प्रथमं यद्भवेद्द्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम्
पहला द्वार, जो धर्म और अर्थ से आधारित है, स्थापित किया गया है।
द्वितीयायां तु कक्षायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ
दूसरी परिक्रमा में, दो अजेय जन स्थित हैं।
वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते
उसके रूप के चितकबरे रंग के कारण यम को ‘कल्माष’ कहा जाता है।
स्थितो दक्षिणत तस्य दंडहस्तसमन्वितः
वह उसके दाएँ ओर, हाथ में दंड लिए खड़ा है।
कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः कुबेरः कुशरीरत्वात्स नाम्ना धनदः स्मृतः
कुबेर, जो धन देने वाले के रूप में जाने जाते हैं, हाथीमुख विनायक के रूप में माने जाते हैं; कुबेर को उनके विकृत शरीर के कारण ‘धनद’ कहा गया है।
नायकः सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते
वह सभी प्राणियों का नेता है, इसलिए उसे ‘नायक’ कहा जाता है।
रैवतश्चैव दिंडिश्च तौ रवेः पूर्वतः स्थितौ 1.124.
रैवत और डिण्डि, दोनों सूर्य के पूर्व में स्थित हैं।
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कृतः
क्योंकि वह तेज़ी से चलता है, इसलिए सभी लोक उसका सम्मान करते हैं।
डीङ्गतावस्य वै धातोर्दिंडिशब्दो निपात्यते
धातु की डिङ्गति अवस्था के लिए 'डिण्डि' शब्द का प्रयोग होता है।
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमैः शुभैः
इस प्रकार ये श्रेष्ठ धात्वर्थ शुभ वेदज्ञों द्वारा बताए गए हैं।
अश्विनौ तौ ततो ज्ञेयौ दंडनायकपिंगलौ
इसलिए दोनों अश्विनों को दण्डनायक और पिङ्गल के रूप में जानना चाहिए।
रेवतश्चैव दिंडिश्च इत्येते प्रवरा मया
रेवत और डिण्डि—इन श्रेष्ठों का मैंने वर्णन किया है।
इत्येभिर्नामभिस्त्वन्ये दानवानां जिघांसया
इन नामों से अन्य लोग दानवों का नाश करने की इच्छा से,
सरूपाश्चान्यरूपाश्च विरूपाः कामरूपिणः
कुछ समान रूप वाले, कुछ भिन्न रूप वाले, कुछ विकृत और कुछ इच्छानुसार रूप बदलने वाले हैं।
धातुर्दिविति वै प्रोक्तो क्रीडायां स तु उच्यते
'दिव्' धातु का अर्थ खेल में भी बताया गया है; ऐसा कहा गया है।
ऋचो यजूंषि सामानि यान्युक्तानीह वै मया
ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद, जिनका यहाँ मैंने उल्लेख किया है,
ते श्रुत्वाराध्य देवेशं संसिद्धा दिवि संस्थिताः ।। 1.124.
उन्हें सुनकर और देवेश्वर की आराधना करके, वे सिद्ध होकर स्वर्ग में स्थित हैं।
इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मर्षिसंवादे प्रवरवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीभविष्य महापुराण के ब्राह्म पर्व के सप्तमी कल्प में ब्रह्मर्षियों के संवाद में 'श्रेष्ठों का वर्णन' नामक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
तदुच्यते किमात्मा च कथंभूतश्च कथ्यताम्
अब पूछा जाता है—आत्मा क्या है और वह कैसा है? कृपया बताइए।
यदात्मकं हि यत्प्रोक्तं यथा वसंति देवताः
जो भी आत्मा का स्वरूप कहा गया है, और देवता जैसे निवास करते हैं,
पुरस्ताच्च चतुःशृंगं तद्व्योमायतनं रवेः
और आगे, आकाश में सूर्य का चार शिखरों वाला निवास है,
गैरिकार्णवसंभूतं यदंतर्गर्भमाश्रितम्
