारण करता है, तो दूसरी देह लेता है। निर्गुण सदा तेजस्वी किरण में स्थित माना जाता है। वह सदा तीनों लोकों में शीत, उष्णता और वर्षा करता है। उसकी दूसरी देह अक्षर है, वही परम पद है। देवयान मार्ग कर्मयोग से स्थित है। जो आदित्य सिद्धांत और सांख्य योग को जानते हैं, वे वही स्थान प्राप्त करते हैं, वही मोक्ष कहलाता है। वहाँ पहुँचकर द्वंद्व रहित हो जाता है, वहाँ कोई शोक नहीं रहता। वेदों में ब्रह्म की चर्चा है, तत्त्वज्ञानी उसका ध्यान करते हैं। वे 'अ' अक्षर का तत्त्व से ध्यान करते हैं, और त्रैक्षरिक ओंकार का भी। वे अर्ध मात्रा में स्थित 'म' अक्षर को व्यंजन रूप में कहते हैं। जो 'म' अक्षर के ज्ञान का ध्यान करते हैं, वे सदा सत्स्वरूप होते हैं। 'म' अक्षर ही भगवान् भास्कर कहलाते हैं। 'म' ध्यान योग से वे 'मग' कहलाते हैं। धूप, माला और अन्य उपहारों से वे सहस्रांशु की पूजा करते हैं, इसलिए वे भोजक कहलाते हैं।
भोजकज्ञानवर्णनम् वासुदेव उवाच ज्ञानोपलब्धिं विप्रेन्द्र भोजकानां महामुने । ब्रूहि तत्त्वं द्विजश्रेष्ठ कौतुकं परमं मम । । १ व्यास उवाच इमां ज्ञानोपलब्धिं तु निबोध गदतो मम । अस्थिस्थूलं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । । चर्मावनद्धं दुर्गंधिपूर्णं मूत्रपुरीषयोः । । २ जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् । रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् । । ३ कपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता । समता सर्वभूतेषु एवं मुक्तस्य लक्षणम् । । ४ तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकसन्ततिः । उपायं चिन्तयेदस्य धिया धीरः समाहितः । । ५ प्रमाथि च प्रयत्नेन मनः संयम्य चञ्चलम् । बुद्धीन्द्रियाणि संयम्य शकुनानिव पञ्जरे । । ६ इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तृप्यते । सततममृतस्यैव जनार्दन महामते । । ७ प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च१ किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् । । ८ ध्यायमानस्य दह्यन्ते चान्ते दोषा यथाग्निना । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् । । ९ चित्तं चित्तेन संशोध्य भावं भावेन शोधयेत् । मनस्तु मनसा शोध्यं बुद्धिं बुद्ध्या तु शोधयेत् । । 1.145.१० चित्तस्यातिप्रसादेन भाति कर्म शुभाशुभम् । शुभाशुभविनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । । निर्ममो निरहङ्कारस्ततो याति परां गतिम् । । ११ पर्वाह्णे लोहितं रूपं प्रथममृङ्ममयं स्मृतम् । यजुर्मयं द्वितीयं तु श्वेतं माध्याह्निकं स्मृतम् । । १२ कृष्णं तृतीयं सायाह्ने साम्नो रूपं तु तत्कृतम् । प्रथमं राजसं देव द्वितीयं सात्त्विकं स्मृतम् । १३ तृतीयं तामसं रूपं त्रैगुण्यं तस्य कल्पितम् । त्रयाणां व्यतिरेकेण चतुर्थं सूर्यमण्डलम् । । १४ ज्योतिः प्रकाशकं सूक्ष्मं प्रोक्तं देवनिरञ्जनम् । चतुर्थं तु वेदविदः सूर्यसिद्धान्तवेदिनः । । १५ ॐकारप्रणवैर्युक्ता ध्याननिर्भूतकल्मषाः । स्थिताः पद्मासने वीरा नाभिसंन्यस्तपाणयः । । १६ सुषुम्नानाडिकामार्गं कुम्भरेचकपूरकैः । त्रिभिः संशोध्य तान्पञ्च मरुतो देहमध्यगान् ।। १७ पदाङ्गुष्ठान्वितः स्विन्नमूर्ध्वमुत्क्षेपयेत्क्रमात् । नाभिदेशे तु तं दृष्ट्वा देवमग्निमनामयम् ।। १८ सोमं च हदये दृष्ट्वा मूर्ध्नि वाग्निशिखां ततः । वातरश्मिभिरासाद्य तं भित्त्वा मण्डलं परम् ।। १९ ततः परं तु यो गच्छेद्योगस्थः सूर्यमण्डलम् । यत्र गत्वा न शोचन्ति तत्सौरं परमं पदम् ।।1.145.२ ० देवार्चनं महाबाहो कीर्तितः केशिसूदन । प्रथमं हदयं स्थानं द्वितीयं चाग्निमाश्रितम् ।।२ १ तृतीयं नाभिसंस्थं च चतुर्थं सूर्यमण्डलम् ।।२२ स्थानं परं वै परमात्मसंस्थं भानोः सुरेशस्य वदन्ति तज्ज्ञाः । ज्ञेयः स मोक्षश्च नृणां स एव संसारविच्छित्तिकरं पदं ततः ।।२३ इदममृतसमं परस्य वेद्यं किरणसहस्रमृतो हितं जनानाम् । ऋषिचरितमवेत्य तत्त्वसारं व्यपगतमोहधियः प्रयान्ति मोक्षम् ।।२४ इदं मगानां चरितं मया ते प्रख्यापितं यानवरेण युक्तम् । ज्ञात्वात्विमं मोक्षविदो वदन्ति सिद्धाश्च तत्स्थानमवाप्नुवन्ति ।।२५ यन्मयोक्तमिदं ज्ञानं देयं श्रद्धावतां नृणाम् । नास्तिकानामबुद्धीनां न देयं भूतिमिच्छता ।।२६ सुमन्तुरुवाच इत्युक्त्वा भगवान्व्यासो भोजकज्ञानमुत्तमम् । नारायणं महाबाहो जगामायतनं हरेः ।।२७ ख्यातो यस्त्रिषु लोकेषु गंगया परितोषितः । बदर्या मण्डितो वीर नरनारायणाश्रमः । । २८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे भोजकज्ञानवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
वासुदेव बोले— हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे महर्षि! भोजकों के ज्ञान की प्राप्ति के विषय में मुझे सत्य बताइए। द्विजश्रेष्ठ, मुझे अत्यन्त कौतूहल है। व्यास बोले— मेरे कहे अनुसार इस ज्ञान की प्राप्ति को सुनो। यह शरीर हड्डियों से बना, स्नायुयुक्त, मांस-रक्त से लिप्त, चमड़े से ढका, मूत्र-विष्ठा से भरा, दुर्गन्धयुक्त, बुढ़ापा और शोक से ग्रस्त, रोगों का घर, पीड़ा से भरा, रजोगुणी और अनित्य—इस भूत-आवास को त्याग देना चाहिए। खोपड़ी, वृक्ष की जड़ें, फटे वस्त्र और असहायता, सभी प्राणियों में समता—यही मुक्त पुरुष के लक्षण हैं। जैसे तिल में तेल, गाय में दूध, लकड़ी में अग्नि छिपी है, वैसे ही धैर्यवान्, एकाग्रचित्त साधक उपाय का चिन्तन करे। पुरुष को चाहिए कि वह चंचल मन को प्रयत्नपूर्वक वश में करे, बुद्धि और इन्द्रियों को पिंजरे में पक्षियों की तरह बाँध ले। इन्द्रियों को संयमित कर, देही सदा अमृत के समान तृप्त रहता है, हे जनार्दन, हे महाबुद्धि। प्राणायाम से दोषों को, धारणा से पापों को, प्रत्याहार से संसर्गों को और ध्यान से अधम गुणों को नष्ट करना चाहिए। ध्यान करने वाले के दोष अन्त में अग्नि की तरह जल जाते हैं; इसी प्रकार इन्द्रियों से उत्पन्न दोष भी प्राण-निग्रह से जलते हैं। मन को मन से, भाव को भाव से, मन को मन से, बुद्धि को बुद्धि से शुद्ध करना चाहिए। मन की अत्यन्त प्रसन्नता से शुभ और अशुभ कर्म प्रकट होते हैं; शुभ-अशुभ से रहित, द्वंद्व से रहित, निरुपाधि, निःस्वार्थ और अहंकाररहित होकर वह परम गति को प्राप्त होता है। दोपहर में पहला रूप लाल है, जो ऋग्वेदमय कहा गया है; दूसरा श्वेत, यजुर्वेदमय, मध्याह्न का है। तीसरा कृष्ण वर्ण, सायंकाल का, सामवेदमय है; पहला राजस, दूसरा सात्त्विक, तीसरा तामस रूप है; इस प्रकार उसका त्रैगुण्य माना गया है। इन तीनों से भिन्न चौथा सूर्य मण्डल है। चौथा सूक्ष्म, प्रकाशमय, देवताओं का निर्मल स्थान कहा गया है; वेदज्ञ और सूर्यसिद्धांत जानने वाले इसे चौथा कहते हैं। जो ओंकार से युक्त, ध्यान से पापरहित, पद्मासन में स्थित, नाभि पर हाथ रखे, सुषुम्ना नाड़ी के मार्ग से कुम्भक, रेचक, पूरक द्वारा शरीर में स्थित पाँच वायुओं को शुद्ध करते हैं। पैर के अँगूठे को पसीने से भीगा ऊपर उठाएँ, क्रम से नाभि स्थान पर अग्निदेव का ध्यान करें। हृदय में सोम का, सिर पर अग्निशिखा का ध्यान करें। वायु किरणों से उस परम मण्डल को भेदकर पहुँचें। फिर, जो योगस्थ होकर सूर्य मण्डल को प्राप्त करता है, वह वहाँ जाकर शोक से मुक्त हो जाता है; वही सर्वोच्च सौर पद है। हे महाबाहु केशिसूदन! देवपूजन का वर्णन हुआ। पहला स्थान हृदय, दूसरा अग्नि में, तीसरा नाभि में, चौथा सूर्य मण्डल है। वह परम स्थान, जो सूर्य के परमात्मा में स्थित है, ज्ञानी लोग वही कहते हैं; वही मनुष्यों के लिए मोक्ष है, वही संसार से छूटने का स्थान है। यह अमृत-समान, परम, हजार किरणों से युक्त, जनकल्याणकारी ज्ञान है; जो ऋषियों के आचरण का तत्त्व जानते हैं, मोह रहित होकर मोक्ष पाते हैं। यह मगों का आचरण मैंने तुम्हें बताया, श्रेष्ठ मार्ग सहित; इसे जानकर मोक्षवेत्ता सिद्धजन वही स्थान प्राप्त करते हैं। मेरा कहा यह ज्ञान श्रद्धावान पुरुषों को ही देना चाहिए; नास्तिक या मूर्ख को देने से लाभ नहीं। सुमन्तु बोले— इस प्रकार भगवान् व्यास ने भोजकों का श्रेष्ठ ज्ञान बताकर, हे महाबाहु, हरि के निवास को प्रस्थान किया। जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, गंगा से तृप्त है, बदरी में शोभायमान है, वही वीर नरनारायण का आश्रम है।
भोजकवर्णनम् शतानीक उवाच य एते भोजकाः प्रोक्ता देवदेवस्य पूजकाः । नान्यं भोज्यमथैतेषां ब्राह्मणैश्च कदाचन । । १ भास्करस्य प्रिया ह्येते पूज्यत्वं च तथा गताः । दिव्याश्चैते स्मृता विप्रा आदित्याम्भः समुद्भवाः । । २ अभोज्यत्वं कथं याता भोजकास्तद्वदस्व मे । किं कुर्वाणास्तथा कर्म भोज्यतां यान्ति मे वद । । ३ सुमन्तुरुवाच इममर्थं पुरा पृष्टो वासुदेवो महीपते । कृतवर्मणा पुरा राजंस्तथा साम्बो महाबलः । । ४ गतौ साम्बपुरीं वीर तथा नारदपर्वतौ । भुक्तवन्तो गृहे सर्वे भोजकस्य महात्मनः । । ५ आदित्यकर्मणो लोके देवान्नख्यातिमागताः । तेन ते पूजिताः सर्वे भक्त्या भोज्यैरनेकशः । । ६ आगतास्ते पुरीं वीर पुण्यां द्वारवतीं विभोः । तावृषी दिवमारुढौ राजन्नारदपर्वतौ । ७ वासुदेवं महातेजा हार्दिक्यो वाक्यमब्रवीत् । य एते भोजका विप्र पूजका भास्करस्य तु । । ८ अन्नमेषां कथं विप्रौ भुक्तवन्तौ जनार्दन । तावृषी दिव्यमाख्यातौ यौ तौ नारदपर्वतौ । । अभोज्याः किल एते वै ब्राह्मणानां जनार्दन । । ९ वासुदेव उवाच न ते भोज्या महाबाहो भोज्या भोजाश्च सर्वदा । अभिवाद्यां प्रयत्नेन यथादित्यो महामते । । 1.146.१० आचरन्तश्र तत्कर्म भोज्यत्वं प्रवजन्ति ते । तच्छ्रूयतां यदुश्रेष्ठ यत्कार्यं चापि तैर्विभो । । यतमानैर्महाबाहो तदिहैकमनाः शृणु । । ११ वृषली यस्य वै भार्या यश्चाव्यङ्गं न धारयेत् । अभोज्यः स तु विज्ञेयो भोजको नात्र संशयः । । १२ अस्नातः पूजयेद्यस्तु तथाभ्यङ्गविवर्जितः । आदित्यं यदुशार्दूल तथा च विधिना विभो । । १३ सेवको भोजको यस्तु शूद्रान्नं येन भुज्यते । कृषिं च कुरुते यस्तु देवार्चामपि वर्जयेत् । । १४ जातकर्मादयो यस्य न संस्काराः कृता विभो । आरुणेयैश्च मन्त्रैश्च सावित्रीं न च वै पठेत् । । तस्य गेहे द्विजो भुक्त्वा कृच्छ्रपादेन शुध्यति । । १५ पितृदेवमनुष्याणां भूतानां भास्करस्य तु । अकृत्वा विधिवत्पूजां यस्तु भुङ्क्ते स धर्महा । । १६ अभ्यङ्गेन विहीनो यः शंखहीनस्तथैव च । शिरसा धारयेत्केशान्स ज्ञेयो भोजकाधमः । । १७ देवार्चनं तथा होमं स्नानं तर्पणमेव च । दानं ब्राह्मणपूजां च कुर्वतो भोजकस्य तु । । अभ्यङ्गेन विहीनस्य सर्वं भवति निष्फलम् । । १८ सर्वदेवमयो ह्येष सर्ववेदमयस्तथा । अभ्यङ्गो यदुशार्दूल पवित्रः परमः स्मृतः । । १९ भोजकानां यदुश्रेष्ठ तस्य मूले स्थितो हरिः । मध्ये ब्रह्मा महातेजा अग्रे गोश्रुतिभूषणः । । 1.146.२० ऋग्वेदो यस्य मूलस्थो मध्ये सामानि कृत्स्नशः । यजुर्वेदस्तथा श्रेष्ठश्चाथर्वसहितः स्थितः । । २१ त्रयोऽग्नयस्तथा राजंस्त्रयो लोकाः स्थिताः क्रमात् । एवमेव पवित्रस्तु अभ्यङ्गो भोजकस्य तु । । २२ यस्त्वनेन विहीनस्तु भोजको भोजकाधमः । अभोज्यः स तु विज्ञेयः सोऽशुचिर्नात्र संशयः । । २३ निर्माल्यमथ नैवेद्यं कुङ्कुमं देवहेलिनाम् । ये प्रयच्छन्ति शूद्राणां विक्रीणन्ति च भोजकाः । । तेऽधमा भोजका ज्ञेया ये च देवस्वहारिणः । । २४ न पूजयन्ति देवेशं देवस्वं क्षपयन्ति च । न ते देव प्रियास्तात विज्ञेया भोजकाधमाः । । २५ यस्मिन्न भुक्ते नैवेद्यं भोजकोऽश्नाति मानद । तदन्नं भुङ्जतस्तस्य नरकाय न शान्तये । । २६ नैवेद्यं भोजयेत्तस्माद्भास्करस्य नरः सदा । प्रथमं यदुशार्दूल तच्च देहविशोधनम् । । २७ ब्राह्मणानां पुरोडाशो यथा कायविशोधनः । भोजकानां तथा वीर नैवेद्यं कायशोधनम् । । २८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने भोजकवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
