रविपूजाविधिवर्णनम् ब्रह्मोवाच कृष्ण राजा महानासीद्ययातिकुलसम्भवः । सत्राजिदिति विख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः । । १ प्रभावैस्तेजसा कान्त्या क्षान्त्या बलसमन्वितः । धैर्यगम्भीर्यसम्पन्नो वदान्यो यशसान्वितः । । २ बुद्ध्या विक्रमदक्षश्च सम्पन्नो ब्राह्मणायतः । कृती कविस्तथा शूरः षट्पदाख्यैर्न निर्जितः । । ३ सदा पञ्चसु रक्तश्च वसुमद्भिर्न निर्जितः । रुद्रता वसुभिर्जातैः सत्त्वश्रद्धासमन्वितः । । ४ अम्बुजस्याण्डजस्येव आत्रेयस्य तथाच्युत । अम्बुजायास्तथा कृष्ण वार्यपात्रं स वै विभो । । ५ गाङ्गेयेन बले तुल्यः पौलस्त्यार्चाश्रमो यथा । गाङ्गेयस्य तथा कृष्ण धिषणस्य हरेर्यथा । । ६ काम्यश्च द्विजभक्तस्तु तथा वाल्मीकिवत्सदा । व्यासस्य देवशार्दूल जामदग्न्यस्य वा विभोः । । ७ एषां नैकैर्गुणैर्युक्तः स राजा क्ष्मातले विभो । शशास स महाबाहुः सप्तद्वीपां वसुन्धराम् । । ८ यस्मिन्गाथां प्रगायन्ति ये पुराणविदो जनाः । सत्राजिते महाबाहौ कृष्ण धात्रीं समाश्रिते । । ९ यावत्सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति । सत्राजितं तु तत्सर्वं क्षेत्रमित्यमिधीयते । । 1.116.१० स सर्वरत्नसंयुक्तां सप्तद्वीपवतीं महीम् । शशास धर्मेण पुरा चक्रवर्ती महाबलः । । ११ नान्यायकृन्न चाशक्तो वदान्यो बलवत्तरः । तस्याभूत्पुरुषा राज्ञः सम्यग्धर्मानुशासिनः । । १२ चत्वारः सचिवास्तस्य राज्ञः सत्राजितस्य तु । बभूवुरप्रतिहताः सदा वाति बलस्य वै । । १३ तस्य भक्तिरतीवासीन्निसर्गादेव भूपतेः । दिवाकरे जगद्भानौ रक्तचन्दनमालिनि । । १४ तस्योर्ध्वमहिमानं च विलोक्य पृथिवीपतेः । न केवलं जनस्यापि ह्यभवत्तस्य विस्मयः । । १५ सञ्चिन्तयामास नृपः समृद्ध्या विस्मितस्तथा । कथं स्यात् सम्पदेषा मे पुनरप्यन्यजन्मनि । । १६ एवं स बहुशो राजा तदा कृष्ण महायशाः । चिन्तयन्नपि तन्मूलं नासदन्निश्चयान्वितः । । १७ यदा न निश्चयं राजा स ययौ भार्गवीप्रियः । तदा पप्रच्छ धर्मज्ञान्स विप्रान्समुपागतान् । । १८ सर्वाश्च ससुखान्वीर विविक्तान्तः पुरस्थितः । प्रणिपत्य महाबाहुर्ग्रहीतुं शासनक्रियाः । । १९ विश्वासानुग्रहा बुद्धिर्भवतां मयि सत्तमाः । तदहं प्रष्टुमिच्छामि किञ्चित्तद्वक्तुमर्हथ । । 1.116.२० सद्विद्याखिलविज्ञानसम्यग्धौतान्तरात्मभिः । भवद्भिर्यद्यनुग्राह्यः स्यामहं वेदवित्तमाः । । २१ तद्यथावन्मया पृष्टा भवन्तो मत्प्रसादिनः । वक्तुमर्हथ विद्वांसः सर्वस्यैवोपकारिणः । । २२ ब्रह्मोवाच यस्ते मनसि सन्देहस्तं पृच्छाद्य महीपते । वदिष्यामो यथान्यायं यत्ते१ मनसि वर्त्तते । । २३ वयं हि नृपशार्दूल भवता पारितोषिताः । सम्यक्प्रजां पालयित्रा ददता भोजनं सदा । । २४ सन्तुष्टो ब्राह्मणोऽश्नीयाच्छिंद्याद्वा धर्मसंशयम् । हितं चोपदिशेद्वर्त्म अहिताद्वा निवर्तयेत् । । २५ विवक्षुमथ भूपालं भार्या तस्यैव धीमतः । प्रणिपातेन चाहेदं विनयात्प्रणयान्वितम् । । २६ न स्त्रीणामवनीपाल वक्तुमीदृगिहेष्यते । तथापि भूपते वक्ष्ये सम्पदीदृक्सुदुर्लभा । । २७ भूयोऽपि संशयान्प्रष्टुमलमीशो भवानृषीन् । नन्वहं पुरषव्याघ्र सदान्तः पुरचारिणी । । २८ तत्प्रसादं यदि भवान्करोति मम पार्थिव । तन्मदीयमृषीन्प्रष्टुं सन्देहं पार्थिवार्हसि । । २९ सत्राजित उवाच ब्रूहि सुभ्रूर्मतं यत्ते प्रष्टव्या यन्मया द्विजाः । भूयोऽहमात्मसन्देहं प्रक्ष्याम्येतद्द्विजोत्तमान् । । 1.116.३० विमलवत्युवाच श्रूयन्ते पृथिवीपाल नृपा ये तु चिरन्तनाः । येषां च सम्पद्भूपाल यथा तेऽद्य किलाभवत् । । ३१ तदीदृक्सम्पदो धाम तवाशेषं क्षितीश्वर । येन कर्मविपाकेन तद्वदन्तु महर्षयः । । ३२ अहं च भवतो भार्या सर्वसीमन्तिनीवरा । अतीव कर्मणा येन तद्विज्ञाने कुतूहलम् । । ३३ तथा सम्पत्समृद्धत्वमन्येष्वपि हि विद्यते । निरस्तातिशयत्वेन नूनं नाल्पेन कर्मणा । । ३४ तदन्यजन्मचरितं नरनाथ निजं भवान् । मुनीन्पृच्छ त्वया चाहं यन्मया च पुरा कृतम् । । ३५ ब्रह्मोवाच स तथोक्तस्तया राजा पत्न्या विस्मितमानसः । मुनीनां पुरतो मायां प्रशंसन्वाक्यमब्रवीत् । । ३६ साधु देवि मतं यन्मे त्वया यदिदमीरितम् । सत्यं मुनिवचः पुंसां स्याद्ध वै गृहिणी तथा । । ३७ सोऽहमेतन्महाभागे पृच्छाम्येतान्महामुनीन् । तेषामविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु न विद्यते । । ३८ एवमुक्त्वा प्रियां राजा प्रणिपत्य च तानृषीन् । यथावदेतदखिलं पप्रच्छ धरणीधरः । । ३९ राजोवाच भगवन्तो ममाशेषं प्रसादावृतचेतसः । कथयन्तु यथावृत्तं यन्मया सुकृतं कृतम् । ।1.116.४ ० कोऽहमासं पुरा विप्राः किंस्वित्कर्म मया कृतम् । किं वानया तु चार्वंग्या मम पत्न्या कृतं द्विजाः । ।४ १ येनावयोरियं लक्ष्मीर्मर्त्यलोके सुदुर्लभा । चत्वारश्चाप्रतिहता अमात्या मम गच्छतः । ।४ २ अशेषा भूभृतो वश्या धनस्यान्तो न विद्यते । बलं चैवाप्रतिहतं शरीरारोग्यमेव च । ।४ ३ प्रतिभाति च मे कान्त्या भार्यायामखिलं जगत् । ममापि वपुषस्तेजो न कश्चित्सहते द्विजाः ।४४ सोऽहमिच्छामि तज्ज्ञातुं तथैवेयमनिन्दिता । निजानुष्ठानमखिलं यस्याशेषमिदं फलम् । ।४५ ब्रह्मोवाच इति पृष्टा नरेन्द्रेण समस्तास्ते तपोधनाः । परावसुमथोचुस्ते कथ्यतामस्य भूभृतः । । ४६ चोदितः सोऽपि धर्मज्ञैर्महाशूरा महामतिः । योगमास्थाय सुचिरं यथावद्यतमानसः । । ४७ ज्ञातवान्नृपतेस्तस्य पूर्वदेहविचेष्टितम् । स तमाह मुनिर्भूपं विज्ञानेच्छं महामतिम् । । ४८ सत्राजितं महात्मानं जितशत्रुं मनस्विनम् । सपत्नीकं महाबुद्धिं ब्राह्मणान्सत्यवादिनः । । ४९ परावसुरुवाच शृणु भूपाल सकलं यस्येदं कर्मणः फलम् । तव राज्यादिकं सुभ्रूर्येयं चासीन्महीपते । । 1.116.५० त्वमासीः शूद्रजातीयः परहिंसापरायणः । कुष्ठार्तो दण्डपारुष्ये निःस्नेहः सर्वजन्तुषु । । ५१ द्वयं च भवतो भार्या पूर्वमप्यायतेक्षणा । नित्यं बभूव त्वच्चित्ता भवच्छुश्रूषणे रता । । ५२ पतिव्रता महाभागा भर्त्स्यमानापि निष्ठुरम् । त्वद्वाक्येषु च सर्वेषु वीर कर्मसु चोद्यता । ५३ नैश्वर्यादसहायस्य त्यज्यमानस्य बन्धुभिः । क्षयं जगाम योर्थोऽभूत्सञ्चितः प्रपितामहैः । । ५४ तस्मिन्क्षीणे कृषिपरस्त्वमासीः पृथिवीपते । सापि कर्मविपाकेन कृषिर्विफलतां गता । । ५५ ततो निःस्वं परिक्षीणं परेषां भृत्यतां गतम् । तत्याज साध्वी नेयं त्वां त्यज्यमानापि पार्थिव । । ५६ अनया तु समं साध्व्या भानोरावसथे त्वया । कृतं शुश्रूषणं वृत्त्या भक्त्या सम्मार्जनादिकम् । । ५७ निःस्नेहः सर्वकामेभ्यस्तन्मयस्त्वं तदर्पणः । अहन्यहनि विस्रम्भात्तस्मिन्नावसथे रवेः । । ५८ कान्यकुब्जपुरे वीर महाशुश्रूषितं त्वया । दिवाकरालये नित्यं कृतं तन्मार्जनं त्वया । । ५९ तथैवाभ्युक्षणं भूप नित्यं चैवानुलेपनम् । पत्न्यानया नृप तथा युष्मच्चित्तानुवृत्तया । । 1.116.६० कारितं श्रवणं पुण्यमितिहासपुराणयोः । दत्त्वाङ्गुलीयकं राजन्पितृदत्तं तु वाचके । । ६१ अहन्यहनि यत्कर्म युवयोर्नृपकुर्वतोः । तत्रैव तन्मयत्वेन पापहानिरजायत । । ६२ भानोः कार्यं मया कार्यं परं शुश्रूषणं तथा । नाप्रभातं प्रभातं वा चिन्तेयमभवन्निशि । । ६३ एवमायतनं रम्यमित्येवं च सुखावहम् । सूर्यवच्चैवमेतत्स्यादित्यासीत्ते मनस्तदा । । ६४ योगिनां सुखदं कर्म तथैव सुखमित्यपि । भवच्चित्तमभूत्तत्र योगकर्मण्यहर्निशम् । । ६५ एवं तन्मनसस्तत्र कृतोद्योगस्य पार्थिव । भूतानुमानिनः सम्यग्यथोक्ताधिककारिणः । । ६६ स्मरतो गोपतिं नित्यं चित्तेनापि दृढात्मनः । निःशेषमुपशांतं ते पापं सूर्यनिषेवणात् । । ६७ ततोऽधिकं पुरस्तस्मादगारस्यानुलेपनम् । संमार्जनं च बहुशः सपत्नीकेन यत्कृतम् । । ६८ केवलं धर्ममाश्रित्य त्यक्त्वा वृत्तिमशेषतः । अनया श्रवणं पुण्यं कारितं वाचकात्सदा । ६९ नानाधातुविकारैस्तु गोमयेन मृदा तथा । उपलेपनं कृतं भक्त्या त्वया पूर्वं सुरालये । । 1.116.७० अथाजगाम वै तत्र कुवलाश्वो महीपतिः । महासैन्यपरीवारः प्रभूतगजवाहनः । । ७१ सर्वसम्पदुपेतं तं सर्वाभरणभूषितम् । वृतं भार्यासहस्रेण दृष्ट्वा संक्रन्दनोद्बलम् । । स्पृहा कृता त्वया तत्र चारुमौलिनि पार्थिवे । । ७२ सर्वकामप्रदं कर्म क्रियते भास्काराश्रितम् । तेनैतदखिलं राज्यमशेषं चाप्तवान्महीम् । । ७३ तेजश्चैवाधिकं यत्ते तथैव शृणु पार्थिव । योगप्रभावतो लब्धं कथयाम्यखिलं तव । । ७४ तत्रैवावसथे दीपः प्रशान्तः स्नेहसंक्षयात् । निजभोजनतैलेन पुनः प्रज्वलितस्त्वया । । ७५ अन्या चोत्तरीयेण वीर वर्त्योपबृंहितः । तव पत्न्या स्वयं ज्वाल्य कान्तिरस्यास्ततोऽधिका । । ७६ तवाप्यखिलभूपालमनः क्षोभकरं पुनः । तेजो नरेन्द्र एतस्मात्किमुताराध्य भास्करम् । । ७७ एवं नरेन्द्रः शूद्रत्वाद्भानुकर्मपरायणः । तन्मयत्वेन सम्प्राप्तो महिमानमनुत्तमम् । । ७८ किं पुनर्यो नरो भक्त्या नित्यं शुश्रूषणावृतः । करोति सततं पूजां निष्कामो नान्यमानसः । । ७९ सर्वामृद्धिमिमां लब्ध्वा सर्वलोकमहेश्वरः । पूजयित्वार्कमीशेशं तमाराध्य न सीदति । । 1.116.८० पुष्पै धूपैस्तथा वान्यैर्दीपैर्वस्त्रानुलेपनैः । आराधयार्कं तद्वेश्म सदा सम्मार्जनादिना । । ८१ यद्यदिष्टतमं किञ्चिद्यद्यन्यत्तु दुर्लभम् । तद्दत्वा च जगद्धात्रे भास्कराय न सीदति । । ८२ सुगन्धागुरुकर्पूरचन्दनागुरुकुंकुमैः । वासोभिर्विविधैर्धूपैः पुष्पैः स्रक्चामरध्वजैः । । ८३ अन्योपहारैर्विविधैः कृतक्षीराभिषेचनैः । गीतवादित्रनृत्याद्यैस्तोषयस्वार्कमादरात् । । ८४ पुण्यरात्रिषु मार्तण्डं नृत्यगीतैरथोज्ज्वलम् । भूप जागरणैर्भक्त्या होमः कार्यः सदा शुचिः । । ८५ इतिहासपुराणानां श्रवणेन .विशेषतः । तथा वेदस्वनैः पुण्यैर्ऋक्सामयजुभिर्नृप । । ८६ एवं सन्तोष्यते भक्त्या भगवान्भवभङ्गकृत् । भूयो वैवस्वतो भूत्वा भवहृद्भास्करो नरैः ।। ८७ तोषितो भगवान्भानुर्ददात्यभिमतं फलम् । दैवकर्मसमर्थानां प्राणिनां स्मृतिसम्भवैः । । ८८ तोषितो भगवान्कामान्प्रयच्छति दिवाकरः । नैष वृत्तैर्न रत्नौघैः पुष्पैर्धूपानुलेपनैः । । सद्भावेनैव मार्तण्डस्तोषमायाति संस्मृतः । । ८९ त्वयैकाग्रमनस्केन गृहसम्मार्जनादिकम् । कृत्वाल्पमीदृशं प्राप्तं राज्यमन्येन दुर्लभम् । । 1.116.