जो गेरुए समुद्र से उत्पन्न होकर भीतर ही उसका सार समेटे हुए है,
वरुणस्य यथा पाशो हुङ्कारो वेधसो यथा
जैसे वरुण का पाश और सृष्टिकर्ता की 'हूं' ध्वनि है,
इन्द्रस्य च यथा वज्रं तथा व्योम रवेः स्मृतम्
और जैसे इन्द्र का वज्र है, वैसे ही सूर्य का आकाश माना गया है।
हरश्च वर्षशुद्धश्च त्र्यंबकश्चापराजितः ईश्वरो भुवनश्चैते रुद्रा एकादश स्मृताः
हर, वर्षशुद्ध, त्र्यम्बक, अपराजित, ईश्वर और भुवन—ये ग्यारह रुद्र माने गए हैं।
आदित्यानां च नामानि विष्णोश्चक्रस्य दीयताम्
अब आदित्यों के नाम और विष्णु के चक्र का वर्णन किया जाए।
विवस्वान्त्सविता चैव पूषा त्वष्टा तथैव च
विवस्वान, सविता, पूषा और त्वष्टा — ये सभी देवता हैं।
पारावतास्तथा चान्ये ते ह्यासंस्तुषितैः सह । । १४ साध्यान्देवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो नारायणस्तथा । । १५ वृत्तिलम्बो मनुश्चैव समो४ धर्मश्च वीर्यवान् । वित्तस्वामी प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः । । १६ एते यज्ञभुजो देवाः सर्वलोकेषु पूजिताः । आदित्यामेव ते धीर कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । । १७ विश्वे च वसवः साध्या विज्ञेया धर्मसूनवः । एवं धर्मसुतः सोमस्तृतीयो वसुरिष्यते । । १८ धर्मोऽपि ब्रह्मणः पुत्रः पुराणे निश्चयं गतः । अथ चेन्द्रान्वसूंश्चैव नामभिश्च निबोध मे । । १९ स्वायम्भुवो मनुः पूर्वः ततः स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । । 1.125.२० इत्येते षडतिक्रान्ताः सप्तमः साम्प्रतो मनुः । वैवस्वतेति विज्ञेयो भविष्याः सप्त चापरे । । २१ एषामाद्योर्कसावर्णिर्ब्रह्मसावर्णिरेव च । तस्माच्च भवसावर्णिर्धर्मसावर्णिरित्युत । । २२ पञ्चमो दक्षसावर्णिः सावर्णिः५ पञ्च कीर्तिताः । रौच्यो भौव्यश्च द्वावन्यावित्येते मनवः स्मृताः । । २३ इन्द्रस्तु विष्णुभुग्ज्ञेयो विद्युतिस्तदनन्तरम् । विभुः प्रभुश्चैव शिखी तथैव च मनोजवः । । २४ ओजस्वी साम्प्रतिस्विन्द्रो बलिर्भाव्यस्ततः परम् । अद्भुतस्त्रिदिवश्चैव दशमस्त्विन्द्र उच्यते । । २५ सुसात्त्विकश्च१ कीर्तिश्च शतधामा२ दिवस्पतिः । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा ज्ञेयाश्चतुर्दश । । २६ कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च भरद्वाजश्च गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । । २७ अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्निपरिग्रहान् । प्रवहोथावहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा । । २८ विवहो निवहश्चैव परिवाहस्तथैव च । अन्तरिक्षचरा३ ह्येते पृथङ्मार्गविसारिणः । । २९ सूर्योऽग्निश्च शुचिर्नाम्ना वैद्युतः पावकः स्मृतः । निर्मन्थः पवमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेग्नयः । । 1.125.