शतानिक ने कहा— ये भोजक, जो देवताओं के देवता सूर्य की पूजा करते हैं, इनके लिए ब्राह्मणों या किसी और के हाथ का भोजन कभी भी उचित नहीं है। ये सूर्यदेव को अत्यंत प्रिय हैं और पूज्य माने जाते हैं। ये दिव्य ब्राह्मण हैं, जिनका जन्म आदित्य के जल से हुआ है। भोजक अपवित्र या अछूत कैसे माने गए? कृपया बताइए, कौन से कर्म करने से वे भोज्य या अभोज्य होते हैं? सुमन्तु ने कहा— राजन्, पहले वासुदेव से कृतवर्मा और साम्ब ने यही प्रश्न किया था। वे साम्बपुरी और नारद पर्वत पर गए और वहाँ महान आत्मा भोजक के घर सभी ने भोजन किया। सूर्य के कर्मों के कारण वे देवताओं में दिव्य भोजन करने वाले के रूप में प्रसिद्ध हुए। इस कारण वे सब भक्तिभाव से अनेक प्रकार के भोज्य अर्पण से पूजित हुए। वे पुण्य नगरी द्वारका पहुँचे और नारद व पर्वत ऋषि स्वर्ग को चले गए। तब हार्दिक्य ने वासुदेव से कहा— हे ब्राह्मण, ये भोजक सूर्य के उपासक हैं, फिर भी लोग इनके घर भोजन कैसे कर सकते हैं? नारद और पर्वत ऋषि तो दिव्य माने जाते हैं। क्या ये भोजक सचमुच ब्राह्मणों के लिए अभोज्य हैं? वासुदेव बोले— हे महाबाहु, भोजक हमेशा पूज्य हैं, जैसे सूर्य पूज्य हैं। वे अभोज्य नहीं, परंतु उन्हें आदरपूर्वक सम्मानित करना चाहिए। जो विधिपूर्वक कर्म करते हैं, वे भोज्य हो जाते हैं। हे यदुवंशी, सुनो, उन्हें क्या करना चाहिए। जिस भोजक की पत्नी नीच जाति की है या जो यज्ञोपवीत नहीं धारण करता, वह भोजक अभोज्य है, इसमें संदेह नहीं। जो बिना स्नान किए पूजा करता है, या अभ्यंग नहीं करता, या सूर्य की पूजा विधिपूर्वक नहीं करता, जो भोजक सेवक है, शूद्र का अन्न खाता है, खेती करता है या देवपूजन छोड़ देता है, जिसका जातकर्म आदि संस्कार नहीं हुआ, या जो अरुणेय मंत्रों से गायत्री का पाठ नहीं करता, उसके घर ब्राह्मण भोजन करे तो उसे कठिन प्रायश्चित्त से ही शुद्धि मिलती है। जो पितरों, देवों, मनुष्यों, भूतों और सूर्य की विधिपूर्वक पूजा किए बिना भोजन करता है, वह धर्म का नाश करता है। जो अभ्यंग नहीं करता, शंख नहीं रखता या सिर पर बाल रखता है, वह अधम भोजक है। जो भोजक देवपूजन, हवन, स्नान, तर्पण, दान, ब्राह्मण-पूजन करता है, परंतु अभ्यंग नहीं करता, उसका सब कर्म निष्फल हो जाता है। हे यदुवंशी, अभ्यंग ही भोजकों के लिए सर्वदेवमय और सर्ववेदमय, परम पवित्र माना गया है। भोजकों के मूल में हरि, मध्य में तेजस्वी ब्रह्मा और अग्रभाग में गौध्वनि से सुशोभित देवता हैं। मूल में ऋग्वेद, मध्य में सामवेद, श्रेष्ठ यजुर्वेद और अथर्ववेद स्थित हैं। तीन अग्नियाँ और तीनों लोक क्रम से स्थित हैं। इसी प्रकार भोजक का अभ्यंग पवित्र है। जो अभ्यंग रहित है, वह भोजक अधम, अभोज्य और अपवित्र है, इसमें संदेह नहीं। जो भोजक नर्माल्य, नैवेद्य, या केसर शूद्रों को देते या बेचते हैं, या देवद्रव्य का अपहरण करते हैं, वे अधम भोजक माने जाएँ। जो देवता की पूजा नहीं करते या देवद्रव्य का नाश करते हैं, वे देवताओं को प्रिय नहीं और भोजक अधम हैं। जिस भोजक के बिना नैवेद्य अर्पण किए भोजन किया जाए, वह भोजन नरक देने वाला है, शांति नहीं देता। इसलिए सदैव पहले सूर्य को नैवेद्य अर्पित करना चाहिए; यह शरीर की शुद्धि करता है। जैसे ब्राह्मणों के लिए पुरोडाश शरीर शुद्ध करता है, वैसे ही भोजकों के लिए नैवेद्य शरीर शुद्ध करता है।
भोजकब्राह्मणवर्णनम् वासुदेव उवाच अत्र पृष्टो यथा देवो भास्करो देवपूजितः । अरुणेन महाबाहो के प्रिया भोजकास्तथा । । १ पूजायां तव के योग्याः के न योग्या भवन्ति च । इति पृष्टः स भगवानरुणेन दिवाकरः । । यदुवाच महाबाहो तदिहैकमनाः शृणु । । २ भास्कर उवाच परदारान्परद्रव्यं ये न हिंसन्ति भोजकाः । ते प्रिया मम वै नित्यं ये न निंदन्ति दैवतान् । । ३ वाणिज्यं कृषिसेवां तु वेदानां निन्दनं च ये । कुर्वन्ति भोजका ज्ञेयाः सर्वे ते मम वैरिणः । । ४ येषां भार्यासङ्ग्रहणं कर्षणं ये प्रकुर्वते । नृपसेवां खगश्रेष्ठ विज्ञेयाः पतितास्तु ते । । भुञ्जते ये च शूद्रान्नं ज्ञेयास्ते शत्रवो मम । । ५ पूजा कृता तु या तैस्तु तथार्घ्यं च खगोत्तम । पूजां तामथ चाप्यर्घ्यं नाहं गृह्णामि खेचर । । ६ य एते कथिता वीर ये च शङ्खविवर्जिताः । निर्माल्यं ये मदीयं तु नैवेद्यं कुङ्कुमं तथा । । ७ शूद्राय ये प्रयच्छन्ति विकीर्णन्ति च ये खग । यच्छन्ति ये च वैश्याय भोजका मे न ते प्रियाः । । ८ यजन्ते ये च सावित्रीं महाश्वेतां च गोपतेः । ये न जानन्ति मे मुद्रां किङ्कराणां च नामतः । । ९ य एते१ कथिता वीर भोजकास्ते मया खग । नैते पूजयितुं शक्ता ये प्रिया मम भोजकाः । । ताञ्छृणुष्व खगश्रेष्ठ भूत्वा चैकाग्रमानसः । । 1.147.१० देवद्विजमनुष्याणां पितॄणां चापि पूजकाः । ते प्रिया मम वै नित्यं शक्ताः पूजयितुं रविम् । । ११ येषां मुण्डं शिरो नित्यं ये चाभ्यङ्गसमन्विताः । वादयन्ति च ये शङ्खं दिव्यास्ते भोजका मताः । । १२ त्रिकालं ये च मां नित्यं सुस्नाताः क्रोधवर्जिताः । पूजयन्ति खगश्रेष्ठ ते प्रिया मम भोजकाः । । १३ वारे मदीये नक्तं तु षष्ठ्यां ये च प्रकुर्वते । सप्तम्यामुपवासं तु तथा सङ्क्रमणे मम । । १४ दिव्यास्ते ब्राह्मणा ज्ञेया भोजका मम पूजकाः । पूजयन्ति च ये विप्रान्मद्भक्ता मत्परायणाः । । ते प्रियाः सततं मह्यं भोजका गरुडाग्रज । । १५ मयि भक्तिं न कुर्वन्ति ब्राह्मणान्पूजयन्ति नो । न ते पूज्या न वन्द्याश्च ये द्विषन्ति च मां सदा । । १६ ये कुर्वन्ति महायज्ञान्भोजका गरुडाग्रज । पितृदेवमनुष्याणां पूजार्थं सन्ततं खग । । १७ प्रियास्ते सततं वीर भोजकानां तथोत्तमाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पञ्चयज्ञान्प्रवर्तयेत् । । १८ एकभक्तेन ये नित्यं वर्तन्ते कश्यपात्मज । भुञ्जते न च ये रात्रौ भोजकास्ते प्रिया मम । । १९ मम वारे च ये वीर तथा षष्ठ्यां च केशव । न रात्रौ भुञ्जते प्राज्ञा मत्प्रियास्ते मगाः खग । । 1.147.२० प्रतिसंवत्सरं ये तु भोजका गरुडाग्रज । न यच्छन्ति पितुर्मातुर्दिवसे तेन मे प्रियाः । । २१ इत्थं भूता भोजका या माघमासे च सप्तमी । पुष्पाणां करवीराणि तथा रक्तं च चन्दनम् । । २२ वाचको ब्राह्मणानां तु नैवेद्यं मोदकास्तथा । घृताहुत्यो गुग्गुलश्च क्षीरेण स्नपनं तथा । । २३ वाद्यानां शङ्खशब्दश्च नृत्यं नाट्यं मतं मम । पञ्चवर्णा पताकास्तु श्वेतं छत्रं च मे प्रियम् । । २४ नान्यवर्णैः कृता पूजा तथा प्रीणाति मां खग । यथा कृता भोजकेन पूजा प्रीणाति मां सदा । । नान्यदेवप्रतिष्ठा तु कर्तव्या भोजकेन तु । । २५ वासुदेव उवाच इत्युक्त्वा भगवान्देवश्चारुणाय पुरानघ । लक्षणं भोजकानां तु ततो मेरुमथाक्रमत् । । २६ एवं भोज्या भोजकास्तु न चाभोज्याः कदाचन । अनुष्ठानविहीना ये न ते भोज्यास्तु भोजकाः । । २७ भौमास्तु ब्राह्मणा ये तु अनुष्ठानविवर्जिताः । तेऽप्यभोज्या भवन्तीह विकर्मस्था विशेषतः । । २८ नास्ति पूज्यतमं किञ्चिन्माङ्गल्यं पावनं तथा । चतुर्णामिह वर्णानां मुक्त्वा भोजकमुत्तमम् । । पूजिते भोजके वीर आदित्यः पूजितो भवेत् । । २९ भुञ्जते यस्य वै गेहे भोजका यदुनंदन । तस्य भुङ्क्ते स्वयं भानुर्ब्रह्मा विष्णुस्तथा शिवः । । 1.147.३० यथेह सर्वसत्त्वानां प्रधानत्वे स्थितो रविः । तथेह सर्वभूतानां भोजकः पूज्य उच्यते । । ३१ तीर्थानां तु कुरुक्षेत्रं सरसां सागरो यथा । तथा पूज्यतमो ज्ञेयः पूज्यानां भोजको विभो । । ३२ विशेषेण च सौराणां भोजकः पूज्य उच्यते । भर्ता पूज्यो यया स्त्रीणां शिष्याणां च यथा गुरुः । । भोजकस्तु तथा पूज्यः सौराणां हृदिकात्मज । । ३३ यस्य भुङ्क्ते भोजकस्तु गन्धपुष्पादिनार्चितः । तस्य भुङ्क्ते स्वयं भानुः पितरो देवतास्तथा । । ३४ एवं पूज्यास्तथा भोज्या भोजका हृदिकात्मज । ये सौरा भोजकस्यान्नं भुञ्जते निर्विकल्पतः । । ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यान्ति सूर्यसलोकताम् । । ३५ कथितो यत्र यो भोज्यो यथा भोज्यः स वर्जितः । अथ किं बहुनोक्तेन श्रूयतां वचनं मम । । ३६ नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति गङ्गासमा सरित् । अश्वमेधसमं पुण्यं नास्ति पुत्रसमं सुखम् । । ३७ नास्ति भानुसमो देवो नास्ति मातृसमा गतिः । यथैतानि समस्तानि उत्तमानि यदूत्तम ।। तथोत्तमो भोजकस्तु सम्प्रोक्तो भास्करेण तु । । ३८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने भोजकलक्षणवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
वासुदेव बोले— जब अरुण ने भगवान भास्कर से पूछा—हे महाबाहु, आपके प्रिय भोजक कौन हैं? आपकी पूजा में कौन योग्य हैं और कौन नहीं?—तब भगवान सूर्य ने उत्तर दिया। हे यदुवंशी, एकाग्रचित्त होकर सुनो। भास्कर बोले— जो भोजक पराई स्त्री या पराया धन नहीं छीनते, देवताओं की निंदा नहीं करते, वे मुझे सदा प्रिय हैं। जो भोजक व्यापार, खेती या वेदों की निंदा करते हैं, वे मेरे शत्रु हैं। जो पराई स्त्री ग्रहण करते हैं, दूसरों की भूमि जोतते हैं, राजा की सेवा करते हैं या शूद्र का अन्न खाते हैं, वे पतित और मेरे शत्रु हैं। उनके द्वारा की गई पूजा या अर्घ्य मैं स्वीकार नहीं करता। जो भोजक शंख नहीं रखते, मेरा नर्माल्य, नैवेद्य या केसर शूद्र या वैश्य को देते हैं, वे मुझे प्रिय नहीं। जो सावित्री या महाश्वेता की पूजा करते हैं, मेरी मुद्रा या सेवकों के नाम नहीं जानते, ऐसे भोजक मेरी पूजा करने में समर्थ नहीं हैं। जो मुझे प्रिय हैं, हे पक्षिराज, उन्हें सुनो। जो देव, ब्राह्मण, मनुष्य और पितरों की पूजा करते हैं, वे मुझे सदा प्रिय हैं और सूर्य की पूजा करने में समर्थ हैं। जिनका सिर सदा मुंडित रहता है, जो अभ्यंग करते हैं, शंख बजाते हैं, वे दिव्य भोजक माने गए हैं। जो त्रिकाल स्नान कर क्रोध रहित होकर मेरी पूजा करते हैं, वे मुझे प्रिय भोजक हैं। मेरे वार, षष्ठी, सप्तमी या संक्रांति पर जो रात्रि में उपवास करते हैं, वे दिव्य ब्राह्मण और मेरे उपासक माने जाएँ। जो ब्राह्मणों की पूजा करते हैं, मेरे भक्त हैं, वे मुझे सदा प्रिय हैं। जो मुझमें भक्ति नहीं करते, ब्राह्मणों की पूजा नहीं करते, या सदा मुझसे द्वेष करते हैं, वे न पूज्य हैं, न वंदनीय। जो भोजक पितरों, देवों और मनुष्यों की पूजा के लिए महायज्ञ करते हैं, वे मुझे सदा प्रिय और श्रेष्ठ भोजक हैं। इसलिए पाँच यज्ञों का प्रयत्नपूर्वक पालन करें। जो एकाग्रता से भोजन करते हैं, रात में नहीं खाते, वे मुझे प्रिय हैं। मेरे वार या षष्ठी को, हे केशव, जो रात्रि में भोजन नहीं करते, वे बुद्धिमान और मुझे प्रिय हैं। जो भोजक प्रतिवर्ष पितृ या मातृ दिवस पर दान नहीं देते, वे मुझे प्रिय हैं। जो भोजक माघ मास की सप्तमी को करवीर के फूल, रक्त चंदन, ब्राह्मणों को नैवेद्य, मोदक, घृताहुति, गुग्गुलु, दूध से स्नान, शंखध्वनि, नृत्य, नाटक, पंचवर्णी पताका, श्वेत छत्र आदि अर्पित करते हैं, वे मुझे प्रिय हैं। अन्य रंगों से की गई पूजा मुझे उतनी प्रिय नहीं जितनी भोजक द्वारा की गई पूजा। भोजक को अन्य देवता की प्रतिष्ठा नहीं करनी चाहिए। वासुदेव बोले— ऐसा कहकर भगवान सूर्य अरुण से बोले और फिर मेरु पर्वत पर चले गए। इस प्रकार भोजक भोज्य हैं, कभी अभोज्य नहीं। जो अनुष्ठान नहीं करते, वे भोज्य नहीं। जो ब्राह्मण अनुष्ठान रहित हैं, वे भी अभोज्य हैं, विशेषकर जो कुकर्म में लगे हैं। चारों वर्णों में भोजक से श्रेष्ठ, पूज्य, मंगलमय और पावन कुछ नहीं है। जब भोजक की पूजा होती है, तो सूर्य की पूजा होती है। जिसके घर भोजक भोजन करते हैं, वहाँ स्वयं सूर्य, ब्रह्मा, विष्णु और शिव भोजन करते हैं। जैसे सूर्य सब प्राणियों में प्रधान है, वैसे ही भोजक सब प्राणियों में पूज्य है। तीर्थों में कुरुक्षेत्र, नदियों में समुद्र जैसे श्रेष्ठ हैं, वैसे ही पूज्यों में भोजक सबसे श्रेष्ठ है। विशेषकर सौरों में भोजक पूज्य है, जैसे पत्नी के लिए पति, शिष्य के लिए गुरु पूज्य है, वैसे ही सौरों के लिए भोजक पूज्य है। जिसके घर भोजक, गंध-पुष्प आदि से पूजित होकर भोजन करता है, वहाँ स्वयं सूर्य, पितर और देवता भोजन करते हैं। इस प्रकार भोजक पूज्य और भोज्य हैं। जो सौर बिना संकोच भोजक का अन्न खाते हैं, वे सब पापों से मुक्त होकर सूर्यलोक को प्राप्त होते हैं। जहाँ कौन भोज्य है और कौन नहीं, यह बताया गया, वहाँ और विस्तार से कहने की आवश्यकता नहीं। सुनो— वेद से बढ़कर कोई शास्त्र नहीं, गंगा जैसी कोई नदी नहीं, अश्वमेध जैसा कोई पुण्य नहीं, पुत्र जैसा कोई सुख नहीं। सूर्य जैसा कोई देवता नहीं, माता जैसी कोई गति नहीं। जैसे ये सब श्रेष्ठ हैं, वैसे ही भोजक को भास्कर ने श्रेष्ठ कहा है।