९० अनया श्रवणं पुण्यं कारयित्वा गृहे रवेः । ईदृक्प्राप्ता सम्पदियं पूजां कृत्वा तु वाचके । । ९१ प्राप्तोपकरणैर्यस्तमेकाग्रमतिरण्डजम् । सन्तोषयति नेन्द्रोऽपि भवता वै समः क्वचित् । । ९२ तस्मात्त्वमनया देव्या सहात्यन्तविनीतया । भास्कराराधने यत्नं कुरु धर्मभृतां वर । । ९३ ब्रह्मोवाच एतन्मुनेर्वचो वीर निशम्य स नराधिपः । भार्यासहायः स तदा संप्रहृष्टतनूरुहः । । ९४ कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानस्तदाभवत् । उवाच प्रणतो भूत्वा राजा सत्राजितोऽच्युत । । ९५ सत्राजित उवाच यथामरत्वं सम्प्राप्य यथा वायुर्बलं परम् । परं निर्वाणमाप्नोति तथाहं वचसा तव । । ९६ कृतकृत्यः सुखासीनो निर्वृतिं परमां गतः । अज्ञानतमसाच्छन्ने यत्प्रदीपस्त्वया धृतः । । ९७ अहमेषा च तन्वङ्गी विभूतिभ्रंशभीरुकः । द्रव्यमापादितं ब्रह्मन्निहाद्य वचसा तव । । ९८ सम्पदः कथितं बीजमावयोर्भवता मुने । त्वद्वक्त्रादुद्यता वाचो विज्ञाता हि द्विजोत्तम । । ९९ न रत्नैर्न च वित्तौघैर्न च पुष्पानुलेपनैः । आराध्यश्च जगन्नाथो भावशून्यैर्दिवाकरः । । 1.116.१०० बाह्यार्थनिरपेक्षैश्च मनसैव मनोगतिः । निःस्वैराराध्यते देवो भानुः सर्वेश्वरेश्वरः । । १०१ सर्वमेतन्मया ज्ञातं यत्त्वमात्थ महामुने । यच्च पृच्छामि तन्मे त्वं प्रसादसुमुखो वद । । १०२ कथमाराधितो देवो नरैः स्त्रीभिश्च भास्करः । तोषमायाति विप्रेन्द्र तद्वदस्व महामुने । । १०३ रहस्यानि च देवस्य प्रीतये या तिथिः सदा । चान्यशेषाणि मे ब्रूहि अर्काराधनकांक्षिणः । । १०४ परावसुरुवाच शृणु भूपाल यैर्भानुर्गृहेष्याराध्यते जनैः । नारीभिश्चातिघोरेऽस्मिन्पतिताभिर्भवार्णवे । । १०५ समभ्यर्च्य जगन्नाथं देवमकं समाधिना । एकमश्नाति यो भक्तं द्वितीयं ब्राह्मणार्पणम् । । १०६ करोति भास्करप्रीत्यै कार्त्तिकं मासमात्मना । पूर्वे वयसि यत्नेन जानताऽजानतापि वा । । १०७ पापमाचरितं तस्माद्भिद्यते नात्र संशयः । अनेनैव विधानेन मासि मार्गशिरे पुनः । । १०८ समभ्यर्च्य मरकतं विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । भगवत्प्रीणनार्थाय फलं तस्य शृणुष्व मे । । १०९ मध्ये वयसि यत्पापं योषिता पुरुषेण वा । कृतमस्माच्च तेनेक्तो विमोक्षः परमात्मना । । 1.116.११० तथा चैवेकभक्तं तु यस्तु विप्राय यच्छति । दिवाकरं समभ्यर्च्य पौषे मासि महीपते । । १११ तत्तच्च प्रीणयत्यर्कं वार्धिकेनैव यत्कृतम् । स तस्मान्मुच्यते राजन्पुमान्योषिदथापि वा । । ११२ त्रिमासिकं व्रतमिदं यः करोति नरेश्वर । स भानुप्रीणनात्पापैर्लघुभिः परिमुच्यते । । ११३ द्वितीये वत्सरे राजन्मुच्यते चोपपातकैः । तद्वत्तृतीयेऽपि कृतं महापातकनाशनम् । । ११४ व्रतमेतन्नरैः स्त्रीभिस्त्रिभिर्मासैरनुष्ठितम् । त्रिभिः संवत्सरैश्चैव प्रददाति फलं नृणाम् । । ११५ त्रिभिर्मासैरनुष्ठानात्त्रिविधात्पातकान्नृप । त्रीणि नामानि देवस्य मोचयन्ति च वार्षिकैः । । ११६ यतस्ततो व्रतमिदं विविधं समुदाहृतम् । सर्वपापप्रशमनं भास्कराराधने परम् । । ११७ सत्राजित उवाच कतमाय 'तु विप्राय दातव्यं भक्तितो मुने । द्वितीये द्विजशार्दूल कथयस्वाखिलं मम । । ११८ परावसुरुवाच देये पुराणविदुषे वस्त्रे विप्रोत्तमाय च । श्रूयतां चापि वचनं यदुक्तं भास्करेण च । । अरुणाय महाबाहो पृच्छते यत्पुरा नृप । । ११९ उदयाचलमारूढं भास्करं तिमिरापहम् । प्रणम्य शिरसा नूनमिदं वचनमब्रवीत् । । 1.116.१२० कानि प्रियाणि ते देव पूजने सन्ति सर्वदा । पुष्पादीनां समस्तानामाराधनविधौ सदा । । उपरागादिवस्त्रादौ ब्राह्मणानां तथा रवे । । १२१ भास्कर उवाच पुष्पाणां करवीराणि तथा रक्तं च चन्दनम् । गुग्गुलञ्चापि धूपानां नैवेद्ये मोदकाः प्रियाः । । १२२ पूजाकरो भोजकस्तु घृतदीपस्तथा प्रियः । दानं प्रियं खगश्रेष्ठ वाचकाय प्रदीयते । । १२३ मामुद्दिश्य च यद्दानं दीयते मानवैर्भुवि । वाचकाय१ तु दातव्यं तन्मम प्रीतये खग । । १२४ इतिहासपुराणाम्यामभिज्ञो यस्तु वाचकः । ब्राह्मणो वै खगश्रेष्ठ सम्पूज्यः प्रीतये मम । । १२५ पूजितेऽस्मिन्सदा विप्रे पूजितोहं न संशयः । भवामि खगशार्दूल यतस्त्विष्टः स मे सदा । । १२६ वेदवीणामृदङ्गैश्च नातिगन्धविलेपनैः । तथा मे जायते प्रीतिर्यथा श्रुत्वा खगोत्तम । । १२७ इतिहासपुराणानि वाच्यमानानि वाचकैः । अतः प्रियो वाचको मे पूजाकर्ता च भोजकः । । १२८ इति भविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सत्राजितोपाख्याने रविपूजाविधिवर्णनं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः
ब्रह्मा बोले — हे कृष्ण! ययाति वंश में उत्पन्न महाबली, महाप्रतापी, चक्रवर्ती राजा सत्राजित हुए, जिनका तेज, धैर्य, दया, बुद्धि, पराक्रम और ब्राह्मणों के प्रति श्रद्धा अद्वितीय थी। वे सदैव धर्मपरायण, दानशील, यशस्वी, काव्य-रचना में निपुण, शूरवीर और कभी पराजित न होने वाले थे। उनकी पत्नी भी सद्गुणों से युक्त थी, और वे दोनों सात द्वीपों वाली पृथ्वी पर धर्मपूर्वक राज्य करते थे। उनके चार मंत्री भी अजेय, बलशाली और धर्मनिष्ठ थे। राजा सत्राजित को सूर्य भगवान् में स्वाभाविक भक्ति थी, वे सदा रत्नजटित लाल चंदन की माला से सूर्य की पूजा करते थे। उनकी बढ़ती हुई महिमा देखकर न केवल प्रजा, बल्कि अन्य लोग भी चकित थे। राजा ने मन में सोचा — यह संपत्ति मुझे अगले जन्म में भी कैसे प्राप्त हो? बहुत सोचने पर भी जब समाधान न मिला, तो उन्होंने धर्मज्ञ ब्राह्मणों से पूछने का निश्चय किया। राजा ने अपनी पत्नी और मंत्रियों के साथ एकांत में जाकर ब्राह्मणों से निवेदन किया — आप सब विद्या और ज्ञान से पवित्र हैं, यदि आप कृपा करें तो मैं कुछ पूछना चाहता हूँ। यदि आप मुझे योग्य समझें तो कृपया मेरे प्रश्न का उत्तर दें, क्योंकि आप सबका उपकार करना ही धर्म है। ब्रह्मा बोले — हे राजन्! जो शंका तुम्हारे मन में है, उसे पूछो, हम न्यायपूर्वक उत्तर देंगे। हे राजाओं में श्रेष्ठ! तुमने प्रजा का पालन और ब्राह्मणों को भोजन देकर हमें संतुष्ट किया है। संतुष्ट ब्राह्मण भोजन करें, धर्मसंदेह दूर करें और हित का मार्ग बताएं — यही कर्तव्य है। राजा की पत्नी ने भी नम्रता से कहा — स्त्रियों को ऐसे प्रश्न पूछने का अधिकार नहीं, फिर भी मैं बताती हूँ कि ऐसी संपत्ति दुर्लभ है। यदि आप कृपा करें तो मेरे ऋषि-परिजनों से भी यह शंका पूछ सकते हैं। सत्राजित बोले — हे सुंदरी! जो भी तुम्हारा मत है, वह बताओ, मैं अपने आत्म-संदेह को श्रेष्ठ ब्राह्मणों से पूछूँगा। विमलवती बोली — हे राजन्! पृथ्वी पर जितने भी प्राचीन राजा हुए हैं, उनकी संपत्ति भी तुम्हारे जैसी ही थी। ऐसी संपत्ति तुम्हारे किस कर्म के कारण मिली, यह महर्षि बताएं। मैं भी तुम्हारी पत्नी होकर, यह जानने को उत्सुक हूँ कि किस कर्म से यह सब मिला। ऐसी संपत्ति केवल बड़े कर्म से ही मिलती है, छोटे से नहीं। इसलिए अपने पूर्वजन्म का चरित्र, मेरा भी पूर्वकृत कर्म, सब मुनियों से पूछो। ब्रह्मा बोले — पत्नी के कहने पर राजा ने मुनियों के समक्ष अपनी जिज्ञासा प्रकट की। राजा ने नम्रता से कहा — हे भगवन्! कृपा करके बताएं कि मैंने और मेरी पत्नी ने कौन-सा पुण्य किया, जिससे यह दुर्लभ लक्ष्मी मिली? मेरे चारों मंत्री अजेय हैं, सभी राजा मेरे वश में हैं, धन का अंत नहीं, बल और आरोग्यता भी है, मेरी पत्नी की कान्ति से सारा जगत् चमकता है, मेरा तेज भी असहनीय है। मैं और मेरी पत्नी यह जानना चाहते हैं कि किस कर्म से यह सब मिला। ब्रह्मा बोले — राजा के प्रश्न पर सभी तपस्वी मुनियों ने परावसु को उत्तर देने के लिए कहा। परावसु ने योगबल से राजा के पूर्वजन्म का ज्ञान प्राप्त किया और बताया — हे राजन्! पूर्वजन्म में तुम शूद्र थे, हिंसा में लगे रहते थे, कुष्ठ रोगी थे, सब प्राणियों से विरक्त थे। तुम्हारी पत्नी भी पूर्वजन्म में सदा तुम्हारी सेवा में लगी रहती थी, पतिव्रता थी, तुम्हारे कठोर वचनों को भी सहती थी। जब तुम्हारा धन नष्ट हो गया, तब तुम खेती करने लगे, लेकिन कर्म के प्रभाव से खेती भी निष्फल हो गई। तब तुम निर्धन होकर दूसरों की सेवा में लग गए, परंतु तुम्हारी पत्नी ने तुम्हें कभी नहीं छोड़ा। तुम दोनों ने सूर्य मंदिर में सेवा, सफाई, भक्ति और अन्य कार्य किए। तुम्हारा मन सदा सूर्य की सेवा में लगा रहता था, रात-दिन वही सोचते थे। कान्यकुब्ज में तुमने सूर्य मंदिर में रोज़ सफाई, स्नान, लेपन आदि किया, पत्नी ने भी तुम्हारे मन के अनुसार सब कराया। तुम दोनों ने पुराणों और इतिहासों का श्रवण किया, अंगूठी दान की, और हर दिन जो भी कर्म किए, वे सब पापों का नाश करते गए। तुम्हारा मन सदा यही सोचता था — सूर्य का कार्य करना है, सेवा करनी है, और यह मंदिर सुखदायक है। योगियों के लिए जो सुखदायक कर्म है, वही तुम्हारा मन सदा करता था। इस प्रकार तुम्हारे मन की एकाग्रता और सेवा से सब पाप नष्ट हो गए। तुम दोनों ने मंदिर की सफाई, लेपन, और पत्नी ने पुण्य श्रवण कराया, जिससे और भी पुण्य बढ़ा। गाय के गोबर, मिट्टी आदि से भक्तिपूर्वक मंदिर का लेपन किया। एक दिन वहाँ कुबलाश्व नामक राजा अपनी विशाल सेना और हजारों रानियों के साथ आया, उसकी संपत्ति देखकर तुम्हारे मन में भी इच्छा हुई। सूर्य की सेवा से ही तुम्हें यह सम्पूर्ण राज्य और पृथ्वी मिली। तुम्हारा तेज भी योगबल से ही बढ़ा। तुमने सूर्य मंदिर में बुझा हुआ दीपक अपने भोजन के तेल से फिर से जलाया, पत्नी ने अपने वस्त्र से बाती बनाई, जिससे उसकी कान्ति और बढ़ गई। इस प्रकार शूद्र होते हुए भी सूर्य की सेवा में लगे रहने से तुम्हें यह महान महिमा मिली। जो व्यक्ति निस्वार्थ भाव से, श्रद्धा से सूर्य की पूजा करता है, वह सब सुख-संपत्ति पाता है। फूल, धूप, दीप, वस्त्र, लेपन, सफाई आदि से सूर्य की पूजा करो। जो भी प्रिय वस्तु हो, उसे सूर्य को अर्पित करो, तब कभी दुःखी नहीं होते। सुगंधित द्रव्य, वस्त्र, धूप, पुष्प, माला, चंवर, ध्वज, विविध उपहार, दूध से अभिषेक, गीत, वाद्य, नृत्य आदि से सूर्य को प्रसन्न करो। पुण्य रात्रियों में नृत्य, गीत, जागरण, हवन, पुराण-श्रवण, वेद-पाठ आदि से सूर्य को प्रसन्न करो। ऐसी भक्ति से भगवान् सूर्य प्रसन्न होकर इच्छित फल देते हैं। सूर्य को प्रसन्न करने के लिए बाहरी वस्तुओं की अपेक्षा नहीं, केवल भाव चाहिए। तुम्हारी पत्नी ने पुण्य श्रवण कराया, जिससे यह संपत्ति मिली। जो एकाग्र होकर सूर्य की पूजा करता है, उसे इंद्र भी बराबर नहीं हो सकता। इसलिए, हे राजन्! अपनी विनीत पत्नी के साथ सूर्य की आराधना में यत्न करो। ब्रह्मा बोले — मुनि के वचन सुनकर राजा सत्राजित अपनी पत्नी के साथ अत्यंत प्रसन्न हुए। राजा ने नम्रता से कहा — जैसे