अश्विनौ तौ ततो ज्ञेयौ दंडनायकपिंगलौ
इसलिए दोनों अश्विनों को दण्डनायक और पिङ्गल के रूप में जानना चाहिए।
रेवतश्चैव दिंडिश्च इत्येते प्रवरा मया
रेवत और डिण्डि—इन श्रेष्ठों का मैंने वर्णन किया है।
इत्येभिर्नामभिस्त्वन्ये दानवानां जिघांसया
इन नामों से अन्य लोग दानवों का नाश करने की इच्छा से,
सरूपाश्चान्यरूपाश्च विरूपाः कामरूपिणः
कुछ समान रूप वाले, कुछ भिन्न रूप वाले, कुछ विकृत और कुछ इच्छानुसार रूप बदलने वाले हैं।
धातुर्दिविति वै प्रोक्तो क्रीडायां स तु उच्यते
'दिव्' धातु का अर्थ खेल में भी बताया गया है; ऐसा कहा गया है।
ऋचो यजूंषि सामानि यान्युक्तानीह वै मया
ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद, जिनका यहाँ मैंने उल्लेख किया है,
ते श्रुत्वाराध्य देवेशं संसिद्धा दिवि संस्थिताः ।। 1.124.
उन्हें सुनकर और देवेश्वर की आराधना करके, वे सिद्ध होकर स्वर्ग में स्थित हैं।
इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मर्षिसंवादे प्रवरवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीभविष्य महापुराण के ब्राह्म पर्व के सप्तमी कल्प में ब्रह्मर्षियों के संवाद में 'श्रेष्ठों का वर्णन' नामक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
तदुच्यते किमात्मा च कथंभूतश्च कथ्यताम्
अब पूछा जाता है—आत्मा क्या है और वह कैसा है? कृपया बताइए।
यदात्मकं हि यत्प्रोक्तं यथा वसंति देवताः
जो भी आत्मा का स्वरूप कहा गया है, और देवता जैसे निवास करते हैं,
पुरस्ताच्च चतुःशृंगं तद्व्योमायतनं रवेः
और आगे, आकाश में सूर्य का चार शिखरों वाला निवास है,
गैरिकार्णवसंभूतं यदंतर्गर्भमाश्रितम्
जो गेरुए समुद्र से उत्पन्न होकर भीतर ही उसका सार समेटे हुए है,
वरुणस्य यथा पाशो हुङ्कारो वेधसो यथा
जैसे वरुण का पाश और सृष्टिकर्ता की 'हूं' ध्वनि है,
इन्द्रस्य च यथा वज्रं तथा व्योम रवेः स्मृतम्
और जैसे इन्द्र का वज्र है, वैसे ही सूर्य का आकाश माना गया है।
हरश्च वर्षशुद्धश्च त्र्यंबकश्चापराजितः ईश्वरो भुवनश्चैते रुद्रा एकादश स्मृताः
हर, वर्षशुद्ध, त्र्यम्बक, अपराजित, ईश्वर और भुवन—ये ग्यारह रुद्र माने गए हैं।
आदित्यानां च नामानि विष्णोश्चक्रस्य दीयताम्
अब आदित्यों के नाम और विष्णु के चक्र का वर्णन किया जाए।
विवस्वान्त्सविता चैव पूषा त्वष्टा तथैव च
विवस्वान, सविता, पूषा और त्वष्टा — ये सभी देवता हैं।
पारावतास्तथा चान्ये ते ह्यासंस्तुषितैः सह । । १४ साध्यान्देवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो नारायणस्तथा । । १५ वृत्तिलम्बो मनुश्चैव समो४ धर्मश्च वीर्यवान् । वित्तस्वामी प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः । । १६ एते यज्ञभुजो देवाः सर्वलोकेषु पूजिताः । आदित्यामेव ते धीर कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । । १७ विश्वे च वसवः साध्या विज्ञेया धर्मसूनवः । एवं धर्मसुतः सोमस्तृतीयो वसुरिष्यते । । १८ धर्मोऽपि ब्रह्मणः पुत्रः पुराणे निश्चयं गतः । अथ चेन्द्रान्वसूंश्चैव नामभिश्च निबोध मे । । १९ स्वायम्भुवो मनुः पूर्वः ततः स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । । 1.125.२० इत्येते षडतिक्रान्ताः सप्तमः साम्प्रतो मनुः । वैवस्वतेति विज्ञेयो भविष्याः सप्त चापरे । । २१ एषामाद्योर्कसावर्णिर्ब्रह्मसावर्णिरेव च । तस्माच्च भवसावर्णिर्धर्मसावर्णिरित्युत । । २२ पञ्चमो दक्षसावर्णिः सावर्णिः५ पञ्च कीर्तिताः । रौच्यो भौव्यश्च द्वावन्यावित्येते मनवः स्मृताः । । २३ इन्द्रस्तु विष्णुभुग्ज्ञेयो विद्युतिस्तदनन्तरम् । विभुः प्रभुश्चैव शिखी तथैव च मनोजवः । । २४ ओजस्वी साम्प्रतिस्विन्द्रो बलिर्भाव्यस्ततः परम् । अद्भुतस्त्रिदिवश्चैव दशमस्त्विन्द्र उच्यते । । २५ सुसात्त्विकश्च१ कीर्तिश्च शतधामा२ दिवस्पतिः । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा ज्ञेयाश्चतुर्दश । । २६ कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च भरद्वाजश्च गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । । २७ अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्निपरिग्रहान् । प्रवहोथावहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा । । २८ विवहो निवहश्चैव परिवाहस्तथैव च । अन्तरिक्षचरा३ ह्येते पृथङ्मार्गविसारिणः । । २९ सूर्योऽग्निश्च शुचिर्नाम्ना वैद्युतः पावकः स्मृतः । निर्मन्थः पवमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेग्नयः । । 1.125.३० अग्नीनां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशत्तथैव तु । मरुतामपि सर्वेषां विज्ञेयाः सप्तसप्तकाः । । ३१ ऋतुः संवत्सरोऽह्यग्निर्ऋतवस्तस्य जज्ञिरे । ऋतुपुत्राश्च वै पञ्च इति सर्गः सनातनः । । ३२ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थस्त्वनुवत्सरः । । ३३ पञ्चमो वत्सरस्तेषामित्येवं पञ्च ते स्मृताः । तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । । ३४ सोम इद्वत्सरस्तेषां वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरो ज्ञेयः पञ्चैता ' युगदेवताः । । ३५ आर्तवा पितरो ज्ञेया ये जाताः ऋतुसूनवः । पितामहास्तु विज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः । । ३६ सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये त्रयः । एते वै पितरस्तेषां ये जीवत्पितृका नराः । । ३७ आदित्यश्चैव सोमश्च लोहिताङ्गो बुधस्तथा । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तथा हेलिसुतश्च यः । । ३८ उपरागः शिखी चोभौ नवैते नु ग्रहाः स्मृताः । त्रैलोक्यस्य त्विमे नित्यं भावाभावनिवेदकाः । । ३९ आदित्यश्चैव सोमश्च द्वावेतौ मण्डलग्रहौ । राहुश्छायाग्रहस्तेषां शेषास्तारा ग्रहाः स्मृताः । ।1.125.४ ० नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । । ४१ आदित्यः पठ्यते ब्रह्मा विष्णुस्तेषां तु चन्द्रमाः । महेश्वरस्तु विज्ञेयस्तृतीयस्तारकग्रहः । । ४२ कश्यपस्य सुतः सूर्यः सोमो धर्मसुतः स्मृतः । देवासुरगुरू द्वौ तु नामतस्तौ१ महाग्रहौ । । ४३ प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । बुधः सोमात्मजः श्रीमाञ्छनी रविसुतः स्मृतः । । ४४ सिंहिकायाः सुतो राहुः केतुस्तु ब्रह्मणः सुतः । सर्वेषां च ग्रहाणां हि अधस्ताच्चरते रविः । । ४५ ततो दूरं स्मृतं तावद्विधोर्नक्षत्रमण्डलम् । नक्षत्रेभ्यः कुजबुधौ श्वेताह्वस्तदनन्तरम् । । ४६ तस्मान्माहेश्वरश्चोर्द्ध्वं धिषणस्तदनन्तरम् । कृष्णश्चोर्ध्वं ततस्तस्मादथ चित्रशिखण्डिजः । । ४७ एषामेव क्रमः प्रोक्ताश्चासक्तं त्रिदिवं ध्रुवे । आदित्यनिलयो राहुः कदाचित्सोममार्गगः । । ४८ सूर्यमण्डलसंस्थस्तु१ शिखी सर्पति सर्वदा । नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भार्गवस्य२ तु । । ४९ द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शनिनः स्मृतः । त्रिगुणं३ मंडलं ज्ञेयं नाक्षत्रं विस्तराद्विधोः । । 1.125.५० नक्षत्रमण्डलात्तत्र पादहीनो बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनः शुक्रोङ्गारक एव हि । । ५१ विस्तारो मण्डलानां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्वऋक्षाणि यानि तु । । ५२ योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । राहुः सूर्यप्रमाणश्च कदाचित्सोमसन्निभः । । ५३ नक्षत्रग्रहमानस्तु१ केतुस्त्वनियतः स्मृतः । अविज्ञातगतिश्चैव चञ्चलत्वन्नराधिप । । ५४ तथालक्षितरूपस्तु बहुरूपधरो हि सः । भूर्लोकः पृथिवी प्रोक्ता अन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् । । ५५ स्वर्लोकस्त्रिदिवं ज्ञेयं शेषादूर्ध्वं यथाक्रमम् । भूपतिस्तु सदा त्वग्निस्तेनासौ भूपतिः स्मृतः । । ५६ वायुर्नभस्पतिस्तेन तथा सूर्यो दिवस्पतिः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सिद्धराक्षसाः । ।५७ भूर्लोकवासिनः सर्वे अन्तरिक्षचराञ्छृणु । मरुतः सप्तमस्कंधे रुद्रास्तत्रैव चाश्विनौ । ।५८ आदित्या वसवः सर्वे तथैव च गवां गणाः । चतुर्थे तु महर्लोके वसन्ते कल्पवासिनः । ।५ ९ प्रजानां पतिभिः सर्वेः सहिताः कुरुनन्दन । जनलोके पञ्चमे च वसन्ते भूमिदाः सदा । । 1.125.६० ऋतुः सनत्कुमाराद्या वैराजभ्र तथाश्रयाः । सत्यस्तु सप्तमे लोके ह्यपुनर्मार्गगामिनाम् । । ६१ ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः । इतिहासविदो यत्र क्रीडन्ते कुरुनन्दन । । ६२ शृण्वन्ति च पुराणानि ये सदा भीमनंदन । महीतलात्सहस्राणां शतादूर्ध्वं दिवाकरः । । ६३ शतयोजनकोट्यस्तु१ भूमेरूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः । ततो विंशतिलक्षस्तु त्रैलोक्योत्सेध उच्यते । । ६४ द्विगुणैस्तु सहस्रैस्तु योजनानां शतेषु च । लोकांतरमथो चैवं ध्रुवादूर्ध्वं विधीयते । । ६५ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । भूता विद्याधराश्चैव अष्टौ ते देवयोनयः । । ६६ यस्मिन्व्योम्नि त्विमे लोकाः सप्त वै सम्प्रतिष्ठिताः । मरुतः पितरो ह्येते तस्मिन्नेवाग्नयो ग्रहाः । । ६७ यास्त्वप्येताः समाख्याता मयाष्टौ देवयोनयः । मूर्ताश्चामूर्तयश्चैव सर्वास्ता व्योम्नि संस्थिताः । । ६ ८ एवंविधमिदं व्योम सर्वव्योममयं स्मृतम् । सर्वदेवमयं चैव सर्वग्रहमयं तथा । । ६९ तस्माद्यो ह्यर्चयेद्व्योम तेन सर्वेऽर्चिताः सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुभार्थी व्योम चार्चयेत् । । 1.125.७० यस्त्वर्चते सदा व्योम भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । वृषध्वजसदो राजन्स गच्छेन्नात्र संशयः । । ७१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योम माहात्म्ये भुवनकोशवर्णनं नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