कालचक्रवर्णनम् सुमन्तुरुवाच अध साम्बो महातेजा दृष्ट्वा चक्रं पितुः करे । ज्वालामालाकरालं तु महता तेजसान्वितम् । । १ पप्रच्छ पितरं साम्बो भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । कुतस्तात त्वया प्राप्तं चक्रमादित्यसन्निभम् । । २ किमर्थं वहते देव दिव्यमायुधमुत्तमम् । एतदाख्याहि मे सर्वं श्रोतुकामस्य१ कौतुकात् । । ३ वासुदेव उवाच साधुसाधु२ महाबाहो साधु पृष्टोस्म्यऽहं त्वया । शृणुष्वैकमनाः पुत्र चक्रस्य विधिनिर्णयम् । ।४ दिव्यं वर्षसहस्रं तु भानुमाराध्य श्रद्धया । प्राप्तं चक्रं मया तस्माद्भास्कराल्लोकपूजितात् । ।५ नभोगः पञ्चकारूढः स्थितः साक्षाद्दिवाकरः । ग्रहाः सोमादयो यस्य संस्थिता नाभिमण्डले । । ६ आदित्या द्वादश समा अरेषु क्रमशस्तथा । प्रोक्तं पथिषु तत्त्वानि पृथिव्यादीनि यानि वै । ।७ एतैस्तत्त्वैः परिव्याप्तं चक्रं कालात्मकं परम् । संक्षेपात्ते मयाख्यातं दत्तं चक्रमिवापरम् । । ८ साम्ब उवाच कथं कालमयं देव चक्रं कमलमुच्यते । इदं तावन्ममाचक्ष्व ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः । । ९ वासुदेव उवाच कमलं ह्यृतुभिः षड्भिः षट्दलं चाक्षयाश्रितम् । पुरुषाधिष्ठितं तद्धि तत्र साङ्गो रविः स्थितः । । 1.148.१० यच्च कालत्रयं लोके तन्नाभित्रयमुच्यते । मासा अरा महाबाहो पक्षाश्च प्रधयः स्मृताः । । ११ नेमी चैव परे प्रोक्ते अयने दक्षिणोत्तरे । पथिनाभिषु योगे च योगाख्यास्तपनादिभिः । । १२ नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव सदा चात्र स्थिताः स्मृताः । एतैर्व्याप्तमिदं चक्रं स्थूलसूक्ष्मप्रभेदतः । । १३ अत्रोद्दिष्टेषु कालेषु ये नोद्दिष्टा मया तव । युगादिकल्पपर्यन्तास्तेऽपि चात्र स्थिताः क्रमात् । । १४ यत्ते कालात्मकं चक्रमिदं संक्षेपतो मया । कथितं तद्विनिष्क्रान्तं प्रदीप्तात्सूर्यमण्डलात् । । १५ असुराणां वधायेदं मया लब्धं दिवाकरात् । आराध्य तपसा सूर्यं पुरा कल्पे जगद्गुरुम् । । अतः सम्पूज्ययाम्येनं ग्रहैस्तत्त्वैर्वृतं सदा । । १६ अर्कं भक्तो हि चक्रस्थं यः पूजयति भक्तिमान् । तेजसा रविसंकाशः पुष्पोत्तरपुरं व्रजेत् । । १७ तस्मात्तं मत्कुलानन्दं मित्रं सम्पूजयाम्यहम् । ग्रहैस्तत्त्वैर्वृतं भक्त्या स्वमन्त्रैः सततं विभुम् । । १८ सप्तम्यां चक्रमालिख्य ये यजन्ति दिवाकरम् । रक्तचन्दनपूर्णेन कुंकुमेन सुगंधिना । । १९ पिष्टगन्धादिभिर्वापि रक्तवर्णकमिश्रकैः । रक्तैश्च कमलैः शुद्धैः करवीरैः सुगन्धिभिः । । 1.148.२० अन्यैर्वा कुसुमैर्वन्यैः प्रत्यग्रैर्जन्तुवर्जितैः । अपर्युषितनिश्छिद्रैः शुभधन्यैर्दलैरपि । । २१ फलैः पक्वैरोषधिभिस्तथा दूर्वाङ्कुरैः कुशैः । धूपैश्च विविधैर्गन्धैस्तथा वस्त्रैश्च भूषणैः । । २२ भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च चोष्यैर्लेह्यैश्च शक्तितः । वितानशोभासिकतैः पलाशैरुपशोभितैः । । २३ छत्रचामरघण्टाभिर्भूषणैर्दर्पणादिभिः । नृत्यवादित्रगीतैश्च वेदैः पुण्यकथास्वनैः । । २४ सर्वत्र जयघोषैश्च सम्पूर्णे पूजयन्ति ये । सम्पूर्णान्विविधान्कामान्निर्विघ्नान्प्राप्नुवन्ति ते । । २५ स्वचक्रं चापि निर्विघ्नं वृद्धिमायाति सुव्रत । हन्यते परचक्रं च यत्रेदं पूज्यते सकृत् । । २६ सङ्क्रान्तौ ग्रहणे चापि लिखित्वा यो जपेदिदम् । भवन्ति नियताः साम्ब तस्य सानुग्रहा ग्रहाः । । २७ सर्वरोगविहीनस्तु सर्वदुःखविवर्जितः । चिरं जीवति धर्मात्मा सर्वैश्वर्यसमन्वितः । । २८ एष वै कथितो वत्स चक्रयोगो मया तव । अर्कस्य सर्वयज्ञानां श्रेष्ठं सिद्धिप्रदो भृशम् । । २९ पुण्यो धर्मस्तथा पुष्ट्यः शत्रुघ्नश्च विशेषतः । श्वेतो रक्तोऽथ पीतश्च कृष्णश्चापि विभागशः । । 1.148.३० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने कालचक्रवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमन्तु बोले— तब महातेजस्वी साम्ब ने अपने पिता के हाथ में तेज से दीप्त, ज्वालाओं की माला से घिरे चक्र को देखा। उसने श्रद्धा और भक्ति से पिता से पूछा—पिताजी, आपको यह सूर्य के समान चक्र कहाँ से प्राप्त हुआ? भगवान यह दिव्य आयुध क्यों धारण करते हैं? कृपया मुझे सब विस्तार से बताइए, मैं सुनना चाहता हूँ। वासुदेव बोले— बहुत अच्छा प्रश्न किया है, पुत्र! एकाग्रचित्त होकर सुनो, मैं चक्र का रहस्य बताता हूँ। मैंने हजार दिव्य वर्षों तक श्रद्धा से सूर्य की उपासना की, तब मुझे यह चक्र लोकपूज्य भास्कर से प्राप्त हुआ। सूर्य स्वयं पाँच फनों वाले नाग पर स्थित हैं। चंद्रमा आदि ग्रह उनके नाभि मंडल में स्थित हैं। बारह आदित्य क्रम से चक्र की आरों में स्थित हैं। पृथ्वी आदि तत्त्व मार्गों में स्थित माने गए हैं। इन तत्त्वों से यह कालमय परम चक्र व्याप्त है। मैंने संक्षेप में तुम्हें यह दूसरा चक्र जैसा बताया। साम्ब ने पूछा— यह कालमय चक्र कमल क्यों कहा जाता है? कृपया मुझे इसका रहस्य विस्तार से बताइए। वासुदेव बोले— छह ऋतुओं से युक्त, छह दलों वाला यह कमल अक्षय है, इसमें पुरुष अधिष्ठित है और सूर्य अपने अंगों सहित उसमें स्थित है। तीन प्रकार के काल को नाभि-त्रय कहा गया है। महीने आराएँ हैं, पक्ष प्रधय (रिम) माने गए हैं। बाहरी रिम दक्षिणायन और उत्तरायण कहलाते हैं। नाभि के मार्गों में संयोग, योग आदि सूर्य नाम से जाने जाते हैं। नक्षत्र और ग्रह सदा उसमें स्थित माने गए हैं। स्थूल-सूक्ष्म भेद से यह चक्र इन्हीं से व्याप्त है। यहाँ बताए गए कालों में जो मैंने नहीं बताए, वे युग से कल्प के अंत तक क्रम से इसमें स्थित हैं। यह कालमय चक्र मैंने संक्षेप में बताया, यह प्रज्वलित सूर्य मंडल से प्रकट हुआ है। असुरों के वध के लिए मैंने पूर्व कल्प में तप कर सूर्य गुरु की आराधना कर यह चक्र पाया। इसीलिए मैं ग्रहों और तत्त्वों से युक्त सूर्य की सदा भक्ति से पूजा करता हूँ। जो भक्तिभाव से चक्रस्थ सूर्य की पूजा करता है, वह सूर्य के समान तेजस्वी होकर पुष्पों के नगर को प्राप्त करता है। इसलिए मैं अपने कुल के आनंद, मित्र, को ग्रहों और तत्त्वों से युक्त, भक्ति और अपने मंत्रों से सदा पूजता हूँ। जो सप्तमी को चक्र बनाकर, रक्त चंदन, केसर, सुगंधित द्रव्यों से, या लाल रंग मिले लेप से, शुद्ध लाल कमल, करवीर के पुष्प, या अन्य ताजे, वन्य, कीट रहित फूलों से, ताजे, शुभ, अखंड पत्तों से, पके फलों, औषधियों, दूर्वा अंकुर, कुश, विविध धूप, गंध, वस्त्र, आभूषण, भोजन, पेय, चूसने-चाटने योग्य पदार्थ, पलाश की छत्र-छाया, छत्र, चामर, घंटा, आभूषण, दर्पण, नृत्य, वाद्य, गीत, वेद-पाठ, पुण्यकथा, जयघोष आदि से सूर्य की पूजा करते हैं, वे सभी इच्छित फल, विघ्नरहित प्राप्त करते हैं। उनका अपना चक्र विघ्नरहित बढ़ता है और जहाँ यह पूजा होती है, वहाँ शत्रु का चक्र नष्ट हो जाता है। संक्रांति या ग्रहण पर जो यह चक्र बनाकर जप करता है, उसके ग्रह सदा अनुकूल रहते हैं। वह सब रोग-दुख से मुक्त, दीर्घायु, धर्मात्मा और सर्व ऐश्वर्ययुक्त होता है। हे वत्स, यह चक्रयोग मैंने तुम्हें बताया, यह सूर्य के सभी यज्ञों में श्रेष्ठ, सिद्धि देने वाला, पुण्य, धर्म, पुष्टि और शत्रुहंता है, जो श्वेत, रक्त, पीला और कृष्ण रूप में विभाजित है।
सूर्यदीक्षावर्णनम् साम्ब उवाच किं प्रमाणं लिखेच्चक्रं तत्र पद्मं च किं भवेत् । नेमिप्रध्यारनाभीनां विभागः क्रियते कथम् । । १ वासुदेव उवाच चतुःषष्ट्यङ्गुलं चक्रं कृत्वा वृत्तं प्रमाणतः । अष्टाङ्गुला भवेन्नेमिः सेयं विभवतः सदा । । २ नाभिक्षेत्रं तथैव स्यात्पद्मं तत्त्रिगुणं भवेत् । अरक्षेत्रं च पद्मस्य कणिकाकेसराणि च । । ३ केसरस्य च पादेन शेषपत्राणि कल्पयेत् । पत्रसन्धिश्च पादाङ्गं क्रमात्तत्रापि भिद्यते । ।४ उन्नतं कमलं तत्तु कुर्यान्नाभ्यां न संशयः । आकीर्णाः संविभक्ताश्च कर्तव्याः प्रधयः क्रमात् । ।५ अङ्गुलस्थूलमूलं स्यादराग्रं त्रिगुणं ततः । भूमिः पीता बहिर्ज्ञेया कर्णिकाकेसराणि च । । ६ सितं नाभिस्थलं तत्र द्वाराणि परिकल्पयेत् । हस्तमात्रं भवेत्तस्य तन्मानं द्वारसन्निभम् । ।७ शेषं रक्तं समुद्दिष्टं संहताः पत्रसन्धयः । नाभिनेम्यन्तरे लेखाः सिताश्चाङ्गुलमानतः । । ८ सितरक्तसिताभिश्च समन्तादुपशोभितम् । कपोलं द्वारपद्मं च द्वारकोणे प्रकल्पयेत् । । ९ चतुर्द्वारं भवेदेवमैन्द्रद्वारं प्रकल्पयेत् । अपराह्णेऽथ पूर्वाह्णे वरुणमावाहयेत्सदा । । 1.149.१० द्वाराण्येतानि संवर्त्य यथोक्तविधिना यजेत् । यथोक्ता देवताः सर्वाः स्वमन्त्रैरेव भक्तितः । । १ १ चक्रमेवं समुद्दिष्टं यजनार्थं मया तव । यज्ञेनानेन सम्बद्धो दीक्षितश्चार्कमण्डले । । इत्थं मे भानुना पूर्वमिदमुक्तं वरानन । । १२ साम्ब उवाच के मन्त्राश्चक्रयज्ञेऽस्मिन्देवतानां प्रकीर्तिताः । यज्ञक्रमश्च कः प्रोक्तो रूपं किं च पृथक्पृथक् । । १३ वासुदेव उवाच खषोल्कं हदयाध्यक्षं पूर्वोक्ते कमले यजेत् । कर्णिकायां दलेष्वेवमङ्गानि हृदयादि च । । १४ नाममन्त्राश्चतुर्थ्यंतास्तेषां पूर्वोक्तकोटयः । नमस्कारश्च सर्वत्र एष एव विधिः स्मृतः । । १५ स्वाहान्ता होमकाले च कर्मस्वन्येषु ते पुनः । यथा कर्मावसानाश्च प्रयोक्तव्याः समासतः । । १६ ॐ खषोल्काय विद्महे दिवाकराय धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् । । १७ सावित्री च महाबाहो चतुर्विंशाक्षरा मता । सर्वतत्त्वमयी पुण्या ब्रह्मगोत्रार्कवल्लभा । । १८ एवं मन्त्राः प्रयोक्तव्याः सर्वकर्मस्वतंद्रितैः । अन्यथा विफलं कर्म भवेदिह परत्र च । । १९ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मन्त्राञ्ज्ञात्वा विधिं तथा । यथावत्कर्म तत्कृत्वा साधयेदीप्सितं फलम् । । 1.149.२० साम्ब उवाच आदित्यमण्डले दीक्षा कस्य कार्या कथं च सा । कदा केन किमर्थं च कथयेदं ममाखिलम् । । २१ वासुदेव उवाच ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं कुलीनं शूद्रमेव च । पुरुषं वा स्त्रियं वापि दीक्षयेत्सूर्यमण्डले । । २२ स्वयं भक्त्योपपन्नश्च प्रणिपत्य गुरुं तथा । गुरुस्तं दीक्षयेद्विप्रः कल्पज्ञः सत्यवाक्छुचिः । । २३ षष्ठ्यामग्निं समाधाय पूर्वोक्तविधिना क्रमात् । सम्पूज्यार्कं तथा वह्नौ हुत्वा वै हविषा रविम् । । २४ शिष्यं स्नातमथाचान्तं खषोल्काकृतिविग्रहम् । स्वाङ्गैरालभ्य चाङ्गेषु दर्भवद्भिस्तथाक्षतैः । । २५ पुष्पैः सम्पूज्य चाङ्गानि देयः कार्यो बलिस्तथा । आदित्यो वरुणोऽर्कोऽग्निः साधितो हृदयेन च । । २६ भवेद् घृतगुडक्षीरैस्तन्दुलैश्च१ प्रमाणतः । त्रिभिरञ्जलिभिर्हुत्वा देवायाग्नौ हुतं पुनः । । २७ दत्त्वा शिष्टाय मुक्त्वैवं दत्त्वान्ते दन्तधावनम् । क्षीरं वृक्षोद्भवं तस्मै द्वादशाङ्गुलसन्निभम् । । २८ दन्तश्लिष्टेऽपनीते च तेन प्राच्यां क्षिपेत्ततः । दन्तधावनमास्यं च तदा तस्योपरि क्षिपेत् । । २९ मैत्रावारुणमीशानं वक्रं सौम्यसमाश्रितम् । प्रशस्तं दन्तकाष्ठस्य मुखमन्यत्र निन्दितम् । । 1.149.