अमरत्व, वायु का बल, और परम निर्वाण मिलता है, वैसे ही आपके वचनों से मुझे परम सुख और संतोष मिला। मुझे और मेरी पत्नी को जो संपत्ति मिली, उसका बीज आपने बता दिया। रत्न, धन, पुष्प, लेपन आदि से नहीं, केवल भाव से ही सूर्य की आराधना होती है। मन से, निस्वार्थ भाव से, सूर्य की आराधना करनी चाहिए। मैंने सब जान लिया, अब कृपा करके बताइए कि सूर्य की आराधना पुरुष और स्त्रियाँ कैसे करें, कौन-सी तिथि और रहस्य हैं? परावसु बोले — हे राजन्! जिन विधियों से गृहस्थ सूर्य की पूजा करते हैं, स्त्रियाँ भी कर सकती हैं। जो भक्तिपूर्वक सूर्य की पूजा कर, एक भाग स्वयं खाता है, दूसरा ब्राह्मण को देता है, वह कार्तिक मास में किया गया पाप नष्ट कर देता है। ऐसे ही मार्गशीर्ष, पौष आदि मासों में भी सूर्य की पूजा कर, ब्राह्मण को दान देने से पाप नष्ट होते हैं। तीन मास तक यह व्रत करने से छोटे पाप नष्ट होते हैं, दूसरे वर्ष उपपातक, तीसरे वर्ष महापातक भी नष्ट हो जाते हैं। तीन मास या तीन वर्ष तक यह व्रत करने से तीनों प्रकार के पाप नष्ट होते हैं। यह व्रत सूर्य की आराधना में सर्वश्रेष्ठ और पापों का नाश करने वाला है। सत्राजित बोले — किस ब्राह्मण को दान देना चाहिए? परावसु बोले — पुराणज्ञ ब्राह्मण को वस्त्र आदि दान देना चाहिए। एक बार अरुण ने सूर्य से पूछा — पूजा में कौन-से पुष्प, वस्त्र, धूप आदि प्रिय हैं? सूर्य बोले — करवीर के पुष्प, रक्त चंदन, गुग्गुलु की धूप, मोदक का नैवेद्य, घृत का दीप, दान, और पुराण-पाठक मुझे प्रिय हैं। जो भी दान मेरे नाम से दिया जाए, वह पुराण-पाठक ब्राह्मण को देना चाहिए। जो पुराणों का ज्ञाता है, वही ब्राह्मण मेरी पूजा में प्रिय है। ऐसे ब्राह्मण की पूजा करने से मेरी पूजा होती है। वीणा, मृदंग आदि वाद्य, हल्की सुगंध, और पुराण-पाठ से मुझे अत्यंत प्रसन्नता होती है। इसलिए पुराण-पाठक ब्राह्मण मेरी पूजा में सबसे प्रिय है।
परिलेखवर्णनम् शतानीक उवाच भूयोऽपि कथयस्वेमां कथां सूर्यसमाश्रिताम् । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्नेतां कथां मुने । । १ सुमन्तुरुवाचं भास्करस्य कथां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । वक्ष्यामि कथितां पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा
शतानिक ने कहा— हे मुनि! कृपया मुझे फिर से सूर्य से संबंधित यह कथा सुनाइए। मैं इसे सुनते हुए भी तृप्ति नहीं पाता। सुमन्तु ने कहा— मैं आपको भास्कर की वह पुण्य कथा सुनाऊँगा, जो सभी पापों का नाश करने वाली है, जिसे पहले ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता ने कहा था।
नमोऽस्तु ज्ञेयरूपाय प्रकाशे लक्षरूपिणे
आपको नमस्कार है, जिनका स्वरूप जानने योग्य है और जो अनगिनत रूपों में प्रकाश के रूप में प्रकट होते हैं।
संसारहेतवे चैव संध्याज्योत्स्नाकृते नमः
आपको प्रणाम है, जो इस संसार के कारण हैं, और जो संध्या और चाँदनी के निर्माता हैं।
भ्रमत्वाविद्धमखिलं ब्रह्माण्डं सचराचरम्
हे देवों में श्रेष्ठ, प्रचंड तेजस्वी प्रभु! आपको बार-बार प्रणाम है, जिनकी देवता भी स्तुति करते हैं। जो मंदबुद्धि, अंधे, गूंगे, बहरे, कोढ़ी, सफेद दाग वाले या तरह-तरह के घावों से पीड़ित हैं—आप उन सबको फिर से नया बना देते हैं; इसलिए, हे अत्यंत दयालु प्रभु, हम आपको प्रणाम करते हैं।
क्रियते त्वत्करस्पर्शाज्जलादीनां पवित्रता 1.123.
आपके स्पर्श से ही जल आदि सब चीज़ें पवित्र हो जाती हैं। पेट में जो बड़ा या छोटा प्रकाश है, आँखों की जो दृष्टि है, यज्ञ में जो कुछ हटाया या अर्पित किया जाता है—वह सब आपका ही अंश है, जो अनेक रूपों में स्थित है।
तावद्यावन्न संयोगी जगत्यत्र भवाञ्छुचिः
समुद्र के जल में रहने वाले, देवताओं के शत्रु, जो भयानक फंदे, तलवार, कुल्हाड़ी और अन्य हथियारों से सुसज्जित हैं, वे दुष्ट बुद्धि वाले जब पृथ्वी पर उठते हैं, तो हे प्रभु, आपके दर्शन मात्र से नष्ट हो जाते हैं।
ऋचोऽथ सकला ह्येता यजूंषि त्वं जगत्पते
हे जगत्पति, आप ही सभी तीर्थों के फल देने वाले और सदा यज्ञों में उपस्थित रहते हैं। हम आपको बार-बार प्रणाम करते हैं, इसमें कोई संदेह नहीं। आप सदा सबके लिए समान हैं और मनुष्यों को शांति देने वाले हैं।
ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः
हे जगन्नाथ, आप ही वेदों के ऋचाओं के स्वरूप हैं और आप ही यजुर्वेद के भी रूप हैं। संसार में जितने भी तप बताए गए हैं, विद्वान लोग उन सबको आपका ही बताया करते हैं।
त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च
आप ही ब्रह्मा का परम और अपर रूप हैं। जब प्रजापति आदि देवताओं ने आपकी स्तुति की, तब हे राजन्, प्रभु ने दोनों कानों से ध्यानपूर्वक वह स्तुति सुनी।
निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः
फिर सभी देवताओं ने, शिव और विष्णु के साथ, मुझे अपने सामने खड़ा किया और भक्ति से चारों ओर से झुककर प्रणाम किया।
इत्थं संस्तूयमानस्तु देवैर्देवर्षिभिस्तथा
तीनों लोकों को समृद्धि देने वाले, यज्ञों के सच्चे फल देने वाले, प्रतिदिन के कर्मों के साक्षी और हजारों किरणों वाले प्रभु को बार-बार नमस्कार है।
यत्तस्य ऋङ्मयं तेजो भविता तेन मेदिनी
सात तेज दौड़ने वाले घोड़ों से जुड़ी हुई रथ के स्वामी, एक अचल किरण वाले, और वालखिल्य, अप्सरा, किन्नर, नाग, सिद्ध, गंधर्व, पिशाच, मनुष्य, यक्ष, राक्षस और श्रेष्ठ गुह्यकों द्वारा सदा स्तुति किए जाने वाले देवता, आपको नमस्कार है।
शातितास्तेजसो भागा ये च स्युर्दश पंच च
आप अपनी किरणों से जीवों के रस को, हिम, जल और ऊष्मा के प्रवाह से ऊपर उठाते हैं; आप सदा संसार को सुखाते हैं—निश्चय ही, आप ही इस सृष्टि को सुखाने वाले हैं।
चक्रं विष्णोर्वसूनां च शंकरस्य च दारुणम्
विष्णु का चक्र, वसुओं की संपत्ति और शंकर का भयानक अस्त्र।
अन्येषां चासुरारीणां शस्त्राण्युग्राणि यानि वै 1.123.
और असुरों के अन्य शत्रुओं के भी जो प्रचंड शस्त्र हैं।
ततश्च षोडशं भागं बिभर्ति भगवान्रविः
फिर भगवान् रवि उस सोलहवें भाग को धारण करते हैं।
ततः सुरूपदृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून्
इसके बाद सुंदर नेत्रों वाले भानु उत्तर दिशा की ओर कुरुओं के पास गए।
इत्येतन्निखिलं भानोः कथितं मुनिसत्तमाः
हे श्रेष्ठ मुनियों, भानु से संबंधित यह सब कुछ कहा गया।
इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मर्षिसंवादे परिलेखवर्णनं नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इसी प्रकार श्री भविष्यमहापुराण के ब्राह्म पर्व के सप्तमी कल्प में ब्रह्मर्षियों के संवाद में 'परिलेखवर्णन' नामक एक सौ तेईसवां अध्याय समाप्त हुआ।
ब्रह्मोवाच व्योम्नः परं तिष्ठति यस्तु मग्नः स मुच्यते रुद्र इहापि दिंडी
ब्रह्मा बोले: जो आकाश से परे स्थित है और उसमें लीन हो जाता है, वह मुक्त हो जाता है। यहाँ रुद्र को भी 'डिण्डी' कहा जाता है।
स्थित्वा पुरा ब्रह्मशिरः किलासौ प्रगृह्य तत्तस्य शिरःकपालम्
बहुत पहले, उसने ब्रह्मा का सिर पकड़ लिया और उसी सिर की खोपड़ी को अपने पास रखा।
उपलेपनस्नापनमाहात्म्यवर्णनम् अरुण उवाच किमर्थं भोजकस्तुभ्यं प्रियो देवेश कथ्यताम् । नान्ये विप्रादयो वर्णा देवतायतनेषु वै । । १ कश्चायं भोजको देव कस्य पुत्रः किमात्मकः । वर्णतश्चास्य मे ब्रूहि कर्म चास्य समन्ततः । । २ आदित्य उवाच साधु पृष्टोऽस्मि भद्रं ते वैनतेय महामते । शृणुष्वैकमनाः सर्वं गदतो मम खेचर । । ३ विप्रादयस्तु ये त्वन्ये वर्णाः कश्यपनन्दन । ते पूजयन्ति मां नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्विताः । ।४ देवालयेषु ये विप्राः प्रीत्या मां पूजयन्ति हि । अन्याश्च देवतावृत्त्या ते स्युर्देवलकाः खग । । एतस्मात्कारणान्मह्यं भोजको दयितः सदा । । ५ वर्णतो ब्राह्मणश्चायं स्वानुष्ठानपरो यदि । अनुष्ठानविहीनो हि नरकं यात्यसंशयम् । । ६ न त्याज्यं भोजकैस्तस्मात्स्वकं कर्म कदाचन । मयासौ निर्मितः पूर्वं तेजसा स्वेन वै खग । । ७ पूजार्थमात्मनो नूनं कर्म चास्य प्रकीर्तितम् । प्रियव्रतसुतो राजा शाकद्वीपे महामतिः । । ८ तेन मे कारितं दिव्यं विमानप्रतिमं गृहम् । तस्मिन्द्वीपे तदात्मीये दिव्यं शिलामयं महत् । । ९ स मदर्चां कारयित्वा काञ्चनीं लक्षणान्विताम् । प्रतिष्ठापनाय वै तस्याश्चिन्तयामास सुव्रतः । । 1.117.१० कृतमायतनं श्रेष्ठं तेनेयं प्रतिमा कृता । को वै प्रतिष्ठापयिता देवमर्कं शुभालये । । ११ एवं सञ्चिन्तयित्वा तु जगाम शरणं मम । भक्तिं तस्य च सञ्चिन्त्य खगाहं पार्थिवस्य तु । । १२ गतोऽहं दर्शनं तस्य उक्तञ्चापि मया खग । किं चिन्तयसि राजेन्द्र कुतश्चिंता समागता । । १३ ब्रूहि यत्ते हृदि प्रौढं चिन्ताकारणमागतम् । संपादयिष्ये तत्सर्वं विमना भव मा नृप । । १४ अत्यर्थं दुष्करमपि करिष्ये नात्र संशयः । इत्युक्तः स मया राजा इदं वचनमब्रवीत् । । १५ द्वीपेऽस्मिन्देवदेवस्य कृतमायतनं तव । मया भक्त्या जगन्नाथ तथेयं प्रतिमा कृता । । १६ प्रतिष्ठां कारयेद्यस्तु तव देवालये खग । यत्र सन्ति त्रयो वर्णा द्वीपेस्मिन्क्षत्रियादयः । । १७ ते मयोक्ता न कुर्वन्ति प्रतिष्ठां तव कृत्स्नशः । न चाप्यर्चां जगन्नाथ ब्राह्मणश्चात्र विद्यते । । १८ तेनेयमागता चिन्ता हृदि शल्यं तयार्पितम् । ततो मयोक्तो राजाऽसौ वैनतेय वचः शुभम् । । १९ एवमेतन्न संदेहो यथात्थ त्वं नराधिपः । क्षत्रियादित्रयो वर्णा द्वीपेऽस्मिन्नात्र संशयः । । 1.117.२० ते च नार्हन्ति मे पूजां न प्रतिष्ठां कदाचन । तस्मात्ते श्रेयसे राजन्प्रतिष्ठामात्मनस्तथा । । २१ सृजामि प्रथमं वर्णं भग(मग?)संज्ञमनौपमम् । इत्युक्त्वा तमहं वीर राजानं खगसत्तम । । २२ जगाम परमां चिन्तां तस्य कार्यस्य सिद्धये । अथ मे चिन्तयानस्य१ स्वशरीराद्विनिःसृताः । । २३ शशिकुन्देन्दुसंकाशाः संख्ययाष्टौ महाबलाः । पठन्ति चतुरो वेदान्सांगोपनिषदः खग । । २४ काषायवाससः सर्वे करण्डाम्बुजधारिणः । ललाटफलकाद्द्वौ तु द्वौ चान्यौ वक्षसस्तथा । । २५ चरणाभ्यां तथा द्वौ तु पादाभ्यां द्वौ तथा खग । अथ ते च महात्मानः सर्वे प्रणतकन्धराः । । २६ पितरं मन्यमाना मामिदं वचनमब्रुवन् । तात तात महादेव लोकनाथ जगत्पते । । २७ किमर्थं भवता सृष्टा वयं देवस्य देहतः । ब्रूहि सर्वं करिष्याम आदेशं भवतोऽखिलम् । । २८ पितास्माकं भवान्देवो वयं पुत्रा न संशयः । इत्युक्तवन्तस्ते सर्वे मयोक्ता देवसम्भवाः । । २९ प्रियव्रतसुतो योयमस्य वाक्यं करिष्यथ । स चाप्युक्तो मया राजा शाकद्वीपाधिपः खग । । 