पारावत और अन्य देवता तुषितों के साथ वहाँ उपस्थित थे। अब मैं साध्य देवताओं के नाम बताता हूँ, ध्यान से सुनो। मन, अनुमन्ता, प्राण, नर, नारायण, वृत्तिलम्ब, मनु, सम, धर्म, वीर्यवान, वित्तस्वामी और प्रभु — ये बारह साध्य देवता माने गए हैं। ये सभी यज्ञ का भाग पाने वाले देवता हैं और सभी लोकों में पूजित हैं। हे धीर, ये सभी कश्यप के पुत्र आदित्य ही माने गए हैं। विश्वे, वसु और साध्य — ये सभी धर्म के पुत्र समझे जाते हैं। इसी प्रकार धर्म का पुत्र सोम तीसरा वसु कहा गया है। धर्म भी ब्रह्मा का पुत्र है, ऐसा पुराणों में निश्चित बताया गया है। अब इन्द्र और वसुओं के नाम भी सुनो। पहले स्वायंभुव मनु, फिर स्वारोचिष, उत्तम, तामस, रैवत और चाक्षुष — ये छह मनु हो चुके हैं, सातवें वर्तमान मनु वैवस्वत हैं, और आगे सात और मनु होंगे। उनमें पहले अर्कसावर्णि और ब्रह्मसावर्णि, फिर भवसावर्णि और धर्मसावर्णि, पाँचवाँ दक्षसावर्णि, और दो अन्य — रौच्य और भौव्य — ये सभी मनु माने गए हैं। इन्द्र का नाम विष्णुभुक् है, उसके बाद विद्युत्, फिर विभु, प्रभु, शिखी और मनोजव, फिर ओजस्वी, वर्तमान इन्द्र, उसके बाद बलि, फिर अद्भुत, त्रिदिव, और दसवाँ इन्द्र कहलाता है। फिर सुसत्त्विक, कीर्ति, शतधामा और दिवस्पति — इस प्रकार भूत, भविष्य के चौदह इन्द्र माने गए हैं। कश्यप, अत्रि, वशिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र और जमदग्नि — ये सात ऋषि माने गए हैं। अब मैं मरुतों के अग्नि से संबंध रखने वाले नाम बताता हूँ — प्रवह, ओथावह, उद्वह, संवह, विवाह, निवह, परिवाह — ये सब अंतरिक्ष में विचरण करने वाले हैं और अलग-अलग मार्गों से चलते हैं। सूर्य, अग्नि (शुचि नाम से), वैद्युत, पावक, निर्मन्थ, पवमान — ये तीन अग्नि कहे गए हैं। अग्नियों के पुत्र-पौत्र चालीस माने गए हैं, मरुतों के भी सात-सात के समूह जाने जाते हैं। ऋतु, संवत्सर और अग्नि — इनसे ऋतुएँ उत्पन्न हुईं, और ऋतु के पाँच पुत्र हैं — यही सनातन सृष्टि है। संवत्सर पहला, दूसरा परिवत्सर, तीसरा इद्वत्सर, चौथा अनुवत्सर, पाँचवाँ वत्सर — ये पाँच माने गए हैं। इनमें संवत्सर अग्नि है, सूर्य परिवत्सर, सोम इद्वत्सर, वायु अनुवत्सर, और रुद्र वत्सर — ये पाँच युगदेवता हैं। ऋतुपुत्र पितर कहलाते हैं, जो ऋतुओं से उत्पन्न हुए हैं। पितामह पाँच वर्ष के ब्रह्मा के पुत्र हैं। सौम्य, बर्हिषद और अग्निष्वात्त — ये तीन पितर माने गए हैं, और जो जीवित पितरों की संतान हैं, वे नर कहलाते हैं। आदित्य, सोम, लोहितांग, बुध, बृहस्पति, शुक्र और हेलिसुत — ये सात, और उपराग और शिखी — ये दोनों, कुल मिलाकर नौ ग्रह माने गए हैं। ये सदा त्रिलोक्य के भाव और अभाव का संकेत देते हैं। आदित्य और सोम — ये दोनों मंडल ग्रह हैं, राहु छाया ग्रह है, शेष तारे ग्रह माने गए हैं। नक्षत्रों के अधिपति सोम हैं, ग्रहों के राजा दिवाकर (सूर्य) हैं। अग्नि, आदित्य, जल और चंद्रमा — ये भी गिने जाते हैं। आदित्य ब्रह्मा माने जाते हैं, उनमें विष्णु चंद्रमा हैं, महेश्वर तीसरे तारक ग्रह माने गए हैं। कश्यप का पुत्र सूर्य है, सोम धर्म का पुत्र है, देव और असुरों के गुरु — ये दोनों महाग्रह हैं। प्रजापति के पुत्र शुक्र और बृहस्पति हैं, बुध सोम का पुत्र है, और शनि सूर्य का पुत्र है। सिंहिका का पुत्र राहु है, केतु ब्रह्मा का पुत्र है, और सभी ग्रहों के नीचे सूर्य चलता है। सूर्य से दूर विद्धत् नक्षत्र मंडल है, नक्षत्रों के बाद कुज और बुध, फिर श्वेताह्व, फिर माहेश्वर, फिर धिषण, फिर कृष्ण, फिर चित्रशिखंडी — यही क्रम बताया गया है, और ये सभी त्रिदिव में ध्रुव से जुड़े हैं। राहु कभी-कभी चंद्रमा के मार्ग में आता है, शिखी सूर्य मंडल में सदा घूमता है। भृगु का मंडल नौ हजार योजन चौड़ा है, शनि का मंडल सूर्य के मंडल से दुगुना है, नक्षत्र मंडल बुध के मंडल से तीन गुना है। नक्षत्र मंडल से एक पाद कम बृहस्पति का मंडल है, बृहस्पति से एक पाद कम शुक्र और मंगल का है, बुध का मंडल दोनों से एक पाद कम है, और बुध के समान सभी ऋक्ष (नक्षत्र) हैं। उनमें आधा योजन कम नहीं है। राहु कभी सूर्य के बराबर, कभी चंद्रमा के समान होता है। नक्षत्र ग्रह का माप केतु का निश्चित नहीं है, उसकी गति अज्ञात है और वह चंचल है। उसका रूप भी स्पष्ट नहीं, वह अनेक रूप धारण करता है। भूर्लोक पृथ्वी है, अंतरिक्ष भुवर्लोक है, स्वर्लोक त्रिदिव है, और शेष के ऊपर क्रमशः अन्य लोक हैं। पृथ्वी का स्वामी सदा अग्नि है, इसलिए उसे भूपति कहा गया है। वायु नभपति है, सूर्य दिवपति है। गंधर्व, अप्सरा, गुह्यक, सिद्ध, राक्षस — ये सभी भूर्लोकवासी हैं, और अंतरिक्ष में मरुत, सप्तम स्कंध में रुद्र और अश्विनीकुमार हैं। आदित्य, वसु और गौवंश के गण भी हैं। चौथे महर्लोक में कल्पवास करने वाले रहते हैं, और जनलोक में भूमिदाता। ऋतु, सनत्कुमार आदि, वैराज — ये सब आश्रित हैं। सातवें सत्यलोक में वे रहते हैं जो पुनः जन्म नहीं लेते। ब्रह्मलोक अपराजेय है, वहाँ इतिहासज्ञजन खेलते हैं, और सदा पुराण सुनते हैं। पृथ्वी से हजारों योजन ऊपर सूर्य है, और एक सौ योजन करोड़ ऊपर ध्रुव स्थित है। उसके बीस लाख योजन ऊपर त्रिलोक्य की ऊँचाई है। उससे दुगुने सहस्र योजन और ऊपर लोकांतर है। देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग, भूत, विद्याधर — ये आठ देवयोनियाँ हैं। जिन आकाशों में ये सातों लोक स्थित हैं, वहाँ मरुत, पितर, अग्नि और ग्रह भी हैं। ये आठ देवयोनियाँ मूर्त और अमूर्त रूप में आकाश में स्थित हैं। इसी प्रकार यह आकाश सर्वव्यापी, सर्वदेवमय और सर्वग्रहमय है। इसलिए जो आकाश की पूजा करता है, वह सभी देवताओं की पूजा करता है। अतः जो शुभ की इच्छा रखता है, उसे पूरे प्रयत्न से आकाश की पूजा करनी चाहिए। जो श्रद्धा और भक्ति से सदा आकाश की पूजा करता है, वह निःसंदेह वृषध्वज के पास जाता है।
व्योममाहात्म्यवर्णनम् सुमन्तुरुवाच आकाशं खं दिशो व्योम अन्तरिक्षं नभोऽम्बरम् । पुष्करं गगनं मेरुर्विपुलं च बिलं तथा । । १ आपोछिद्रं तथा शून्यं तमो वै रोदसी तथा । नामान्येतानि ते व्योम्नः कीर्तितानि महीपते । । २ लवणक्षीरदध्यम्लघृतमध्विक्षवस्तथा । स्वादूदकश्च सप्तैते समुद्राः परिकीर्तिताः । । ३ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च । श्वेतश्च शृङ्गवांश्चैव षडेते वर्षपर्वताः । ।४ मध्यसंस्थस्तथैतेषां महाराजतपर्वतः । माहेन्द्री चाप्यथाग्नेयी याम्या च नैर्ऋती तथा । । ५ वारुणी चाथ वायव्या सौम्यैशानी तथैव च । एताः पुर्यस्तु देवानां तथोपरि समाश्रिताः । । ६ पृथिव्यां तु स्थितो वीर लोकालोकस्तु पर्वतः । ततश्चण्डकपालं तु तस्मात्तत्परतस्तु यः । । ७ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महानहङ्कारः प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । ८ पुरुषादीश्वरो श्रेय ईश्वरेणाव्रृतं जगत् । ईश्वरो भगवन्भानुस्तेनेदं पूरितं जगत् । । ९ सहस्रांशुर्महातेजाश्चतुर्बाहुर्महाबलः । ऊर्ध्वमप्यथ लोकास्तु प्राङ्मया ये प्रकीर्तिताः । । 1.126.१० भूयस्तान्सम्प्रवक्ष्यामि अण्डावरणकारकान् । भूर्लोकस्तुभुवर्लोकस्तृतीयः परिकीर्तितः । । ११ महर्जनस्तपः सत्यः सप्तलोकाः प्रकीर्तिताः । १ततस्तवंडकपालं तु तस्माच्च परस्तपः । । १२ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिपुरुषस्ततः । । १३ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । भूमेरधस्तात्सप्तैव लोकानभिमताञ्छृणु । । १४ तलं सुतलपाताले तलातलं तथातलम् । वितलं च कुरुश्रेष्ठ सप्तमं च रसातलम् । । १५ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । १६ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । एवं मेरोः प्रमाणं तु सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । । १७ चतुरस्रश्चतुः शृंगः स मेरुः काञ्चनः शुभः । पृथिव्यां संस्थितो मध्ये सिद्धगन्धर्वसेवितः । । १८ चतुर्भिः काञ्चनैः शृंगैर्दिव्यैर्दिवमिवोल्लिखन् । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः । । १९ प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टविंशतिविस्तृतः । विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहस्ततः स्मृतः । । 1.126.२० तस्य सौमनसं नाम शृंगमेकं तु काञ्चनम् । द्वितीयं पद्मरागाभं ज्योतिष्कं नाम नामतः । । २१ तृतीयं नामतश्चित्रं सर्वदेवमयं शुभम् । चतुर्थं राजतं शुक्लं चन्द्रौजस्कमिति स्मृतम् । । २२ यत्तु सौमनसं नाम शृंगं गाङ्गेयमुच्यते । तदेव चोदयो नाम्ना यत्रोद्यन्दृश्यते रविः । । २३ उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूतानां शिखरं च समास्थितः । । २४ काञ्चनस्य च शैलस्य तेजसार्कस्य चाहृते । उभे सन्ध्ये प्रकाशेते आताम्रे पूर्वपश्चिमे । । २५ शृंगे सौमनसे सूर्य उत्तिष्ठत्युत्तरायणे । ज्योतिषे दक्षिणे चापि विषुवे मध्यतस्तयोः । । २६ ईशेन्द्रोद्रिश्च ऐशान्यां तत्राग्निः पूर्वदक्षिणे । नैर्ऋतेऽपि ततो ज्ञेयो वायव्ये मरुतस्तथा । । २७ मध्ये तु कंजजः साक्षाद्ग्रहा ज्योतींषि चैव हि । आदित्यस्तेन रूपेण तस्मिन्व्योम्नि प्रतिष्ठितः । । २८ इदं देवमयं व्योम तथा लोकमयं स्मृतम् । पूर्वकोणस्थिते शृंगे स्थितः शुक्रो महीपते । । २९ हेलिजश्चापरे ज्ञेयो धननाथस्तथापरे । सोमश्चापि चतुर्थे तु स्थितः शृंगे जनाधिप । । 1.126.३० मध्ये केशास्थितो राजन्हुङ्कारश्च पिनाकिनः । शृंगे पूर्वोत्तरे राजन्स्थितो देवो विधुक्षये