३० अग्नीनां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशत्तथैव तु । मरुतामपि सर्वेषां विज्ञेयाः सप्तसप्तकाः । । ३१ ऋतुः संवत्सरोऽह्यग्निर्ऋतवस्तस्य जज्ञिरे । ऋतुपुत्राश्च वै पञ्च इति सर्गः सनातनः । । ३२ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थस्त्वनुवत्सरः । । ३३ पञ्चमो वत्सरस्तेषामित्येवं पञ्च ते स्मृताः । तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । । ३४ सोम इद्वत्सरस्तेषां वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरो ज्ञेयः पञ्चैता ' युगदेवताः । । ३५ आर्तवा पितरो ज्ञेया ये जाताः ऋतुसूनवः । पितामहास्तु विज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः । । ३६ सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये त्रयः । एते वै पितरस्तेषां ये जीवत्पितृका नराः । । ३७ आदित्यश्चैव सोमश्च लोहिताङ्गो बुधस्तथा । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तथा हेलिसुतश्च यः । । ३८ उपरागः शिखी चोभौ नवैते नु ग्रहाः स्मृताः । त्रैलोक्यस्य त्विमे नित्यं भावाभावनिवेदकाः । । ३९ आदित्यश्चैव सोमश्च द्वावेतौ मण्डलग्रहौ । राहुश्छायाग्रहस्तेषां शेषास्तारा ग्रहाः स्मृताः । ।1.125.४ ० नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । । ४१ आदित्यः पठ्यते ब्रह्मा विष्णुस्तेषां तु चन्द्रमाः । महेश्वरस्तु विज्ञेयस्तृतीयस्तारकग्रहः । । ४२ कश्यपस्य सुतः सूर्यः सोमो धर्मसुतः स्मृतः । देवासुरगुरू द्वौ तु नामतस्तौ१ महाग्रहौ । । ४३ प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । बुधः सोमात्मजः श्रीमाञ्छनी रविसुतः स्मृतः । । ४४ सिंहिकायाः सुतो राहुः केतुस्तु ब्रह्मणः सुतः । सर्वेषां च ग्रहाणां हि अधस्ताच्चरते रविः । । ४५ ततो दूरं स्मृतं तावद्विधोर्नक्षत्रमण्डलम् । नक्षत्रेभ्यः कुजबुधौ श्वेताह्वस्तदनन्तरम् । । ४६ तस्मान्माहेश्वरश्चोर्द्ध्वं धिषणस्तदनन्तरम् । कृष्णश्चोर्ध्वं ततस्तस्मादथ चित्रशिखण्डिजः । । ४७ एषामेव क्रमः प्रोक्ताश्चासक्तं त्रिदिवं ध्रुवे । आदित्यनिलयो राहुः कदाचित्सोममार्गगः । । ४८ सूर्यमण्डलसंस्थस्तु१ शिखी सर्पति सर्वदा । नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भार्गवस्य२ तु । । ४९ द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शनिनः स्मृतः । त्रिगुणं३ मंडलं ज्ञेयं नाक्षत्रं विस्तराद्विधोः । । 1.125.५० नक्षत्रमण्डलात्तत्र पादहीनो बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनः शुक्रोङ्गारक एव हि । । ५१ विस्तारो मण्डलानां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्वऋक्षाणि यानि तु । । ५२ योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । राहुः सूर्यप्रमाणश्च कदाचित्सोमसन्निभः । । ५३ नक्षत्रग्रहमानस्तु१ केतुस्त्वनियतः स्मृतः । अविज्ञातगतिश्चैव चञ्चलत्वन्नराधिप । । ५४ तथालक्षितरूपस्तु बहुरूपधरो हि सः । भूर्लोकः पृथिवी प्रोक्ता अन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् । । ५५ स्वर्लोकस्त्रिदिवं ज्ञेयं शेषादूर्ध्वं यथाक्रमम् । भूपतिस्तु सदा त्वग्निस्तेनासौ भूपतिः स्मृतः । । ५६ वायुर्नभस्पतिस्तेन तथा सूर्यो दिवस्पतिः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सिद्धराक्षसाः । ।५७ भूर्लोकवासिनः सर्वे अन्तरिक्षचराञ्छृणु । मरुतः सप्तमस्कंधे रुद्रास्तत्रैव चाश्विनौ । ।५८ आदित्या वसवः सर्वे तथैव च गवां गणाः । चतुर्थे तु महर्लोके वसन्ते कल्पवासिनः । ।५ ९ प्रजानां पतिभिः सर्वेः सहिताः कुरुनन्दन । जनलोके पञ्चमे च वसन्ते भूमिदाः सदा । । 1.125.