1.117.३० य एते मत्सुता राजन्नर्घ्या ब्राह्मणसत्तमाः । कारयन्तु प्रतिष्ठां मे सर्वैरेभिर्महीपते । । ३१. कारयित्वा प्रतिष्ठां तु ममार्चायां नराधिप । पश्चादायतनं सर्वमेषामर्पय पूजने । । ३२ एते मत्पूजने योग्याः प्रतिष्ठासु च सर्वशः । समाप्य न प्रहर्तव्यं भोजकेभ्यः कदाचन । । ३३ सर्वमायतनार्थं तु गृहक्षेत्रादिकं च यत् । धनधान्यादिकं राजन्यन्ममायतने भवेत् । । ३४ तत्सर्वं भोजकेभ्यस्तु दातव्यं नात्र संशयः । धनधान्यसुवर्णादि गृहक्षेत्रादिकं च यत् । । यन्मदीयं भवेत्किञ्जिद्ग्रामे वा नगरे क्वचित् । । ३५ तस्य सर्वस्य राजेन्द्र मदीयस्य समन्ततः । अधिपा भोजकाः सर्वे नान्ये विप्रादयो नृप । । ३६ यथाधिकारी पुत्रस्तु पितृद्रव्यस्य वै भवेत् । तथा मदीयवित्तस्य भोजकाः स्युर्न संशयः । । ३७ इत्युक्तेन मया राज्ञा तथा सर्वं प्रवर्तितम् । कारयित्वा प्रतिष्ठां तु दत्त्वा सर्वस्वमेव हि । । भोजकेभ्यः खगश्रेष्ठ ततो हर्षमवाप्तवान् । । ३८ एवमेते मया सृष्टा भोजका गरुडाग्रज । अहमात्मा ततो ह्येषां सर्वे सुमनसस्तथा । । ३९ मत्पुत्रेण समा ज्ञेयास्तथा मम हिताः सदा । तस्मात्तेभ्यः प्रदातव्यं न हर्तव्यं कदाचन । । 1.117.४० भोजकस्य हरेद्यस्तु लोभाद्द्वेषात्तथापि वा । स याति नरकं घोरं तामिस्रं शाश्वतीः समाः । । ४१ तस्माद्ग्रामादिकं द्रव्यं यत्किञ्चिन्मम विद्यते । तत्सर्वं भोजकस्वं हि पितृपर्यागतं मम । । ४२ भोजकश्च भवेद्यादृक्तत्ते वच्मि खगेश्वर । ममाज्ञां पालेयद्यस्तु स्वानुष्ठानपरः सदा । । ४३ वेदाधिगमनं पूर्वं दारसंग्रहणं तथा । अभ्यङ्गधारणं नित्यं तथा त्रिषवणं स्मृतम् । । ४४ पञ्चकृत्वः सदा पूज्यो ह्यहं रात्रौ दिने तथा । देवब्राह्मणवेदानां निन्दा कार्या न वै क्वचित् । । ४५ नान्यादेवप्रतिष्ठा तु कार्या वै भोजकेन तु । ममापि च न कर्तव्या तेन एकाकिना क्वचित् । । ४६ सर्वमेव निवेद्यान्नं नाश्नीयाद्भोजकः सदा । न भुञ्जीत गृहं गत्वा शूद्रस्य गरुडाग्रज । । ४७ शूद्रोच्छिष्टं प्रयत्नेन सदा त्याज्यं हि भोजकैः । येऽश्नन्ति भोजका नित्यं शूद्रान्नं शूद्रवेश्मनि । । ४८ ते वै पूजाफलं चात्र कथं प्राप्स्यन्ति खेचर । गत्वा गृहं तु शूद्रस्य न भोक्तव्यं कदाचन । । ४९ गृहागतं च शूद्रान्नं तच्च त्याज्यं तथैव च । आध्मातव्योम्बुजो नित्यं भोजकेनाग्रतो मम । । 1.117.५० सकृत्प्रवादिते शंखे मम प्रीतिर्हि जायते । षण्मासान्नात्र सन्देहः पुराणश्रवणं तथा । । ५१ तस्माच्छंखः सदा वाद्यो भोजकेन प्रयत्नतः । तस्येयं परमा वृत्तिर्नैवेद्यं यन्मदीयकम् । । ५२ नाभोज्यं भुञ्जते यस्मात्तेनैते भोजका मताः । मगं ध्यायन्ति ते यस्मात्तेन ते मगधाः स्मृताः । । ५३ भोजयन्ति च मां नित्यं तेन ते भोजका स्मृताः । अभ्यङ्गं च प्रयत्नेन प्रायं शुद्धिकरं परम् । । ५४ अभ्यङ्गहीनो ह्यशुचिर्भोजकः स्यान्न संशयः । यस्तु मां पूजयेद्वीर अभ्यङ्गेन विना खग । । ५५ न तस्य सन्ततिः स्याद्वै न चाहं प्रीतिमान्भवे
अरुण बोले — हे देवेश्वर! आपके लिए भोजक क्यों प्रिय हैं? अन्य ब्राह्मण या अन्य वर्णों के लोग देवालयों में क्यों नहीं? यह भोजक कौन है, किसका पुत्र है, उसका स्वभाव और कर्म क्या है, कृपया विस्तार से बताइए। आदित्य बोले — हे विनतेय! तुमने अच्छा प्रश्न किया है, ध्यानपूर्वक सुनो। अन्य ब्राह्मण और अन्य वर्ण के लोग भी श्रद्धा से मेरी पूजा करते हैं, लेकिन देवालय में जो ब्राह्मण प्रेमपूर्वक मेरी पूजा करते हैं, वे देवालय के सेवक कहलाते हैं। इसी कारण भोजक मुझे सदा प्रिय है। यदि भोजक ब्राह्मण है और अपने कर्तव्यों का पालन करता है, तो वह श्रेष्ठ है; यदि वह कर्तव्यहीन है, तो निश्चय ही नरक जाता है। इसलिए भोजकों को कभी भी अपना कर्म नहीं छोड़ना चाहिए। मैंने इन्हें अपने तेज से विशेष रूप से पूजा के लिए उत्पन्न किया है। प्रियव्रत के पुत्र, शाकद्वीप के राजा ने मेरे लिए दिव्य मंदिर और स्वर्णमयी प्रतिमा बनवाई थी। प्रतिष्ठा के लिए जब वहाँ ब्राह्मण नहीं मिले, तो राजा चिंतित हुआ। तब मैं स्वयं उसके पास गया और कहा — हे राजन्! जो चिंता तुम्हारे मन में है, वह मुझसे कहो, मैं उसे पूरा करूंगा। राजा ने कहा — इस द्वीप में आपके मंदिर और प्रतिमा तो बन गई, लेकिन यहाँ ब्राह्मण नहीं हैं, प्रतिष्ठा कौन करेगा? मैंने कहा — यहाँ क्षत्रिय आदि तीन वर्ण हैं, वे मेरी पूजा या प्रतिष्ठा के अधिकारी नहीं हैं। इसलिए तुम्हारे कल्याण के लिए मैं स्वयं एक नया वर्ण उत्पन्न करता हूँ, जिसका नाम मग (या भग) होगा। तब मैंने अपने शरीर से आठ तेजस्वी पुरुष उत्पन्न किए, जो चारों वेदों के ज्ञाता थे। वे सब केसरिया वस्त्रधारी, करंड और कमल लिए हुए थे, और उन्होंने मुझे पिता मानकर पूछा — हे देव! हमें किसलिए उत्पन्न किया है? मैंने कहा — प्रियव्रत के पुत्र, ये मेरे पुत्र हैं, ये मेरी प्रतिष्ठा और पूजा करें। प्रतिष्ठा के बाद मंदिर का सब कार्य इन्हीं को सौंप दो। ये मेरी पूजा और प्रतिष्ठा में योग्य हैं, इन्हें कभी न हटाओ। मंदिर, भूमि, धन-धान्य आदि सब भोजकों को दे दो, वे ही मेरे संपत्ति के अधिकारी हैं। जैसे पुत्र पिता की संपत्ति का अधिकारी होता है, वैसे ही भोजक मेरी संपत्ति के अधिकारी हैं। जो भोजक मेरी आज्ञा का पालन करें, वे ही श्रेष्ठ हैं। वेदाध्ययन, विवाह, नित्य अभ्यंग, त्रिस्नान, दिन-रात पाँच बार पूजा, देव- ब्राह्मण- वेद की निंदा न करना, अन्य देव की प्रतिष्ठा न करना, भोजक को सिखाया गया है। भोजक को कभी शूद्र के घर का भोजन नहीं करना चाहिए, शूद्र का जूठा अन्न त्यागना चाहिए, अन्यथा पूजा का फल नहीं मिलता। शंख बजाना, पुराण-श्रवण, अभ्यंग आदि भोजक का कर्तव्य है। जो भोजक मेरी पूजा बिना अभ्यंग के करता है, उसकी संतान नहीं होती, और मैं प्रसन्न नहीं होता।
मुण्डनं शिरसा कार्यं शिखा धार्या प्रयत्नतः । । ५६ नक्तं चादित्यदिवसे तथा षष्ठ्यां प्रवर्तयेत् । सप्तम्यामुपवासस्तु मम संक्रमणे तथा । । ५७ कर्तव्यो भोजकेनैव मत्प्रीत्यै गरुडाग्रज । त्रिकालं चापि गायत्रीं जपेद्वाचा पुरो मम । । ५८ मुखमावृत्य यत्नेन पूजनीयोऽहमादरात् । मौनं चास्य प्रयत्नेन त्यक्त्वा क्रोधं च दूरतः । । ५९ शूद्रेभ्यो यस्तु वैश्येभ्यो लोभात्कामात्प्रयच्छति । निर्माल्यं मम वै वत्स स याति नरकं ध्रुवम् । । 1.117.६० लोभाद्वै भोजको यस्तु मत्पुष्पाणि खगाधिप । यच्छतेन्यस्य दुष्टात्मा मय्यनारोप्य खेचर । । ६१ स ज्ञेयो मे परः शत्रुः स मामर्हो न चार्चितुम् । निर्माल्यं मम देयं स्याद्ब्राह्मणादिषु वै नृषु । । ६२ नैवेद्यं यन्मदीयं तु तदश्नीयात्सदैव हि । तेनासौ शुद्ध्यते नित्यं हविष्यान्नसमं तथा । । ६३ तत्क्षणादुत्क्षिपेद्यस्तु ममांगात्पुष्पमेव हि । नान्यस्य देयं नैवेद्यं मदीयमुदके२ क्षिपेत् । । ६४ पञ्चगव्यसमं तस्य मन्मतं नात्र संशयः । ममाङ्गलग्नं यत्किञ्चिद्गन्धं पुष्पमथापि वा । । ६५ दातव्यं न च वैश्याय न शूद्राय कदाचन । आत्मना तद्ग्रहीतव्यं न विक्रेयं कथञ्चन । । ६६ यस्तु नारोप्य पुष्पाणि अव्यङ्गानि ममोपरि । यः कश्चिदाहरेल्लोके स याति नरकं ध्रुवम् । । ६७ स्नपनं मम निर्माल्यं पावकं यस्तु लङ्घयेत् । स नरो नरकं याति सरौद्रं रौरवं खग । । ६८ भोजकेन सदा कार्यं स्नपनं मे प्रयत्नतः । यथा न लङ्घयेत्कश्चिद्यथा श्वा नापि भक्षयेत् । । ६९ यद्ययत्नपरः कुर्याद्भोजकः स्नपनं मम । यथा वै लङ्घितमतिर्भक्ष्यतां च खगाधिप । । 1.117.७० स याति नरकं रौद्रं तामिश्रं नाम नामतः । एकभक्तं सदा कार्यं स्नानं त्रैकालमेव हि । । ७१ त्रिचैलं परिवर्तेत भवितव्यं दिनेदिने । पूजाकालेऽर्घकाले च क्रोधस्त्याज्यः प्रयत्नतः । । ७२ अमांगल्यं न वक्तव्यं वक्तव्यं च शुभं तदा । ईदृग्भूतो भोजको मे प्रेयान् पूजाकरः सदा । । ७३ सन्मान्यः पूजनीयश्च विप्रादीनां यथास्म्यहम् । यः करोत्यवमानं तु वृत्तिरूपं तु भोजके । । ७४ तस्याहं रोषमेत्याशु कुलं हन्मि समन्ततः । प्रियो मे भोजको नित्यं यथा त्वं विनतासुत । । ७५ उपलेपनकर्ता च सम्मार्जनपरश्च यः । । परावसुरुवाच इत्युक्त्वा भगवान्भानुर्बभ्राम रथमास्थितः । । ७६ अरुणोऽपि तथा श्रुत्वा मुदया परया नृपः । पूज्यस्तस्मान्महाराज भोजकस्तु महीपते । । ७७ तस्माद्देवं वाचकाय द्वितीयमशनं नरैः । । ७८ ब्रह्मोवाच इत्थं श्रुत्वा स राजा तु कर्मणः फलमात्मनः । पुरातनं महाबाहुर्मुदमाप महीपतिः । ।७९ यद्यदायतनं भानोः पृथिव्यां पश्यते नृपः । तस्मिंस्तस्मिन्कारयति उपलेपनमादरात् । । 1.117.८० भार्या तस्यापि सुश्रोणि पुण्यश्रवणमादरात् । वाचके वेतनं दत्त्वा भानोर्देवस्य मन्दिरे । । ८१ इत्थं राजा सपत्नीकः पूज्य भक्त्या दिवाकरम् । प्राप्तावुभौ परां प्रीतिं गतिं चानुत्तमां तथा । । ८२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्प उपलेपनस्नापनमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः
सिर का मुंडन करना चाहिए और शिखा को सावधानी से रखना चाहिए। सूर्यवार और षष्ठी तिथि को रात्रि-उपवास करना चाहिए। सप्तमी तिथि और सूर्य के संक्रांति के समय उपवास करना चाहिए, हे गरुड़ के अग्रज, यह सब भोजक को मेरी प्रसन्नता के लिए करना चाहिए। तीनों समय गायत्री मंत्र का उच्चारण मेरे सामने करना चाहिए। मुँह ढककर पूरी श्रद्धा से मेरी पूजा करनी चाहिए। मौन रहना चाहिए और क्रोध को दूर रखना चाहिए। जो व्यक्ति लोभ या कामना से शूद्र या वैश्य को मेरा नirmālya (पूजित फूल आदि) देता है, वह निश्चित रूप से नरक जाता है। हे पक्षीराज, जो लोभी भोजक मेरे पूजित फूल किसी और को देता है, वह मेरा शत्रु है और मेरी पूजा का अधिकारी नहीं है। मेरा नirmālya केवल ब्राह्मण आदि मनुष्यों को ही देना चाहिए। मेरा नैवेद्य जो भी है, उसे स्वयं ही खाना चाहिए, उससे वह सदा शुद्ध रहता है, जैसे हविष्य अन्न से। जो मेरे अंग से फूल आदि तुरंत उठा ले, वह नैवेद्य किसी और को न दे, न ही मेरे नैवेद्य को जल में डाले। ऐसा करने का फल पाँचगव्य के समान है, इसमें कोई संदेह नहीं। मेरे अंग से लगा कोई भी गंध या फूल न तो वैश्य को देना चाहिए, न ही कभी शूद्र को। उसे स्वयं ही लेना चाहिए, कभी बेचना नहीं चाहिए। जो बिना मेरे ऊपर चढ़ाए फूल आदि कहीं से भी ले आता है, वह निश्चित रूप से नरक जाता है। जो मेरा नirmālya स्नान का जल या अग्नि को लांघता है, वह भयंकर रौरव नरक जाता है। भोजक को हमेशा सावधानी से मेरा स्नान करना चाहिए, ताकि कोई उसे लांघ न सके, न ही कुत्ता उसे खा सके। अगर भोजक बिना ध्यान दिए स्नान कराए, और कोई उसे लांघ ले या कुत्ता खा ले, तो वह भयंकर तामिश्र नामक नरक जाता है। भोजक को हमेशा एक समय भोजन करना चाहिए, स्नान तीनों समय करना चाहिए। हर दिन तीन वस्त्र बदलना चाहिए। पूजा और अर्घ्य के समय क्रोध को त्यागना चाहिए। अशुभ नहीं बोलना चाहिए, केवल शुभ बोलना चाहिए। ऐसा भोजक मेरी पूजा में सदा प्रिय होता है। वह ब्राह्मण आदि की तरह सम्माननीय और पूजनीय है। जो भोजक का अपमान करता है, उसके कुल का मैं शीघ्र ही नाश कर देता हूँ। हे विनता पुत्र, जैसा तुम मेरे प्रिय हो, वैसे ही भोजक भी मुझे सदा प्रिय है। जो उपलेपन और सफाई का कार्य करता है, वह भी सम्माननीय है। इतना कहकर भगवान सूर्य अपने रथ पर सवार होकर चले गए। अरुण ने भी यह सुनकर बहुत प्रसन्नता पाई। इसलिए, हे महाराज, भोजक सदा पूजनीय है। अतः देवता के लिए वाचक को दूसरा भोजन अवश्य देना चाहिए। ब्राह्मा बोले: इस प्रकार राजा ने अपने कर्म का फल सुनकर बहुत प्रसन्नता पाई। राजा जब भी पृथ्वी पर सूर्य का कोई मंदिर देखता, उसमें उपलेपन आदि कार्य श्रद्धा से करवाता। उसकी पत्नी भी श्रद्धा से पुण्यशाली कार्य करती थी। वाचक को वेतन देकर सूर्य मंदिर में पूजा कराते थे। इस प्रकार राजा अपनी पत्नी सहित भक्ति से सूर्य की पूजा करके परम प्रसन्नता और उत्तम गति को प्राप्त हुए।
दीपदानफलवर्णनम् ब्रह्मोवाच दीपं प्रयच्छति नरो भानोरायतने तु यः । तेजसा रविसंकाशः सर्वयज्ञफलं१ लभेत् । । १ कार्त्तिके तु विशेषेण कौमारे मासि दीपकम् । दत्वा फलमवाप्नोति यदन्येन न लभ्यते । । २ कृष्णकृष्णात्र ते वच्मि संवादं पापनाशनम् । भ्रातृभिः सह भद्रस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । । ३ जगत्यस्मिन्पुरी रम्या नाम्ना माहिष्मती पुरा । तस्यामासीद्द्विजः कृष्ण नागशर्मेति विश्रुतः । ।४ तस्य पुत्रशतं जातं प्रसादाद्भास्करस्य च । तेषां कनिष्ठो भद्रस्तु तत्पुत्राणां विचक्षणः । । ५ स च नित्यं जगद्धातुर्देवदेवस्य भास्वतः । दीपवर्तिपरस्तद्वत्तैलाद्याहरणोद्यतः । । ६ भानोरायतने तस्य सहस्रं भार्गवीप्रिय । प्रदीपानां तु जज्वाल दिवारात्रमनिन्दितम् । ।७ तस्य दीप्त्या पराभूतास्तस्य लावण्यधर्षिताः । सर्वे ते भ्रातरो भद्रं पप्रच्छुरिदमादरात् । । ८ भो भद्र वद वै भ्रातर्भद्रं तेस्तु सदा द्विज । कौतूहलपराः सर्वे यत्पृच्छामस्तदुच्यताम् । । ९ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भद्रो वचनमब्रवीत् । विषये सति वक्तव्यं यन्मया तदिहोच्यताम् । । 1.118.१० नाहं मत्सरयुक्तो वै न च रागादिदूषितः । भवन्तो मम सर्वे वै भ्रातरो गुरवस्तथा । । ११ कथं न कथयाम्येष भवतां पुत्रसम्मितः । तस्माद्ब्रुवन्तु मां सर्वे भ्रातरो यद्विवक्षितम् । । १२ भ्रातर ऊचुः न तथा पुष्पधूपेषु न तथा द्विजपूजने । सुप्रयत्नं तु पश्यामो भानोरायतने परम् । । १३ यथाहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाहनि । तव दीपप्रदानाय यथा भद्र सदोद्यमम् । । १४ तत्त्वं तत्कथयास्माकं हंत कौतूहलं परम् । यन्नाम दीपदानस्य भवता विदितं फलम् । । १५ तदेतत्कथयास्माकं सविशेषं महाबल । एवमुक्तस्ततस्तैस्तु भ्रातृभिश्चोदितो मुदा । । १६ व्याजहार स भ्रातॄणां न किञ्चिदपि सुव्रत । पुनः पुनरसौ तैस्तु भ्रातृभिश्चोदितो मुदा । । १७ दाक्षिण्यसारो भद्रस्तु कथयामास कृत्स्नशः । भवतां कौतुकं चैतदतीवाल्पेऽपि वस्तुनि । । १८ तदेष कथयाम्यद्य यद्व्रतं मम सुव्रत । इक्ष्वाकुराज्ञस्तु पुरा वशिष्ठोऽभूत्पुरोहितः । । १९ तेन चायतनं भानोः कारितं सरयूतटे । अहन्यहनि शुश्रूषां पुष्पधूपानुलेपनैः । । 1.118.२० दीपदानादिभिश्चैव चक्रे तत्र स वै द्विजः । कार्तिके दीपको भक्त्या प्रदत्तस्तेन वै सदा । । २१ आसीन्निर्वाण एवासौ देवार्चापुरतो निशि । देवतायतने चाहमवसं व्यथितो भृशम् । । २२ पूयशोणितनिष्पन्दं प्रावहन्कायतः सदा । शीर्ण घ्राणो ह्यर्वरवो दुर्गंधपतितस्तथा । । २३ दुष्टबुद्ध्या सदा युक्तः सप्ताश्वं प्रति सुव्रत । यदृच्छ्या दीपदानं वर्त्यादीनां विभावसौ । ।२४ तत्तद्भुक्त्वा सदा तुष्टिं व्रजामि द्विजसत्तमाः । एकदा तु ततस्तस्मिन्भानोरायतने गतः । । २५ रात्रौ दृष्टा मया तत्र भक्ता जागरणागताः । प्रतिश्रयं प्रार्थिताश्च तैश्च दत्तो दयान्वितः । । २६ व्याधितोऽयं सुदीनश्च इति कृत्वा मतिं शुभाम् । ततोऽहमग्निमाश्रित्य स्थितस्तेषां समीपतः । । २७ दुष्टां बुद्धिं समाश्रित्य हर्तुकामो विवस्वतः । दिव्यमाभरणं भानोश्छिद्रान्वेषी द्विजोत्तमाः । । २८ स्थितोऽहं भोजका ह्यत्र यदि निद्रां व्रजन्ति ते । येनास्य वैरिवद्भानोर्हराम्याभरणं शुभम् । । २९ अथ सुप्ता भोजकास्ते निद्रया मोहितास्तदा । निर्वाणाश्चापि दीपास्तु ततोऽहमुत्थितस्त्वरन् । । 1.118.३० मुदा परमया युक्तो गतो वैश्वानरं प्रति । प्रज्वाल्यं पावकं यत्नाद्दीपवर्तिन्ततो मया । । ३१ योजयित्वा तु वै दीपे धृतो दीपोऽग्रतो रवेः । हर्तुकामेनाभरणं भानोर्देवस्य सुव्रत । । ३२ अथ ते भोजकाः सर्वे वृद्धा देवस्य पुत्रकाः । तैस्तु दृष्टो ह्यहं तत्र दीपहस्तो विभावसोः । । ३३ पुरः स्थितो द्विजश्रेष्ठा गृहीतश्चापि तैरिह । ततोऽहं तेजसा मूढो भास्करस्य महात्मनः । । ३४ विलपन्करुणं तेषां पादयोरवनिं गतः । तैश्चापि करुणां कृत्वा मुक्तोऽहं भोजकैस्तदा । । ३५ गृहीतो राजपुरुषैः पृष्टश्चापि समन्ततः । किमिदं भवतारब्धं देवदेवस्य मंदिरे । । ३६ दीपं प्रज्वाल्य दुष्टात्मन्कथ्यतां मा चिरं कुरु । इत्युक्त्वा तु ततस्तैस्तु शस्त्रहस्तैः समावृतः । । ३७ ततोऽहं व्याधिना क्लिष्टो भयेन च द्विजोत्तमाः । हित्वा प्राणान्गतो यत्र स्वयं देवो विभावसुः । । ३८ स्थित्वा कल्पं ततस्तत्र युष्माकं भ्रातृतां गतः । एष प्रभावो दीपस्य कार्तिके मासि सुव्रताः । । ३९ दत्तस्यार्कस्य भवने यस्येयं व्युष्टिरुत्तमा । दुष्टबुद्ध्या कृतं यत्तु मया दीपप्रवर्तनम् । । 1.118.४० भगायतनदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलम् । क्षुधाभिभूतेन मया देवदेवस्य भूषणम् । । ४१ दीपश्च देवपुरतो ज्वालितो भास्करस्य तु । ततो जातिस्मृतिर्जन्म प्रान्तं ब्राह्मणवेश्मनि । । ४२ कुष्ठिना चापि शूद्रेण प्राप्तं ब्राह्मण्यमुत्तमम् । नानाविधानि शास्त्राणि सांगं वेदं समाप्तवान् । । ४३ दुष्टबुद्ध्या धृताद्दीपात्फलमेतन्महाद्भुतम् । प्राप्तं मया द्विजश्रेष्ठाः किं पुनर्दीपदायिनाम् । । ४४ एतस्मात्कारणाद्दीपानहमेवमहर्निशम् । प्रयच्छामि रवेर्धाम्नि ज्ञातमस्य हि यत्फलम् । ।४५ युष्माकमिदमुक्तं वै स्नेहात्सत्यं न संशयः । एष प्रभावो दीपस्य कार्तिके मासि सुव्रताः । ।४ ६ अर्कायतनदीपस्य भद्रोवोचद्यथा पुरा । दिनेदिने जपन्नाम भास्करस्य समाहितः । ।४७ ददाति कार्तिके यस्तु भगायतनदीपकम् । जातिस्मरत्वं प्रज्ञां च प्राकाश्यं सर्वजन्तुषु । । ४८ अव्याहतेन्द्रियत्वं च समाप्नोति न संशयः । सर्वकालं च चक्षुष्मान्मेधावी दीपदो नरः । ।४ ९ जायते नरकं चापि तमः संज्ञं न पश्यति । षष्ठीं वा सप्तमीं वापि प्रतिपक्षं च यो नरः । । 1.118.५० दीपं ददाति यत्नाद्यत्फलं तस्य निबोध मे । काञ्चनं मणियुक्तं च मनोज्ञमतिशोभनम् । । ५१ दीपमालाकुलं दिव्यं विमानमधिरोहति । तस्मादायतने भानोर्दीपान्दद्यात्सदाच्युत । । ५२ तांश्च दत्त्वा न हिंस्याच्च न च तैलवियोजितान् । कुर्वीत दीपहर्ता तु मूषकोन्धश्च जायते । । ५३ तस्माद्दद्यान्नाहरेद्वै श्रेयोऽर्थी दीपकं नरः । । ५४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे भद्रोपाख्यान आदित्यायतनदीपदानफलवर्णनं नामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः
ब्राह्मा बोले: जो मनुष्य सूर्य मंदिर में दीपक अर्पित करता है, वह सूर्य के समान तेजस्वी होता है और उसे सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है। विशेष रूप से कार्तिक मास में, दीपदान करने से वह फल मिलता है जो अन्य किसी उपाय से नहीं मिलता। अब मैं तुम्हें एक पाप नाशक संवाद सुनाता हूँ, जिसमें एक महात्मा ब्राह्मण भद्र अपने भाइयों के साथ था। प्राचीन काल में इस पृथ्वी पर माहिष्मती नामक सुंदर नगरी थी, वहाँ नागशर्मा नामक एक प्रसिद्ध ब्राह्मण रहते थे। उनके सौ पुत्र हुए, जो सूर्य की कृपा से उत्पन्न हुए। उन पुत्रों में सबसे छोटा भद्र था, जो बहुत बुद्धिमान था। वह सदा जगत के पालनहार, देवताओं के देवता सूर्य की दीपवर्ती और तेल आदि लाने में तत्पर रहता था। उसके सूर्य मंदिर में सहस्रों दीपक दिन-रात बिना रुके जलते रहते थे। उसकी दीप्ति से सब भाई मोहित हो गए और भद्र से आदरपूर्वक पूछने लगे— "भद्र! भाई, हमें बताओ कि तुम्हारे दीपदान का क्या फल है? हम सब बहुत उत्सुक हैं।" भद्र ने उत्तर दिया, "जब तक विषय है, मैं बताता हूँ। मैं न तो ईर्ष्यालु हूँ, न ही राग-द्वेष से दूषित। आप सब मेरे भाई और गुरु हैं। मैं तुम्हारा पुत्र समान हूँ, फिर क्यों न बताऊँ? आप सब जो पूछना चाहते हैं, कहें।" भाइयों ने कहा— "हमने न तो पुष्प-धूप में, न ही ब्राह्मण पूजा में, सूर्य मंदिर में तुम्हारी जैसी लगन देखी है। दिन हो या रात, तुम्हारा दीपदान सदा एक जैसा रहता है। भद्र, हमें बताओ कि दीपदान का क्या फल है?" भद्र ने कहा— "मैं तुम्हारी जिज्ञासा का समाधान करता हूँ। प्राचीन काल में इक्ष्वाकु वंश के राजा का पुरोहित वशिष्ठ था। उसने सरयू तट पर सूर्य का मंदिर बनवाया। वहाँ वह ब्राह्मण प्रतिदिन सेवा, पुष्प, धूप, उपलेपन और दीपदान करता था। कार्तिक मास में वह सदा श्रद्धा से दीपक अर्पित करता था। एक बार वह देवमंदिर में रात को दीपक जलाकर सो गया। मैं भी उस मंदिर में बहुत व्यथित होकर रुका। मेरी नाक सड़ी हुई थी, शरीर से मवाद और रक्त बहता था, दुर्गंध थी, और मैं सदा बुरी बुद्धि से ग्रसित था। एक दिन मैंने देखा कि भक्तजन जागरण कर रहे हैं। उन्होंने मुझ पर दया करके मुझे आश्रय दिया। मैंने सोचा, 'मैं सूर्यदेव का दिव्य आभूषण चुरा लूँ।' जब भोजक सो गए, तो मैं चुपचाप उठकर दीपक जलाने के लिए आग के पास गया, दीपवर्ती लगाई और दीपक सूर्य के सामने रख दिया। मैं आभूषण चुराने ही वाला था कि भोजकों ने मुझे दीपक के साथ देख लिया और पकड़ लिया। सूर्य के तेज