आकाश का महात्म्य — सुमन्तु बोले: आकाश, ख, दिशाएँ, व्योम, अंतरिक्ष, नभ, अम्बर, पुष्कर, गगन, मेरु, विपुल और बिल — ये सभी आकाश के नाम हैं। आपोछिद्र, शून्य, अंधकार और दोनों दिशाएँ — ये भी आकाश के नाम माने गए हैं, हे राजन्। लवण, क्षीर, दधि, घृत, मधु, इक्षु और स्वादिष्ट जल — ये सात समुद्र माने गए हैं। हिमवान, हेमकूट, निषध, नील, श्वेत और श्रृंगवान — ये छह वर्ष पर्वत हैं। इनके मध्य में महराजत पर्वत स्थित है। फिर माहेन्द्र, आग्नेयी, याम्य, नैऋती, वारुणी, वायव्य, सौम्य और ऐशानी — ये आठ देवताओं की नगरियाँ हैं, जो ऊपर स्थित हैं। पृथ्वी पर लोकालोक पर्वत स्थित है, उसके आगे चण्डकपाल पर्वत है। उसके बाद अग्नि, वायु, आकाश, फिर भूत आदि उत्पन्न होते हैं। फिर महतत्व, प्रकृति और पुरुष आते हैं। पुरुष से ईश्वर श्रेष्ठ है, ईश्वर से जगत आच्छादित है। ईश्वर ही भगवान भानु है, उसी से यह जगत भरा हुआ है। सहस्र किरणों वाले, महान तेजस्वी, चार भुजाओं वाले, महान बलशाली। ऊपर के लोक, जिन्हें मैंने पहले बताया, अब मैं फिर से विस्तार से बताता हूँ, जो अंड के आवरण के कारण बने हैं। भूर्लोक, भुवर्लोक और तीसरा लोक — ये तीन लोक हैं। महर्लोक, जनलोक, तपोलोक, सत्यलोक — ये सात लोक माने गए हैं। उसके बाद अंडकपाल है, फिर परताप है। उसके बाद अग्नि, वायु, आकाश, फिर भूत आदि उत्पन्न होते हैं। फिर महतत्व, प्रधान, प्रकृति और पुरुष आते हैं। पुरुष से ईश्वर जाना जाता है, ईश्वर से जगत आच्छादित है। पृथ्वी के नीचे सात लोक हैं — तल, सुतल, पाताल, तलातल, वितल, महाबली और सातवाँ रसातल। उसके बाद अग्नि, वायु, आकाश, फिर भूत आदि उत्पन्न होते हैं। फिर महतत्व, प्रधान, प्रकृति और पुरुष आते हैं। पुरुष से ईश्वर जाना जाता है, ईश्वर से जगत आच्छादित है। इसी प्रकार मेरु का संपूर्ण माप बताया गया है। वह चार कोनों वाला, चार शिखरों वाला, सुंदर स्वर्णमयी मेरु पर्वत है, जो पृथ्वी के मध्य में स्थित है, सिद्ध और गंधर्वों द्वारा सेवित है। उसके चारों ओर स्वर्णमयी दिव्य शिखर हैं, जो आकाश को छूते हैं। उसकी ऊँचाई चौरासी हजार योजन है, नीचे सोलह योजन प्रवेश है, और चौबीस योजन उसकी चौड़ाई है। उसकी परिधि तीन गुना मानी गई है। उसके एक शिखर का नाम सौमनस है, जो स्वर्णमय है; दूसरा पद्मराग के समान ज्योतिष्क नामक है; तीसरा चित्र नामक, जो सभी देवताओं से युक्त है; चौथा रजतमयी, शुक्ल और चंद्र के तेज वाला है। सौमनस शिखर को गांगेय भी कहते हैं, वही उदय शिखर कहलाता है, जहाँ सूर्य का उदय होता है। उत्तर दिशा में घूमकर सूर्य जब जम्बूद्वीप के ऊपर आता है, तब वह सभी प्राणियों को उस शिखर से दिखाई देता है। स्वर्ण पर्वत और सूर्य के तेज से दोनों संध्या समय पूर्व और पश्चिम दिशा में लालिमा फैलती है। सौमनस शिखर पर सूर्य उत्तरायण में उदित होता है, ज्योतिष्क शिखर पर दक्षिणायन में, और विषुवत के समय दोनों के मध्य में। ईशान कोण में ईश, पूर्व-दक्षिण में अग्नि, नैऋत्य में विरूपाक्ष, वायव्य में मरुत — ये सभी देवता स्थित हैं। मध्य में कमल से उत्पन्न ब्रह्मा, ग्रह और ज्योतिष भी हैं। आदित्य उसी रूप में आकाश में स्थित है। यह आकाश देवमय और लोकमय माना गया है। पूर्व कोने के शिखर पर शुक्र, दूसरे पर हेलिज, तीसरे पर धननायक, चौथे पर चंद्रमा स्थित हैं। मध्य में केशव, हुंकार और पिनाकधारी शिव हैं। पूर्वोत्तर शिखर पर विद्धक्षय देवता स्थित हैं।
३१ ततः स्थितो महादेवो गोपतिर्लोकपूजितः । पूर्वाग्नेयीस्थिते शृंगे स्थितो वै शाण्डिलः सुतः । । ३२ ततः स्थितो महातेजाः कीनाशो हेलिनन्दनः । स्थितो वै नैर्ऋते शृंगे विरूपाक्षो महाबलः । । ३३ तस्मादनन्तरो देवः स्थितो वै यादसां पतिः । ततः स्थितो महातेजा वीर मित्रो महाबलः । । ३४ वायव्यं शृंगमाश्रित्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ततः स्थितो दशबलो नरमारुह्य भारत । । ३५ ब्रह्मा मध्ये स्थितो देवो ह्यनन्तश्चाध एव हि । उपेन्द्रशङ्करौ देवौ ब्रह्मणोऽन्ते समास्थितौ । । ३६ एष मेरुस्तथा व्योम एष धर्मश्च पठ्यते । सर्वदेवमयश्चायं मेरुर्व्योम इति स्मृतः । । ३७ तथा वेदमयश्चापि पठ्यते नात्र संशयः । शृंगाणि वेदाश्चत्वारः पूर्वशृंगादयो विदुः । । ३८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योममाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
फिर वहाँ महादेव, गोपति, जो सभी लोकों द्वारा पूजित हैं, स्थित हैं। पूर्व-आग्नेय शिखर पर शाण्डिल्य के पुत्र विराजमान हैं। उसके बाद महातेजस्वी कीनाश, हेलि के पुत्र, स्थित हैं। नैऋत्य शिखर पर महाबली विरूपाक्ष विराजमान हैं। उसके बाद यदुओं के स्वामी देवता स्थित हैं। फिर महातेजस्वी, वीर और मित्र, महाबली, वायव्य शिखर पर सभी देवताओं द्वारा नमस्कृत हैं। उसके बाद दशबल, नर पर आरूढ़ होकर, वहाँ स्थित हैं। ब्रह्मा मध्य में स्थित हैं, अनन्त नीचे हैं, और उपेन्द्र व शंकर दोनों ब्रह्मा के किनारे स्थित हैं। यही मेरु, यही व्योम, यही धर्म कहा गया है। यह मेरु पर्वत और आकाश सभी देवताओं से युक्त माने गए हैं। इसी प्रकार यह वेदमय भी कहा गया है, इसमें कोई संदेह नहीं। चारों शिखर चार वेद माने जाते हैं, पूर्व शिखर से आरंभ करके।
सूर्यप्रसादवर्णनम् शतानीक उवाच कथमाराधितः सूर्यः साम्बेनामिततेजसा । विमुक्तस्तु कथं रोगैर्ब्रूहि मां द्विजसत्तम । । १ सुमन्तुरुवाच साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र शृणु साम्बकथां पुरा । विस्ताराद्वच्मि ते सर्वां कथां पापविमोचिनीम् । । २ पुरा संश्रुत्य माहात्म्यं भास्करस्य स नारदात् । विनयादुपसङ्गम्य वचः पितरमब्रवीत् । । ३ कश्मलेनाभिभूतोऽस्मि मलेन व्याधिनाच्युत । वैद्यैरोषधिभिश्चापि न शान्तिर्मम विद्यते । । ४ वनं गच्छामि भगवन्ननुज्ञां दातुमर्हसि । शिवेन पुण्डरीकाक्ष ध्याय मां पुरुषोत्तम । । ५ अनुज्ञातः स कृष्णेन सिन्धोरुत्तरकूलतः । गत्वा सन्तारयामास चन्द्रभागां महानदीम् । । ६ ततो मित्रवनं गत्वा तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । उपवासपरः साम्बः शुष्को धमनिसन्ततः । । ७ आराधनार्थं सूर्यस्य गुह्यं स्तोत्रं१ जजाप ह । वेदैश्चतुर्भिः समितं पुराणाश्रयबृंहितम् । । ८ यदेतन्मण्डलं शुक्लं दिव्यं ह्यजरमव्ययम् । युक्तं मनोजवैरश्वैर्हारीतैर्ब्रह्मवादिभिः
शतानीक ने कहा — हे श्रेष्ठ द्विज! साम्ब ने अपने अपार तेज से सूर्य की किस प्रकार आराधना की, और वह रोगों से कैसे मुक्त हुआ? कृपा करके मुझे बताइए। सुमन्तु ने कहा — हे राजेन्द्र! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है। सुनो, मैं तुम्हें प्राचीन साम्ब की कथा विस्तार से सुनाता हूँ, जो पापों का नाश करने वाली है। पूर्वकाल में साम्ब ने नारद से सूर्य के महात्म्य को सुनकर, विनम्रता से अपने पिता से कहा — "हे अच्युत! मैं रोग और मल के कारण अत्यंत दुःखी हूँ। वैद्यों और औषधियों से भी मुझे कोई शांति नहीं मिल रही है। हे भगवन! मैं वन में जाना चाहता हूँ, कृपा करके मुझे आज्ञा दीजिए। हे पुण्डरीकाक्ष! हे पुरुषोत्तम! आप शिव के साथ मेरा ध्यान कीजिए।" कृष्ण की आज्ञा पाकर, साम्ब सिंधु के उत्तर तट पर गया और वहाँ से चन्द्रभागा महानदी को पार किया। फिर वह मित्रवन पहुँचा, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध तीर्थ है। वहाँ साम्ब उपवास में लीन होकर, अत्यंत दुर्बल और शुष्क शरीर वाला हो गया। सूर्य की आराधना के लिए उसने वह गोपनीय स्तोत्र जपना आरम्भ किया, जो चारों वेदों से संयुक्त, पुराणों से पुष्ट और अत्यंत प्रभावशाली है। वह दिव्य, श्वेत, अजर-अमर सूर्य मण्डल, जो मनोवेग से चलने वाले हरे घोड़ों से युक्त है, ब्रह्मवादी जनों द्वारा पूजित है...
९ आदिरेष१ हि भूतानामादित्य इति संज्ञितः । त्रैलोक्यचक्षुरेवात्र परमात्मा प्रजापतिः । । 1.127.१० एष वै मण्डले ह्यस्मिन्पुरुषो दीप्यते महान् । एष विष्णुरचिन्त्यात्मा ब्रह्मा चैष पितामहः । । ११ रुद्रो महेन्द्रो वरुण आकाशं पृथिवी जलम् । वायुः शशाङ्कः पर्जन्यो धनाध्यक्षो विभावसुः । । १२ यष एष मण्डले ह्यस्मिन् पुरुषो दीप्यते महान् । एकः साक्षान्महादेवो वृत्रमण्डनिभः सदा । । १३ कालो ह्येष महाबाहुर्निबोधोत्पत्तिलक्षणः । य एष मण्डले ह्यस्मिंस्तेजोभिः पूरयन्महीम् । । १४ भ्राम्यते ह्यव्यवच्छिन्नो वातैर्योऽमृतलक्षणः । नातः परतरं किञ्चित्तेजसा विद्यते क्वचित् । । १५ पुष्णाति सर्वभूतानि एष एव सुधामृतैः । अन्तस्थान्म्लेच्छजातीयांस्तिर्यग्योनिगतानपि । । १६ कारुण्यात्सर्वभूतानि पासि त्वं च विभावसो । श्वित्रकुष्ठ्यंधबधिरान्पंगूंश्चापि तथा विभो । । १७ प्रपन्नवत्सलो देव कुरुते नीरुजो भवान् । चक्रमण्डलमग्रांश्च निर्धनाल्पायुषस्तथा । । १८ प्रत्यक्षदर्शी त्वं देव समुद्धरसि लीलया । का मे शक्तिः स्तवैः स्तोतुमार्तोऽहं रोगपीडितः । । १९ स्तूयसे त्वं सदा देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । महेन्द्रसिद्धगन्धर्वैरप्सरोभिः सगुह्यकैः । । 1.127.२० स्तुतिभिः किं पवित्रैर्वा तव देव समीरितैः । यस्य ते ऋग्यजुः साम्नां त्रितय मण्डलस्थितम् । । २१ ध्यानिनां त्वं परं ध्यानं मोक्षद्वारं च मोक्षिणाम् । अनन्ततेजसाक्षोभ्यो ह्यचिंत्याव्यक्तनिष्कलः । । २२ यदयं व्याहतः किञ्चित्स्तोत्रेऽस्मिञ्जगतः पतिः । आर्तिं भक्तिं च विज्ञाय तत्सर्वं ज्ञातुमर्हसि । । २३ तमुवाच ततः सूर्यः प्रीत्या जाम्बवतीसुतम् । प्रीतोऽस्मि तपसा वत्से ब्रूहि तन्मां यदिच्छसि । । २४ साम्ब उवाच यदि प्रसन्नो भगवानेष एव वरो मम । भक्तिर्भवतु मेऽत्यर्थं त्वयि देव सनातन । । २५ श्रीसूर्य उवाच भूयस्तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत । स द्वितीयं वरं वव्रे तदैव वरदं विभुम् । । २६ मलः शरीरसंस्थो मे त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु । येन मे शुद्धमखिलं वपुर्भवतु गोपते । । २७ सुमन्तुरुवाच स तथास्त्विति तेनोक्तो भास्करेण महात्मना । तां मुमोच रुजं साम्बो देहात्त्वचमिवोरगः । । २८ ततो रूपेण दिव्येन रूपवानभवत्पुनः । प्रणम्य शिरसा देवं पुरतोऽवस्थितोऽभवत् । । २९ श्रीसूर्य उवाच भूयश्च शृणु मे साम्बं तुष्टोऽहं यद्ब्रवीमि ते । अद्य प्रभृति त्वन्नाम्ना मम स्थानानि सुव्रत । । क्षितौ ये स्थापयिष्यन्ति तेषां लोकाः सनातनाः । । 1.127.३० स्थापयस्वैव मामस्मिंश्चन्द्रभागातटे शुभे । तव नाम्ना च साम्बेदं परां ख्यातिं गमिष्यति । । ३१ कीर्तिस्तवाक्षया लोके ख्यातिं यास्यति सुव्रत । भूयश्च ते प्रदास्यामि प्रत्यहं स्वप्नदर्शनम् । । ३२ सुमन्तुरुवाच एवं दत्त्वा वरं तस्मै वृष्णिसिंहाय चापरम् । प्रत्यक्षदर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरिः । । ३३ य इदं पठते स्तोत्रं त्रिकालं भक्तिमान्नरः । त्रिसप्तशतमावर्त्य होमं वा सप्तरात्रकम् । । ३४ राज्यकामो लभेद्राज्यं धनकामो लभेदधनम् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्यथा साम्बस्तथैव सः । । ३५ सूर्यलोकं व्रजेच्चापि भक्त्या पूज्य दिवाकरम् । रमते च तथा तस्मिन्देवैश्च परिवारितः । । ३६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रसादवर्णनं नाम सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