३० यां दिशं दन्तकाष्ठस्य मुखं पश्यति तत्पतिम् । अर्चयेत्तेन शांतिः स्यादित्युक्तं भानुना स्वयम् । । ३१ पुनस्तद्वचनं श्रुत्वा अङ्गैरालभ्य च क्रमात् । सम्पूज्य लोचने तत्र सञ्चिंत्य परिजप्य च । । ३२ कारयित्वा च सङ्कल्पं तथा चेन्द्रियसंयमम् । स्थापयेत स्वयं चापि वरं श्रुत्वा समाहितः । । ३३ आचम्य कृतरक्षस्तु कृतद्रव्याधिवासनः । हदयेन नमेत्प्रातः स्नात्वा हुत्वा हुताशनम् । । ३४ स्वप्नं पृच्छेद्यथा दृष्टं शुभं संवादयेच्च तम् । हदयेनाशुभे दृष्टे शतहोमं समाचरेत् । । ३५ स्वप्ने पश्यति हर्म्याणि देवतानां हुताशनम् । नदीयानानि रम्याणि उद्यानोपवनानि च । । ३६ पत्रपुष्पफलाढ्यानि कमलानि च राजतम् । सम्पश्यति यदि स्वप्ने ब्राह्मणं वेदपारगम् । । ३७ राजानं शौर्यसम्पन्नं धनाढ्यं क्षत्रियोत्तमम् । शुश्रूषणपरं शूद्रं यदि तत्त्वार्थमादिशेत् । । ३८ प्रशस्तं भाषणं चैव यथासम्भवतो मतम् । एतैः स्पर्शनमेतेषां श्रेष्ठमारोहणं ततः । । ३९ वाहनानि प्रशस्तानि प्रासादं नावमेव च । पर्वतं च समारुह्य विपुलां भार्गवीं भजेत् । । 1.149.४० पीत्वा सुरां समुद्रं च दध्याज्यं क्षीरमेव च । सोमं मांसं हविर्भुक्त्वा काश्यपीं लभते नरः । । ४१ लब्ध्वा वस्त्राणि रत्नानि विविधाभरणानि च । वाहनानि महीं गाश्च धान्योपकरणानि च । । ४२ समृद्धिमाप्नुयात्किञ्चित्स्वप्नानां दर्शनं शुभम् । शुभकर्मानुगं यच्च तत्सर्वं शुभमुच्यते । ।४ ३ तस्मादन्यदनिष्टं स्यात्तस्माद्युक्ता प्रतिक्रिया । क्रमादालिख्य सप्तम्यां तत्र सम्पूज्य भास्करम् ।४४ तर्पयित्वा द्विजाञ्च्छिष्टानानम्य पूर्ववद्गुरुम् । सृष्टिक्रमेण भृत्यर्थं मुक्त्यर्थं नान्यथा भवेत् । ।४५ दिवाकरं समालभ्य पुरुषोऽथ यथाक्रमम् । सर्वग्रहेषु तत्त्वेषु यथावत्तन्नियोजयेत् । ।४६ विशुद्धेषु विशुद्धं तं ध्यात्वा चादित्यवत्क्रमात् । नियोजयेत्पृथिव्याश्च ततः प्रभृति सर्वशः । ।४७ आदित्यमण्डलं शुद्धं सर्वमुक्तं नियोजयेत् । एवं तु मनसा ध्यात्वा जुहुयाच्चैव तं शतम् ।। ४८ सर्वैर्मन्त्रैः क्रमादेवं दीक्षा प्रोक्ता वरापरा । कृत्वैव पुष्पपातं तु तस्मिन्नादित्यमण्डले । । ४९ बद्ध्वास्यमञ्जलौ पुष्पं कृत्वा दत्त्वा च मन्त्रितम् । क्षिपेद्वै कुलशुद्ध्यर्थं नामार्थं च विशेषतः । 1.149.५० यत्र तत्पतितं पुण्यं तस्य तत्कुलमादिशेत् । नाम चादित्यसंयुक्तमित्युक्तं भानुना स्वयम् । । ५१ सम्पूज्य श्रावयेत्तत्र समयानर्कभाषितान् । प्रातः सायं मध्याह्ने रवेरभिमुखः स्थितः । । ५२ उपस्थानं सदा कुर्यादर्चनं च सदा नरः । अदृष्ट्वार्कं न भोक्तव्यं दिवा रात्रौ हुताशनम् । ।५ ३ दृष्ट्वा भोक्तव्यमर्काख्यं न भोक्तव्यं कदाचन । न च पद्या स्पृशेत्तद्वन्नासनं परिवर्जयेत् । । ५४ न लङ्घ्या प्रतिमाच्छाया न लङ्घ्यास्तिथयः क्वचित् । नक्षत्राणि ग्रहा योगा मासा मासाधिपाश्च ये । । ५५ अयने ऋतवः पक्षास्तथैव दिवसानि च । कालः संवत्सरश्चापि यः कश्चित्काल उच्यते । । ५६ अभिवन्द्यः स सर्वोऽपि नमस्यः पूज्य एव च । तस्मात्कालाधिपः सूर्यः स्वयं कालश्च पठ्यते । ।५७ ज्योतिर्गणस्य सर्वस्य स्थावरास्थावरस्य च । चेतनाचेतनस्यापि सर्वात्मा यः प्रकीर्तितः । । ५८ स्तुत्यो वन्द्यः सदा पूज्यस्त्वयायं सर्वथा नृप । मनसा कर्मणा वाचा देवनिन्दां परित्यजेत् । ।५ ९ प्रेषयित्वा१ च निर्माल्यं तदश्वेभ्यो निवेदयेत् । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च नमस्कुर्याद्दिवाकरम् । । 1.149.६० इत्येषा परमा दीक्षा तव संक्षेपतो मया । भुक्तिमुक्तिकरी चापि कथिता प्रविभागतः । । ६१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यदीक्षावर्णनं नामैकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
साम्ब ने पूछा— चक्र की रचना में क्या प्रमाण हो, वहाँ कमल का आकार कैसा हो, और नेमी, प्रधय, नाभि आदि का विभाजन कैसे करें? वासुदेव बोले— चक्र को चौसठ अंगुल का गोल बनाओ। नेमी आठ अंगुल की हो, सदा अनुपात में रहे। नाभिक्षेत्र पूर्ववत् हो और वहाँ कमल उसका तीन गुना हो। कमल का क्षेत्र, कणिका, केसर आदि अंकित करो। केसर के एक भाग से शेष पत्ते बनाओ। पत्तों के संधि क्रम से एक-एक अंगुल में विभाजित करो। नाभि से ऊँचा कमल बनाओ, इसमें संदेह नहीं। प्रधय (किरणें) क्रम से फैलाकर बनाओ। पत्ते की जड़ एक अंगुल मोटी हो, सिरा तीन गुना। बाहर की भूमि पीली हो, कणिका-केसर भी पीले हों। नाभि स्थल सफेद हो, वहाँ द्वार बनाओ। प्रत्येक द्वार एक हस्त चौड़ा हो। शेष भाग लाल हो, पत्तों की संधियाँ सघन हों। नाभि और नेमी के बीच की रेखाएँ सफेद, एक-एक अंगुल की हों। सफेद-लाल-सफेद रंगों से चारों ओर सजाओ। द्वार के कोनों में कपोल और द्वारकमल बनाओ। चार द्वार हों, पूर्व का इंद्रद्वार कहलाए। अपराह्न या पूर्वाह्न में सदा वरुण का आह्वान करो। इन द्वारों को बनाकर, बताई विधि से पूजा करो। सभी देवताओं की अपने-अपने मंत्रों से भक्ति सहित पूजा करो। इस प्रकार मैंने तुम्हारे लिए यज्ञ हेतु चक्र का वर्णन किया। इस यज्ञ से सूर्य मंडल में दीक्षा होती है। ऐसा मुझे पूर्व में सूर्य ने स्वयं बताया था। साम्ब ने पूछा— इस चक्र यज्ञ में किन देवताओं के कौन से मंत्र हैं? यज्ञ की विधि और रूप क्या है? वासुदेव बोले— पूर्व वर्णित कमल में हृदय के अधिपति क्षोल्क की पूजा करो। कणिका और पत्तों में हृदय आदि अंगों की पूजा करो। उनके नाममंत्र चौथे अक्षर पर समाप्त होते हैं, कोने पूर्ववत् हैं। सर्वत्र नमस्कार करना ही विधि है। होम के समय मंत्र 'स्वाहा' से समाप्त हों; अन्य कर्मों में जैसे आवश्यक हो, वैसे प्रयोग करें। 'ॐ क्षोल्काय विद्महे दिवाकराय धीमहि तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्।' सावित्री चौबीस अक्षरों की मानी गई है, वह सर्वतत्त्वमयी, पुण्य, ब्रह्मगोत्र की, सूर्य को प्रिय है। ऐसे मंत्र स्वतंत्रता से सभी कर्मों में प्रयोग करें, अन्यथा कर्म यहाँ और परलोक में निष्फल होता है। इसलिए पूरी लगन से मंत्र और विधि जानकर, विधिपूर्वक कर्म कर इच्छित फल प्राप्त करें। साम्ब ने पूछा— सूर्य मंडल में दीक्षा किसकी, कैसे, कब, किससे, किसलिए करनी चाहिए? वासुदेव बोले— ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, कुलीन, शूद्र, पुरुष या स्त्री—सभी को सूर्य मंडल में दीक्षा दी जा सकती है। स्वयं श्रद्धा से गुरु के पास जाकर प्रणाम करें। गुरु, जो वेद-विधि जानता, सत्यवादी और शुद्ध है, वह दीक्षा दे। षष्ठी को अग्नि स्थापित कर, पूर्वविधि से क्रमशः सूर्य की पूजा कर, अग्नि में हवन करें। शिष्य स्नान कर, आचमन कर, क्षोल्क की आकृति अंगों में, कुश और अक्षत से स्पर्श कर, फूलों से अंगों की पूजा कर, बलि अर्पण करें। सूर्य, वरुण, अर्क, अग्नि हृदय से संतुष्ट होते हैं। घी, गुड़, दूध, चावल से तीन अंजलि हवन करें, फिर अग्नि में देवता के लिए हवन करें। शिष्य को देकर, अंत में दंतधावन दें—दूधवाले वृक्ष की बारह अंगुल लंबी लकड़ी। दाँत साफ कर, जो शेष बचे, उसे पूर्व दिशा में फेंके। मुँह की सफाई और लकड़ी उसके ऊपर रखें। मित्रावरुण, ईशान, वक्र, सौम्य दिशा में लकड़ी का मुँह रखें, अन्यत्र न रखें। लकड़ी का मुँह जिस दिशा में हो, वहाँ के अधिपति की पूजा करें, वही शांति देता है, ऐसा सूर्य ने स्वयं कहा। फिर बताई विधि से अंगों का स्पर्श कर, आँखों की पूजा कर, मंत्र जपें। संकल्प कर, इंद्रियों का संयम करें, फिर सुने हुए वर को स्थापित करें। आचमन कर, रक्षा करें, द्रव्य का अधिवास करें, प्रातः स्नान कर, हवन कर, हृदय से प्रणाम करें। देखे गए स्वप्न के बारे में पूछें, शुभ हो तो पुष्टि करें, अशुभ हो तो सौ हवन करें। स्वप्न में देवता, अग्नि, सुंदर नदी, उद्यान, बगीचे, पत्तों-पुष्पों-फलों से युक्त कमल, चाँदी के कमल, वेदपाठी ब्राह्मण, वीर्यवान राजा, धनवान श्रेष्ठ क्षत्रिय, सेवा में तत्पर शूद्र, या तत्वज्ञान की शिक्षा मिले, अच्छी वाणी, स्पर्श, आरोहण, वाहन, महल, नाव, पर्वत, भर्गवी की प्राप्ति, मदिरा, समुद्र, दही, घी, दूध, सोम, माँस, हव्य का भक्षण—ये सब शुभ फल देते हैं। वस्त्र, रत्न, आभूषण, वाहन, भूमि, गाय, अन्नादि की प्राप्ति—ये सब शुभ हैं। इस प्रकार शुभ स्वप्न और शुभ कर्म शुभ फल देते हैं। अन्यथा अशुभ है, उसके लिए उपाय करें। क्रम से सप्तमी को चक्र बनाकर सूर्य की पूजा करें। ब्राह्मणों, शिष्यों को तृप्त कर, गुरु को प्रणाम करें। सृष्टिक्रम से भृत्य और मुक्ति के लिए करें, अन्यथा नहीं। सूर्य का आह्वान कर, सभी ग्रहों और तत्त्वों में नियोजन करें। शुद्ध स्थान में शुद्ध सूर्य का ध्यान कर, पृथ्वी आदि में क्रम से स्थापित करें। संपूर्ण सूर्य मंडल का नियोजन करें। मन से ध्यान कर, सौ हवन करें। सभी मंत्रों से क्रमशः यह दीक्षा श्रेष्ठ मानी गई है। सूर्य मंडल में पुष्प अर्पण कर, हाथ जोड़कर पुष्प मंत्रित कर, कुलशुद्धि और नाम के लिए डालें। जहाँ वह पुष्प गिरे, वह कुल पुण्यशाली माना जाए। नाम में सूर्य का योग हो, ऐसा सूर्य ने स्वयं कहा। पूजा कर, वहाँ सूर्य के बताए नियम सुनाएँ। प्रातः, संध्या, मध्याह्न सूर्य की ओर मुख कर खड़े हों। सदैव उपस्थान और अर्चन करें। बिना सूर्य को देखे दिन-रात भोजन न करें। सूर्य को देखकर ही भोजन करें, अन्यथा कभी नहीं। वहाँ पाँव न लगाएँ, न बैठें। प्रतिमा की छाया कभी न लांघें, अतिथि को कभी न लांघें। नक्षत्र, ग्रह, योग, मास, मासपति, अयन, ऋतु, पक्ष, दिन, काल, संवत्सर—जो भी काल है— सबका अभिवादन, नमस्कार और पूजा करें। इसलिए सूर्य काल के स्वामी और स्वयं काल हैं। वे सभी ज्योतिर्गण, स्थावर-जंगम, चेतन-अचेतन के आत्मा हैं। हे राजन्, उन्हें सदा मन, वचन, कर्म से स्तुति, वंदन और पूजा करो। देवताओं की निंदा न करो। नर्माल्य निकालकर घोड़ों को दो। हाथ-पाँव धोकर सूर्य को प्रणाम करो। यह श्रेष्ठ दीक्षा मैंने संक्षेप में बताई, जो भोग और मोक्ष दोनों देने वाली है।
आदित्यपूजाविधिवर्णनम् वासुदेव उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि यथा पूज्यो दिवाकरः । स्थण्डिले यदुशार्दूल निबोधैकाग्रमानसः । । १ मण्डलैरष्टभिः कार्यं चक्रं कालात्मकं शुभम् । मध्ये पद्माकृतं चक्रमरैर्द्वादशभिर्युतम् । । २ तन्मध्ये कमलं प्रोक्तं पत्राष्टकसमन्वितम् । सर्वात्मा सकलो देवः खषोल्कः किरणोज्ज्वलः । । ३ पूजनीयः सदा मध्ये सहस्रकिरणायुधः । प्रणवेन महाबाहो चतुर्बाहुसमन्वितः । ।४ अरुणं१ पूजयेत्प्राज्ञः सदा देवाग्रजं२ शुभम् । दक्षिणे पूजयेद्देवीं निक्षुभां भास्करस्य तु । । ५ रेवतं दक्षिणे पार्श्वे उत्तरे पिङ्गलं सदा । संज्ञां च यदुशार्दूल श्रेयसे सततं बुधः । । ६ आग्नेय्यां लेखकं वीर नैर्ऋत्यामश्विनौ तथा । वायव्यां पूजयेद्देवं मनुं वैवस्वतं विभुम् । । ७ ऐशान्यां पूजयेद्देवीं यमुनां लोकपावनीम् । द्वितीयावरणे वीर पूर्वतः पूजयेद्वियत् । । ८ दक्षिणे च ततो देवीं पश्चिमे गरुडं तथा । उत्तरे नागराजानं पुत्रमैरावतं शुभम् । । ९ आग्नेय्यां पूजयेद्धेलिं प्रहेलिं नैर्ऋते तथा । वायव्यामुर्वशीं देवीमीशाने विनतां तथा । । 1.150.१० तृतीयावरणे पूर्वे पूजयेद्गुरुमादरात् । पश्चिमे त्वर्कपुत्रं तु उत्तरे धिषणं तथा । । ११ ऐशाने शशिपुत्रं तु सोममाग्नेयमण्डले । पूजयेद्दक्षिणे कोणे नैर्ऋते राहुमादरात् । । १२ वायव्ये विकचं वीर पूजयेत्सततं बुधः । चतुर्थावरणे देवं पूजयेल्लेखमादरात् । । १३ आग्नेये शाण्डिलीपुत्रं दक्षिणे दक्षिणाधिपम् । विरूपाक्षं नैर्ऋते देवं जलेशं पश्चिमे तथा । । १४ वायुपुत्रं च वायव्यां सततं पूजयेन्नरः । ईशाने देवमीशानं पूजयेत्सततं बुधः । । १५ उत्तरे यक्षराजानां कुबेरं पूजयेद्बुधः । पञ्चमे पूजयेद्वीर सदा स्वावरणे द्विजाः । । १६ पूर्वतः परमां देवीं महाश्वेतां महामतिः । श्रियमृद्धिं विभूतिं च धृतिं चैवोन्नतिं तथा । । १७ पृथिवीं यदुशार्दूल महाकीर्तिं तथैव च । इन्द्रं विष्णुं चार्यमणं भगं पर्जन्यमेव च । । १८ विवस्वन्तं तथार्कं च त्वष्टारं किरणोज्ज्वलम् । पूजयेद्वरुणं षष्ठे चैवमेतान्दिवाकरान् । । १९ शिरो नेत्रे तथा वर्म अस्त्रं च यदुसत्तम । अरुणं सरथं वीर सप्तमे पूजयेद्बुधः । । 1.150.२० तथाश्वान्यदुशार्दूल सदा चावरणे बुधः । यक्षरक्षांसि गन्धर्वान्मासान्पक्षानहानि तु । । २१ संवत्सरं तथा पुत्र ह्येतान्संपूजयेत्पुरा । य एवं पूजयेद्देवं भास्करं सततं नरः । । स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । । २२ ( ॐ खषोल्काय नमः) मूलमन्त्राक्षराणीह चाङ्गानि परिचक्षते । अनेन विधिना यस्तु पूजयेत्सततं रविम् । । २३ नित्यमुभयसप्तम्यां स गच्छेत्परमं पदम् । इत्युक्त्वा भगवान्देवो जगामाशु गृहं रविः । । २४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने आदित्यपूजाविधिवर्णनं नाम पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