से मैं मूर्छित हो गया और उनके चरणों में गिरकर रोने लगा। भोजकों ने दया करके मुझे छोड़ दिया। फिर राजपुरुषों ने मुझे पकड़कर पूछा, 'तुमने देवमंदिर में क्या किया?' मैंने बताया कि दीपक जलाया था। वे मुझे शस्त्रों से घेरकर खड़े हो गए। मैं बीमारी और भय से पीड़ित होकर प्राण त्यागकर सूर्य के पास गया। वहाँ मैं तुम्हारा भाई बन गया। यह कार्तिक मास में दीपदान का प्रभाव है। जो मैंने बुरी बुद्धि से दीपदान किया, उसका फल मुझे मिला। भूख से व्याकुल होकर मैंने सूर्य का आभूषण चुराने की सोची, लेकिन दीपक जलाने से मुझे अगला जन्म ब्राह्मण कुल में मिला। शूद्र और कुष्ठी होते हुए भी मुझे उत्तम ब्राह्मणत्व मिला, शास्त्रों और वेदों का ज्ञान प्राप्त हुआ। बुरी बुद्धि से दीपक जलाने का इतना अद्भुत फल मिला, तो जो श्रद्धा से दीपदान करे, उसका क्या कहना! इसी कारण मैं हर दिन सूर्य मंदिर में दीपक अर्पित करता हूँ। इसका फल मैं जानता हूँ, यह सत्य है। कार्तिक मास में जो व्यक्ति सूर्य मंदिर में दीपक देता है, उसे जन्म-जन्मांतर की स्मृति, बुद्धि और सब प्राणियों में प्रकाश प्राप्त होता है। उसके इंद्रियाँ सदा स्वस्थ रहती हैं, वह सदा बुद्धिमान और नेत्रवान रहता है। जो नरक में जाता है, वह अंधकार नहीं देखता। जो षष्ठी या सप्तमी तिथि को, या प्रतिपक्ष में दीपक देता है, वह दिव्य विमान में चढ़ता है। सूर्य मंदिर में हमेशा दीपक देना चाहिए। दीपक देने के बाद उन्हें बिना तेल के न छोड़े, न ही उन्हें नुकसान पहुँचाए। जो दीपक चुराता है, वह अगले जन्म में चूहा या अंधा होता है। इसलिए जो कल्याण चाहता है, उसे दीपक देना चाहिए, न कि चुराना।
दीपदानवर्णनम् ब्रह्मोवाच अन्धे तमसि दुष्पारे नरके पतितात्किल । संक्रोशमानान्संक्षुब्धानुवाच यमकिङ्करः । । १ विलापैरलमत्रेति किं वो विलपिते फलम् । यत्प्रमादादिभिः पूर्वमात्मायं समुपेक्षितः । । २ पूर्वमालोचितं नैतत्कथमन्ते भविष्यति । इदानीं यातनां भुङ्ध्वं किं विलापं करिष्यथ । । ३ देहो दिनानि स्वल्पानि विषयाश्चातिदुर्बलाः । एतत्को न विजानाति येन यूयं प्रमादिनः । । ४ जन्तुर्जन्मसहस्रेभ्य एकस्मिन्मानुषो यदि । स तत्राप्यतिमूढात्मा किं भोगानभिधावति । । ५ पुत्रदारगृहक्षेत्रहिताय सततोद्यताः । न जानन्ति ततो मूढाः स्वल्पमप्यात्मनो हितम् । । ६ वञ्चितोऽहं मया लब्धमिदमस्मादुपागतम् । न वेत्ति मोहितः कश्चित्प्रक्रान्तनरको नरः । । ७ न वेत्ति सूर्यचन्द्रादीन्कालमात्मानमेव च । साक्षिभूतानशेषस्य शुभस्येहाशुभस्य च । । ८ जन्मान्यन्यानि जायन्ते पुत्रदारादिदेहिनाम् । यदर्थं यत्कृतं कर्म तस्य जन्मशतानि तु । । ९ अहो मोहस्य माहात्म्यं ममत्वं नरकेष्वपि । क्रन्दते मातरं तातं पीड्यमानोऽपि यत्स्वयम् । । 1.119.१० एवमाकृष्टचित्तानां विषयैः स्वादुतर्पणैः । नृणां न जायते बुद्धिः परमार्थविलोकिनी । । ११ तथा च विषयासङ्गे करोत्यविरतं मनः । को हि भारो रवेर्नाम्नि जिह्वायाः परिकीर्तने । । १२ वर्तितैलेऽल्पमूल्ये च यद्वर्त्तिर्लभ्यते सुधा । अतो वै कतरो लाभः का तश्चिन्ता भवेत्तदा । । १३ येनायतेषु हस्तेषु स्वातंत्र्ये सति दीपकः । महाफलो भानुगृहे न दत्तो नरकापहाः । । १४ नरो विलपते किञ्चिदिदानीं दृश्यते फलम् । अस्वातंत्र्ये विलपतां स्वातंत्र्ये सति मानिनाम् । । १५ अवश्यं पातिनः प्राणा भोक्ता जीवोऽप्यहर्निशम् । दत्तं च लभते भोक्तं कामयन्विषयानपि । । १६ एतत्स्थानं दुष्कृतैर्वा युक्तं चाद्य मयेक्षितम् । इदानीं किं विलापेन सहध्वं यदुपागतम् । । १७ यद्येतदनभीष्टं वो यद्दुःखं समुपस्थितम् । तदद्भुतमतिः पापे न कर्तव्या कदाचन । । १८ कृतेऽपि पापके कर्मण्यज्ञानादघनाशनम् । कर्तव्यमनवच्छिन्नं पूजनं सवितुः सदा । । १९ ब्रह्मोवाच नारकास्तद्वचः श्रुत्वा तमूचुरतिदुःखिताः । क्षुत्क्षामकण्ठास्तृट्तापविसंस्फुटिततालुकाः । । 1.119.२० भो भोः साधो कृतं कर्म यदस्माभिस्तदुच्यताम् । नरकस्थैर्विपाकोऽयं भुज्यते यत्सुदारुणः । । २१ किङ्कर उवाच युष्माभियौंवनोन्मादान्मुदितैरविवेकिभिः । घृतलोभेन मार्तण्डगृहाद्दीपः पुरा हृतः । । २२ तेनास्मिन्नरके घोरे क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः । भवन्तः पतितास्तीव्रे शीतवातविदारिताः । । २३ ब्रह्मोवाच एतत्ते दीपदानस्य प्रदीपहरणस्य च । पुण्यं पापं च कथितं भास्करायतनेऽच्युत । । २४ सर्वत्रैव हि दीपस्य प्रदानं कृष्ण शस्यते । विशेषेण जगद्धातुर्भास्करस्य निवेशने । । २५ येऽन्धा मूका बधिरा निर्विवेका हीनास्तैस्तैर्दानसाधनैर्वृष्णिवीर । तैस्तैर्दीपाः साधुलोकप्रदत्ता देवागारादन्यतः कृष्ण नीताः । । २६ इति श्री भविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे दीपदानमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
ब्राह्मा बोले: घोर अंधकार वाले नरक में गिरे हुए, दुखी होकर चिल्लाते हुए प्राणियों से यम के सेवक ने कहा— "यहाँ इतना विलाप मत करो, इससे कोई लाभ नहीं। तुमने पहले अपने ही कारण खुद को उपेक्षित किया है। तुमने पहले यह नहीं सोचा कि अंत में क्या होगा। अब जो दंड मिला है, उसे भोगो, विलाप से क्या होगा? यह शरीर कुछ ही दिनों का है, विषय सुख बहुत क्षणिक हैं—यह कौन नहीं जानता? फिर भी तुमने लापरवाही की। हजारों जन्मों के बाद यदि मनुष्य जन्म मिलता है, और तब भी वह मूर्खता से केवल भोगों के पीछे भागता है, तो उसका क्या लाभ? सदा पुत्र, पत्नी, घर, खेत के लाभ के लिए लगे रहते हो, पर अपने कल्याण का थोड़ा भी विचार नहीं करते। 'मुझे धोखा मिला, जो पाया था वह छिन गया'—ऐसा मोह में फँसा कोई नरक में आकर भी नहीं समझता। वह सूर्य, चंद्रमा, काल, स्वयं को और शुभ-अशुभ का साक्षी नहीं जानता। देहधारियों के लिए पुत्र, पत्नी आदि के रूप में नए जन्म होते हैं; जिस कर्म के लिए जो किया, उसके लिए सैकड़ों जन्म मिलते हैं। अहो! मोह का कितना प्रभाव है कि नरक में भी ममता बनी रहती है—मनुष्य दुःख भोगते हुए भी माता-पिता को पुकारता है। इसी तरह जिनका मन विषयों और स्वादिष्ट चीजों में फँसा है, उनकी बुद्धि कभी भी सच्चे अर्थ को नहीं देख पाती। मन भी विषयों में आसक्त होकर लगातार भटकता रहता है—सूर्य का नाम जिह्वा से लेना कौन सा कठिन काम है? थोड़े मूल्य में तेल और बाती मिल जाती है, तो इससे बढ़कर लाभ क्या है, चिंता किस बात की? जब अपने हाथों से, स्वतंत्र होकर, सूर्य मंदिर में दीपक दिया जा सकता है, जो महान फल देने वाला और नरक से छुड़ाने वाला है, तो क्यों न दिया? अब थोड़ा-बहुत दुख देखकर मनुष्य विलाप करता है—जो स्वतंत्र नहीं, वे रोते हैं, और जो स्वतंत्र हैं, वे अभिमान करते हैं। पापियों के प्राण अवश्य ही गिरते हैं; जीव भी दिन-रात भोगता है। जो दिया जाता है, वही भोगा जाता है, जैसे-जैसे इच्छा होती है। यह स्थान पापियों के योग्य है, अब मैंने देख लिया है; अब विलाप से क्या होगा? जो मिला है, उसे सहो। यदि यह दुःख तुम्हें अच्छा नहीं लगता, तो हे अद्भुत बुद्धि वाले, कभी पाप मत करो। अगर अज्ञानवश पाप हो भी जाए, तो सूर्य की पूजा सदा बिना रुके करनी चाहिए, वह घोर अंधकार का नाश करती है।" ब्राह्मा बोले: यमदूत की बातें सुनकर नरकवासी बहुत दुखी होकर, भूख-प्यास से सूखे गले और फटे तालु वाले बोले— "हे साधु, हमने कौन सा कर्म किया है, जिससे यह भयंकर नरक भोगना पड़ रहा है?" यमदूत बोला: "तुमने जवानी के घमंड में, खुशी और विवेकहीनता में, घी के लोभ से सूर्य मंदिर से दीपक चुरा लिया था। इसी कारण तुम इस भयंकर नरक में भूख-प्यास से पीड़ित होकर, तीव्र शीत और वायु से कष्ट पा रहे हो।" ब्राह्मा बोले: इस प्रकार, हे अच्युत, सूर्य मंदिर में दीपक देने और चुराने का पुण्य और पाप बताया गया। सभी जगह दीपदान श्रेष्ठ माना गया है, विशेषकर सूर्य के मंदिर में। जो लोग अंधे, गूंगे, बहरे, विवेकहीन या दरिद्र हैं—उनके द्वारा दान किए गए दीपक देवमंदिर से उठाकर पुण्यात्माओं के लोक में या अन्यत्र ले जाए जाते हैं, हे कृष्ण।
आदित्यपूजावर्णनम् विष्णुरुवाच भगवन्प्राणिनः सर्वे विषरोगाद्युपद्रवैः । दुष्टग्रहोपघातैश्च सर्वकालमुपद्रुताः । । १ आभिचारिककृत्याभिः स्पर्शरोगैश्च दारुणैः । सदा सम्पीड्यमानास्तु तिष्ठन्त्यम्बुजसम्भव । । २ येन कर्मविपाकेन विषरोगाद्युपद्रवाः । प्रभवन्ति नृणां तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि । । ३ ब्रह्मोवाच व्रतोपवासैर्यैर्भानुर्नान्यजन्मनि तोषितः । ते नरा देवशार्दूल ग्रहरोगादिभागिनः । । ४ यैर्न तत्प्रवणं चित्तं सर्वदैव नरैः कृतम् । विषग्रहज्वराणां ते मनुष्याः कृष्ण भागिनः । । ५ आरोग्यं परमां वृद्धिं मनसा यद्यदिच्छति । तत्तदाप्नोत्यसंदिग्धं परत्रादित्यतोषणात् । । ६ नाधीन्प्राप्नोति न व्याधीन्न विषयग्रहबन्धनम् । कृत्यास्पर्शभयं वापि तोषिते तिमिरापहे । । ७ सर्वे दुष्टाः समास्तस्य सौम्यास्तस्य सदा ग्रहाः । देवानामपि पूज्योऽसौ तुष्टो यस्य दिवाकरः । । ८ यः समः सर्वभूतेषु यथात्मनि तथा हिते । उपवासादिना येन तोष्यते तिमिरापहः । । ९ तोषितेऽस्मिन्प्रजानाथे नराः पूर्णमनोरथाः । अरोगाः सुखिनो नित्यं बहुधर्मसुखान्विताः । । 1.120.१० न तेषां शत्रवो नैव शरीराद्यभिचारकम् । ग्रहरोगादिकं चापि पापकार्युपजायते । । ११ अव्याहतानि देवस्य धनजालानि तं नरम् । रक्षन्ति सकलापत्सु येन श्वेताधिपोऽर्चितः । । १२ विष्णुरुवाच अनाराधितमार्तण्डा ये नराः दुःखभागिनः । ते कथं नीरुजः सन्तु विज्वरा गतकल्मषाः ।। १३ ब्रह्मोवाच आराधयन्तु देवेशं पुष्पेणैवमनौपमम् । भास्करं तु जगन्नाथं सर्वदेवगुरुं परम् ।। १४ विष्णुरुवाच दोषाभिभूतदेहैस्तु कथमाराधनं रवेः । कर्त्तव्यं वद देवेश भक्त्या श्रेयोऽर्थमात्मनः ।। १५ अनुग्राह्योऽस्मि यदि ते ममायं भक्तिमानिति । तन्मयोपदिश त्वं च महदाराधनं रवेः ।। १६ अनन्तमजरं देवं दुष्टसन्देहनाशनम् । आराधयितुमिच्छामि भगवन्तस्त्वदनुज्ञया । । येनाहं त्वत्प्रसादेन भवेयमतिविक्रमः ।। १७ ब्रह्मोवाच अनुग्राह्योऽसि देवस्य नूनमव्यक्तजन्मनः । आराधनाय ते विष्णो यदेतत्प्रवणं मनः ।। १८ यदि देवपतिं भानुमाराधयितुमिच्छसि । भगवन्तमनाद्यं च भव वैवस्वतोऽच्युत ।। १९ न ह्यवैवस्वतैर्भानुर्ज्ञातुं स्तोतुं च शक्यते । द्रष्टुं वा शक्यते मूढैः प्रवेष्टुं कुत एव तु ।।1.120.२ ० तद्भक्तिप्रार्थिताः पूता नरास्तद्भक्तिचेतसः । वैवस्वता भवन्त्येवं विवस्वन्तं विशन्ति च ।।