६० ऋतुः सनत्कुमाराद्या वैराजभ्र तथाश्रयाः । सत्यस्तु सप्तमे लोके ह्यपुनर्मार्गगामिनाम् । । ६१ ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः । इतिहासविदो यत्र क्रीडन्ते कुरुनन्दन । । ६२ शृण्वन्ति च पुराणानि ये सदा भीमनंदन । महीतलात्सहस्राणां शतादूर्ध्वं दिवाकरः । । ६३ शतयोजनकोट्यस्तु१ भूमेरूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः । ततो विंशतिलक्षस्तु त्रैलोक्योत्सेध उच्यते । । ६४ द्विगुणैस्तु सहस्रैस्तु योजनानां शतेषु च । लोकांतरमथो चैवं ध्रुवादूर्ध्वं विधीयते । । ६५ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । भूता विद्याधराश्चैव अष्टौ ते देवयोनयः । । ६६ यस्मिन्व्योम्नि त्विमे लोकाः सप्त वै सम्प्रतिष्ठिताः । मरुतः पितरो ह्येते तस्मिन्नेवाग्नयो ग्रहाः । । ६७ यास्त्वप्येताः समाख्याता मयाष्टौ देवयोनयः । मूर्ताश्चामूर्तयश्चैव सर्वास्ता व्योम्नि संस्थिताः । । ६ ८ एवंविधमिदं व्योम सर्वव्योममयं स्मृतम् । सर्वदेवमयं चैव सर्वग्रहमयं तथा । । ६९ तस्माद्यो ह्यर्चयेद्व्योम तेन सर्वेऽर्चिताः सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुभार्थी व्योम चार्चयेत् । । 1.125.७० यस्त्वर्चते सदा व्योम भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । वृषध्वजसदो राजन्स गच्छेन्नात्र संशयः । । ७१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योम माहात्म्ये भुवनकोशवर्णनं नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
पारावत और अन्य देवता तुषितों के साथ वहाँ उपस्थित थे। अब मैं साध्य देवताओं के नाम बताता हूँ, ध्यान से सुनो। मन, अनुमन्ता, प्राण, नर, नारायण, वृत्तिलम्ब, मनु, सम, धर्म, वीर्यवान, वित्तस्वामी और प्रभु — ये बारह साध्य देवता माने गए हैं। ये सभी यज्ञ का भाग पाने वाले देवता हैं और सभी लोकों में पूजित हैं। हे धीर, ये सभी कश्यप के पुत्र आदित्य ही माने गए हैं। विश्वे, वसु और साध्य — ये सभी धर्म के पुत्र समझे जाते हैं। इसी प्रकार धर्म का पुत्र सोम तीसरा वसु कहा गया है। धर्म भी ब्रह्मा का पुत्र है, ऐसा पुराणों में निश्चित बताया गया है। अब इन्द्र और वसुओं के नाम भी सुनो। पहले स्वायंभुव मनु, फिर स्वारोचिष, उत्तम, तामस, रैवत और चाक्षुष — ये छह मनु हो चुके हैं, सातवें वर्तमान मनु वैवस्वत हैं, और आगे सात और मनु होंगे। उनमें पहले अर्कसावर्णि और ब्रह्मसावर्णि, फिर भवसावर्णि और धर्मसावर्णि, पाँचवाँ दक्षसावर्णि, और दो अन्य — रौच्य और भौव्य — ये सभी मनु माने गए हैं। इन्द्र का नाम विष्णुभुक् है, उसके बाद विद्युत्, फिर विभु, प्रभु, शिखी और मनोजव, फिर ओजस्वी, वर्तमान इन्द्र, उसके बाद बलि, फिर अद्भुत, त्रिदिव, और दसवाँ इन्द्र कहलाता है। फिर सुसत्त्विक, कीर्ति, शतधामा और दिवस्पति — इस प्रकार भूत, भविष्य के चौदह इन्द्र माने गए हैं। कश्यप, अत्रि, वशिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र और जमदग्नि — ये सात ऋषि माने गए हैं। अब मैं मरुतों के अग्नि से संबंध रखने वाले नाम बताता हूँ — प्रवह, ओथावह, उद्वह, संवह, विवाह, निवह, परिवाह — ये सब अंतरिक्ष में विचरण करने वाले हैं और अलग-अलग मार्गों से चलते हैं। सूर्य, अग्नि (शुचि नाम से), वैद्युत, पावक, निर्मन्थ, पवमान — ये तीन अग्नि कहे गए हैं। अग्नियों के पुत्र-पौत्र चालीस माने गए हैं, मरुतों के भी सात-सात के समूह जाने जाते हैं। ऋतु, संवत्सर और अग्नि — इनसे ऋतुएँ उत्पन्न हुईं, और ऋतु के पाँच पुत्र हैं — यही सनातन सृष्टि है। संवत्सर पहला, दूसरा परिवत्सर, तीसरा इद्वत्सर, चौथा अनुवत्सर, पाँचवाँ वत्सर — ये पाँच माने गए हैं। इनमें संवत्सर अग्नि है, सूर्य परिवत्सर, सोम इद्वत्सर, वायु अनुवत्सर, और रुद्र वत्सर — ये पाँच युगदेवता हैं। ऋतुपुत्र पितर कहलाते हैं, जो ऋतुओं से उत्पन्न हुए हैं। पितामह पाँच वर्ष के ब्रह्मा के पुत्र हैं। सौम्य, बर्हिषद और अग्निष्वात्त — ये तीन पितर माने गए हैं, और जो जीवित पितरों की संतान हैं, वे नर कहलाते हैं। आदित्य, सोम, लोहितांग, बुध, बृहस्पति, शुक्र और हेलिसुत — ये सात, और उपराग और शिखी — ये दोनों, कुल मिलाकर नौ ग्रह माने गए हैं। ये सदा त्रिलोक्य के भाव और अभाव का संकेत देते हैं। आदित्य और सोम — ये दोनों मंडल ग्रह हैं, राहु छाया ग्रह है, शेष तारे ग्रह माने गए हैं। नक्षत्रों के अधिपति सोम हैं, ग्रहों के राजा दिवाकर (सूर्य) हैं। अग्नि, आदित्य, जल और चंद्रमा — ये भी गिने जाते हैं। आदित्य ब्रह्मा माने जाते हैं, उनमें विष्णु चंद्रमा हैं, महेश्वर तीसरे तारक ग्रह माने गए हैं। कश्यप का पुत्र सूर्य है, सोम धर्म का पुत्र है, देव और असुरों के गुरु — ये दोनों महाग्रह हैं। प्रजापति के पुत्र शुक्र और बृहस्पति हैं, बुध सोम का पुत्र है, और शनि सूर्य का पुत्र है। सिंहिका का पुत्र राहु है, केतु ब्रह्मा का पुत्र है, और सभी ग्रहों के नीचे सूर्य चलता है। सूर्य से दूर विद्धत् नक्षत्र मंडल है, नक्षत्रों के बाद कुज और बुध, फिर श्वेताह्व, फिर माहेश्वर, फिर धिषण, फिर कृष्ण, फिर चित्रशिखंडी — यही क्रम बताया गया है, और ये सभी त्रिदिव में ध्रुव से जुड़े हैं। राहु कभी-कभी चंद्रमा के मार्ग में आता है, शिखी सूर्य मंडल में सदा घूमता है। भृगु का मंडल नौ हजार योजन चौड़ा है, शनि का मंडल सूर्य के मंडल से दुगुना है, नक्षत्र मंडल बुध के मंडल से तीन गुना है। नक्षत्र मंडल से एक पाद कम बृहस्पति का मंडल है, बृहस्पति से एक पाद कम शुक्र और मंगल का है, बुध का मंडल दोनों से एक पाद कम है, और बुध के समान सभी ऋक्ष (नक्षत्र) हैं। उनमें आधा योजन कम नहीं है। राहु कभी सूर्य के बराबर, कभी चंद्रमा के समान होता है। नक्षत्र ग्रह का माप केतु का निश्चित नहीं है, उसकी गति अज्ञात है और वह चंचल है। उसका रूप भी स्पष्ट नहीं, वह अनेक रूप धारण करता है। भूर्लोक पृथ्वी है, अंतरिक्ष भुवर्लोक है, स्वर्लोक त्रिदिव है, और शेष के ऊपर क्रमशः अन्य लोक हैं। पृथ्वी का स्वामी सदा अग्नि है, इसलिए उसे भूपति कहा गया है। वायु नभपति है, सूर्य दिवपति है। गंधर्व, अप्सरा, गुह्यक, सिद्ध, राक्षस — ये सभी भूर्लोकवासी हैं, और अंतरिक्ष में मरुत, सप्तम स्कंध में रुद्र और अश्विनीकुमार हैं। आदित्य, वसु और गौवंश के गण भी हैं। चौथे महर्लोक में कल्पवास करने वाले रहते हैं, और जनलोक में भूमिदाता। ऋतु, सनत्कुमार आदि, वैराज — ये सब आश्रित हैं। सातवें सत्यलोक में वे रहते हैं