वासुदेव बोले— अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि सूर्यदेव की पूजा किस प्रकार करनी चाहिए। हे यदुवंश के श्रेष्ठ, मन को एकाग्र करके सुनो। आठ मंडलों से एक शुभ चक्र बनाओ, जो काल का प्रतीक हो। उसके बीच में कमल के आकार का चक्र बनाओ, जिसमें बारह अरे हों। उसके मध्य में आठ पंखुड़ियों वाला कमल बनाओ। वहाँ सर्वव्यापी, तेजस्वी, किरणों से चमकने वाले सूर्यदेव की पूजा करो। हमेशा बीच में सहस्र किरणों वाले, चार भुजाओं से युक्त सूर्यदेव की 'ॐ' से पूजा करनी चाहिए। बुद्धिमान व्यक्ति को सदा अरुण की पूजा करनी चाहिए, जो देवताओं में अग्रज और शुभ हैं। दाहिनी ओर भास्कर की पत्नी निक्षुभा देवी की पूजा करो। दक्षिण में रेवत, उत्तर में पिंगल, और सदा कल्याण के लिए संज्ञा देवी की पूजा करो। आग्नेय कोण में लेखक, नैऋत्य में अश्विनीकुमार, वायव्य में वैवस्वत मनु की पूजा करो। ईशान कोण में लोकों को पवित्र करने वाली यमुना देवी की पूजा करो। दूसरे मंडल में पूर्व दिशा में आकाश की पूजा करो। फिर दक्षिण में देवी, पश्चिम में गरुड़, उत्तर में ऐरावत के पुत्र नागराज की पूजा करो। आग्नेय में धेली, नैऋत्य में प्रहेली, वायव्य में उर्वशी देवी, ईशान में विनता की पूजा करो। तीसरे मंडल में पूर्व में श्रद्धा से गुरु की, पश्चिम में सूर्यपुत्र की, उत्तर में धिषण की पूजा करो। ईशान में चंद्रपुत्र सोम की, दक्षिण-पूर्व में, दक्षिण में कोने में, नैऋत्य में श्रद्धा से राहु की पूजा करो। वायव्य में सदा विकच की पूजा करो। चौथे मंडल में श्रद्धा से लेख की पूजा करो। आग्नेय में शाण्डिलीपुत्र, दक्षिण में दक्षिण के स्वामी, नैऋत्य में विरूपाक्ष देव, पश्चिम में जल के स्वामी की पूजा करो। वायव्य में वायुपुत्र की, ईशान में ईशान देव की सदा पूजा करो। उत्तर में यक्षराज कुबेर की पूजा करो। पाँचवें मंडल में सदा अपने-अपने मंडल में द्विजों की पूजा करो। पूर्व में परम देवी महाश्वेता, श्री, समृद्धि, विभूति, धृति और उन्नति की पूजा करो। पृथ्वी, महाकीर्ति, इन्द्र, विष्णु, अर्यमन, भग, और पर्जन्य की पूजा करो। विवस्वान, सूर्य, किरणों से चमकने वाले त्वष्टा, और छठे मंडल में वरुण की पूजा करो; इसी प्रकार इन दिवाकरों की पूजा करो। हे यदुवंशश्रेष्ठ, सिर, नेत्र, कवच, अस्त्र आदि की, सातवें मंडल में रथ सहित अरुण की पूजा करो। इसी प्रकार, सदा अश्वों की, यक्ष, राक्षस, गंधर्व, मास, पक्ष, दिन, और वर्ष की पूजा करो। जो इस प्रकार सदा भास्कर देव की पूजा करता है, वह परम स्थान को प्राप्त करता है, जहाँ पहुँचकर फिर कभी शोक नहीं करता। (ॐ क्षषोल्काय नमः) यहाँ मूल मंत्र के अक्षर ही अंग माने गए हैं। जो इस विधि से सदा सूर्य की पूजा करता है, वह दोनों सप्तमी तिथियों पर सदा परम पद को प्राप्त करता है। ऐसा कहकर भगवान् सूर्यदेव शीघ्र अपने धाम को चले गए।
सौरधर्मवर्णनम् सूत उवाच अथ राजा महातेजाः शतानीको द्विजोत्तमम् । प्रणम्य शिरसा भक्त्या सुमन्तुं वाक्यमब्रवीत् । । १ अहो देवस्य माहात्म्यं भास्करस्यामितौजसः । कीर्तितं भवता मह्यं सर्वपापप्रणाशनम् । । २ तस्मान्नार्कसमं देवं लोके पश्यामि सुव्रत । न चाप्यस्य स्थिता विप्र गतिर्लोकेषु विद्यते । । ३ प्रवर्तते जगद्विप्र सर्गकाले दिवाकरात् । स्थितौ पालयते चापि कल्पान्ते संहरेत्पुनः । । ४ श्रुत्वैवं देवमाहात्म्यं भास्करस्यामितौजसः । कीर्तितं भवता मह्यमश्वमेधशताद्वरम् । । ५ किं तु मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते । केनोपायेन विप्रेन्द्र मुच्यते सम्भवार्णवात् । । ६ दिवाकरप्रसादाद्वै सुप्रसन्नाद्वृषध्वजात् । कथं तुष्येत्सदा देवो धर्मेण कतरेण तु । । ७ श्रुता मे बहवो धर्माः श्रुतिस्मृत्युदितास्तथा । वैष्णवाः शैवधर्माश्च तथा पौराणिकाः श्रुताः । । ८ श्रोतुकामो ह्यहं विप्र सौरं धर्ममनौपमम् । भगवन्सर्वधन्यास्ते सौरधर्मपरायणाः । । ९ ब्रूहि मे देवदेवस्य भानोर्धर्ममनौपमम् । शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिरमृतस्यैवमेव च । । 1.151.१० अश्वमेधादयो यज्ञा बहुसम्भारविस्तराः । न शक्यास्ते यतः कर्तुमल्पवित्तद्विजातिभिः । । ११ सुखोपायमतो ब्रूहि धर्मकामार्थसाधकम् । हिताय सर्वमर्त्यानां सर्वपापभयापहम् । । १२ सौरधर्मपरं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् । श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो व्यासशिष्यो महामुनिः । । प्रणम्य शिरसा व्यासमिदं वचनमब्रवीत् । । १३ सुमन्तुरुवाच श्रूयतामभिधास्यामि सुखोपायं महाफलम् । परमं सर्वधर्माणां सर्वधर्ममनौपमम् । । १४ रविणा कथितं पूर्वमरुणस्य विशांपते । कृष्णस्य ब्रह्मणो वीर शङ्करस्य न विद्यते । । १५ संसारार्णवमग्नानां सर्वेषां प्राणिनामयम् । सौरधर्मतमः श्रीमान्हिताय जगतोदितः । । १६ यैरयं शान्तहृदयैः सूर्यभक्तैर्भगार्थिभिः । संसेव्यते परो धर्मस्ते सौरा नात्र संशयः । । १७ एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव च । ये स्मरन्ति रविं भक्त्या सकृदेवापि भारत । । सर्वपापैर्विमुच्यन्ते सप्तजन्मकृतैरपि । । १८ स्तुवन्ति ये सदा भानुं न ते प्रकृतिमानुषाः । स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टास्ते ज्ञेया भास्करा भुवि । । १९ नानर्कः स्मरतेऽर्कं वै नानर्कोऽर्कं समर्चयेत् । नानर्कः कीर्तयेदर्कं नानर्कोऽर्कमवाप्नुयात् । । 1.151.२० सौरधर्मस्य सारोऽयं सूर्यभक्तिः सुनिश्चला । षोडशाङ्गा च सा प्रोक्ता रविणेह दिवौकसाम् । । २१ प्रातः स्नानं जपो होमस्तथा देवार्चनं नृप । द्विजानां पूजनं भक्त्या पूजा गोश्वत्थयोस्तथा । । २२ इतिहासपुराणेभ्यो भक्तिश्रद्धापुरस्कृतम् । श्रवणं राजशार्दूल वेदाभ्यासस्तथैव च । । २३ मद्भक्त्या जनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चयेद्भक्त्या ममाग्रे वाचकं परम् । । २४ पुस्तकस्य सदा श्रेष्ठ ममातीव प्रियं सुराः । मत्कथाश्रवणं नित्यं स्वरनेत्राङ्गविक्रिया । । २५ ममानुस्मरणं नित्यं भक्त्या श्रद्धापुरस्कृतम् । षोडशाड्गा भक्तिरियं यस्मिन्म्लेच्छेऽपि वर्तते । । विप्रेन्द्रः स मुनिः श्रीमान्सजात्यः स च पण्डितः । । २६ न मे पृथक्चतुर्वेदा मद्भक्तः श्वपचोऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम् । । २७ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति । । २८ यो मां सर्वगतं पश्येत्सर्वं च मयि संस्थितम् । तस्याहमास्थितो नित्यं स च नित्यं मयि स्थितः । । २९ अष्टादशार्धकक्षायाः परं चाष्टभिरुद्भवैः । रोधयित्वा महाबाहो तथा ज्ञानतरेण तु । । 1.151.३० दुर्गपालं विजित्याशु भास्करार्धं तु दुर्जयम् । जित्वा च पुरराजानां महातेजमनौपमम् । । ३१ मनसाचलया भक्त्या यो मां ध्यायति मानवः । अहं तमेव चिंतामि आत्मवत्सततं नरम् । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मवर्णनं नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
सूतमुनि बोले— इसके बाद तेजस्वी राजा शतानिक ने सिर झुकाकर श्रद्धा से श्रेष्ठ द्विज सुमंतु से कहा— “हे ब्राह्मण, आपने मुझे अपार तेज वाले भास्कर देव का जो महात्म्य सुनाया, वह सारे पापों का नाश करने वाला है। इसलिए, हे धर्मनिष्ठ, मुझे संसार में सूर्य के समान कोई देवता नहीं दिखता, और न ही इनकी कोई गति लोकों में है। हे विप्र, सृष्टि के आरंभ में जगत् सूर्य से उत्पन्न होता है, वही पालन करता है और कल्पांत में पुनः संहार भी करता है। भास्कर देव का यह महात्म्य सुनकर, जो आपने मुझे बताया, वह सौ अश्वमेध यज्ञों से भी श्रेष्ठ है। किन्तु, हे ब्राह्मण, मेरे हृदय में एक बड़ा संदेह है— किस उपाय से, हे द्विजश्रेष्ठ, मनुष्य भवसागर से मुक्त होता है? सूर्य या शिव की कृपा से, वह देवता सदा कैसे प्रसन्न होते हैं, और किस धर्म से? मैंने वेद-शास्त्रों में बताए गए अनेक धर्म, वैष्णव, शैव और पौराणिक धर्म भी सुने हैं। किन्तु, हे विप्र, मैं अद्वितीय सौर धर्म सुनना चाहता हूँ। हे भगवन्, जो सौर धर्म में लगे हैं, वे सबसे धन्य हैं। आप मुझे भगवान भानु का अनुपम धर्म बताइए। अमृत की तरह सुनते हुए भी मेरी तृप्ति नहीं होती। अश्वमेध आदि यज्ञ बहुत सामग्री वाले और अल्प धन वाले द्विजों के लिए करना कठिन है। इसलिए, सब मनुष्यों के हित के लिए, धर्म, काम और अर्थ की सिद्धि के लिए, और पाप-भय दूर करने वाला कोई सरल उपाय बताइए। सौर धर्म पुण्यदायक, पवित्र और पाप नाशक है। राजा के वचन सुनकर, व्यास के शिष्य महर्षि ने सिर झुकाकर व्यासजी को प्रणाम कर यह वचन कहा— सुमंतु बोले— सुनो, मैं तुम्हें सरल और महान फल देने वाला उपाय बताता हूँ, जो सभी धर्मों में श्रेष्ठ और अद्वितीय है। यह पहले सूर्य ने अरुण को बताया था, न कि कृष्ण, ब्रह्मा या शंकर को। जो संसार-सागर में डूबे प्राणियों के लिए, जगत् के हित के लिए, यह सौर धर्म प्रकट हुआ है। जिनका हृदय शांत है, जो सूर्यभक्त और कल्याण चाहने वाले हैं, वे इस श्रेष्ठ धर्म का पालन करते हैं, वे सौर कहलाते हैं— इसमें संदेह नहीं। जो एक बार, दो बार, तीन बार या सदा भक्ति से सूर्य का स्मरण करते हैं, वे सात जन्मों के पापों से भी मुक्त हो जाते हैं। जो सदा भानु की स्तुति करते हैं, वे साधारण मनुष्य नहीं; यदि वे स्वर्ग से गिर भी जाएँ, तो वे पृथ्वी पर भास्कर कहलाते हैं। जो सूर्य का भक्त नहीं, वह सूर्य का स्मरण, पूजा, स्तुति या प्राप्ति नहीं कर सकता। सौर धर्म का सार यही है— अडिग सूर्यभक्ति, जो सोलह अंगों वाली बताई गई है, जैसा सूर्य ने देवताओं को सिखाया। प्रातः स्नान, जप, होम, देवपूजन, द्विजों की भक्ति से पूजा, गौ और पीपल की पूजा। इतिहास-पुराणों का श्रद्धा से श्रवण, वेदाभ्यास, मेरी भक्ति से जनों पर दया, पूजा में अनुमोदन, मेरे समक्ष श्रेष्ठ वाचक की भक्ति से पूजा, पुस्तक की सदा श्रेष्ठता, मेरी कथा का नित्य श्रवण, स्वर, नेत्र, अंगों में भाव, मेरा नित्य स्मरण, भक्ति और श्रद्धा सहित। यदि यह सोलह अंगों वाली भक्ति म्लेच्छ में भी हो, तो वह ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, महान् मुनि, कुलीन और विद्वान् है। जो मेरे भक्त हैं, वे चारों वेद न जानें तो भी, चाहे श्वपच ही क्यों न हों, उन्हें दान देना और उनसे लेना चाहिए, और वे मेरी तरह पूज्य हैं। जो भी मुझे पत्र, पुष्प, फल या जल भक्ति से अर्पित करता है, मैं उसके लिए कभी नष्ट नहीं होता, न वह मेरे लिए। जो मुझे सब में और सबको मुझमें देखता है, मैं उसमें और वह मुझमें सदा स्थित रहता है। अठारह अर्धकक्षाओं को आठ और से रोककर, अन्य ज्ञान के साथ, दुर्ग के रक्षक को जीतकर, भास्कर के अर्धभाग को जीतकर, नगरपतियों की महान् शक्ति को जीतकर, जो मन से अडोल भक्ति से मेरा ध्यान करता है, मैं सदा उसे अपने समान मानता हूँ।