२ १ अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां मार्तण्डाभिमुखी मतिः । । २२ प्रद्वेषं याति मार्तण्डे द्विजान्वेदांश्च निन्दति । यो नरस्तं विजानीयादसुरांशसमुद्भवम् । । २३ पाषण्डेषु रतिः पुंसां हेतुवादानुकूलता । जायते दम्भमायाम्भः पतितानां दुरात्मनाम् । । २४ यदा पापक्षयः पुंसां तदा वेदद्विजातिषु । भानौ च यज्ञपुरुषे श्रद्धा भवति नैष्ठिकी । । २५ यदा स्वल्पावशेषस्तु नराणां पापसञ्चयः । तदा भोजकविप्रेषु भानौ पूजां प्रकुर्वते । । २६ भ्रमतामत्र संसारे नराणां कर्मदुर्गमे । करावलम्बनो ह्येको भक्तिप्रीतो दिवाकरः । । २७ स त्वं वैवस्वतो भूत्या सर्वपापहरं हरिम् । आराधय समं भक्त्या प्रीतिमभ्येति भास्करः । । २८ विष्णुरुवाच किं लक्षणा भवन्त्येते नरा वैवस्वता गुणैः । यच्च वैवस्वतं कार्यं तन्मे कथय कञ्जज । । २९ ब्रह्मोवाच कर्मणा मनसा वाचा प्राणिनां यो न हिंसकः । भावभक्तश्च मार्तण्ड कृष्ण वैवस्वतो हि सः । । 1.120.३० यो भोजकद्विजान्देवान्नित्यमेव नमस्यति । न च भोक्ता परस्वादेर्विष्णो वैवस्वतो हि सः । । ३१ सर्वान्देवान्रविं वेत्ति सर्वांल्लोकांश्च भास्करम् । तेभ्यश्चानन्यमात्मानं कृष्ण वैवस्वतो हि सः । । ३२ देवं मनुष्यमन्यं वा पशुपक्षिपिपीलिकम् । तरुपाषाणकाष्ठादिभूम्यम्भोधिं दिवं तथा । । ३३ आत्मानं चापि देवशाद्व्यतिरिक्तं दिवाकरात् । यो न जानाति तं विद्यात्कृष्ण वैवस्वतं नरम् । । ३४ सर्वो वैवस्वतो भागो यद्भूतं यद्व्यवस्थितम् । इति वै यो विजानाति स तु वैवस्वतो नरः । । ३५ भवभीतिं हरत्येष भक्तिभावेन भावितः । विवस्वानिति भावो यः स तु वैवस्वतो नरः । । ३६ भावं न कुरुते यस्तु सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा स च वैवस्वतो नरः । । ३७ बाह्यार्थनिरपेक्षो यः क्रियां भक्त्या विवस्वतः । भावेन निष्पादयति ज्ञेयो वैवस्वतो हि सः । । ३८ नारयो यस्य न स्निग्धा न भेदाधीनवृत्तयः । वीक्षते सर्वमेवेदं भानुं वैवस्वतो हि सः । । ३९ सुतप्तेनेह तपसा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । तां गतिं न नरा यन्ति यां तु वैवस्वतो गतः । ।1.120.४ ० येन सर्वात्मना भानौ भक्त्या भावो निवेशितः । देवश्रेष्ठ कृतार्थत्वाच्छ्लाघ्यो वैवस्वतो हि सः । । ४१ अपि नः स कुले धन्यो जायेत कुलपावनः । भास्करं भक्तिभावेन यस्तु वै पूजयिष्यति । ।४२ यः कारयति देवार्चां हदयालम्बिनीं रवेः । स नरोऽर्कमवाप्नोति धर्मध्वजमनौपमम् । ।४ ३ यश्च देवालयं भक्त्या भानोः कारयते स्थिरम् । स सप्त पुरुषाँल्लोकान्भानोर्नयति मानवः । ।४४ यावन्तोब्दान्हि देवार्चा रवेस्तिष्ठति मंदिरे । तावद्वर्षसहस्राणि पुष्पोत्तरगृहे वसेत् । । ४५ देवार्चालक्षणोपेतो यद्गृहे सन्ततो विधिः । निष्कामं च मनो यस्य स यात्यक्षरसाम्यताम् । । ४६ पुष्पाण्यतिसुगंधीनि मनोज्ञानि च यः पुमान् । प्रयच्छति जगन्नाथे सप्ताश्वे ज्योतिषां पतौ । । स याति परमं स्थानं यत्र ज्योतिः सनातनम् । ।४७ यस्य यस्य विहीनो यो देशो यद्वर्जितं च यत् । धूपांश्च विविधांस्तांस्तान्गंधाढ्यं सुविलेपनम् । ।४८ दीपवर्त्युपहारांश्च यच्चाभीष्टमथात्मनः । नरः सोनुदिनं यज्ञान्करोत्याराधनाद्रवेः । ।४ ९ यज्ञेशो भगवान्भानुर्मखैरपि स तोष्यते । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः । । संप्राप्यन्ते धनयुतैर्मनुष्यैर्नाल्पसंचयैः । । 1.120.५० भक्त्या तु पुरुषैः पूजा कृता दूर्वांकुरैरपि । रवेर्ददाति हि फलं सर्वयज्ञैः सुदुर्लभम् । । ५१ यानि पुष्पाणि हृद्यानि धूपगन्धानुलेपनम् । दयितं भूषणं यच्च तथा रक्ते च वाससी । । ५२ यानि चाभ्यवहार्याणि भक्ष्याणि च फलानि च । प्रयच्छ तानि मार्तण्ड भवेथाश्चैव तन्मनाः । । ५३ आद्यं तं यज्ञपुरुषं यथा भक्त्या प्रसादय । आराध्य याति तं देवं यत्तद्ब्रह्म परं स्मृतम् । । ५४ पुण्यैस्तीर्थोदकैः पुष्पैर्मधुना सर्पिषा तथा । क्षीरेण स्नापयेद्देवमच्युतं जगतां पतिम् । । ५५ दधिक्षीरह्रदान्पुण्यांस्ततो लोकान्मधुच्युतः । प्रयास्यसि यदुश्रेष्ठ निर्वृतिं चापि ऐश्वरीम् । । ५६ स्तोत्रैर्हद्यैर्यथा वाद्यैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः । मनसश्चैकतायोगादाराधय दिवाकरम् । । ५७ आराध्यं तं महादेवो महच्छब्दमवाप्तवान् । । ५८ अहं चापि समस्तानां लोकानां सृष्टिकारकः । तमाराध्य विवस्वन्तं तत्प्रसादाज्जनार्दन । । ५९ त्वमप्येतं हृषीकेश तत्प्रसादान्न संशयः । समर्थो देवशत्रूणां दैत्यानां नाशने सदा । । 1.120.६० दक्षिणः किरणस्तस्य यो देवस्य विवस्वतः । अहं तस्मात्समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गसम्मितः । । ६१ वामो यः किरणः कृष्ण रश्मिमालाकुलः सदा । तस्मादीशः समुत्पन्नः पार्वतीदयितोऽच्युत । । ६२ वक्षसस्त्वं समुत्पन्नः शंखचक्रगदाधरः । तथाम्बुजकरा देवी अम्बुजाननवल्लभा । । ६३ समाराध्य बलं कीर्तिं श्रियं चावाप्तवानहम् । तथा त्त्वमपि राजेन्द्र तमाराध्य दिवाकरम् । । यान्यानिच्छसि कामांस्त्वं तांस्तान्सर्वानवाप्स्यसि । । ६४ य इदं शृणुयान्नित्यं संवादं विधिकृष्णयोः । सोऽपि कामानवाप्याग्र्यांस्ततो लोकमवाप्नुयात् । । ६५ गैरिकं यानमारूढो युक्तं कुञ्जरवाजिभिः । तेजसाम्बुजसंकाशः प्रभयाण्डज सन्निभः । । ६६ कान्त्या चंद्रसमो राजन्वृन्दारकगणैर्वृतः । गन्धर्वैर्गीयमानस्तु तथा चाप्सरसां गणैः । । ६७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे आदित्यपूजावर्णनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
विष्णु बोले: "भगवान, सभी प्राणी विष, रोग और अन्य कष्टों से, दुष्ट ग्रहों के प्रभाव से सदा पीड़ित रहते हैं। तंत्र-मंत्र, छूत के रोग और भयंकर व्याधियों से भी वे सदा दुखी रहते हैं, हे कमलजन्मा। किस कर्म के फल से मनुष्यों को विष, रोग आदि कष्ट होते हैं, कृपया विस्तार से बताइए।" ब्राह्मा बोले: "हे देवश्रेष्ठ, जो लोग इस या पूर्व जन्म में व्रत-उपवास आदि से सूर्य को प्रसन्न नहीं करते, वे ग्रह, रोग आदि के भागी होते हैं। जिनका मन कभी सूर्य की ओर प्रवृत्त नहीं हुआ, वे सदा विष, ग्रह और ज्वर के शिकार होते हैं। जो भी मनुष्य मन से उत्तम आरोग्यता और वृद्धि चाहता है, वह सब सूर्य की कृपा से निःसंदेह प्राप्त करता है। जिस पर सूर्य प्रसन्न हो जाता है, उसे न तो अधीनता, न रोग, न विषयों का बंधन, न तंत्र-मंत्र या छूत का भय होता है। उसके सभी ग्रह शुभ और सौम्य हो जाते हैं। जिस पर सूर्य प्रसन्न हो, उसकी देवता भी पूजा करते हैं। जो सब प्राणियों में समभाव रखता है, जैसे अपने में, वैसे ही दूसरों के हित में, और जो उपवास आदि से सूर्य को प्रसन्न करता है— जब यह प्रजापति प्रसन्न होता है, तब मनुष्य की सभी इच्छाएँ पूर्ण होती हैं, वह सदा आरोग्य और सुखी रहता है, अनेक धर्मों का सुख पाता है। उसके न तो शत्रु होते हैं, न शरीर या तंत्र-मंत्र से कोई कष्ट; ग्रह, रोग या पाप से कोई बुराई नहीं होती। सूर्य की पूजा करने वाले मनुष्य की संपत्ति सदा अक्षय रहती है, जो हर संकट में उसकी रक्षा करती है। विष्णु बोले: "जो लोग सूर्य की पूजा नहीं करते, वे दुख के भागी होते हैं—वे कैसे निरोग, निर्ज्वर और निष्पाप हो सकते हैं?" ब्राह्मा बोले: "उन्हें चाहिए कि वे देवताओं के स्वामी, सूर्य, जगन्नाथ, सर्वदेवगुरु की अनुपम पुष्पों से पूजा करें।" विष्णु बोले: "दोषयुक्त शरीर वाले लोग सूर्य की पूजा कैसे करें? कृपया बताइए, जिससे मैं भक्ति से कल्याण प्राप्त कर सकूं। यदि आप मुझ पर कृपा करना चाहते हैं, तो सूर्य की महान पूजा का उपदेश दीजिए। मैं अनंत, अजर, संदेह नाशक देवता की पूजा करना चाहता हूँ, ताकि आपकी कृपा से मैं महान पराक्रमी बन सकूं।" ब्राह्मा बोले: "तुम निश्चय ही अव्यक्त जन्म वाले देवता के कृपापात्र हो, तुम्हारा मन सूर्य की पूजा में प्रवृत्त है। यदि तुम देवताओं के स्वामी, आदित्य की पूजा करना चाहते हो, तो वैवस्वत बनो, हे अच्युत। वैवस्वत न होने पर सूर्य को जानना, स्तुति करना, देखना या उसमें प्रवेश करना संभव नहीं है। जो लोग भक्ति से पवित्र हैं, जिनका मन सूर्य में लगा है, वे वैवस्वत बनते हैं और सूर्य में प्रवेश करते हैं। जब तक अनेक जन्मों के पाप पूरी तरह नष्ट नहीं होते, तब तक मनुष्य का मन सूर्य की ओर नहीं जाता। जो सूर्य से द्वेष करता है, ब्राह्मण और वेदों की निंदा करता है, उसे असुरों की संतान समझो। पाखंड में रुचि, तर्क-वितर्क में आसक्ति, दंभ और माया में डूबे हुए वे पतित और दुष्ट होते हैं। जब मनुष्य के पाप नष्ट हो जाते हैं, तब वेद, ब्राह्मण, सूर्य और यज्ञपुरुष में दृढ़ श्रद्धा उत्पन्न होती है। जब थोड़े से पाप शेष रह जाते हैं, तब मनुष्य भोजक ब्राह्मणों को भोजन कराते हैं और सूर्य की पूजा करते हैं। इस संसार में कर्म के जाल में भटकते मनुष्य के लिए सूर्य ही भक्ति से प्रसन्न होकर एकमात्र सहारा है। इसलिए, हे वैवस्वत, सब पापों को हरने वाले हरि की समभाव से भक्ति करो, सूर्य प्रसन्न होगा।" विष्णु बोले: "वैवस्वत पुरुषों के क्या लक्षण और गुण हैं? और वैवस्वत को क्या करना चाहिए? हे कमलजन्मा, कृपया बताइए।" ब्राह्मा बोले: "जो मन, वचन और कर्म से किसी प्राणी को कष्ट नहीं पहुँचाता, और मन से भक्ति भाव से सूर्य की पूजा करता है, वह वैवस्वत है। जो भोजक ब्राह्मणों का सदा सम्मान करता है, और दूसरों की संपत्ति में लोभ नहीं करता, वह वैवस्वत है। जो सभी देवताओं और लोकों को सूर्य ही मानता है, और अपने को उनसे भिन्न नहीं समझता, वह वैवस्वत है। जो देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी, चींटी, वृक्ष, पत्थर, लकड़ी, भूमि, जल, आकाश—इन सबसे अपने को अलग नहीं मानता, वह वैवस्वत है। जो जानता है कि जो कुछ भी है, वह सब वैवस्वत का ही अंश है, वह वैवस्वत है। जो भक्ति भाव से संसार का भय हरता है, और जिसका भाव सूर्य में स्थित है, वह वैवस्वत है। जो किसी भी प्राणी को मन, वचन, कर्म से कष्ट नहीं देता, वह वैवस्वत है। जो बाहरी वस्तुओं की परवाह किए बिना, भक्ति से सूर्य के लिए कर्म करता है, वह वैवस्वत है। जिसके संबंधी प्रिय नहीं, जिसकी प्रवृत्ति भेदभाव से परे है, और जो सबमें सूर्य को देखता है, वह वैवस्वत है। जो तप, यज्ञ या बड़े दान से भी वह गति नहीं पाता, जो वैवस्वत को मिलती है। जो अपने पूरे मन से सूर्य में भक्ति भाव रखता है, वह परम सफल और प्रशंसनीय