जो पुनः जन्म नहीं लेते। ब्रह्मलोक अपराजेय है, वहाँ इतिहासज्ञजन खेलते हैं, और सदा पुराण सुनते हैं। पृथ्वी से हजारों योजन ऊपर सूर्य है, और एक सौ योजन करोड़ ऊपर ध्रुव स्थित है। उसके बीस लाख योजन ऊपर त्रिलोक्य की ऊँचाई है। उससे दुगुने सहस्र योजन और ऊपर लोकांतर है। देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग, भूत, विद्याधर — ये आठ देवयोनियाँ हैं। जिन आकाशों में ये सातों लोक स्थित हैं, वहाँ मरुत, पितर, अग्नि और ग्रह भी हैं। ये आठ देवयोनियाँ मूर्त और अमूर्त रूप में आकाश में स्थित हैं। इसी प्रकार यह आकाश सर्वव्यापी, सर्वदेवमय और सर्वग्रहमय है। इसलिए जो आकाश की पूजा करता है, वह सभी देवताओं की पूजा करता है। अतः जो शुभ की इच्छा रखता है, उसे पूरे प्रयत्न से आकाश की पूजा करनी चाहिए। जो श्रद्धा और भक्ति से सदा आकाश की पूजा करता है, वह निःसंदेह वृषध्वज के पास जाता है।
व्योममाहात्म्यवर्णनम् सुमन्तुरुवाच आकाशं खं दिशो व्योम अन्तरिक्षं नभोऽम्बरम् । पुष्करं गगनं मेरुर्विपुलं च बिलं तथा । । १ आपोछिद्रं तथा शून्यं तमो वै रोदसी तथा । नामान्येतानि ते व्योम्नः कीर्तितानि महीपते । । २ लवणक्षीरदध्यम्लघृतमध्विक्षवस्तथा । स्वादूदकश्च सप्तैते समुद्राः परिकीर्तिताः । । ३ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च । श्वेतश्च शृङ्गवांश्चैव षडेते वर्षपर्वताः । ।४ मध्यसंस्थस्तथैतेषां महाराजतपर्वतः । माहेन्द्री चाप्यथाग्नेयी याम्या च नैर्ऋती तथा । । ५ वारुणी चाथ वायव्या सौम्यैशानी तथैव च । एताः पुर्यस्तु देवानां तथोपरि समाश्रिताः । । ६ पृथिव्यां तु स्थितो वीर लोकालोकस्तु पर्वतः । ततश्चण्डकपालं तु तस्मात्तत्परतस्तु यः । । ७ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महानहङ्कारः प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । ८ पुरुषादीश्वरो श्रेय ईश्वरेणाव्रृतं जगत् । ईश्वरो भगवन्भानुस्तेनेदं पूरितं जगत् । । ९ सहस्रांशुर्महातेजाश्चतुर्बाहुर्महाबलः । ऊर्ध्वमप्यथ लोकास्तु प्राङ्मया ये प्रकीर्तिताः । । 1.126.१० भूयस्तान्सम्प्रवक्ष्यामि अण्डावरणकारकान् । भूर्लोकस्तुभुवर्लोकस्तृतीयः परिकीर्तितः । । ११ महर्जनस्तपः सत्यः सप्तलोकाः प्रकीर्तिताः । १ततस्तवंडकपालं तु तस्माच्च परस्तपः । । १२ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिपुरुषस्ततः । । १३ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । भूमेरधस्तात्सप्तैव लोकानभिमताञ्छृणु । । १४ तलं सुतलपाताले तलातलं तथातलम् । वितलं च कुरुश्रेष्ठ सप्तमं च रसातलम् । । १५ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । १६ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । एवं मेरोः प्रमाणं तु सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । । १७ चतुरस्रश्चतुः शृंगः स मेरुः काञ्चनः शुभः । पृथिव्यां संस्थितो मध्ये सिद्धगन्धर्वसेवितः । । १८ चतुर्भिः काञ्चनैः शृंगैर्दिव्यैर्दिवमिवोल्लिखन् । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः । । १९ प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टविंशतिविस्तृतः । विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहस्ततः स्मृतः । । 