वह समस्त प्राणियों का आदि है, जिसे आदित्य कहा गया है। वही तीनों लोकों की आँख, परमात्मा और प्रजापति है। इस मण्डल में वही महान पुरुष तेजस्वी रूप से प्रकाशित है। वही विष्णु हैं, जिनकी आत्मा अगम्य है, वही ब्रह्मा और पितामह भी हैं। रुद्र, महेन्द्र, वरुण, आकाश, पृथ्वी, जल, वायु, चन्द्रमा, मेघ, धन के अधिपति और अग्नि — ये सब उसी के स्वरूप हैं। इस मण्डल में जो महान पुरुष प्रकाशित है, वही एकमात्र साक्षात् महादेव हैं, जो सदा वृत्तरूपी अंधकार का नाश करते हैं। यह काल भी है, जिसकी भुजाएँ विशाल हैं, उत्पत्ति का लक्षण जानो। यही अपने तेज से पृथ्वी को भर देता है। यह तेजस्वी, अविच्छिन्न रूप से वायु के साथ घूमता है, अमृतस्वरूप है। इससे अधिक तेजस्वी कोई नहीं है। यही सब प्राणियों को अमृतरूपी रस से पुष्ट करता है, चाहे वे भीतर छिपे म्लेच्छ हों या तिर्यक् योनि में हों। हे विभावसु! तुम करुणा से सब प्राणियों की रक्षा करते हो, श्वेत कुष्ठ, अंधापन, बधिरता और अपंगता को भी दूर करते हो। हे देव! तुम शरणागतों से स्नेह रखते हो, उन्हें निरोग कर देते हो, जिनके पास धन नहीं, अल्पायु हैं, उन्हें भी तुम चक्रमण्डल के अग्रभाग में रखते हो। हे देव! तुम प्रत्यक्ष दिखाई देते हो, अपनी लीला से सबको उबारते हो। मैं रोग से पीड़ित हूँ, मेरी स्तुति में क्या सामर्थ्य है? तुम्हारी सदा ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि देवता, इन्द्र, सिद्ध, गंधर्व, अप्सरा और गुप्त देवता स्तुति करते हैं। हे देव! तुम्हारी पवित्र स्तुतियाँ क्या कहें, क्योंकि तीनों वेदों के मण्डल में तुम्हारा ही स्थान है। ध्यान करने वालों के लिए तुम परम ध्यान हो, मोक्ष चाहने वालों के लिए मोक्ष का द्वार हो। तुम्हारा तेज अनंत है, तुम अचल, अगम्य, अव्यक्त और निराकार हो। यदि इस स्तोत्र में कोई त्रुटि हो गई हो, तो हे जगत्पति! मेरी पीड़ा और भक्ति को जानकर सब समझ लेना। तब सूर्य ने प्रसन्न होकर, जाम्बवतीपुत्र साम्ब से कहा — "वत्स! मैं तुम्हारे तप से प्रसन्न हूँ, जो चाहो वह वर माँगो।" साम्ब ने कहा — "यदि भगवान् प्रसन्न हैं, तो यही वर दीजिए कि मेरी भक्ति सदा आपके प्रति बनी रहे।" श्रीसूर्य ने कहा — "मैं और अधिक प्रसन्न हूँ, हे सुशील! दूसरा वर भी माँगो।" तब साम्ब ने कहा — "मेरे शरीर में जो मल है, वह आपके प्रसाद से नष्ट हो जाए, जिससे मेरा सारा शरीर शुद्ध हो जाए।" सुमन्तु ने कहा — सूर्य ने कहा — "तथास्तु!" और साम्ब ने साँप की तरह अपनी त्वचा उतार दी, और वह रोग से मुक्त हो गया। इसके बाद वह दिव्य रूप में अत्यंत सुंदर हो गया और सिर झुकाकर देवता के सामने खड़ा हो गया। श्रीसूर्य ने कहा — "अब मेरी बात सुनो, साम्ब! मैं प्रसन्न होकर कहता हूँ — आज से, जो भी मेरे स्थान तुम्हारे नाम से स्थापित करेगा, उन्हें सनातन लोक प्राप्त होंगे। तुम चन्द्रभागा के इस पवित्र तट पर मुझे स्थापित करो, और तुम्हारे नाम से यह स्थान प्रसिद्ध होगा। तुम्हारी कीर्ति संसार में अक्षय होगी, और मैं तुम्हें प्रतिदिन स्वप्न में दर्शन दूँगा।" सुमन्तु ने कहा — इस प्रकार सूर्य ने वृष्णिसिंह साम्ब को वर देकर, प्रत्यक्ष दर्शन देकर वहीं अंतर्धान हो गए। जो मनुष्य इस स्तोत्र को तीनों समय भक्ति से पढ़े, या इक्कीस बार जप करके सात रातों तक हवन करे, वह राज्य की इच्छा करने पर राज्य, धन की इच्छा करने पर धन, और रोगी रोग से मुक्त हो जाता है, जैसे साम्ब हुआ था। भक्ति से सूर्य की पूजा करने वाला सूर्यलोक को प्राप्त करता है और वहाँ देवताओं के साथ आनंदपूर्वक रहता है।
साम्बस्तववर्णनम् सुमन्तुरुवाच अस्तावीच्च तत साम्बः कृशो धमनिसन्ततः । राजन्नामसहस्रेण सहस्रांशुं दिवाकरम् । । १ खिद्यमानं ततो दृष्ट्वा सूर्यः कृष्णात्मजं तदा । स्वप्नेऽस्मै दर्शनं दत्त्वा पुनर्वचनमब्रवीत् । । २ श्रीसूर्य उवाच साम्ब साम्ब महावाहो शृणु जाम्बवतीसुत । अलं नामसहस्रेण पठ चेमं शुभं स्तवम् । । ३ यानि गुह्यानि नामानि पवित्राणि शुभानि च । तानि ते कीर्तियिष्यामि प्रयत्नादवधारय । ४ वैकर्तनो विवस्वांश्च मार्तण्डो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः । ५ लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा । तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः । ६ गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । एकर्विशतिरित्येष स्तव इष्टस्सदा मम । । ७ शरीरारोग्यदश्चैव धनवृद्धियशस्करः । स्तवराज इति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । ८ य एतेन महाबाहो द्वे सन्ध्येऽस्तमनोदये । स्तौति मां प्रणतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ९ मानसं वाचिकं वापि कायिकं यच्च दुष्कृतम् । एकजाप्येन तत्सर्वं प्रणश्यति ममाग्रतः । 1.128.१० एष जप्यश्च होमश्च सन्ध्योपासनमेव च । बलिमन्त्रोऽर्घ्यमन्त्रोऽथ धूपमन्त्रस्तथैव च । ।११ अन्नप्रदाने स्नाने च प्रणिपाते प्रदक्षिणे । पूजितोऽयं महामन्त्रः सर्वपापहरः शुभः । । १२ एवमुक्त्वा स भगवान्भास्करो जगतां पतिः । आमन्त्र्य कृष्णतनयं तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् । । १३ साम्बोऽपि स्तवराजेन स्तुत्वा सप्ताश्ववाहनम् । प्रीतात्मा नीरुजः श्रीमांस्तस्माद्रोगाद्विमुक्तवान् । । १४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बस्तववर्णनं नामाष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
सुमन्तु ने कहा — इसके बाद साम्ब, जो अत्यंत दुर्बल और नसों से भरा हुआ था, उसने सूर्य, सहस्रांशु दिवाकर का सहस्र नामों से स्तवन किया। सूर्य ने कृष्णपुत्र साम्ब को दुःखी देखकर, स्वप्न में दर्शन दिया और फिर कहा — श्रीसूर्य ने कहा — "हे साम्ब! हे महाबाहु! हे जाम्बवतीपुत्र! सुनो, अब सहस्र नामों का पाठ पर्याप्त है, अब यह शुभ स्तोत्र पढ़ो। ये जो गुप्त, पवित्र और शुभ नाम हैं, मैं तुम्हें बताता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो — वैवस्वत, विवस्वान, मार्तण्ड, भास्कर, रवि, लोकप्रकाशक, श्रीमान्, लोकचक्षु, ग्रहों के स्वामी, लोकसाक्षी, त्रिलोकनाथ, कर्ता, संहारक, अंधकार का नाश करने वाले, ताप देने वाले, शुद्ध, सात घोड़ों के रथ पर सवार, किरणों वाले, ब्रह्मा, सभी देवताओं द्वारा पूजित — ये इक्कीस नाम सदा मेरे प्रिय स्तोत्र हैं। यह स्तोत्र शरीर को आरोग्य, धन की वृद्धि और यश देने वाला है। तीनों लोकों में यह स्तवराज के नाम से प्रसिद्ध है। जो भी महाबाहु पुरुष इस स्तोत्र से, दोनों संध्याओं में, सूर्यास्त और सूर्योदय के समय, मुझे प्रणाम करके स्तुति करता है, वह सभी पापों से मुक्त हो जाता है। मन, वाणी या शरीर से जो भी पाप हुआ हो, उसका एक बार जप करने से वह सब मेरे सामने नष्ट हो जाता है। यह जप, हवन, संध्योपासना, बलि, अर्घ्य, धूप, अन्नदान, स्नान, प्रणाम और प्रदक्षिणा — इन सब में यह महामंत्र पूजित होकर, सभी पापों का नाश करता है। ऐसा कहकर भगवान् भास्कर, जगत के स्वामी, कृष्णपुत्र को आज्ञा देकर वहीं अंतर्धान हो गए। साम्ब ने भी स्तवराज से सात घोड़ों वाले सूर्य की स्तुति की, और प्रसन्नचित्त, निरोग और श्रीमान् होकर रोग से मुक्त हो गया।
साम्बकृतादित्यमूर्तिस्थापनवर्णनम् सुमन्तुरुवाच अथ लब्धवरः साम्बो वरं प्राप्य पुरातनम् । मन्यमानस्तदाश्चर्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । । १ पूर्वाभ्यासेन तेनैव सार्धमन्यैस्तपस्विभिः । स्नापनार्थं नातिदूरं चन्द्रभागां नदीं ययौ । । २ कृत्वात्ममण्डलाकारं श्रद्दधानो दिनेदिने । सस्नौ सञ्चिन्तयामास किं रूपं स्थापयाम्यहम् । । ३ स स्नातः सहसैवाथ प्रणम्य१ तु प्रभावतीम् । उह्यमानां जलौघेन प्रतिमां सम्मुखीं रवेः । । ४ तां दृष्ट्वा तस्य वीरस्य समुत्पन्नमिदं यथा । देवेन यत्तदाज्ञप्तं तदिदं नात्र संशयः । । ५ स तामुत्तार्य सलिलादानीय च महीपते । तस्मिन्मित्रवनोद्देशे स्थापयामास तां तदा । । ६ निधाय प्रतिमाँल्लोके साम्बस्तस्य महात्मनः । मित्रं मित्रवने रम्ये स्थापयित्वा विधानतः । । ७ ततस्तामेव पप्रच्छ प्रणम्य प्रतिमां रवेः । केनेयं निर्मिता नाथ भवतो ह्याकृतिः शुभा । । ८ प्रतिमा तमुवाचाथ शृणु साम्ब ब्रुवे स्वयम् । निर्मिता येन चाप्येषा मदीया पुरुषाकृतिः । । ९ ममातितेजसाविष्टं रूपमासीत्पुरातनम् । असह्यं सर्वभूतानां ततोऽस्म्यभ्यर्चितः सुरैः । । सह्यं भवतु ते रूपं सर्वप्राणभृतामिति । । 1.129.१० ततो मया समादिष्टो विश्वकर्मा महातपाः । तेजसां शातनं कुर्वन्रूपं निर्वर्तयस्व मे । । ११ ततस्तु मत्समादेशात्तेनैव निपुणं तदा । शाकद्वीपे भ्रमिं कृत्वा रूपं निर्वर्तितं मम । । १२ प्रीत्या तेषां प्रपञ्चोऽयं स मया कारितः पुनः । तेनेयं कल्पवृक्षात्तु निर्मिता विश्वकर्मणा । । १३ कृत्वा हिमवतः पृष्ठे पुरा सिद्धनिषेविते । त्वदर्थं चन्द्रभागायां ततस्तेनावतारिता । । १४ भवतस्तारणार्थं हि ततः स्थानमिदं शुभम् । रुचिरं सर्वदा साम्ब सान्निध्यं मेऽत्र यास्यति । । १५ सान्निध्यं मम पूर्वाह्णे सुतीरे द्रक्ष्यते जनैः । कालप्रिये च मध्याह्नेऽपराह्णे चात्र नित्यशः । । १६ पूर्वाह्णे पूजयेद् ब्रह्मा मध्याह्ने चक्रधृत्स्वयम् । शङ्करश्चापराह्णे तु मां पूजयति सर्वदा । । १७ इत्युक्तोऽसौ भगवता भास्करेण स यादवः । हर्षमाप महाबाहो भास्करोऽन्तर्दधे ततः । । १८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने साम्बकृतादित्यमूर्तिस्थापनं नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमन्तु ने कहा — जब साम्ब को पुराना वर प्राप्त हुआ, तो वह उस अद्भुत घटना को सोचकर हर्षित हो गया। पूर्व अभ्यास के अनुसार, अन्य तपस्वियों के साथ, वह स्नान के लिए चन्द्रभागा नदी के समीप गया। हर दिन श्रद्धा से सूर्य के मण्डल का ध्यान करते हुए, वह स्नान करता और सोचता — मैं किस रूप की स्थापना करूँ? एक दिन स्नान करके, उसने प्रभावती को प्रणाम किया और जल की लहरों में बहती सूर्य की प्रतिमा को अपने सामने देखा। उस वीर ने वह प्रतिमा देखी, और समझ गया कि यह वही है, जिसकी आज्ञा स्वयं देवता ने दी थी — इसमें कोई संदेह नहीं। उसने वह प्रतिमा जल से निकालकर, मित्रवन के क्षेत्र में विधिपूर्वक स्थापित की। साम्ब ने उस महात्मा की प्रतिमा को मित्रवन में विधिपूर्वक स्थापित किया। फिर उसने सूर्य की प्रतिमा को प्रणाम करके पूछा — "हे नाथ! यह सुंदर आकृति किसने बनाई है, और यह आपके स्वरूप की तरह कैसे है?" प्रतिमा ने कहा — "सुनो साम्ब! मैं स्वयं बताती हूँ — यह मेरी पुरुषाकृति किसने बनाई है। मेरे अपार तेज से प्रेरित होकर, प्राचीन काल में यह रूप बना, जो सभी प्राणियों के लिए असह्य था, इसलिए देवताओं ने मेरी पूजा की। तब देवताओं ने प्रार्थना की — 'यह रूप सब प्राणियों के लिए सह्य हो जाए।' तब मैंने विश्वकर्मा को आदेश दिया — 'मेरे लिए तेज को शांत करने वाला रूप बनाओ।' मेरे आदेश से, विश्वकर्मा ने शाकद्वीप में घूमकर, मेरी सुंदर प्रतिमा बनाई। उनकी प्रसन्नता के लिए, मैंने यह सारा प्रपंच कराया, और विश्वकर्मा ने इसे कल्पवृक्ष की लकड़ी से बनाया। पहले हिमालय की चोटी पर, जहाँ सिद्धजन निवास करते थे, वहाँ यह प्रतिमा बनाई गई थी। फिर तुम्हारे लिए चन्द्रभागा में इसे स्थापित किया गया। हे साम्ब! तुम्हारे उद्धार के लिए यह सुंदर स्थान बना, और यहाँ मेरा सदा सान्निध्य रहेगा। मेरा सान्निध्य यहाँ पूर्वाह्न, मध्यान्ह और अपराह्न में लोग देखेंगे। पूर्वाह्न में ब्रह्मा, मध्यान्ह में स्वयं चक्रधारी, और अपराह्न में शिव मेरी पूजा करते हैं।" इस प्रकार भगवान् भास्कर ने यदुवंशी साम्ब से कहा, और वह महाबाहु हर्षित हो गया। फिर सूर्य वहीं अंतर्धान हो गए।