सूरधर्मेषु प्रश्नवर्णनम् सुमन्तुरुवाच सूरे च दुर्लभा भक्तिर्दुर्लभं सुरपूजनम् । सूराय दुर्लभं दानं सूरहोमश्च दुर्लभः । । १ सुदुर्लभं रवेर्ज्ञानं तदभ्यासोऽपि दुर्लभ । सुदुर्लभतरं ज्ञेयं खषोल्कज्ञानमुत्तमम् । । २ सुदुर्लभतरं ज्ञानं सदा वै भास्करस्य तु । प्रदक्षिणां चक्रतुर्वै पादौ भक्त्याऽर्कमन्दिरे । । ३ तौ करौ श्लाघ्यतां प्राप्तौ यौ पूजां चक्रतू रवेः । सैवैका रसना धन्या स्तोत्रं या कुरुते रवेः । । ४ तन्मनः पुण्यतां प्राप्तं यद्धित्वा विषयं नृप । निश्चला च रवेर्लीला निर्भीका क्रोधवर्जिता । । ५ शतानीक उवाच सूर्यार्चनविधिं कुर्वञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । त्वत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ कौतूहलमतीव मे । । ६ यत्पुण्यं स्थापिते सूर्ये कृते सूर्यालये च यत् । सम्मार्जने च यत्पुण्यं यत्पुण्यमुपलेपने। । ७ स्थाने कृते च यत्पुण्यं तथा नीराजने कृते । नीलौषधिप्रवापेन नृत्यमङ्गलवादितैः । । ८ अर्घ्यदानेन यत्पुण्यं तोयस्नानेन यद्भवेत् । पञ्चामृतमयस्नाने दधिस्नाने च यत्फलम् । । ९ चक्राभ्यङ्गे च यत्प्रोक्तं वज्रस्नाने च यत्फलम् । मधुस्नाने पयःस्नाने स्नान इक्षुरसस्य तु । । 1.152.१० उद्वर्तनं शुचिस्थाने कुशपुष्पोदकेन तु । सुवर्णरत्नतोयैश्च गन्धचन्दनवारिभिः । । ११ कर्पूरागुरुतोयेन स्वच्छतो येन यत्फलम् । विलेपनैश्च गन्धाढ्यैर्विलेपनफलं लभेत् । । १२ तालपत्रप्रदाने तु प्रदाने चामरस्य तु । रक्तपुष्पार्चने यच्च दामभिः पूजनेन च । । १३ सुमानां मण्डपे यच्च पुष्पमालावलम्बनात् । पूजाभक्तिविशेषैश्च गृहमालावलम्बने । । १४ पुष्पदानविशेषेण धूपदीपैश्च यत्फलम् । वस्त्रालङ्कारदाने तु पुण्यश्रवणकीर्तने । । १५ ब्रह्मश्रवस्य दाने तु अव्यङ्गस्य च गोपते । मगानां मत्प्रसादेन अभिवादनपूजने । । १६ व्योमपूजाफलं यच्च अरुणस्य च पूजनम् । तथान्यदपि यत्प्रोक्तमज्ञानाद्ब्राह्मणोत्तम । । १७ तत्सर्वं ब्रूहि मे ब्रह्मन्भक्तानामनुकम्पया । । १८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सूरधर्मेषु प्रश्नवर्णनं नाम द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमंतु बोले— सूर्य में भक्ति दुर्लभ है, देवताओं की पूजा दुर्लभ है, सूर्य को दान देना दुर्लभ है, सूर्य के लिए हवन करना भी दुर्लभ है। सूर्य का ज्ञान बहुत दुर्लभ है, उसका अभ्यास भी दुर्लभ है। क्षषोल्क का श्रेष्ठ ज्ञान तो और भी दुर्लभ है। भास्कर का सर्वोच्च ज्ञान सदा दुर्लभ है। जो भक्तिपूर्वक सूर्य मंदिर की परिक्रमा करते हैं, उनके चरण धन्य हैं। जिन हाथों से सूर्य की पूजा की जाती है, वे हाथ प्रशंसा के योग्य हैं। वही जिह्वा धन्य है, जो सूर्य का स्तोत्र करती है। वह मन पवित्र है, जो विषयों को छोड़कर सूर्य की लीला में स्थिर, निडर और क्रोधरहित रहता है। शतानिक बोले— मैं सूर्य की पूजा की विधि विस्तार से सुनना चाहता हूँ। हे द्विजश्रेष्ठ, आपकी कृपा से मेरी जिज्ञासा बहुत अधिक है। सूर्य की स्थापना करने से, सूर्य मंदिर बनाने से, झाड़ू लगाने से, लिपाई करने से क्या पुण्य मिलता है? स्थान बनाने से, आरती करने से, नील औषधि के जल से छिड़काव, नृत्य और मंगल वाद्य से क्या पुण्य है? अर्घ्य देने से, जल से स्नान कराने से, पंचामृत स्नान, दही से स्नान कराने से क्या फल है? चक्र पर अभ्यंग करने से, वज्रस्नान, मधु, दूध, गन्ने के रस से स्नान कराने का क्या फल है? पवित्र स्थान पर कुश, पुष्प और जल से, सुवर्ण-रत्न के जल से, गंध और चंदन के जल से अभिषेक करने का क्या फल है? कपूर-अगरु के जल से स्नान कराने, सुगंधित लेपों से अभिषेक करने का क्या फल है? तालपत्र देने से, चंवर देने से, लाल फूलों व माला से पूजा करने, मण्डप में पुष्पमालाएँ लटकाने, घर में भी माला लटकाने, विशेष भक्ति से पूजा करने का क्या फल है? पुष्पदान, धूप-दीप, वस्त्र-आभूषण देने, पुण्य श्रवण और कीर्तन का क्या फल है? वेद श्रवण देने, अपंग की सेवा, मगों का अभिवादन और पूजा करने से क्या फल है? आकाश की पूजा, अरुण की पूजा, और जो भी अन्य विधान बताए गए हैं, भले ही अज्ञात हों, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उन सबका फल क्या है? हे ब्राह्मण, भक्तों की कृपा के लिए यह सब मुझे विस्तार से बताइए।
सूर्यतेजोवर्णनम् सुमन्तुरुवाच सुमतिश्च रवेर्भक्तः पाण्डवेय महामते । अतस्ते निखिलं वच्मि शृणुष्वैकमना नृप । । १ कल्पादौ सृजतो वीर ब्रह्मणो विविधाः प्रजाः । अहंकारो महानासीन्नास्ति लोके मदुत्तमः । । २ तथा पालयतो वीर केशवस्य धरापते । तथा संहरतो जज्ञेऽहङ्कारस्त्र्यम्बकस्य च । । ३ चिंतयन्तोथ ते देवाः केशवश्च नराधिप । मिथस्ते स्पर्धया युक्ताः परस्परविरोधिनः । । ४ विवादस्तु महानासीत्कञ्जाम्बुनगौकसाम् । परस्परं महाबाहो मनसाश्रित्य केवलम् । । ५ अहं कर्ता विकर्ताऽहं पालकोऽहं जगत्प्रभुः । इत्याह भगवान्ब्रह्मा कृष्णभीमौ समर्चितौ । । ६ तथैत्य शंकरः क्रुद्धः कः शक्तो मदृते भुवि । संहर्तुं जगदेतद्धि स्रष्टुं पालयितुं तथा । ।७ नारायणोऽप्येवमेव मनाक् क्रोधसमन्वितः । न वा शक्तो जगत्स्रष्टुं संहर्तुं रक्षितुं तथा । । ८ एवं तेषां प्रवदतां क्रुद्धानां च परस्परम् । समाविशत्तदाऽज्ञानं तमो मोहात्मकं विभो । । ९ तेन क्रान्तधियः सर्वे न पश्यन्ति परस्परम् । अत्यर्थं मोहमापन्ना न जानन्तीह किञ्चन । । 1.153.१० अपश्यन्तो मिथस्ते तु निषण्णाः क्ष्मातले विभो । आरमन्ति हि ये चान्ये ते दिवाकरमास्थिताः । । ११ तमसा मोहिताः सर्वे निद्रावत्क्रान्तचेतसः । मनाग्ज्ञानेन चाक्रान्ताः किं कुर्यामेति मोहिताः । । १२ अथ भूताधिपो देवो गोश्रुताभरणोज्ज्वलः । चन्द्रार्धकृतशोभस्तु शीतलांशुविशोधितः । । १३ आर्तिमेत्य परां वीर मोहितस्तमसा विभो । अपश्यन्नब्रवीद्देवं माधवं भूधरं हरिम् । । १४ महादेव उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो क्व गतस्त्वं महामते । ब्रह्मा च क्व गतो वीर नाहं पश्यामि वां क्वचित् । । १५ मोहेन महताहं वै तमसा च विमोहितः । किं करोमि क्व गच्छामि क्व चाहमधुना स्थितः । । १६ क्ष्माधरं पृथिवीं वृक्षान् देवगन्धर्वदानवान् । विपुलं सागरं सिन्धून्नहि पश्यामि किञ्चन । । १७ केनोपायेन पश्येयं जगत्स्थावरजङ्गमम् । ब्रूहि मे देवशार्दूल व्रीडा मेऽतीव जायते । । १८ शङ्करस्य वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् । शोकगद्गदया वाचा तमसा मोहितो नृप । । १९ विष्णुरुवाच भीम भीम न जानेऽहं क्व भवान्वर्ततेऽधुना । ममापि मोहितं चेतस्तमसातीव शङ्कर । । 1.153.२० क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि कथं तत्स्वस्थतां व्रजेत् । तमसा पूरितं सर्वं जगद्धि परमेश्वर । । २१ यद्यसौ दृश्यते देवः सुरज्येष्ठोऽम्बुजोद्भवः । पृच्छावस्तं महात्मानं यदि ते रोचते हर । । २२ हित्वा दर्पमहङ्कारं सममास्थाय केवलम् । पद्माननं पद्मयोनिं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । । २३ इत्येवं गदतो वाक्यं विष्णोरमिततेजसः । श्रुत्वोवाच विभुर्ब्रह्मा गङ्गाधरमहीधरौ । । २४ कृष्ण कृष्ण महाबाहो भीम भीम महामते । क्व भवन्तौ ब्रूत किं च किं युवामूचथुर्मिथः । । २५ ममातीव मनोबुद्धी तमसा वशमागते । न शृणोमि न पश्यामि निद्रामोहवशं गतः । । २६ अहो बत जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । तमसा व्याष्टतं देवौ न जाने क्व गतं महः । । २७ अथ तेषां प्रवदतां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । दर्पक्रोधभयार्तानां तमसाक्रान्तचेतसाम् । । २८ तेषां दर्पापहाराय प्रबोधार्थं च गोपतेः । तेजोरूपं समुद्भूतमष्टशृङ्गमनौपमम् । । २९ अलक्ष्यं पापतमसा महद्व्योम नराधिप । ज्वालामालावृतं वीर बहुरूपं च भासते । । 1.153.३० शतयोजनविस्तीर्णं गतमूर्ध्वं भ्रमत्तथा । गोमध्यतो महाराज कर्णिकेवाम्बुजस्य तु । । ३१ प्रकाशं तेजसा तस्य जगत्सर्वमिदं नृप । पुरेष्वन्तर्यथा वीर अम्बुजस्यार्चिभिः सदा । । ३२ दृष्ट्वा परस्परं सर्वे हुङ्कारादिविकारिणः । तेजसा मोहितास्तस्य जगत्सर्वमिदं नृप । । ३३ तेजसा मोहितं तस्य महद्व्योम नराधिप । ततो विस्मयमासीनः दृष्टगोपतयो नृप । । ३४ पश्यमाना महो व्योम्नि मिथो वचनमब्रुवन् । अहो तेजः समुद्धूतमस्माकं श्रेयसे नृप । । ३५ प्रकाशाय च लोकानां सर्वे पश्याम किं न्विदम् । ज्ञानायोर्ध्वं गतो ब्रह्मा चाधस्तात्त्रिपुरान्तक. । । ३६ तिर्यग्जगाम देवेशश्चक्राम्बुजगदाधरः । अलब्ध्वा तस्य ते सर्वे प्रमाणं गैरिकाधिपाः । । ३७ विस्मयोत्फुल्लनयना समागम्य परस्परम् । सर्वे कञ्जादिका देवा इदं वचनमब्रुवन् । । ३८ कोऽयं किमात्मकश्चायं किमिदं तेजसां निधिः । अहोऽस्य दर्शनात्सर्वे सञ्जाता ज्ञानिनो वयम् । । ३९ तस्मात्सर्वे प्रणम्यैनं स्तुवीमोऽद्भुतदर्शनम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे चास्तुवंस्त्रिदिवौकसः । । 1.153.४० स्तुवतामप्यथैतेषां सहस्रकिरणो रविः । आत्मानं दर्शयामास कृपया परया वृतः । । ४१ ज्ञात्वा भक्तिं महाबाहो ब्रह्मादीनां महोपमाम् । अथ ते व्योम्नि देवेशं ददृशुः परमेश्वरम् । । ४२ खषोल्कलोकनाथेशं सहस्रकिरणोज्ज्वलम् । कृत्तिकाभिरसंस्पृष्टं यद्वा तत्कार्तिकास्थितम् । । ४३ दुर्जयं कृत्तिकानां तु तथैकेन विवर्जितम् । तथा हस्तविहीनं च सप्तर्षिरहितं तथा । । ४४ वर्षाब्दरहितं देवं सप्तस्वरविवर्जितम् । सकलं निष्कलं चैव सदैकाकाररूपिणम् । ।४५ तद्दृष्ट्वानेकशिरसमनेकचरणं तथा । अनेकोदरबाह्वंसमनेकाभरणान्वितम् । ।४ ६ अनेकाननमक्षीबं सहस्राक्षमनौपमम् । अनेकवर्णरूपं च अनेकमुकुटोज्ज्वलम् । ।४७ दृष्ट्वैवं देवदेवस्य रूपं भानोर्महात्मनः । विस्मयोत्फुल्लनयनास्तुष्टवुस्ते दिवाकरम् । । ४८ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्रह्मा स्तोतुं प्रचक्रमे । प्रणम्य शिरसा भानुमिदं वचनमब्रवीत् । । ४९ ब्रह्मोवाच नमस्ते देवदेवेश सहस्रकिरणोज्ज्वल । लोकदीप नमस्तेऽस्तु नमस्ते कोणवल्लभ । । 1.153.५० भास्कराय नमो नित्यं खषोल्काय नमोनमः । विष्णवे कालचक्राय सोमायामिततेजसे । । ५१ नमस्ते पञ्चकालाय इन्द्राय वसुरेतसे । खगाय लोकनाथाय एकचक्ररथाय च । । ५२ जगद्धिताय देवाय शिवायामिततेजसे । तमोघ्नाय सुरूपाय तेजसां निधये नमः । । ५३ अर्थाय कामरूपाय धर्मायामिततेजसे । मोक्षाय मोक्षरूपाय सूर्याय च नमोनमः । । ५४ क्रोधलोभविहीनाय लोकानां स्थितिहेतवे । शुभाय शुभरूपाय शुभदाय शुभात्मने । । ५५ शान्ताय शान्तरूपाय शान्तयेऽस्मासु वै नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय ब्राह्मणाय नमोनमः । । ५६ ब्रह्मदेवाय ब्रह्मरूपाय ब्रह्मणे परमात्मने । ब्रह्मणे च प्रसादं वै कुरु देव जगत्पते । । ५७ एवं स्तुत्वा रविं ब्रह्मा श्रद्धया परया विभो । तूष्णीमासीन्महाभाग प्रहृष्टेनान्तरात्मना । । ५८ ब्रह्मणोऽनन्तरं रुद्रः स्तोत्रं चक्रे विभावसोः । त्रिपुरारिर्महातेजाः प्रणम्य शिरसा रविम् ।।५९ महादेव उवाच जय भाव जयाजेय जय हंस दिवाकर । जय शम्भो महाबाहो खग गोचर भूधर ।।1.153.६० जय लोकप्रदीपेन जय भानो जगत्पते । जय काल जयानन्त संवत्सर शुभानन ।।६ १ जय देवादितेः पुत्र कश्यपानन्दवर्धन । तमोघ्न जय सप्तेश जय सप्ताश्ववाहन ।।६२ महेश जय कान्तीश जय कालेश शङ्कर । अर्थकामेश धर्मेश जय मोक्षेश शर्मद ।।६३ जय वेदाङ्गरूपाय ग्रहरूपाय वै नमः । सत्याय सत्यरूपाय सुरूपाय शुभाय च ।।६४ क्रोधलोभविनाशाय कामनाशाय वै जय । कल्माषपक्षिरूपाय यतिरूपाय शम्भवे ।।६५ विश्वाय विश्वरूपाय विश्वकर्माय वै जय । जयोङ्कार वषट्कार स्वाहाकार स्वधामय ।।६६ जयाश्वमेधरूपाय चाग्निरूपार्यमाय च । संसारार्णवपीताय मोक्षद्वारप्रदाय च ।।६७ संसारार्णवमग्नस्य मम देव जगत्पते । हस्तावलम्बनो देव भव त्वं गोपतेऽद्भुत ।।६८ ईशोऽप्येवमहीनाङ्गं स्तुत्वा भानुं प्रयत्नतः । विरराम महाराज प्रणम्य शिरसा रविम् ।।६९ अथ विष्णुर्महातेजाः कृताञ्जलिपुटो रविम् । उवाच राजशार्दूल भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ।।1.153.७० विष्णुरुवाच नमामि देवदेवेशं भूतभावनमव्ययम् । दिवाकरं रविं भानुं मार्तण्डं भास्करं भगम् ।।७१ इन्द्रं विष्णुं हरिं हंसमर्कं लोकगुरुं विभुम् । त्रिनेत्रं त्र्यक्षरं त्र्यङ्गं त्रिमूर्तिं त्रिगतिं शुभम् । ।७२ षण्मुखाय नमो नित्यं त्रिनेत्राय नमोनमः । चतुर्विंशतिपादाय नमो द्वादशपाणये