1.126.२० तस्य सौमनसं नाम शृंगमेकं तु काञ्चनम् । द्वितीयं पद्मरागाभं ज्योतिष्कं नाम नामतः । । २१ तृतीयं नामतश्चित्रं सर्वदेवमयं शुभम् । चतुर्थं राजतं शुक्लं चन्द्रौजस्कमिति स्मृतम् । । २२ यत्तु सौमनसं नाम शृंगं गाङ्गेयमुच्यते । तदेव चोदयो नाम्ना यत्रोद्यन्दृश्यते रविः । । २३ उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूतानां शिखरं च समास्थितः । । २४ काञ्चनस्य च शैलस्य तेजसार्कस्य चाहृते । उभे सन्ध्ये प्रकाशेते आताम्रे पूर्वपश्चिमे । । २५ शृंगे सौमनसे सूर्य उत्तिष्ठत्युत्तरायणे । ज्योतिषे दक्षिणे चापि विषुवे मध्यतस्तयोः । । २६ ईशेन्द्रोद्रिश्च ऐशान्यां तत्राग्निः पूर्वदक्षिणे । नैर्ऋतेऽपि ततो ज्ञेयो वायव्ये मरुतस्तथा । । २७ मध्ये तु कंजजः साक्षाद्ग्रहा ज्योतींषि चैव हि । आदित्यस्तेन रूपेण तस्मिन्व्योम्नि प्रतिष्ठितः । । २८ इदं देवमयं व्योम तथा लोकमयं स्मृतम् । पूर्वकोणस्थिते शृंगे स्थितः शुक्रो महीपते । । २९ हेलिजश्चापरे ज्ञेयो धननाथस्तथापरे । सोमश्चापि चतुर्थे तु स्थितः शृंगे जनाधिप । । 1.126.३० मध्ये केशास्थितो राजन्हुङ्कारश्च पिनाकिनः । शृंगे पूर्वोत्तरे राजन्स्थितो देवो विधुक्षये
आकाश का महात्म्य — सुमन्तु बोले: आकाश, ख, दिशाएँ, व्योम, अंतरिक्ष, नभ, अम्बर, पुष्कर, गगन, मेरु, विपुल और बिल — ये सभी आकाश के नाम हैं। आपोछिद्र, शून्य, अंधकार और दोनों दिशाएँ — ये भी आकाश के नाम माने गए हैं, हे राजन्। लवण, क्षीर, दधि, घृत, मधु, इक्षु और स्वादिष्ट जल — ये सात समुद्र माने गए हैं। हिमवान, हेमकूट, निषध, नील, श्वेत और श्रृंगवान — ये छह वर्ष पर्वत हैं। इनके मध्य में महराजत पर्वत स्थित है। फिर माहेन्द्र, आग्नेयी, याम्य, नैऋती, वारुणी, वायव्य, सौम्य और ऐशानी — ये आठ देवताओं की नगरियाँ हैं, जो ऊपर स्थित हैं। पृथ्वी पर लोकालोक पर्वत स्थित है, उसके आगे चण्डकपाल पर्वत है। उसके बाद अग्नि, वायु, आकाश, फिर भूत आदि उत्पन्न होते हैं। फिर महतत्व, प्रकृति और पुरुष आते हैं। पुरुष से ईश्वर श्रेष्ठ है, ईश्वर से जगत आच्छादित है। ईश्वर ही भगवान भानु है, उसी से यह जगत भरा हुआ है। सहस्र किरणों वाले, महान तेजस्वी, चार भुजाओं वाले, महान बलशाली। ऊपर के लोक, जिन्हें मैंने पहले बताया, अब मैं फिर से विस्तार से बताता हूँ, जो अंड के आवरण के कारण बने हैं। भूर्लोक, भुवर्लोक और तीसरा लोक — ये तीन लोक हैं। महर्लोक, जनलोक, तपोलोक, सत्यलोक — ये सात लोक माने गए हैं। उसके बाद अंडकपाल है, फिर परताप है। उसके बाद अग्नि, वायु, आकाश, फिर भूत आदि उत्पन्न होते हैं। फिर महतत्व, प्रधान, प्रकृति और पुरुष आते हैं। पुरुष से ईश्वर जाना जाता है, ईश्वर से जगत आच्छादित है। पृथ्वी के नीचे सात लोक हैं — तल, सुतल, पाताल, तलातल, वितल, महाबली और सातवाँ रसातल। उसके बाद अग्नि, वायु, आकाश, फिर भूत आदि उत्पन्न होते हैं। फिर महतत्व, प्रधान, प्रकृति और पुरुष आते हैं। पुरुष से ईश्वर जाना जाता है, ईश्वर से जगत आच्छादित है। इसी प्रकार मेरु का संपूर्ण माप बताया गया है। वह चार कोनों वाला, चार शिखरों वाला, सुंदर स्वर्णमयी मेरु पर्वत है, जो पृथ्वी के मध्य में स्थित