प्रसादलक्षणवर्णनम् शतानीक उवाच कथं साम्बेन विप्रेन्द्र प्रतिष्ठा कारिता रवेः । कस्य वा वचनात्तेन प्रासादः कारितो रवेः । । १ सुमन्तुरुवाच अत्र ते वच्मि राजेन्द्र यथा साम्बेन धीमता । प्रतिष्ठा कारिता भानोः प्रसादश्च महीपते । । २ सुलब्ध्वा प्रतिमां भानोश्चिन्तयामास नारदम् । स चापि चिन्तितश्चागाद्यत्र जाम्बवतीसुतः । । ३ तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं मुनिसत्तमम् । सम्पूज्य विधिवत्सांबो नारदं वाक्यमब्रवीत् । ।४ प्रासादं कारयेद्यस्तु भास्करस्य नरो द्विज । किं फलं तस्य देवर्षे प्रतिष्ठां यश्च कारयेत् । । ५ नारद उवाच प्रासादं शोभने देशे यस्तु कारयते रवेः । स याति नरशार्दूल सूर्यलोकं न संशयः । । ६ साम्ब उवाच कथं कुर्यादायतनं कस्मिन्देशे द्विजोत्तम । कीदृक्छस्तं चायतनं देवदेवस्य१ वै द्विज । । ७ नारद उवाच यत्र प्रभूतं सलिलमागमे च विनाशने । देवतायतनं कुर्याद्यशोधर्मविवृद्धये । । ८ इष्टापूर्तेन लभते लोकांस्तांश्च१ विभूषितान् । देवानामालयं कार्यं द्वयं यत्र च दृश्यते । । ९ सलिलाद्यं च आरामः कृतेष्वायतनेषु च । स्थानेष्वेतेषु सान्निध्यमुपगच्छन्ति देवताः । । 1.130.१० सरःसु नलिनीच्छन्ननिरस्तरविरश्मिषु । हंससंक्षिप्तकह्लारवीथीविमलवारिषु । । ११ हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु । पर्यन्तविमलच्छायाविश्रान्तजनचारिषु । । १४ क्रौञ्चकाञ्चीसुलापाश्च कलहंसकलस्वनाः । नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः । । १३ फुल्लद्रुमोत्तमावासाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः । पुलिनाद्युन्नतोरस्का रसहासाश्च निम्नगाः । । १४ वनोपान्तनदीशैलसंस्करोपान्तभूमिषु । रमन्ते देवता नित्यं पुरेषूद्यानवत्सु च । । १५ भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि । ता एवं तेषां शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि । । १६ चतुःषष्टिपदं कुर्याद्देवतायतनं सदा । द्वारं च मध्यमं तस्मिन्समदिक्सम्प्रशस्यते । १७ यो विस्तारो भवेत्तस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः । उच्छ्रायस्तु तृतीयोऽथ तेन तुल्या कटिर्भवेत् । । १८ विस्तारार्धो भवेद्गर्भो भिन्नयोन्याः समन्ततः । गर्भपादोनविस्तीर्णं द्वारं द्विगुणमुच्छ्रितम् । । १९ उच्छ्रयात्पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरी । विस्तारात्पादप्रतिमाद्बाहुल्यं शेषयोः स्मृतम् । । 1.130.२० नृपं सप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते । अथ शाखाचतुर्भागे प्रतिहारौ निवेशयेत् । । २१ शैलमङ्गल्यविहगः श्रीवृक्षः स्वस्तिकैर्घटैः । मानाष्टमेन१ भागेन प्रतिमा स्यात्सपिण्डिका । । २२ द्विभागा प्रतिमा तत्र तृतीयो भागपिण्डिका । पूर्वे मेरुर्महाबाहो कैलासश्च तथापरे । । २३ भवन्ति चापरे वीर विमानच्छदनं तथा । समुद्रपद्मगरुडनन्दिवर्द्धनकुञ्जराः । । २४ गृहराजो वृषो हंसः सर्वतोभद्रको घटः । सिंहो वृषश्चतुष्कोणः षोडशाष्टाश्रयस्तथा । । २५ इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादा यदुनन्दन । यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदामि ते । । २६ नवत्रिंशदुच्छ्रितमेरुर्द्वादशभौमो विविधकुहरश्च । द्वारैर्युतश्चतुभिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः । । २७ त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमः सप्त मन्दरः । शिखरयुतः कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोष्टभौमश्च । । २८ जालगवाक्षैर्युक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकायामः । नन्दन इति वै भौमो द्वात्रिंशत्षोडशाङ्गयुतः । । २९ वृत्तः समुद्गनामा पद्माकृतिरयं चाष्टौ । शृङ्गेणैकेन भवेदेकेन च भूमिका तस्य । । 1.130.३० गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दी वै षष्टिविस्तीर्णः । कायश्च सप्तभौमो विभूषितोंऽगैश्च सप्तविंशतिभिः । । ३१ कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशाहस्तोच्छ्रितो मध्ये । गृहराजः षोडशकस्त्रिचक्रशाला भवेद्वलभी । । ३२ वृष एवं मृमिशृङ्गो द्वावशहस्तः समुन्नतो वृत्तः । हंसो हंसाकारो घटोऽष्टसहस्रकलशरूपः । । ३३ द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः । बहुरुचिरचन्द्रशालः षप्तविंशद्भागभूमिश्च । । ३४ सिंहः सिंहाकारो१ द्वादशकोणोऽष्टहस्तश्च । । ३५ सहस्रत्रितयं चैव कथितं विश्वकर्मणा । प्राहुः स्थापयतश्चात्र मतमेकं विपश्चितः । । ३६ कपोतपालिनीयुक्तमतो गच्छति तुल्यताम् । । ३७ साम्ब उवाच य एते कथिता विप्र प्रासादा विंशतिस्त्वया । तेषां सूर्यस्य कः कार्यः प्रासादो भास्करस्य तु । । ३ ८ स्थानानि यानि चोक्तानि प्रासादस्य द्विजोत्तम । तेषां त्वयोक्तं हि पुरं व्ययवद्भिर्नरैर्युतम् । । ३ ९ तस्मिन्प्रदेशे वै कार्यं भानोर्मन्दिरमुत्तमम् । दिशां भागे च कतमे ब्रूहि शेषं द्विजोत्तम । । 1.130.४० नारद उवाच पुरमध्यं समाश्रित्य कुर्यादायतनं रवेः । दिशां भागेऽथ वा पूर्वे पूर्वद्वारसमीपतः । । ४१ भूमिं परीक्ष्य पूर्वं तु कुर्यादायतनं ततः ' । इष्टगन्धरसोपेता निम्ना२ भूमिः प्रशस्यते । ४२ शर्करातुषकेशास्थिक्षाराङ्गारविवर्जिता । मेघदुन्दुभिनिर्घोषा सर्वबीजप्ररोहिणी । । ४३ शुक्ला रक्ता तथा पीता कृष्णा च कथिता क्षितिः । द्विजराजन्यवंश्यानां शूद्राणां च यथाक्रमम् । । ४४ परीक्षितायां तस्यां तु मध्ये तस्याः प्रमाणतः । उपलिप्य चतुर्हस्तं चतुरस्रं च समन्ततः । । ४५ हस्तमात्रमधः कृत्वा मध्ये तस्या दशाङ्गुलम् । गर्तमुत्कीर्य तेनैव पांसुना प्रतिपूरयेत् । । ४६ समे समगुणा ज्ञेया हीने हीनगुणा भवेत् । वर्धमाने तु वै पांसौ भवेद्वृद्धिकरी क्षितिः । । ४७ नित्यं सम्मुखमर्कस्य कदाचित्पश्चिमामुखम् । स्थापनीयं गृहं सम्यक्प्राङ्मुखस्थानकल्पनात् । । ४८ भवनाद्दक्षिणे पार्श्वे रवेः स्नानगृहं भवेत् । अग्निहोत्र गृहं कार्यं रवेरुत्तरतः शुभम् । । उदङ्मुखं भवेच्छम्भोर्मातॄणां गृहमेव च । । ४९ ब्रह्मा पश्चिमतः स्थाप्यो विष्णुरुत्तरतस्तथा । निम्बस्तु दक्षिणे पार्श्वे वामे राज्ञी प्रकीर्तिता । । 1.130.५० पिंगलो पक्षिणे७ भानोर्वामतो दण्डनायकः । श्रीमहाश्वेतयोः स्थानं पुरतस्त्वंशुमालिनः । । ५१ ततःस्थाप्याश्विनोः स्थानं पूर्वदेवगृहाद्वहिः । द्वितीयायां तु कक्षायां राज्ञास्रौषौ व्यवस्थितौ । । ५२ तृतीयायां तु कक्षायां स्थितौ कल्माषपक्षिणौ । जण्डकामचरौ१ स्थाप्यौ दक्षिणां दिशमाश्रितौ । । ५३ उदीच्यां स्थापनीयस्तु कुबेरो लोकपूजितः । उत्तरेण ततस्तस्य रेवतः सविनायकः । । ५४ यत्र वा विद्यते स्थानं दिक्षु सर्वा गुहादयः । द्वे मण्डलेऽर्घ्यदानार्थं कार्ये सव्यापसव्यतः । । ५५ दद्यादुदयवेलायामर्घं सूर्याय दक्षिणे । उत्तरे मण्डले दद्यादर्घ्यमस्तमने रवेः । । ५६ चक्राकृतां तथान्यस्मिन्देवस्य प्रतिमां रवेः । स्थापयेद्विधिवद्वीर चतुर्भिः कलशैः शुभैः । । ५७ नानातूर्यनिनादैश्च शङ्खशब्दैश्च पुष्कलैः । तृतीये मण्डले ह्येव पूजनीयो दिवाकरः । । ५८ चतुरस्रं चतुःशृङ्गं व्योम देवगृहाग्रतः । प्रतिमायास्तु सूत्रेण कार्यं मध्येऽस्य मण्डलम् । । ५९ दिण्डी स्थाप्यः पुरस्तस्मादादित्याभिमुखः स्थितः । यदेतत्कथितं व्योम सर्वदेवमयं मया । । 1.130.६० मध्याह्ने तस्य दातव्यमर्घ्यमत्र यदूत्तम । अथ वा मण्डलं चान्यत्तृतीयं चक्रसम्मितम