सुमंतु बोले— हे पाण्डववंशी महाबुद्धि राजा, सुमति सूर्य के भक्त थे। इसलिए मैं तुम्हें सब विस्तार से बताता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो। कल्प के आरंभ में जब ब्रह्मा ने विविध प्रजाएँ रचीं, तब अहंकार महान् था, और संसार में मुझसे श्रेष्ठ कोई नहीं— ऐसा भाव था। इसी तरह, हे वीर, केशव जब पालन कर रहे थे, और त्र्यम्बक जब संहार कर रहे थे, तब भी अहंकार उत्पन्न हुआ। तब देवता और केशव भी आपस में विचार करने लगे। वे परस्पर स्पर्धा और विरोध में पड़ गए। कमल, जल, पर्वत और आकाश के देवताओं में बड़ा विवाद हुआ। वे मन ही मन कहते— 'मैं कर्ता हूँ, मैं विकर्ता हूँ, मैं पालक हूँ, मैं जगत् का स्वामी हूँ'— इस प्रकार ब्रह्मा बोले, और कृष्ण-भीम भी सहमति देते रहे। फिर शंकर क्रोध में बोले— 'मेरे बिना कौन इस जगत् को संहार, सृजन या पालन कर सकता है?' नारायण भी कुछ क्रोध से बोले— 'मेरे बिना कोई जगत् की सृष्टि, संहार या रक्षा नहीं कर सकता।' ऐसे ही जब वे सब क्रोधित होकर आपस में वाद-विवाद कर रहे थे, तब उन पर अज्ञान का, मोह रूपी तमस छा गया। उसके कारण सबकी बुद्धि भ्रष्ट हो गई, वे एक-दूसरे को नहीं देख सके, अत्यंत मोह में पड़कर कुछ भी नहीं जान पाए। एक-दूसरे को न देख पाने के कारण वे पृथ्वी पर बैठ गए। जो अन्य देवता थे, वे सूर्य की शरण में चले गए। तमस से मोहित होकर सब निद्रा में चले गए, मन अज्ञान से ढक गया, वे सोचने लगे— 'अब क्या करें?' तब भूतों के स्वामी, गऊश्रुताभरणों से शोभित, चंद्र के अर्धचंद्र से सुशोभित, शीतल किरणों से शुद्ध महादेव अत्यंत व्याकुल होकर, तमस से मोहित होकर, कुछ न देख सके और माधव, भूधर, हरि से बोले— महादेव बोले— 'कृष्ण, कृष्ण, महाबाहु! तुम कहाँ हो? ब्रह्मा कहाँ गए? मैं तुम दोनों को कहीं नहीं देख पा रहा। मुझे महान् मोह और तमस ने घेर लिया है। मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, अब मैं कहाँ हूँ— समझ नहीं पा रहा। पृथ्वी, वृक्ष, देव, गंधर्व, दानव, विशाल समुद्र, नदियाँ— कुछ भी नहीं दिखता। किस उपाय से मैं स्थावर-जंगम जगत् देख सकूँ? बताओ, हे देवश्रेष्ठ, मुझे बड़ी लज्जा हो रही है।' शंकर के वचन सुनकर हरि ने भी शोक से भरी वाणी में कहा— विष्णु बोले— 'भीम, भीम! मुझे नहीं पता, आप अब कहाँ हैं। मुझे भी तमस ने घेर लिया है, हे शंकर। मैं कहाँ जाऊँ, कहाँ ठहरूँ, कैसे फिर से स्थिर होऊँ? यह सारा जगत् तमस से भर गया है, हे परमेश्वर। यदि वह देव, देवताओं में श्रेष्ठ, कमल से उत्पन्न ब्रह्मा दिखें, तो उनसे पूछो, यदि तुम्हें अच्छा लगे, हे हर। अहंकार और गर्व छोड़कर, समभाव से, कमलमुख, कमलयोनि, कमलपत्र के समान नेत्रों वाले ब्रह्मा से पूछो।' ऐसा विष्णु के वचन सुनकर, ब्रह्मा ने गंगाधर और महीधर से कहा— 'कृष्ण, कृष्ण, महाबाहु! भीम, भीम, महाबुद्धि! आप दोनों कहाँ हैं, बताइए, आपस में क्या बोले?' मेरा मन और बुद्धि तमस के वश में आ गए हैं। मैं न सुन पा रहा, न देख पा रहा, निद्रा और मोह में डूब गया हूँ। अहो! यह सारा जगत्, देव, असुर, मनुष्य— सब तमस से ढक गया है। देवो, मुझे नहीं पता, तेज कहाँ चला गया। तब जब ब्रह्मा आदि देवता, गर्व, क्रोध, भय से व्याकुल, तमस से घिरे आपस में चर्चा कर रहे थे, तब उनके गर्व को हरने और उन्हें जगाने के लिए, गऊपति के लिए एक अद्भुत तेजस्वी रूप प्रकट हुआ, जिसकी आठ शाखाएँ थीं। वह पाप और तमस से अदृश्य, महान् आकाश में, ज्वालाओं से घिरा, अनेक रूपों में चमक रहा था। वह तेज सौ योजन चौड़ा, ऊपर जाता और घूमता था। वह कमल के मध्य, कर्णिका में स्थित था। उसके प्रकाश से सारा जगत् प्रकाशित हो गया, जैसे नगरों के भीतर कमल की किरणें सदा फैलती हैं। उसे देखकर सब देवता हुंकार आदि से विचलित हो गए। उसके तेज से सारा जगत् मोहित हो गया। उस तेज से मोहित होकर, गऊपति सहित सब चकित हो गए। आकाश में वह तेज देखकर, वे आपस में बोले— 'अहो! यह तेज हमारे कल्याण के लिए प्रकट हुआ है। यह लोकों के प्रकाश के लिए है।' ब्रह्मा ऊपर गए, त्रिपुरांतक नीचे, अन्य देवता इधर-उधर गए, परंतु वे सभी उस तेज का अंत न पा सके। आश्चर्य से भरे नेत्रों से, वे सब कमल आदि देवता एकत्र होकर बोले— 'यह कौन है? इसका स्वरूप क्या है? यह तेज का भंडार कैसा है? अहो! इसके दर्शन से हम सब ज्ञानी हो गए।' फिर सबने उसे प्रणाम कर स्तुति करने का निश्चय किया। सब देवता अंजलि जोड़कर स्तुति करने लगे। तब उनकी स्तुति से सहस्र किरणों वाले सूर्यदेव ने, करुणा से अपना स्वरूप दिखाया। ब्रह्मा आदि की महान् भक्ति जानकर, उन्होंने आकाश में परमेश्वर का दर्शन किया। क्षषोल्क लोकनाथ, सहस्र किरणों से दीप्त, कृतिका नक्षत्रों से अस्पृष्ट, या कर्तिक में स्थित, वह रूप दिखा। कृतिकाओं द्वारा अजेय, एक से रहित, हस्तरहित, सप्तर्षियों से रहित, वर्ष और स्वर से रहित, सदा एकाकार, सकल और निष्कल रूप में स्थित। उस रूप में अनेक सिर, अनेक चरण, अनेक उदर, भुजाएँ, कंठ, अनेक आभूषण, अनेक मुख, नेत्र, सहस्र नेत्र, अनेक रंग, अनेक मुकुट से युक्त देवदेवता का रूप देखकर, सब देवता विस्मय से भरकर सूर्य की स्तुति करने लगे। ब्रह्मा ने अंजलि जोड़कर सिर झुकाया और सूर्य को प्रणाम कर कहा— 'हे देवों के देव, सहस्र किरणों से दीप्त, लोकदीप, कोणवल्लभ, भास्कर, क्षषोल्क— आपको बार-बार नमस्कार। विष्णु, कालचक्र, सोम, पंचकाल, इन्द्र, वसु, खग, लोकनाथ, एकचक्ररथ— आपको नमस्कार। जगत् के हित के लिए, शिव, तमस का नाश करने वाले, सुंदर रूप वाले, तेज का भंडार— आपको नमस्कार। अर्थ, काम, धर्म, मोक्ष— सब रूपों में, सूर्य— आपको बार-बार नमस्कार। क्रोध-लोभ से रहित, लोकों की स्थिति के हेतु, शुभ रूप, शुभ आत्मा, शुभदाता— आपको नमस्कार। शांत, शांत रूप, शांति के लिए— आपको नमस्कार। ब्रह्मरूप, ब्राह्मण, ब्रह्मदेव, ब्रह्म, परमात्मा— आपको नमस्कार। हे देव, जगत्पति! ब्रह्म के रूप में कृपा कीजिए।' ऐसे श्रद्धा से सूर्य की स्तुति कर ब्रह्मा मौन हो गए, अंतर से प्रसन्न थे। ब्रह्मा के बाद, रुद्र ने भी सिर झुकाकर सूर्य की स्तुति की— महादेव बोले— 'जय हो, भाव! जय हो, अजेय! जय हो, हंस! जय हो, दिवाकर! जय हो, शंभु! जय हो, महाबाहु! जय हो, खग, गूढ़, भूधर! जय हो, लोकप्रदीप! जय हो, भानु! जय हो, जगत्पति! जय हो, काल! जय हो, अनंत! जय हो, संवत्सर! जय हो, शुभानन! जय हो, अदिति के पुत्र! जय हो, कश्यप को आनंद देने वाले! तमस का नाश करने वाले! जय हो, सप्तेश! जय हो, सप्ताश्ववाहन! महेश, कांति के स्वामी, काल के स्वामी, शंकर, अर्थ-काम के स्वामी, धर्म के स्वामी, मोक्ष के स्वामी, सुखदाता— आपको जय हो! वेदांग रूप, ग्रह रूप, सत्य, सत्यरूप, सुंदर रूप, शुभ— आपको नमस्कार। क्रोध-लोभ का नाश करने वाले, काम का नाश करने वाले, कल्माषपक्षी रूप, यति रूप, शंभु— आपको जय हो! विश्व, विश्वरूप, विश्वकर्मा— आपको जय हो! ओंकार, वषट्कार, स्वाहाकार, स्वधा— आपको जय हो! अश्वमेध रूप, अग्निरूप, अर्यमा, संसार-सागर से पार कराने वाले, मोक्ष का द्वार देने वाले— आपको जय हो! हे देव, जगत्पति! संसार-सागर में डूबे मुझको हाथ बढ़ाकर पार लगाइए।' ऐसे महेश ने भी भानु की स्तुति कर सिर झुकाया। फिर महातेजस्वी विष्णु ने अंजलि जोड़कर भक्ति और श्रद्धा से सूर्य की स्तुति की— विष्णु बोले— 'मैं देवों के देव, भूतों के भावन, अविनाशी, दिवाकर, रवि, भानु, मार्तण्ड, भास्कर, भग को नमस्कार करता हूँ। इन्द्र, विष्णु, हरि, हंस, अर्क, लोकगुरु, विभु, त्रिनेत्र, त्र्यक्षर, त्र्यंग, त्रिमूर्ति, त्रिगति— आपको नमस्कार। षण्मुख, त्रिनेत्र, चतुर्विंशतिपद, द्वादशपाणि— आपको बार-बार नमस्कार।'
नमस्ते भूतपतये लोकानां पतये नमः । देवानां पतये नित्यं वर्णानां पतये नमः । ।७४ त्वं ब्रह्मा त्वं जगन्नाथो रुद्रस्त्वं च प्रजापतिः । त्वं सोमस्त्वं तथादित्यस्त्वमोंकारक एव हि । । ७५ बृहस्पतिर्बुधस्त्वं हि त्वं शुक्रस्त्वं विभावसुः । यमस्त्वं वरुणस्त्वं हि नमस्ते कश्यपात्मज । । ७६ त्वया ततमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । त्वत्त एव समुत्पन्नं सदेवासुरमानुषम् । । ७७ ब्रह्मा चाहं च रुद्रश्च समुत्पन्ना जगत्पते । कल्पादौ तु पुरा देव स्थितये जगतोऽनघ । । ७८ नमस्ते वेदरूपाय अहोरूपाय वै नमः । नमस्ते ज्ञानरूपाय यज्ञाय च नमोनमः । ।७९ प्रसीदास्मासु देवेश भूतेश किरणोज्ज्वल । संसारार्णवमग्नानां प्रसादं कुरु गोपते । ।1.153.८० वेदान्ताय नमो नित्यं नमो यज्ञकलाय च । । सुमन्तुरुवाच स्तुत्वैवं भास्करं भक्त्या विष्णुर्भरतसत्तम । प्रदध्यौ नृपशार्दूल रविं तद्गतमानसः । ८१ एवं ते नरशार्दूल देवा ब्रह्मादयोऽनघ । स्तुवन्ति तं महात्मानं सहस्रकिरणं रविम् । । ८२ इत्येवं स्तुवतां तेषां रविं भक्त्या महात्मनाम् । अथ तुष्टो रविस्तेषां ब्रह्मदीनां जगत्पतिः । ८३ विज्ञाय भक्तिं परमां श्रद्धां च परमां विभुः । उवाच स महातेजाः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।८४ ग्रहेशो व्योम चारूढस्तेजसा प्रज्वलन्दिशः । ब्रह्माणं विष्णुमीशानमामन्त्र्यैतान्विशांपते । ।८५ दृष्ट्वा तान्प्रणतान्त्सर्वाञ्छिरोभिरवनिं गतान् । तुष्टोऽस्मि ते सुरज्येष्ठ चतुर्मुख जगत्पते । । वरं वरय भद्रं ते मनसा त्वं यदिच्छसि ।।८६ कृत्वा तु वचनं भानोर्ब्रह्मा लोकगुरुर्नृप । जगाम शिरसा भूमावुवाच स कृताञ्जलिः ।।८७ ब्रह्मोवाच कृतकृत्योऽस्मि देवेश पूतश्चास्मि खगाधिप । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि गतोऽस्मि परमां गतिम् । ।८८ सहस्रकिरणैर्यन्मे भवान्दर्शनमागतः ।।८९ अपश्यतश्च देवेश मूढमासीन्मनो मम । भगवन्सम्प्रसीद त्वं ममोपरि विभावसो । ।1.153.९ ० प्रयच्छ त्वं बलं भक्तिमात्मनो मम गोपते । गत्वा शिरोभिरवनिमष्टाङ्गैः पतितस्य च । । भक्त्या विज्ञप्तिमाकर्ण्य प्रसादं कुरु गोपते । । ९१ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा पूषा देवो जगत्पतिः । तथेत्याह महाराज विराट प्रश्रयान्वितम् । । ९२ ब्रह्मणे च वरं दत्त्वा राजन्देवो दिवाकरः । उवाच त्र्यम्बकं देवं शशाङ्ककृतशेखरम् । । ९३ वरं वरय भूतेश भूभृज्जादयितानघ । यमिच्छसि महादेव ददेऽहं तदशेषतः । । ९४ भास्करस्य वचः श्रुत्वा ईश्वरस्त्रिपुरान्तक । गत्वा तु शिरसा भूमौ प्रणम्योवाच भास्करम् । । ९५ महादेव उवाच पुण्योऽहं पुण्यकर्माहं नास्ति धन्यतरो मम । गतोऽहं परमां सिद्धिं गतश्च परमां गतिम् । । ९६ नाप्राप्यमस्ति देवेश नासाध्यं मम किंचन । यस्य मे भगवान्देवः प्रसादप्रवणः स्थितः । । ९७ त्वया ततमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । त्वत्त एव समुत्पन्नं लयं च त्वयि यास्यति । । ९८ यदि तुष्टो मम विभो अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि । अचलां देहि मे भक्तिमात्मनश्चरणं नय । । ९९ व्योमकेशवचः श्रुत्वा पूषा देवो दिवाकरः । तथेत्याह हरं वीर ततो हरिमुवाच । । 1.153.१०० नारायण महाबाहो वरं वरय गोधर । परितुष्टोऽस्मि ते देव यमिच्छसि महाबल । । १०१ श्रुत्वा तु भास्करवचः कीलालजनको हरिः । उवाच परया भक्त्या नत्वा च शिरसा रविम् । । १०२ नारायण उवाच जय देव जगन्नाथ जय देव गुरो रवे । प्रसीद मम देवेश भक्तिं यच्छात्मनो रवे । । १०३ येनाहं सर्वदेवानामुत्तमः स्यां जगत्पते । अजेयश्च तथा देव दैत्यदानवरक्षसाम् । । १०४ त्वद्भक्त्या बृंहितबलस्तेजसा महतान्वितः । ततो मया महत्कर्म कर्तव्यं तव शासनात् । । १०५ प्रजानां पालनं देव देवानां च ग्रहाधिप । वर्णानामाश्रमाणां च वर्णधर्मस्य वा विभो । । १०६ दुष्टदैत्यविनाशाय लोकानां पालनाय च । सृष्टोऽहं भवता पूर्वं कल्पादौ च कृतोऽनघ । । १०७ यस्य रुष्टो भवान्स्याद्वै कथञ्चित्पुरुषस्य तु । व्याधिर्दुःखं मनोरोगं दारिद्र्यं सन्ततिक्षयः । । १०८ तस्यैतानि भवन्तीह आधयो विविधास्तथा । तस्मात्त्वं च ततो देव संस्तव्यः सततं बुधैः । । १०९ एवं त्वां गोपते देव भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । अहमर्चितुमिच्छामि तस्मान्मयि कृपां कुरु । । 1.153.११० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सूर्यतेजोवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः
हे सब प्राणियों के स्वामी, सब लोकों के स्वामी, आपको बार-बार प्रणाम है। देवताओं के स्वामी और सभी वर्णों के स्वामी को सदा प्रणाम है। आप ही ब्रह्मा हैं, आप ही जगत के स्वामी हैं, आप ही रुद्र हैं, आप ही प्रजापति हैं। आप ही सोम हैं, आप ही आदित्य हैं, आप ही ओंकार हैं। आप ही बृहस्पति हैं, आप ही बुध हैं, आप ही शुक्र हैं, आप ही अग्नि हैं। आप ही यम हैं, आप ही वरुण हैं, हे कश्यप के पुत्र, आपको बार-बार प्रणाम है। आपसे ही यह सारा जगत, चल-अचल, व्याप्त है। आपसे ही देव, असुर और मनुष्य उत्पन्न हुए हैं। ब्रह्मा, मैं और रुद्र, सब आपके ही कारण, कल्प के प्रारंभ में, जगत की रक्षा के लिए प्रकट हुए। वेदस्वरूप आपको, दिनस्वरूप आपको, ज्ञानस्वरूप और यज्ञस्वरूप आपको बार-बार प्रणाम है। हे देवों के स्वामी, भूतों के स्वामी, किरणों से प्रकाशित प्रभु, संसार-सागर में डूबे हम पर कृपा कीजिए, हे गोधन के स्वामी। वेदांत को सदा प्रणाम है, यज्ञ की कला को भी प्रणाम है।
त्रयी-उपाख्यानवर्णनम् सुमन्तुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं भानुर्विष्णोरमिततेजसः । उवाच कुरुशार्दूल आदित्यः कृपयान्वितः । । १ आदित्य उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यदर्थं प्रार्थितः कृष्ण तत्सर्वं ते भविष्यति । । २ देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अजेयस्त्वं महाबाहो भविष्यसि न संशयः । । ३ जगत्पालयितुं सर्वं समर्थश्च भविष्यसि । अचला तव भक्तिश्च भविष्यति ममोपरि । ।४ ब्रह्मापि सततं शक्तो जगत्स्रष्टुं भविष्यति । संहर्तुं शङ्करश्चापि मत्प्रसादाद्भविष्यति । ।५ भवन्तो मत्प्रसादेन ज्ञानिनामुत्तमं पदम् । गमिष्यन्ति न सन्देहो मत्पूजाप्रसादतः । ।६ रवेर्वचनमाकर्ण्य गोश्रुताभरणो विभो । उवाच गोपतिर्गोगो गोपतिं गोवृषध्वजः । ।७ त्वामाराध्य भविष्यामो वयं सर्वे सुरोत्तमाः । कथमाराधयामो हि भवन्तं श्रद्धयान्विताः । । श्रेयसे सततं देव ब्रूहि नस्तत्त्वमात्मनः । ।८ भवतो हि न पश्यामो मूर्तिं परमपूजिताम् । पश्यामः केवलं तेजो ह्यब्धेस्तोयमिवोज्झितम् । । ९ ज्वालामालाकुलं सर्वमनेकाकृति चाद्भुतम् । न चाकारविहीनं तु चेतसो लम्बनं भवेत् । । 1.154.१० आलम्बनादृते देव न चित्तरमणं क्वचित् । चेतसोऽरमणे भक्तिर्न पुंसां जायते क्वचित् । । ११ भक्तिं विना पूजयितुं न शक्यन्ते दिवौकसः । त्वत्पूजने हि प्राप्यन्ते देव धर्मादयो नरैः । । १२ तस्माद्दर्शय तां मूर्तिमात्मनो या परा मता । येन त्वां पूजयित्वा तु वयं सिद्धा भवामहे । । १३ सूर्य उवाच साधु साधु महादेव साधु पृष्टोऽस्मि सुव्रत । शृणु चैकमनाः कृत्स्नं गदतो मम मानद । । १४ चतुर्मूर्तिरहं देव जगद्व्याप्य व्यवस्थितः । श्रेयसे सर्वलोकानामादिमध्यान्तकृत्सदा । । १५ एका मे राजसी मूर्तिर्ब्रह्मेति परिकीर्तिता । सृष्टिं करोति सा नित्यं कल्पादौ जगतां विभो । । १६ द्वितीया सात्त्विकी प्रोक्ता या परा परिकीर्तिता । जगत्सा पालयेन्नित्यं दुष्टदैत्यविनाशिनी । । १७ तृतीया तामसी ज्ञेया ईशेति षरिकीर्तिता । त्रैलोक्यं संहरेत्सा तु कल्पान्ते शूलपाणिनी । । १८ चतुर्थी तु गुणैर्हीना सत्यादिभिरनुत्तमा । सा चाशक्या क्वचिद्द्रष्टुं स्थिता सा चाभवत्सदा । । १९ तया ततमिदं सर्वं यच्चोद्गीथं तु मे गतिः । निष्कला सकला सा तु सुरूपा रूपवर्जिता । । 1.154.२० अन्तर्गता च लोकानां न च कर्मफलं गता । तिष्ठमानाप्यलिप्ता सा पद्मपत्रमिवाम्भसा । । २१ अनष्टा च सदा षड्भिः सप्तातीत्य व्यवस्थिता । चतुस्तना च सा षड्भ्यस्तुरीयाख्या सुपूजिता । । २२ न सा स्प्रष्टुं त्वया शक्या हरिणा ब्रह्मणा न च । मामनाराध्य भूतेश व्योमरूपं कदाचन । । २३ यदेतद्भवतां देव प्रबोधार्थमुपस्थितम् । अहंकारविमूढानां तमसा च त्रिलोचन । । २४ प्रकाशाय च लोकानां ज्वालामालासमाकुलम् । कर्णिकेव स्थितं देव भूपद्मस्याखिलस्य च । । २५ यस्य संदर्शनादेव यूयं सर्वे प्रबोधिताः । प्रकाशमभवद्वापि जगत्सर्वमथार्चिभिः । । २६ तस्मादाराधयस्वैनमस्पृष्टं गमनोपमम् । मन्मूर्तिं येन तां दिव्यां द्रक्ष्यसि त्वं त्रिलोचन । । २७ यत्त्वाद्यमीश्वरं जज्ञे तद्व्योम परिकीर्तितम् । कल्पान्ते ह्यत्र वै व्योम्नि लीयन्ते सर्वदेवताः । । २८ दक्षिणे लीयते ब्रह्मा वामे तस्य जनार्दनः । त्वं सदा कचदेशे तु लीयसे त्रिपुरान्तक । । २९ गायत्री लीयते तस्य हृदये लोकमातरः । लीयन्ते मूर्द्ध्नि वै वेदः सषडङ्गपदक्रमः । । 1.154.३० जठरे लीयते सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । पुनरुत्पद्यते ह्यस्माद्ब्रह्माद्यं सचराचरम् । । ३१ आकाशं व्योम इत्याहुः पृथिवी निक्षुभा मता । भूतश्रेयोहऽमाकाशो निक्षुभा दयिता मम । । ३२ मया निक्षुभया सर्वं जगद्व्याप्तं त्रिलोचन । तस्मादाराधय व्योम त्वं ब्रह्मा केशवस्तथा । । ३३ तन्मे रूपं महद्व्योम पूजयित्वा त्रिलोचन । दिव्यं वर्षसहस्रं हि गिरौ त्वं गन्धमादने । । ततो यास्यसि संसिद्धिं षडङ्गां परमां शुभाम् । । ३४ कलापग्राममाश्रित्य शङ्खचक्रगदाधरः । आराधयतु मां भक्त्या व्योमरूपं जनार्दनः । । ३५ अन्तरिक्षगतं तीर्थं पुष्करं लोकपावनम् । तत्र गत्वा विरिञ्चो मे व्योमरूपं सदार्चतु । । ३६ एवं मां सततं यूयं समाराध्य जगत्पतिम् । समानां च सुदिव्यानां सहस्रत्रयमादरात् । । ३७ ततो द्रक्ष्यथ मे मूर्तिं परमां यां विदुर्बुधाः । कदम्बगोलकाकारां रश्मिमालाकुलां पराम् । । ३८ अथ नारायणो देवः प्रणम्य शिरसा रविम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् । । ३९ विष्णुरुवाच यदि ते परमं रूपं मतं व्योम ह्यनौपमम् । तमाराध्य वयं सर्वे यास्यामः सिद्धिमुत्तमाम् । ।1.154.४ ० कीदृग्व्योम त्वहं ब्रह्मा हरश्च त्रिपुरान्तकः । आराधयामहे देव भक्त्या श्रेयोऽर्थमात्मनः । ।४ १ येन सिद्धिं गमिष्यामस्तमाराध्य दिवाकरम् । तस्मान्नो लक्षणं ब्रूहि व्योम्नः परमपूजित । ।४२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे त्रय्युपाख्याने चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः । १
सुमन्तु बोले— भगवान विष्णु के वचन सुनकर, सूर्यदेव ने दया से भरकर, कुरुवंश के श्रेष्ठ से कहा। सूर्य बोले— हे कृष्ण, हे महाबाहु, मेरी श्रेष्ठ बात सुनो। जो कुछ तुमने माँगा है, वह सब तुम्हें मिलेगा। देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, नाग और राक्षसों में, हे महाबाहु, तुम अजेय रहोगे, इसमें कोई संदेह नहीं। सम्पूर्ण जगत की रक्षा करने में भी तुम समर्थ रहोगे, और तुम्हारी भक्ति मुझ पर अडिग बनी रहेगी। मेरी कृपा से ब्रह्मा सदा सृष्टि कर सकेंगे और शंकर संहार कर सकेंगे। मेरी पूजा के प्रभाव से तुम सब ज्ञानीजनों में श्रेष्ठ पद पाओगे, इसमें कोई संदेह नहीं। सूर्य के वचन सुनकर, गोधन से अलंकृत गोपाल, गोरक्षक, और वृषध्वज शिव बोले— हे प्रभु, आपकी आराधना करके हम सब श्रेष्ठ देवता सिद्धि प्राप्त करेंगे। लेकिन, हे देव, हम श्रद्धा से आपको कैसे पूजें? हमारे कल्याण के लिए, अपने स्वरूप का सत्य बताइए। हम आपकी पूज्य मूर्ति नहीं देख पाते, केवल आपका तेज ही दिखता है, जैसे समुद्र से अलग हुआ जल। वह तेज अग्निशिखाओं से घिरा, अनेक रूपों वाला और अद्भुत है। लेकिन बिना रूप के मन को कोई आधार नहीं मिलता। बिना आधार के मन को कहीं भी आनंद नहीं आता, और मन के आनंद बिना भक्ति उत्पन्न नहीं होती। भक्ति के बिना देवता भी आपकी पूजा नहीं कर सकते। आपकी पूजा से ही मनुष्य धर्म आदि प्राप्त करते हैं। इसलिए, वह श्रेष्ठ स्वरूप दिखाइए, जिसकी पूजा करके हम सिद्धि प्राप्त करें। सूर्य बोले— बहुत अच्छा, हे महादेव, तुमने उत्तम प्रश्न किया है। अब एकाग्र होकर मेरी पूरी बात सुनो। मैं चार रूपों में जगत में स्थित हूँ, सब लोकों के कल्याण के लिए, सदा आदि, मध्य और अंत का कारण हूँ। मेरा एक राजसी रूप ब्रह्मा कहलाता है, जो कल्प के प्रारंभ में सृष्टि करता है। दूसरा सात्त्विक, श्रेष्ठ रूप है, जो सदा संसार की रक्षा करता है और दुष्ट दैत्यों का विनाश करता है। तीसरा तामस रूप ईश्वर कहलाता है, जो कल्पांत में त्रिलोक का संहार करता है, त्रिशूलधारी है। चौथा रूप गुणों से रहित, सत्य आदि से युक्त, श्रेष्ठ और अदृश्य है, जो सदा रहता है। उसी से यह सब व्याप्त है, वही मेरी परम गति है। वह रूप साकार भी है और निराकार भी, सुंदर भी है और रूपरहित भी। वह सबके भीतर है, लेकिन कर्मफल से अछूता है, जैसे जल में कमलपत्र भीगता नहीं। वह कभी नष्ट नहीं होता, सदा छहों से परे, चतुर्थ रूप में स्थित, अत्यंत पूजनीय है। न तुम, न विष्णु, न ब्रह्मा, बिना मेरी पूजा के उसे छू सकते हो, हे भूतों के स्वामी, कभी भी आकाशरूप को नहीं पा सकते। जो तुम्हारे ज्ञान के लिए प्रकट हुआ था, हे त्रिनेत्र, जब तुम अहंकार और अज्ञान से मोहित थे, वह लोकों के प्रकाश के लिए था, अग्निशिखाओं से घिरा, समस्त जगत के कमल की नाल में स्थित था। उसी के दर्शन से तुम सब जाग्रत हुए, और उसकी किरणों से सारा संसार प्रकाशित हो गया। इसलिए, उस निष्कलंक, अनुपम रूप की आराधना करो, जिससे तुम मेरी दिव्य मूर्ति देख सकोगे, हे त्रिनेत्र। जो तुम्हें पहले दिखा था, वह व्योम (आकाश) कहलाता है; कल्पांत में सभी देवता उसी व्योम में लीन हो जाते हैं। उसके दक्षिण में ब्रह्मा, बाएँ जनार्दन, और तुम सदा मूल में लीन होते हो, हे त्रिपुरांतक। गायत्री उसकी हृदय में, लोकमाताएँ, वेद उसके मस्तक में लीन होते हैं। उसके पेट में सारा चर-अचर जगत लीन होता है, और फिर वही सब ब्रह्मा आदि रूप में उत्पन्न होता है। आकाश को व्योम कहते हैं, पृथ्वी को निक्षुभा। हे त्रिनेत्र, व्योम मेरा परम कल्याण है, निक्षुभा मेरी प्रिया है। मेरे द्वारा निक्षुभा के रूप में सारा जगत व्याप्त है, हे त्रिनेत्र। इसलिए, तुम, ब्रह्मा और केशव भी व्योम की आराधना करो। हे त्रिनेत्र, मेरे उस महान व्योम रूप की, गंधमादन पर्वत पर, एक हजार दिव्य वर्षों तक आराधना करो। तब तुम छः अंगों वाली परम सिद्धि प्राप्त करोगे। शंख, चक्र, गदा धारी जनार्दन को चाहिए कि वह कलापग्राम में मेरे व्योम रूप की भक्ति से पूजा करे। ब्रह्मा को चाहिए कि वह लोकपावन पुष्करतीर्थ में मेरे व्योम रूप की सदा आराधना करे। इस प्रकार, सदा मेरी, जगत्पति की, तीन हजार दिव्य आहुतियों से आराधना कर, तुम मेरी वह परम मूर्ति देखोगे, जिसे ज्ञानीजन जानते हैं, जो कदंब के गोल फल जैसी और किरणों की माला से युक्त है। तब नारायण ने सिर झुकाकर सूर्य को प्रणाम किया, हाथ जोड़कर यह वचन कहा— विष्णु बोले— यदि आपका परम रूप व्योम है, हे अनुपम प्रभु, तो उसकी आराधना कर हम सब श्रेष्ठ सिद्धि प्राप्त करेंगे। वह व्योम कैसा है, हे प्रभु? मैं, ब्रह्मा और हर, हे त्रिपुरांतक, उसे भक्ति से कैसे पूजें, जिससे हम सिद्धि प्राप्त करें? इसलिए, हे परम पूज्य, व्योम का स्वरूप हमें बताइए।
सूर्यदेव बोले— बहुत अच्छा, हे देवताओं में श्रेष्ठ, बहुत अच्छा प्रश्न किया है, हे पर्वतराज। हे कृष्ण, एकाग्र होकर मेरी पूरी बात सुनो। मेरे उस अनुपम रूप की भक्ति से आराधना करो— वह चतुर्भुज, परम, अद्भुत और गेरुए रंग से चमकता हुआ व्योम है। मुझे आराधना कर, चक्रचिह्न वाले रूप की, और शंकर को चाहिए कि वह गोलाकार रूप की भक्ति से पूजा करे।