है, सिद्ध और गंधर्वों द्वारा सेवित है। उसके चारों ओर स्वर्णमयी दिव्य शिखर हैं, जो आकाश को छूते हैं। उसकी ऊँचाई चौरासी हजार योजन है, नीचे सोलह योजन प्रवेश है, और चौबीस योजन उसकी चौड़ाई है। उसकी परिधि तीन गुना मानी गई है। उसके एक शिखर का नाम सौमनस है, जो स्वर्णमय है; दूसरा पद्मराग के समान ज्योतिष्क नामक है; तीसरा चित्र नामक, जो सभी देवताओं से युक्त है; चौथा रजतमयी, शुक्ल और चंद्र के तेज वाला है। सौमनस शिखर को गांगेय भी कहते हैं, वही उदय शिखर कहलाता है, जहाँ सूर्य का उदय होता है। उत्तर दिशा में घूमकर सूर्य जब जम्बूद्वीप के ऊपर आता है, तब वह सभी प्राणियों को उस शिखर से दिखाई देता है। स्वर्ण पर्वत और सूर्य के तेज से दोनों संध्या समय पूर्व और पश्चिम दिशा में लालिमा फैलती है। सौमनस शिखर पर सूर्य उत्तरायण में उदित होता है, ज्योतिष्क शिखर पर दक्षिणायन में, और विषुवत के समय दोनों के मध्य में। ईशान कोण में ईश, पूर्व-दक्षिण में अग्नि, नैऋत्य में विरूपाक्ष, वायव्य में मरुत — ये सभी देवता स्थित हैं। मध्य में कमल से उत्पन्न ब्रह्मा, ग्रह और ज्योतिष भी हैं। आदित्य उसी रूप में आकाश में स्थित है। यह आकाश देवमय और लोकमय माना गया है। पूर्व कोने के शिखर पर शुक्र, दूसरे पर हेलिज, तीसरे पर धननायक, चौथे पर चंद्रमा स्थित हैं। मध्य में केशव, हुंकार और पिनाकधारी शिव हैं। पूर्वोत्तर शिखर पर विद्धक्षय देवता स्थित हैं।
३१ ततः स्थितो महादेवो गोपतिर्लोकपूजितः । पूर्वाग्नेयीस्थिते शृंगे स्थितो वै शाण्डिलः सुतः । । ३२ ततः स्थितो महातेजाः कीनाशो हेलिनन्दनः । स्थितो वै नैर्ऋते शृंगे विरूपाक्षो महाबलः । । ३३ तस्मादनन्तरो देवः स्थितो वै यादसां पतिः । ततः स्थितो महातेजा वीर मित्रो महाबलः । । ३४ वायव्यं शृंगमाश्रित्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ततः स्थितो दशबलो नरमारुह्य भारत । । ३५ ब्रह्मा मध्ये स्थितो देवो ह्यनन्तश्चाध एव हि । उपेन्द्रशङ्करौ देवौ ब्रह्मणोऽन्ते समास्थितौ । । ३६ एष मेरुस्तथा व्योम एष धर्मश्च पठ्यते । सर्वदेवमयश्चायं मेरुर्व्योम इति स्मृतः । । ३७ तथा वेदमयश्चापि पठ्यते नात्र संशयः । शृंगाणि वेदाश्चत्वारः पूर्वशृंगादयो विदुः । । ३८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योममाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
फिर वहाँ महादेव, गोपति, जो सभी लोकों द्वारा पूजित हैं, स्थित हैं। पूर्व-आग्नेय शिखर पर शाण्डिल्य के पुत्र विराजमान हैं। उसके बाद महातेजस्वी कीनाश, हेलि के पुत्र, स्थित हैं। नैऋत्य शिखर पर महाबली विरूपाक्ष विराजमान हैं। उसके बाद यदुओं के स्वामी देवता स्थित हैं। फिर महातेजस्वी, वीर और मित्र, महाबली, वायव्य शिखर पर सभी देवताओं द्वारा नमस्कृत हैं। उसके बाद दशबल, नर पर आरूढ़ होकर, वहाँ स्थित हैं। ब्रह्मा मध्य में स्थित हैं, अनन्त नीचे हैं, और उपेन्द्र व शंकर दोनों ब्रह्मा के किनारे स्थित हैं। यही मेरु, यही व्योम, यही धर्म कहा गया है। यह मेरु पर्वत और आकाश सभी देवताओं से युक्त माने गए हैं। इसी प्रकार यह वेदमय भी कहा गया है, इसमें कोई संदेह नहीं। चारों शिखर चार वेद माने जाते हैं, पूर्व शिखर से आरंभ करके।