शतानीक ने पूछा — हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, सांब ने सूर्य की प्रतिष्ठा किस प्रकार कराई? और किसके कहने पर उसने सूर्य का मंदिर बनवाया? सुमंतु ने कहा — हे राजेंद्र, मैं तुम्हें बताता हूँ कि बुद्धिमान सांब ने सूर्य की प्रतिष्ठा और मंदिर किस प्रकार बनवाया। सांब ने सूर्य की मूर्ति प्राप्त कर ली, फिर उसने नारदजी का स्मरण किया। नारदजी भी वहीं आ पहुँचे, जहाँ जाम्बवती का पुत्र सांब था। सांब ने श्रेष्ठ मुनि नारदजी का विधिपूर्वक पूजन किया और उनसे पूछा — हे देवर्षि, जो मनुष्य सूर्य का मंदिर बनवाता है, उसे क्या फल मिलता है? और जो प्रतिष्ठा कराता है, उसका क्या फल है? नारद ने कहा — जो कोई सुंदर स्थान में सूर्य का मंदिर बनवाता है, वह निःसंदेह सूर्यलोक को प्राप्त करता है। सांब ने पूछा — हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मंदिर किस प्रकार बनवाना चाहिए, किस स्थान में बनाना चाहिए, और वह मंदिर कैसा होना चाहिए? नारद ने कहा — जहाँ जल की अधिकता हो, जहाँ बाढ़ और सूखा न हो, वहाँ देवता का मंदिर धर्म और यश की वृद्धि के लिए बनाना चाहिए। इष्ट और पुण्य कार्यों से मनुष्य सुंदर लोकों को प्राप्त करता है, और जहाँ दोनों प्रकार के पुण्य कार्य दिखते हैं, वहाँ देवताओं का निवास बनाना चाहिए। जहाँ जल, बगीचा और सुंदर स्थान हो, वहाँ देवता का मंदिर बनाना चाहिए; ऐसे स्थानों में देवता सदा निवास करते हैं। कमल से ढके हुए, सूर्य की किरणों से रहित, हंसों की आवाज से गूंजते, निर्मल जल वाले सरोवरों में, सुंदर छाया वाले तटों पर, जहाँ लोग विश्राम करते हैं, वहाँ देवता रमण करते हैं। जहाँ क्रौंच, कांच, सुलाप, कलहंस आदि पक्षियों की मधुर ध्वनि हो, नदियाँ जल से भरी हों, जहाँ छोटी मछलियाँ तैरती हों, वहाँ मंदिर बनाना उत्तम है। जहाँ फूलों से लदे श्रेष्ठ वृक्ष हों, संगम स्थल हों, तट ऊँचे हों, नदियाँ मंद-मंद हँसती हों, ऐसे स्थानों पर देवता सदा प्रसन्न रहते हैं। वन, नदी, पर्वत के समीप, नगरों और बाग-बगीचों में भी देवता सदा रमण करते हैं। भूमि का जो विधान ब्राह्मण आदि के वास्तु में बताया गया है, वही नियम देवता के मंदिर में भी लागू होता है। देवता का मंदिर सदा चौंसठ पग का बनाना चाहिए, द्वार बीच में हो और चारों दिशाओं में समानता हो। मंदिर की लंबाई जितनी हो, उसकी ऊँचाई दुगुनी हो, और ऊँचाई का तीसरा भाग मंदिर की छत के बराबर हो। गर्भगृह मंदिर की चौड़ाई का आधा हो, और द्वार गर्भगृह से थोड़ा छोटा तथा ऊँचाई में दुगुना हो। शाखाएँ ऊँचाई का चौथा भाग हो, और शाखाओं की संख्या सात, नौ या बीस हो सकती है। शाखाओं के चार भाग में प्रतिहार (द्वारपाल) स्थापित करें। मंगलकारी पर्वत, शुभ पक्षी, श्रीवृक्ष, स्वस्तिक आदि के साथ प्रतिमा बनाएं। प्रतिमा का माप आठवाँ भाग हो, और उसमें पीठिका (आसन) भी हो। प्रतिमा दो भाग की हो, तीसरा भाग पीठिका का हो। पूर्व में मेरु, पश्चिम में कैलास, अन्य स्थानों में विमान, छत्र, समुद्र, पद्म, गरुड़, नंदी, वर्धन, गजराज, गृहराज, वृषभ, हंस, सर्वतोभद्र, घड़ा, सिंह, वृषभ, चतुर्भुज, षोडशाश्रय आदि बीस प्रकार के मंदिर बताए गए हैं। इन सबके लक्षण क्रमशः बताए गए हैं — मेरु मंदिर की ऊँचाई उन्तीस हाथ, बारह हाथ भूमि, चार द्वार, बत्तीस हाथ चौड़ाई। तीस हाथ लंबाई, दस हाथ भूमि, सात मंदार, शिखर सहित कैलास, अठ्ठाईस हाथ भूमि, जाल और खिड़कियों सहित विमान, इत्यादि। समुद्र मंदिर गोलाकार, पद्माकार, आठ शिखर वाला, एक भूमि वाला, गरुड़ाकार, गरुड़, नंदी, साठ हाथ चौड़ा, सात भूमि वाला, सत्ताईस अंगों से सुसज्जित। गजराज मंदिर हाथी की पीठ जैसा, सोलह हाथ ऊँचा, गृहराज सोलह शाखाओं वाला, तीन चक्रों की शाला, वृषभ, हंस, घड़ा, सर्वतोभद्र, सिंह, आदि के भी लक्षण बताए गए हैं। हे यादवश्रेष्ठ, ये बीस प्रकार के मंदिर बताए गए हैं। इनमें से सूर्य के लिए कौन सा मंदिर बनाना चाहिए? मंदिर के लिए जो स्थान बताए गए हैं, वे नगर के योग्य और व्यययुक्त पुरुषों द्वारा बनाए जाने चाहिए। उस स्थान में सूर्य का उत्तम मंदिर बनाना चाहिए। नगर के मध्य या पूर्व दिशा में, पूर्वी द्वार के समीप मंदिर बनाना चाहिए। भूमि की परीक्षा कर, सुगंध और रसयुक्त, नीची भूमि उत्तम मानी गई है। शर्करा, तुष, केश, अस्थि, क्षार, अंगार से रहित, मेघ के समान गूंजती, सभी बीजों को उगाने वाली भूमि उत्तम है। शुक्ल, रक्त, पीली, काली भूमि क्रमशः ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र के लिए कही गई है। भूमि की परीक्षा कर, उसके मध्य में चार हाथ चौकोर स्थान को लीपकर, एक हाथ गहरा, दस अंगुल चौड़ा गड्ढा बनाकर, उसी मिट्टी से भर दें। यदि मिट्टी समान हो तो उत्तम, कम हो तो कम गुण वाली, अधिक हो तो वृद्धि देने वाली मानी जाती है। हमेशा सूर्य की ओर मुख करके, कभी-कभी पश्चिम की ओर भी मंदिर बन सकता है, परंतु प्रायः पूर्वमुखी ही उत्तम है। मंदिर के दक्षिण में सूर्य का स्नानगृह, उत्तर में अग्निहोत्र गृह, उत्तरमुखी शिव और माताओं का गृह बनाना चाहिए। ब्रह्मा पश्चिम में, विष्णु उत्तर में, नीम दक्षिण में, बाईं ओर रानी का स्थान है। पिंगल पक्षी सूर्य के बाईं ओर, दंडनायक का स्थान है। श्री और महाश्वेता का स्थान सूर्य के सामने, अश्विनीकुमारों का स्थान देवगृह के बाहर, दूसरी परिक्रमा में राजा और औषधियाँ, तीसरी परिक्रमा में कल्माष पक्षी, जंडक, कामचर दक्षिण दिशा में, उत्तर दिशा में कुबेर, उसके उत्तर में रेवत और विनायक। जहाँ भी स्थान मिले, वहाँ सभी दिशाओं में गुफाएँ आदि बनाएं। दो मंडल अर्घ्यदान के लिए दाएँ-बाएँ बनाएं। सूर्योदय के समय दक्षिण मंडल में सूर्य को अर्घ्य दें, उत्तर मंडल में सूर्यास्त के समय। अन्य देवता की प्रतिमा चक्र के आकार में विधिपूर्वक चार कलशों के साथ स्थापित करें। विविध वाद्य, शंखध्वनि आदि के साथ तीसरे मंडल में दिवाकर का पूजन करें। देवगृह के आगे चौकोर, चार शिखर वाला मंदिर बनाएं, बीच में मंडल बनाएं। उसके आगे दींडी स्थापित करें, जो सूर्य की ओर मुख करके हो। यह जो व्योम (आकाश) बताया गया, वह सर्वदेवमय है। मध्यान्ह में वहाँ अर्घ्य देना चाहिए। अथवा तीसरा मंडल चक्र के समान बनाएं।
६१ स्थापयित्वा तु देवेशं दातव्योऽर्घः सुपण्डितैः । देवस्य पुरतः कार्यं व्योमस्थानं समीपतः । । पुस्तकवाचनस्थानमथ वा यत्र रोचते । । ६२ एष स्थानविधिः प्रोक्तो देवतानां यथाक्रमम् । गृहराज्ञोऽथ रुद्रस्तु द्वावेतौ भास्करप्रियौ । । ६३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रासादलक्षणवर्णनं नाम त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
देवेश्वर की स्थापना के बाद विद्वान पुरुषों द्वारा अर्घ्य अर्पित करना चाहिए। देवता के सामने, व्योम (आकाश) के समीप, या जहाँ मन को अच्छा लगे, जैसे ग्रंथपाठ का स्थान हो, वहाँ देवता का स्थान बनाना चाहिए। यह देवताओं की स्थापना का क्रम बताया गया। गृहपति और रुद्र — ये दोनों सूर्य को प्रिय हैं। इसी प्रकार श्रीभविष्य महापुराण के ब्राह्म पर्व, सप्तमी कल्प, सांबोपाख्यान में 'प्रासादलक्षणवर्णन' नामक एक सौ तीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
दारुपरीक्षावर्णनम् नारद उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रतिमाविधिविस्तरम् । सर्वेषामेव देवानामादित्यस्य विशेषतः । । १ अर्चा१ सप्तविधा प्रोक्ता भक्तानां शुभवृद्धये । काञ्चनी राजती ताम्री पार्थिवी शैलजा स्मृता । । २ वार्क्षी चालेख्यका चेति मूतिस्थानानि सप्त वै । वार्क्षीविधानं ते वीर वर्णयिष्याम्यशेषतः । । ३ कर्त्रनुकूले दिवसे संवत्सरविशोधिते । शुभैर्निमित्तैः शकुनैः प्रस्थानैश्च वनं विशेत् । । ४ क्षीरिणो वर्जिताः सर्वे दुर्बलास्ते स्वभावतः । चतुष्पथेषु न ग्राह्या ये च पुत्रकवृक्षकाः
नारद ने कहा — अब मैं तुम्हें सभी देवताओं की, विशेषकर आदित्य की प्रतिमा निर्माण की विधि विस्तार से बताता हूँ। भक्तों की शुभवृद्धि के लिए मूर्ति की सात प्रकार की विधियाँ कही गई हैं — स्वर्ण, रजत, ताम्र, पार्थिव, शिलाज, काष्ठ और चित्रित। इनमें काष्ठमूर्ति की विधि मैं तुम्हें विस्तार से बताता हूँ। शुभ दिन, शुभ शकुन और शुभ संकेत देखकर, शुद्ध वर्ष में, अनुकूल तिथि पर वन में प्रवेश करना चाहिए। दूध देने वाले वृक्ष, स्वभाव से दुर्बल वृक्ष, चौराहे पर उगे वृक्ष, पुत्रकवृक्ष (जो बार-बार कटे हों) — ये सब ग्रहण नहीं करने चाहिए।
५ देवतायतनस्था ये तथा वल्मीकसम्भवा । उत्कीर्णा देवता येषु चैत्यवृक्षाश्च ये स्मृताः । । ६ श्मशानभूमिजा ये च पक्षिणां निलयाश्च ये । सकोटराश्च ये वृक्षाः शुष्काग्रा ये च पादपाः । । ७ शस्त्रेण निहता ये च कुञ्जराशास्तथा कृताः । सामाद्याः सरुजोऽधश्च व्याधिनश्च तथैव च । । ८ अकाले पुष्पिता ये च काले ते च विवर्जिताः । शीर्णपर्णाश्च तरवो रक्षोध्वांक्षनिषेविताः । । एकशाखातिशाखाश्च त्रिशाखाश्च तथाधमाः । । ९ मधूको देवदारुश्च वृक्षराजश्च चन्दनः । बिल्वश्चाम्रातकश्चैव खदिरोथाञ्जनस्तथा । । 1.131.१० निम्बः श्रीपर्णवृक्षश्च पनसः सरलोऽर्ज्जुनः । रक्तचन्दनपर्यन्ताः श्रेष्ठाः स्युः प्रतिमाद्रुमाः । । ११ वर्णानामानुपूर्व्येण द्वौ द्वौ वृक्षौ प्रकीर्तितौ । निम्बाद्याः सर्ववर्णानां वृक्षा साधारणाः स्मृताः । । १२ कथ्यमानान्विशेषेण शृणु वीर तथापरान् । सुरदारुः शमी चैव मधूकश्चन्दनस्तथा । । एते वै तरवस्तात ब्राह्मणानां शुभाः स्मृताः । । १३ क्षत्रस्य च तथारिष्टः खदिरस्तिन्दुकस्तथा । अश्वत्थश्च तथा साम्ब द्रुमः करकतः शुभः । । १४ वैश्यानां तद्वदेव स्युः खदिरश्चन्दनस्तथा । पुण्याश्च तरवश्चैते शुभदास्तु तथैव च । । १५ केसरः सर्जकश्चाम्रः शालवृक्षस्तथेतरः । एते वै तरवः पुण्याः शूद्राणां शुभदायकाः । । १६ लिङ्गं च प्रतिमां चैवमवस्थाप्य यथाविधि । वृक्षं चाभिमतं गत्वा पूजयेद्बलिपुष्पकैः । । १७ शुचौ देशे विविक्ते च केशांगारविवर्जिते । प्रागुदक्सूचके देशे लोककष्टविवर्जिते । । १८ विस्तीर्णस्कन्धविटपः षत्रवानृजुवृद्धिगः । आतङ्कहीनो विवशः सत्त्वक्पर्णः शुभस्तथा । १९ स्वेनैव पतिता ये च हस्तिभिः पातितास्तथा । शुक्लाश्च वह्निदग्धाश्च पक्षिभिश्चापि वर्जिताः । । 1.131.२० तरवो वर्जनीयाश्च ग्रहीतव्याः शुभा द्रुमाः । स्निग्धरूपाः सपर्णाश्र सपुष्पाः सफलास्तथा । । २१ तेषां तु ग्रहणं चाष्टमासेषु कार्त्तिकादिषु । भूत्वा शुभदिने चैव सोपवासोऽधिवासयेत् । । २२ समन्तादुपलिप्याथ तस्याधस्ताद्वसुन्धराम् । गायत्र्या परिपूतेन परितः प्रोक्ष्य वारिणा । । २३ शुक्ले च परिधूते च परिधाय च१ वाससी । पूजयेद्गन्धमाल्यैश्च सधूपबलिकर्मभिः । । २४ ततः कुशैः परिस्तीर्णे हुत्वाग्नौ तस्य चान्तिके । देवदारुसमिद्भिश्च मन्त्रेणानेन तत्त्ववित् । । २५ ॐ भूर्भुवः सुवरिति ततो वृक्षं च पूजयेत् । ॐ प्रजापतये सत्यसदाय नित्यं श्रेष्ठन्तरात्मन्त्सचराचरात्मन् । । सान्निध्यमस्मिन्कुरु देव वृक्षे सूर्यावृतं मण्डलमाविशेश्च नमः । । २६ नारद उवाच एवं सम्पूजयित्या तु वाक्यैस्तं परिसान्त्वयन् । वृक्षलोकस्य शान्त्यर्थं गच्छ देवालयं शुभम् । । २७ देव त्वं स्थास्यसे तत्र च्छेददाहविवर्जितः । काले धूपप्रदानेन सपुष्पैर्बलिकर्मभिः । । २८ लोकास्त्वां पूजयिष्यन्ति ततो यास्यसि निर्वृतिम् । वृक्षमूले कुठारं तु धूपमाल्यैः प्रपूज्य च । । २९ पूर्वतस्तु शिरः कृत्वा स्थापनीयः प्रयत्नतः । परमान्नमोदकौदनपलपूपिकादिभिर्भक्ष्यैः । । 1.131.३० मद्यैः कुसुमैर्धूपैर्गन्धैश्च तरुं समभ्यर्च्य । सुरपितृपिशाचराक्षसभुजङ्गसुरगणविनायकाद्यानाम् । । ३१ कृत्वा पूजां रात्रौ वृक्षं संस्पृश्य च ब्रूयात् । । ३२ अर्चासु देवदेव त्वं देवैश्च परिकल्पितः । नमस्ते वृक्ष पूजेयं विधिवत्परिगृह्यताम् । । ३३ यानीह भूतानि वसन्ति तानि बलिं गृहीत्वा विधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्र वासं परिकल्पयन्तु क्षमन्तु ते चाद्य नमोऽस्तु तेभ्यः । । ३४ प्रभातायां तु शर्वर्यां पुनः सम्पूज्य तं नगम् । ब्राह्मणेभ्यस्ततो दत्त्वा भोजकेभ्यश्च दक्षिणाम् । । छिन्द्याद्वनस्पतींस्तज्ज्ञैस्तै कृतस्वस्तिवाचनैः । । ३५ पूर्वस्यां दिशि पातोऽस्य ऐशान्यां चापि यो भवेत् । अथवा उत्तरस्यां तु तथा छिन्द्यात्तु१ नान्यथा । । ३६ ऐन्द्र्यैशान्योरुदीच्यां चः पातस्तिसृषु शस्यते । नैर्ऋत्याग्नेययाम्यासु दिक्षु पातो न शोभनः । । वायव्यां चैव वारुण्यां तस्य पातस्तु मध्यमः । । ३७ यस्य बाह्यस्थिता शाखा दिक्षु नष्टा चतसृषु । वास्तुपूर्वं ततः स्थित्वा ततः पश्चादवस्थिता । । ३८ अविलग्नमशब्दं तु पतनं तु प्रशस्यते । उत्पद्येद्द्विदलं यस्य द्रावश्च मधुरो भवेत् । । ३९ सर्पिस्तैलं क्षरेद्यस्य पादपं तं विवर्जवेत् । शुभदं यदुशार्दूल शृणु त्वं कथये शुचि । । 1.131.४० वृक्षं प्रभाते सलिलैर्निषिक्तं पूर्वोत्तरस्यां दिशि सन्निकृत्य । मध्वाज्यदिग्धेन कुठारकेण प्रदक्षिणां शोषमभिप्रहण्यात् । । ४१ पूर्वोत्तरेऽप्युत्तरदिग्विभागे पाते यदा वृद्धिकरस्तदा स्यात् । आग्नेयकोणक्रमशोऽग्निदाह उग्रोग्ररोगाः सुधनक्षयश्च । ।४२ गारुडे दिशि पाषाणं कपोतो गृहगोधिका । सितवर्णं जलं ज्ञेयमङ्गुष्ठाभं भवेत्कृमिः । । दोषैरेतैर्विनिर्मुक्तं मुदा कालं समुद्धरेत् । । ४३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे दारुपरीक्षावर्णनं नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
जो वृक्ष देवता के मंदिर में स्थित हों, या जो वल्मीकों (दीमक के टीले) से उत्पन्न हुए हों, जिनमें देवता की आकृति खुदी हो, या जो चैत्य वृक्ष माने जाते हों; जो श्मशान भूमि में उगे हों, पक्षियों के निवास हों, खोखले हों, सूखी चोटी वाले हों; जो शस्त्र से काटे गए हों, हाथियों द्वारा गिराए गए हों, रोगग्रस्त हों, नीचे से सूखे हों, या अन्य प्रकार से रोगी हों; जो समय से पहले या बाद में फूलते हों, जिनके पत्ते झड़ गए हों, जो राक्षस, उल्लू, गिद्ध आदि के निवास हों; एक शाखा वाले, अत्यधिक शाखाओं वाले, तीन शाखाओं वाले — ये सब वृक्ष निकृष्ट माने जाते हैं। मधूक, देवदारु, वृक्षराज, चंदन, बिल्व, आम्रातक, खदिर, अंजन, नीम, श्रीपर्ण, पनस, सरल, अर्जुन और रक्तचंदन तक के वृक्ष — ये सब प्रतिमा निर्माण के लिए श्रेष्ठ माने गए हैं। जातियों के अनुसार दो-दो वृक्ष बताए गए हैं; नीम आदि सभी जातियों के लिए सामान्य माने गए हैं। अब विशेष वृक्षों को सुनो — सुरदारु, शमी, मधूक, चंदन — ये ब्राह्मणों के लिए शुभ माने गए हैं। क्षत्रियों के लिए अरिष्ट, खदिर, तिंदुक, अश्वत्थ, सांब वृक्ष, करकट — ये शुभ हैं। वैश्य के लिए भी खदिर, चंदन और अन्य पुण्यदायक वृक्ष शुभ हैं। केसर, सरजक, आम, साल आदि वृक्ष शूद्रों के लिए पुण्यदायक और शुभफलदायक हैं। लिंग या प्रतिमा को विधिपूर्वक स्थापित कर, इच्छित वृक्ष के पास जाकर, बलि और पुष्प आदि से उसकी पूजा करनी चाहिए। शुद्ध, एकांत, केश और अंगार से रहित, पूर्व या उत्तरमुखी, लोककष्ट से रहित स्थान में, मोटे तने और शाखाओं वाला, सीधा, स्वस्थ, पत्तों से युक्त, शुभ वृक्ष चुनना चाहिए। जो वृक्ष स्वयं गिर गए हों या हाथी द्वारा गिराए गए हों, सफेद हों, अग्नि से जले हों, पक्षियों द्वारा त्यागे गए हों, वे त्याज्य हैं; चिकने, पत्तों, फूलों, फलों से युक्त शुभ वृक्ष ही ग्रहण करें। इनका संग्रह कार्तिक आदि आठवें मास में, शुभ दिन, उपवास और अधिवास के बाद करें। चारों ओर भूमि को लीपकर, उसके नीचे गायत्री मंत्र से शुद्ध जल छिड़कें। श्वेत वस्त्र पहनकर, शुद्ध होकर, गंध, माला, धूप, बलि आदि से पूजा करें। फिर कुश बिछाकर, अग्नि में देवदारु की समिधा से हवन करें और इस मंत्र से वृक्ष की पूजा करें — 'ॐ भूर्भुवः स्वः' — फिर वृक्ष की पूजा करें — 'ॐ प्रजापतये सत्यसदाय नित्यं श्रेष्ठांतरात्मन् सचराचरात्मन्, सान्निध्यमस्मिन्कुरु देव वृक्षे सूर्यावृतं मण्डलमाविशे च नमः।' नारद ने कहा — इस प्रकार पूजा कर, मधुर वचनों से वृक्ष को संतुष्ट कर, वृक्षलोक की शांति के लिए शुभ देवालय में जाओ। हे देव, तुम वहाँ बिना काटे-जलाए स्थिर रहोगे; समय आने पर धूप, पुष्प, बलि आदि से लोग तुम्हारी पूजा करेंगे और फिर तुम मोक्ष को प्राप्त करोगे। वृक्ष की जड़ में, कुल्हाड़ी की पूजा कर, उसका सिर पूर्व की ओर रखकर, उत्तम अन्न, मोदक, ओदन, पुआ आदि भक्ष्य अर्पित करें। मद्य, पुष्प, धूप, गंध आदि से वृक्ष की पूजा कर, देव, पितर, पिशाच, राक्षस, सर्प, गण, विनायक आदि को अर्पित करें। रात्रि में पूजा कर, वृक्ष को स्पर्श कर कहें — 'हे देवों के देव, तुम देवताओं द्वारा इन मूर्तियों में स्थापित किए गए हो; हे वृक्ष, नमस्कार है, यह पूजा विधिपूर्वक स्वीकार करो।' 'यहाँ जो भी प्राणी निवास करते हैं, वे विधिपूर्वक दी गई बलि को लेकर अन्यत्र निवास करें, और क्षमा करें; आज उन्हें नमस्कार है।' प्रातः फिर से वृक्ष की पूजा कर, ब्राह्मणों और भोजन बनाने वालों को दक्षिणा दें, फिर शुभ मंत्र बोलने वाले जानकारों से वृक्षों को काटें। पूर्व या ईशान दिशा में गिराना चाहिए, या उत्तर दिशा में भी काट सकते हैं, अन्यथा नहीं। ईशान, पूर्वोत्तर, उत्तर दिशा में गिराना शुभ है; नैऋत्य, आग्नेय, याम्य (दक्षिण) में गिराना अशुभ है; वायव्य या पश्चिम में गिराना मध्यम है। जिस वृक्ष की बाहरी शाखाएँ चारों दिशाओं में नष्ट हो गई हों, पहले पूर्व में, फिर पश्चिम में खड़े होकर गिराएँ। जो वृक्ष बिना अटकाव और बिना आवाज के गिरे, वह उत्तम है; यदि दो भाग में टूटे या उसका रस मधुर हो, तो वह भी शुभ है। जिस वृक्ष से घी या तेल टपके, उसे त्याग देना चाहिए। अब हे यादवश्रेष्ठ, शुभ बात सुनो — प्रातःकाल वृक्ष को जल से सींचकर, पूर्वोत्तर दिशा में रखकर, मधु और घी से सने कुल्हाड़ी से दक्षिणावर्त घुमाकर सुखाने के लिए प्रहार करें। पूर्वोत्तर या उत्तर दिशा में गिराने पर वह वृद्धि देने वाला होता है; आग्नेय कोण में गिराने पर अग्नि, रोग और धन की हानि होती है। यदि वायव्य दिशा में पत्थर, कपोत, गृहगोधिका, सफेद जल या अंगूठे के आकार का कीड़ा मिले, तो वह दोष है। इन दोषों से रहित वृक्ष को प्रसन्नता से उचित समय पर काटें। इसी प्रकार श्रीभविष्य महापुराण के ब्राह्म पर्व, सप्तमी कल्प, 'दारुपरीक्षावर्णन' नामक एक सौ इकतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
श्रीसूर्यप्रतिमालक्षणवर्णनम् नारद उवाच हन्त ते सर्वदेवानां प्रतिमालक्षणं परम् । वच्मि ते यदुशार्दूल आदित्यस्य विशेषतः । । १ एकहस्ता द्विहस्ता वा त्रिहस्ता वा प्रमाणतः । तथा सार्द्धत्रिहस्ता च सवितुः प्रतिमा शुभा । । २ प्रसादाद्द्वारतो वापि प्रमाणं च प्रकल्पितम् । तद्वत्प्रयाणं कर्तव्यं सततं शुभमिच्छता । । ३ एकहस्ता भवेत्सौम्या द्विहस्ता धनधान्यदा । त्रिहस्ता प्रतिमा भानोः सर्वकामप्रदा स्मृता । । ४ सार्धत्रिहस्ता प्रतिमा सुभिक्षक्षेमकारिणी । अग्रे मध्ये च मूले च प्रतिमा सर्वतः समा । । गान्धर्वी सा तु विज्ञेया धनधान्यावहा स्मृता । । ५ देवागारस्य यद्द्वारं तस्मादष्टांशमुद्यता । विभागैः पिण्डिकाः कार्या द्वौ भागौ प्रतिमा भवेत् । । ६ अङ्गुलैश्च तथा मूर्तिश्चतुरशीतिसंमितैः । विस्तारायामतः कार्या वदनं द्वादशाङ्गुलम् । । ७ मुखात्त्रिभागैश्चिबुकं ललाटं नासिका तथा । कर्णौ नासिकया तुल्यौ पादौ चानियतौ तयोः । । ८ नयने द्व्यंगुले स्यातां त्रिभागा तारका भवेत । तृतीयतारकाभागात्कुर्याद्दृष्टिं विचक्षणः । । ९ ललाटमस्तकोत्सेधं कुर्यात्तत्सममेव च । परिणाहस्तु शिरसो भवेद्द्वाविंशदङ्गुलः । । 1.132.१० तुल्या नासिकया ग्रीवा मुखेन हदयांतरम् । मुखमात्रा भवेन्नाभिस्ततो मेढ्रमनन्तरम् । । मुखविस्तारणमुरस्ततोऽर्द्धं तु कटिः स्मृता । । ११ बाहू प्रवाहतुल्यौ तु ऊरू जङ्घे च तत्समे । गुल्फाधस्तात्तु पादः स्यादुच्छ्रितश्चतुरङ्गुलः । । १२ षडङ्गुलसुविस्तारस्तस्याङ्गुष्ठाङ्गुलत्रयम् । प्रदेशिनी च तत्तुल्या हीना शेषा नखैर्युताः । । १३ चतुर्दशाङ्गुलः पाद आयामात्परिकीर्तितः । एवं लक्षणसंयुक्ता प्रतिमार्च्या भवेत्सदा । । १४ अंसौ हरेस्तथैवोरू ललाटं च सनासिकम् । नियते नयने गण्डौ मूर्तेः कुर्यात्समुन्नते । । १५ विशालधवलावामपक्ष्मलायतलोचने । सस्मिताननपद्मस्य चारुबिम्बाधरस्तथा । । १६ रत्नप्रोद्भासिमुकुटकटकाङ्गदहारवान् । अव्यङ्गपदमध्यादिसमायोगोऽपि शोभितः । । १७ सुप्रभो मण्डलश्चारुर्विचित्रमणिकुण्डलः । कराभ्यां काञ्चनीं मालां प्रोद्वहन्ससरोरुहाम् । । १८ एवं लक्षणसंयुक्तां कारयेदीहितप्रदाम् । प्रजाभ्यश्च सदा भानुः शिवारोग्याभयप्रदः । । १९ अल्पाङ्गायां नृपभयं हीनाङ्गायामकल्पता । खातोदर्यां च क्षुत्पीडा कृशायां तु दरिद्रता । । 1.132.२० सक्षतायां भयं शस्त्रात्स्फुटिता मृत्युकारिणी । दक्षिणावनतायां तु शश्वदायुः क्षयो भवेत् । । २१ उत्तरावनतायां तु वियोगो भवति ध्रुवम् । नालोक्या नाप्यनालोक्या रक्ष्यामूर्तिः प्रशस्यते । । २२ तस्माद्भास्करभक्तेन लोकद्वयहितैषिणा । तन्मूर्तेश्चादरः कार्यस्तदधीनास्तु सम्पदः । । २३ शिरोरुगण्डवदनैः सर्वाङ्गावयवैस्तथा । एवं लक्षणसंपूर्णा प्रतिमा भवते शुभा । । २४ नासाललाटजङ्घोरुदण्डवक्षोभिरन्विता । कुर्यादादित्यवेषं तु गूढपादोदरं तथा । । २५ कमलोदरकान्तिनिभः कञ्चुकगुप्तः प्रसन्नमुखः । रक्तोत्पलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभं करोत्यर्कः । । २६ कुण्डलभूषितवदनः प्रलम्बहारोऽपि गृहवृत्तः । नृपतिभयं व्यङ्गायां हीनाङ्गायामकल्पना कर्तुः । । २७ खातोदर्यां क्षुद्भयमर्थविनाशः कृशाङ्गायाम् । मरणं तु सक्षतायां शस्त्रनिपातेन निर्दिशेत्कर्तुः । । २८ वामोन्नता तु पत्नीं दक्षिणावनता हिनस्त्यायुः । अन्धत्वमूर्द्ध्वदृष्टिः करोति चिन्तामधोमुखी दृष्टिः । । २९ सर्वप्रतिमास्वेवं शुभाशुभं भास्करेणोक्तम् । ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पङ्कजस्थश्च । । ३० स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च । शुक्लश्चतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम् । । ३१ तिर्यगूर्ध्वललाटसंस्थं तृतीयमपि लोचनं चिह्नम् । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने श्रीसूर्यप्रतिमालक्षणवर्णनं नाम द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद बोले— हे यदुवंश के शिरोमणि, अब मैं तुम्हें सभी देवताओं की मूर्तियों के लक्षण, विशेष रूप से सूर्यदेव की प्रतिमा के बारे में विस्तार से बताता हूँ। सूर्य की शुभ प्रतिमा एक हाथ, दो हाथ, तीन हाथ या ढाई हाथ की ऊँचाई की हो सकती है। प्रतिमा की ऊँचाई मंदिर के द्वार या पूजा स्थान के अनुसार तय करनी चाहिए। जो सदा शुभ फल चाहता है, उसे इसी प्रकार प्रतिमा स्थापित करनी चाहिए। एक हाथ की प्रतिमा सौम्य मानी जाती है, दो हाथ की प्रतिमा धन और अन्न देने वाली होती है, तीन हाथ की प्रतिमा सभी इच्छाएँ पूरी करने वाली मानी गई है। ढाई हाथ की प्रतिमा सुख-समृद्धि और कल्याण देने वाली है। प्रतिमा के आगे, बीच और मूल में समानता होनी चाहिए। ऐसी प्रतिमा गान्धर्वी कही जाती है, जो धन-धान्य देने वाली मानी गई है। देवालय के द्वार से आठवाँ भाग ऊँचाई लेकर प्रतिमा का आकार बनाना चाहिए। आधार की ऊँचाई बाँटकर, प्रतिमा दो भाग की होनी चाहिए। प्रतिमा की ऊँचाई चौरासी अंगुल होनी चाहिए, और मुख बारह अंगुल चौड़ा हो। मुख के तीन भागों से ठोड़ी, ललाट और नाक बनती है। कान नाक के बराबर हों और दोनों पैर भी उसी अनुपात में हों। आँखें दो अंगुल की हों, पुतलियाँ तीन भाग की हों, और तीसरे भाग से दृष्टि बनाई जाए। ललाट और सिर की ऊँचाई बराबर हो, सिर का घेरा बाईस अंगुल हो। गला नाक के बराबर, हृदय मुख के बराबर, नाभि मुख के बराबर, और उसके बाद मेढ्र (जननेंद्रिय) हो। छाती मुख की चौड़ाई के बराबर, कमर उसकी आधी हो। दोनों भुजाएँ बहने जैसी लंबी हों, जाँघें और पिंडलियाँ भी उसी अनुपात में हों। टखनों के नीचे पैर चार अंगुल ऊँचे हों। पैर की चौड़ाई छह अंगुल, अंगूठा तीन अंगुल, तर्जनी भी उतनी ही, बाकी उंगलियाँ छोटी हों और नखों से युक्त हों। पैर की लंबाई चौदह अंगुल मानी गई है। इन लक्षणों से युक्त प्रतिमा सदा पूजनीय होती है। भगवान हरि के कंधे, जाँघें, ललाट और नाक, आँखें, गाल—इन सबको उन्नत बनाना चाहिए। बाईं आँखें बड़ी, सफेद, सुंदर, लंबी पलकों वाली हों, मुख पर मंद मुस्कान हो, होंठ सुंदर और लाल हों। सिर पर रत्नजड़ित मुकुट, कंगन, बाजूबंद और हार हो। प्रतिमा के सभी अंग सुंदर और सममित हों। प्रभामंडल उज्ज्वल हो, सुंदर रत्नों के कुण्डल हों, दोनों हाथों में सोने की माला हो, जिसमें हंस और कमल के फूल बने हों। ऐसे लक्षणों से युक्त प्रतिमा सब इच्छाएँ पूरी करने वाली हो। सूर्यदेव सदा प्रजा को कल्याण, आरोग्य और अभय देते हैं। प्रतिमा के अंग छोटे हों तो राजा को भय, अंगों में दोष हो तो प्रतिमा अपूर्ण मानी जाती है। पेट गड्ढेदार हो तो भूख और कष्ट, शरीर दुबला हो तो दरिद्रता आती है। अंग कटे हों तो शस्त्र से भय, फटी हो तो मृत्यु का योग, दाहिनी ओर झुकी हो तो आयु में कमी, बाईं ओर झुकी हो तो वियोग होता है। प्रतिमा न तो पूरी देखी जाए, न ही पूरी छुपी रहे—ऐसी मूर्ति श्रेष्ठ मानी जाती है। इसलिए, जो भक्त दोनों लोकों का हित चाहता है, उसे सूर्य की प्रतिमा का आदर करना चाहिए, उसी पर सारी संपत्ति निर्भर है। सिर, गाल, मुख और सभी अंगों के साथ, ऐसे लक्षणों से पूर्ण प्रतिमा शुभ मानी जाती है। नाक, ललाट, जाँघ, जाँघों, छाती आदि से युक्त, सूर्य का वेष बनाना चाहिए, पैर और पेट छुपे हों। कमल के भीतर जैसी आभा हो, वैसा ही मुख, कंठ में कंचुक, प्रसन्न मुख, रक्त कमल जैसी प्रभा का मंडल हो, ऐसी प्रतिमा शुभ फल देती है। कुण्डल से सुसज्जित मुख, लंबा हार, गृहस्थ जीवन वाला रूप हो। अंगों में दोष हो तो राजा को भय, अंगों की कमी हो तो प्रतिमा अपूर्ण मानी जाती है। पेट गड्ढेदार हो तो भूख और धन का नाश, शरीर दुबला हो तो मृत्यु का योग, अंग कटे हों तो शस्त्र से मृत्यु होती है। बाईं ओर ऊँचा हो तो पत्नी की प्राप्ति, दाहिनी ओर झुकी हो तो आयु में हानि, ऊपर दृष्टि हो तो अंधत्व, नीचे दृष्टि हो तो चिंता आती है। सभी प्रतिमाओं में शुभ-अशुभ फल सूर्यदेव ने बताए हैं। ब्रह्मा कमंडलु और चार मुखों के साथ, कमल पर स्थित हों। स्कंद कुमार रूप में, शक्ति धारण किए, मयूर पर सवार हों। श्वेत, चार दाँतों वाला हाथी इंद्र का वाहन है, उसके हाथ में वज्र हो। तिर्यक् और ऊर्ध्व ललाट पर तीसरा नेत्र चिह्न हो।
विश्वरूपवर्णनम् नारद उवाच ततोऽधिवासनं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा । ऐशान्यां दिशि वै कुर्यादधिवासनमण्डपम् । । १ चतुस्तोरणसम्पन्नं सर्वाभरणसंयुतम् । दिशासु विदिशास्वेव पताकाभिस्तु भूषितम् । । २ आग्नेय्यां दिशि रक्ताः स्युः कृष्णाः स्युर्याम्यनैर्ऋते । श्वेता दिश्यपरस्यां तु वायव्यामेव पाण्डुरा । । ३ चित्रा चोत्तर पार्न्ये तु पीता पूर्वोत्तरे तथा । श्रियमायुर्जयं चैव बलं यशो यदूत्तम । । ४ ददाति सा वीर कृता सम्पदर्धे न संशयः । हिताय सर्वलोकानां मृण्मयी प्रतिमा भवेत् । । ५ सुभिक्षक्षेमदा नित्यं सर्वा मणिमयीकृता । गाङ्गेया१ पुष्टिदा रौप्या स्याद्वै कीर्तिप्रवर्तिनी । । ६ प्रजावृद्धिं ताम्रमयीं कुर्यान्नित्यमसंशयः । भूमेर्लाभं तु विपुलं कुर्यादश्ममयी सदा । । ७ प्रधानपुरुषं हन्ति त्रपुलोहमयी सदा । सर्वदेवमयस्यैवमर्चा कुर्यात्प्रयत्नतः । । ८ साम्ब उवाच सर्वदेवमयत्वं हि ब्रूहि मे भास्करस्य तु । सर्वदेवमयो ह्येष कथं नारद कथ्यते । । ९ नारद उवाच साधु साम्ब महाबाहो शृणु मे परमं वचः । बुधसोमौ स्मृतौ नेत्रे ललाटे चेश्वरः स्थितः । । 1.133.१० सुरज्येष्ठः शिरस्तस्य कपालेऽस्य बृहस्पतिः । एकादशे तथा रुद्राः कण्ठमस्य२ समाश्रिताः । । ११ नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव दशनेषु समाश्रिताः । धर्माधर्मौ च देवस्य ओष्ठसम्पुटके स्थितौ । । १२ सर्वशास्त्रमयी देवी जिह्वायां च सरस्वती । दिशश्च विदिशश्चैव सर्वाः श्रोत्रेषु संस्थिताः । । १३ ब्रह्मेन्द्रौ तालुदेशे तु स्थितौ देवैश्च पूजितौ । आदित्या द्वादश विभोभ्रुर्वोर्मध्ये समाश्रिताः । । १४ ऋषयो रोमकूपेषु समुद्रा जठरे स्थिताः । यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचा दानवास्तथा । । १५ राक्षसाश्च गणाः सर्वे हृदये स्युः स्थिताः रवेः । नद्यो बाहुगताश्चैव नगाः कक्षान्तरे स्थिताः । । १६ पृष्ठमध्ये स्थितो मेरुः स्तनयोरन्तरे कुजः । तस्य पुत्रो धर्मराजः स्थितो वै नाभिमण्डले । । १७ कटिदेशे पृथिव्याद्या लिङ्गे सृष्टिः समाश्रिता । जानुनी चाश्विनीदेवावूरू तस्याचला स्मृताः । । १८ सप्त पाताललोकास्तु नखमध्ये समाश्रिताः । ससागरवना पृथ्वी पादमध्येऽस्य वर्तते । । १९ देवः कालाग्निरुद्रो यो दन्तान्तेषु समाश्रितः । सर्वदेवमयो भानुः सर्वदेवात्मकस्तथा । । 1.133.२० व्यंगेषु वायवश्चैव लोकालोकं चराचरम् । व्याप्तं कर्मशरीरेण वायुना तस्य वै विभोः । । २१ स एष भगवानर्को भूतानुग्रहणे स्थितः । एतत्ते परमं ज्ञानमेतत्ते परमं पदम् । । २२ तस्य स्थानविभागेन प्रतिमास्थापनं यथा । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । । २३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रतिमाप्रतिष्ठाकल्पे विश्वरूपवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद बोले— इसके बाद विधिपूर्वक अधिवासन करना चाहिए। ईशान दिशा में अधिवासन मंडप बनवाना चाहिए, जो चारों ओर तोरणों से युक्त और सभी आभूषणों से सुसज्जित हो। दिशाओं और उपदिशाओं में पताकाओं से मंडप को सजाना चाहिए। आग्नेय दिशा में लाल, यम और नैऋत्य में काले, पश्चिम में श्वेत, वायव्य में पीले, उत्तर में पीले, पूर्वोत्तर में चित्रवर्णी पताकाएँ लगानी चाहिए। हे वीर, यह मंडप श्री, आयु, विजय, बल और यश देने वाला होता है, इसमें कोई संदेह नहीं। सभी लोकों के कल्याण के लिए मिट्टी की प्रतिमा बनानी चाहिए। यदि प्रतिमा रत्नों से बनी हो तो वह सदा सुख-समृद्धि और कल्याण देती है। गंगा की मिट्टी से बनी प्रतिमा पुष्टिदायिनी, चाँदी की प्रतिमा कीर्ति देने वाली मानी गई है। प्रजा की वृद्धि के लिए तांबे की प्रतिमा बनानी चाहिए, इसमें कोई संदेह नहीं। भूमि की प्राप्ति के लिए पत्थर की प्रतिमा सदा उत्तम है। प्रधान पुरुष के दोष को दूर करने के लिए ताँबे या पीतल की प्रतिमा बनानी चाहिए। सभी देवताओं की संयुक्त मूर्ति का पूजन श्रद्धापूर्वक करना चाहिए। सांब बोले— हे नारद, सूर्यदेव को सर्वदेवमय क्यों कहा गया है, कृपया मुझे बताइए। नारद बोले— हे सांब, सुनो, मैं तुम्हें परम रहस्य बताता हूँ। बुध और सोम सूर्य के नेत्रों में, ललाट में ईश्वर स्थित हैं। सूर्य के सिर में श्रेष्ठ देवता, कपाले में बृहस्पति, गले में ग्यारह रुद्र स्थित हैं। नक्षत्र और ग्रह दाँतों में स्थित हैं। धर्म और अधर्म ओष्ठों में स्थित हैं। सभी शास्त्रों की देवी और सरस्वती जीभ में स्थित हैं। दिशाएँ और उपदिशाएँ कानों में स्थित हैं। ब्रह्मा और इंद्र तालु में स्थित हैं, और देवताओं द्वारा पूजित हैं। बारह आदित्य भौंहों के बीच स्थित हैं। ऋषि रोमकूपों में, समुद्र पेट में स्थित हैं। यक्ष, किन्नर, गंधर्व, पिशाच, दानव, राक्षस सभी हृदय में स्थित हैं। नदियाँ भुजाओं में, पर्वत कांख में स्थित हैं। मेरु पर्वत पीठ के बीच में, कुज (मंगल) दोनों स्तनों के बीच में स्थित हैं। उसका पुत्र धर्मराज नाभि में स्थित है। कमर में पृथ्वी आदि, लिंग में सृष्टि स्थित है। दोनों घुटनों में अश्विनीकुमार, जाँघों में पर्वत स्थित हैं। सातों पाताल लोक नाखूनों में स्थित हैं। समुद्र और वन सहित पृथ्वी पैरों में स्थित है। कालाग्नि रुद्र दाँतों के सिरे में स्थित हैं। सूर्य सर्वदेवमय और सर्वात्मा हैं। अंगों में वायु, लोक-लोक, चर-अचर सब कर्म शरीर में व्याप्त हैं। वही भगवान सूर्य सभी प्राणियों पर कृपा करने के लिए स्थित हैं। यह परम ज्ञान और परम पद है। अब मैं तुम्हें उसकी प्रतिमा स्थापना की विधि बताता हूँ, जैसा ब्रह्मा ने बताया था।