है। ऐसा पुण्यात्मा हमारे कुल में जन्म ले, जो सूर्य की भक्ति से पूजा करे। जो हृदय से श्रद्धा के साथ सूर्य की पूजा कराता है, वह सूर्य को और अनुपम धर्मध्वज को प्राप्त करता है। जो भक्ति से सूर्य का स्थायी मंदिर बनवाता है, वह सात पीढ़ियों को सूर्य के लोक में ले जाता है। जितने वर्षों तक सूर्य की पूजा मंदिर में होती है, उतने हजार वर्षों तक वह पुष्पों से सजे भवन में रहता है। जिसके घर में सदा सूर्य की पूजा होती है, और जिसका मन निष्काम है, वह अक्षर ब्रह्म के समान हो जाता है। जो मनोहर, सुगंधित पुष्प सूर्य को अर्पित करता है, वह उस परम स्थान को पाता है जहाँ सनातन प्रकाश है। जहाँ जो चीज़ कम है, या जो छूट गई है, विविध धूप, सुगंधित लेप, दीपक, उपहार आदि—जो भी प्रिय हो, वह मनुष्य प्रतिदिन सूर्य की पूजा और यज्ञ करता है। यज्ञेश्वर सूर्य भगवान साधारण दूर्वा से भी भक्ति से प्रसन्न हो जाते हैं, और वह फल देते हैं जो बड़े-बड़े यज्ञों से भी दुर्लभ है। जो भी प्रिय पुष्प, धूप, लेप, आभूषण, लाल वस्त्र, भोजन, फल आदि हैं, वे सब सूर्य को भक्ति से अर्पित करो। प्रथम यज्ञपुरुष को भक्ति से प्रसन्न करो; उसकी पूजा से वही परम ब्रह्म मिलता है। पुण्य तीर्थों के जल, पुष्प, मधु, घी, दूध से भगवान अच्युत, जगत्पति का स्नान कराओ। दही-दूध के सरोवर दान करने से, हे यदुवंशी, तुम मधु से भरे लोकों को प्राप्त करोगे और दिव्य सुख पाओगे। हृदय से स्तुति, वाद्य, ब्राह्मणों की तृप्ति और मन की एकाग्रता से सूर्य की पूजा करो। महादेव ने भी उसकी पूजा करके महान नाम पाया। मैं भी, सभी लोकों का सृष्टिकर्ता, सूर्य की पूजा करके, उसकी कृपा से सब कुछ पाया। तुम भी, हे हृषीकेश, उसकी कृपा से सदा देवताओं के शत्रुओं और दैत्यों का नाश करने में समर्थ हो। उस भगवान सूर्य की दक्षिण किरण से मैं उत्पन्न हुआ हूँ, जो वेद और वेदांगों का सार है। बाईं किरण से, हे कृष्ण, जो सदा किरणों से घिरा है, वही ईश (शिव) उत्पन्न हुए, जो पार्वती के प्रिय हैं। उसके वक्षःस्थल से तुम उत्पन्न हुए, शंख, चक्र, गदा धारण करने वाले; और कमलहस्त देवी, कमलमुखा की प्रिय भी वहीं से उत्पन्न हुई। मैंने उसकी पूजा करके बल, कीर्ति और श्री प्राप्त की; उसी प्रकार, हे राजेंद्र, तुम भी सूर्य की पूजा करके अपनी सभी इच्छाएँ पूरी करोगे। जो भी यह ब्रह्मा और कृष्ण का संवाद नित्य सुनता है, वह भी श्रेष्ठ कामनाएँ प्राप्त करता है और उत्तम लोक को पाता है। लाल रंग के रथ पर, हाथी-घोड़ों से जुते हुए, कमल के समान तेजस्वी, अंडज के समान प्रकाशमान, चंद्रमा के समान कांतिवान, बालकों के समूह से घिरा, गंधर्वों और अप्सराओं द्वारा गाया जाता है।
विश्वकर्मकृतसूर्यतेजः शातनवर्णनम् शतानीक उवाच शरीरलेखनं१ भानोरुक्तं संक्षेपतस्त्वया । विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि तन्ममाचक्ष्व सुव्रत । । १ सुमन्तुरुवाच पितुर्गृहं तु यातायां संज्ञायां कुरुनंदन । भास्करश्चिंतयामास संज्ञा मद्रूपकारिणी । । २ एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा तत्रागत्य दिवाकरम् । अव्रवीन्मधुरां वाचं रवेः प्रीतिकरां शुभाम् । । ३ आदिदेवोऽसि देवानां व्याप्तमेतत्त्वया जगत् । श्वशुरो विश्वकर्मा ते रूपं निर्वर्तयिष्यति । । ४ एवमुक्त्वा रविं ब्रह्मा विश्वकर्माणमब्रवीत् । निवर्तस्य मार्तण्डं स्वरूपं तत्सुशोभनम् । । ५ ततो ब्रह्मसमादेशाद्भ्र(भू?)मिमारोप्य भास्करम् । रूपं निर्वर्तयामास विश्वकर्मा शनैःशनैः । । ६ ततस्तुष्टाव तं ब्रह्मा सर्वदेवगणैः सह । गुह्यैर्नानाविधैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । । ७ स्वस्ति तेऽस्तु जगन्नाथ धर्मवर्षहिमाकर । शांतिस्ते सर्वलोकानां देवदेव दिवाकर । । ८ ततो रुद्रश्च विष्ण्वाद्याः स्तुवंतस्तं दिवाकरम् । तेजस्ते वर्धतां देव लिख्यतेऽपि दिवस्पते । । ९ इन्द्रश्चागत्य तं देवं लिख्यमानमथास्तुवत् । जय देव जयस्वेति तत्त्वदोऽसि जगत्पते ।। 1.121.१० ऋषयस्तु ततः सप्त विश्वामित्रपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्तिस्वस्तीतिवादिनः ।। ११ वेदोक्ताभिरथाशीर्भिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः । त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यानिनामपि ।। १२ त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । प्रजाभ्यश्चैव देवेश शं नोऽस्तु जगतः पते ।। १३ त्वत्तो भवति वै नित्यं जगत्संलीयते त्वयि । त्वमेकस्त्वं द्विधा चैव त्रिधा च त्वं न संशयः ।। १४ त्वयैकेन जगत्सृष्टं त्वयैकेन प्रबोधितम् । ततो विद्याधरगणा यक्षराक्षसपन्नगाः ।। १५ कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिः प्रणता रविम् । ऊचुरेवंविधा वाचो मनः श्रोत्रसुखप्रदाः ।। १६ सह्यं भवतु ते तेजो भूतानां भूतभावन । हाहा हूहूस्ततश्चैव तुम्बुरुर्नारदस्तथा ।। १७ उपगातुं समारब्धा गामुच्चैः कुशला रविम् । षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः ।। १८ मूर्च्छनाभिस्ततश्चैव तथा धैवतपञ्चमैः । नानानुभावमन्द्रैश्च अर्धमन्द्रैस्तथैव च ।। १९ त्रिसाधनैः प्रकारैस्तु वाद्यतालसमन्वितैः । विश्वाची च घृताची च उर्वशी च तिलोत्तमा ।।२० मेनका सहजन्या च रम्भा चाप्सरसां वरा । हावभावविलासैश्च कुर्वत्योऽभिनयान्बहून् ।।२ १ ततोऽतीव कलं गेयं मधुरं च प्रवर्तते । सर्वेषां देवसंघानां मनः श्रोत्रसुखप्रदम् ।।२२ प्रवाद्यं तु ततस्तत्र वीणावंशादि सुव्रत । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदङ्गाः पटहास्तथा । । २३ देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः । गायद्भिश्चैव गन्धर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः । । २४ तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतैः करपुटैः पद्यकुड्मलसन्निभैः । । २५ ललाटोपरि विन्यस्तैः प्रणेमुः सर्वदेवताः । ततः कोलाहले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । । २६ तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः । । २७ इति हिमजलघर्मकालहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तदुपरि लिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोन्ते । । २८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे विश्वकर्मकृतसूर्यतेजः शातनं नामैकविंशोत्तरशततमोऽध्यायः
शतानिक ने कहा— हे श्रेष्ठ व्रती! आपने सूर्य के शरीर का संक्षिप्त वर्णन किया है, मैं उसे विस्तार से सुनना चाहता हूँ, कृपया मुझे विस्तार से बताइए। सुमन्तु ने कहा— हे कुरुवंशी! जब संज्ञा अपने पिता के घर चली गई, तब भास्कर ने सोचा, 'संज्ञा ने मेरी जैसी एक और रूप बना ली है।' इसी बीच ब्रह्मा वहाँ आए और दिवाकर से मधुर और शुभ वचन बोले, जिससे रवि प्रसन्न हो गए। 'तुम देवताओं में आदि देव हो, यह सारा संसार तुम्हारे द्वारा व्याप्त है। तुम्हारे श्वसुर विश्वकर्मा तुम्हारा रूप बनाएंगे।' ऐसा कहकर ब्रह्मा ने रवि से बात की और फिर विश्वकर्मा से कहा, 'मार्तण्ड का सुंदर रूप तैयार करो।' ब्रह्मा के आदेश से विश्वकर्मा ने धीरे-धीरे सूर्य को भूमि पर स्थापित कर उसका रूप गढ़ना शुरू किया। फिर ब्रह्मा ने सभी देवताओं के साथ, वेद और वेदांगों के ज्ञाता होकर, गुप्त और विविध स्तुतियों से सूर्य की प्रशंसा की। 'हे जगन्नाथ! हे धर्म और हिम के दाता! तुम्हारे लिए मंगल हो। हे देवों के देव, हे दिवाकर! सभी लोकों के लिए शांति हो।' फिर रुद्र, विष्णु आदि ने भी दिवाकर की स्तुति की— 'हे देव! तुम्हारा तेज बढ़ता रहे, चाहे तुम्हारा रूप अंकित किया जा रहा हो, हे दिन के स्वामी!' इंद्र भी वहाँ आए और सूर्य के अंकन के समय स्तुति की— 'जय हो देव! जय हो! हे जगत्पति, आप तत्व के जानने वाले हैं।' फिर सप्तर्षि, जिनमें विश्वामित्र प्रमुख थे, विविध स्तुतियों से 'मंगल हो, मंगल हो' कहते हुए सूर्य की प्रशंसा करने लगे। फिर वेदों में बताई गई शुभ आशीषों से वालखिल्य ऋषियों ने भी स्तुति की— 'हे नाथ! आप मुक्त चाहने वालों के लिए मुक्ति हैं, ध्यान करने वालों के लिए भी आप ही ध्यान के योग्य हैं।' 'आप सभी प्राणियों के लिए गति हैं, सब कुछ आप में ही स्थित है। हे देवेश! हे जगत्पति! प्रजा के लिए कल्याण हो।' 'आपसे ही सृष्टि उत्पन्न होती है, आप में ही लीन हो जाती है। आप एक हैं, दो रूपों में भी हैं, तीन रूपों में भी— इसमें कोई संदेह नहीं।' 'आप अकेले ही जगत की सृष्टि करते हैं, आप ही इसे जाग्रत करते हैं।' फिर विद्याधर, यक्ष, राक्षस और नागों के समूह, सबने हाथ जोड़कर, सिर झुकाकर रवि की ऐसी वाणी से स्तुति की जो मन और कान को सुख देने वाली थी— 'हे भूतों के पालन करने वाले! आपका तेज सभी प्राणियों के लिए सहन करने योग्य हो।' फिर हाहा, हूहू, तुम्बुरु और नारद आदि, जो षड्ज, मध्यम, गान्धार इन तीनों ग्रामों के पारंगत थे, ऊँचे स्वर में रवि की स्तुति करने लगे। वे धैवत, पंचम, विभिन्न भावों के मन्द्र और अर्धमन्द्र स्वरों में, विविध प्रकार की मुरचनाओं के साथ गाने लगे। तीन प्रकार के साधनों और वाद्य-ताल के साथ, विश्वाची, घृताची, उर्वशी, तिलोत्तमा, मेना, सहजंया और अप्सराओं में श्रेष्ठ रंभा, हाव-भाव और लय के साथ अनेक अभिनय करने लगीं। फिर वहाँ अत्यंत मधुर और कोमल गीत गूंज उठा, जो सभी देवसमूहों के मन और कान को सुख देने वाला था। फिर वहाँ वीणा, बाँसुरी, पनव, पुष्कर, मृदंग, पटह आदि वाद्य बजने लगे। सैकड़ों-हजारों की संख्या में देवदुंदुभियाँ और शंख बजने लगे, गंधर्व गाने लगे और अप्सराएँ नृत्य करने लगीं। इन सब वाद्य-घोषों से वहाँ चारों ओर कोलाहल छा गया। फिर सभी देवताओं ने कमल की कली जैसे कर-पुटों को मस्तक पर रखकर प्रणाम किया। उस कोलाहल और सभी देवताओं के एकत्र होने पर, विश्वकर्मा ने धीरे-धीरे सूर्य के तेज को घटा दिया। हिम, जल और घर्म (गर्मी) के कारण, हर, कमलासन और विष्णु द्वारा स्तुत सूर्य का यह अंकन सुनकर, जो कोई जीवन के अंत में इसका श्रवण करता है, वह दिवाकर के लोक को प्राप्त करता है।
आदित्यस्तववर्णनम् शतानीक उवाच तस्मिन्काले समारूढो लिख्यमानो दिवस्पतिः । ब्रह्मादिभिः स्तुतो देवैर्यथा वै तद्वदस्व मे । । १ सुमन्तुरुवाच शृणुष्वैकमना राजन्यथा देवो दिवस्पतिः । ब्रह्मादिभिः स्तुतो देवैर्ऋषिभिश्च पुराऽनघ । । २ प्रयत्नतः प्रणतहितानुकम्पिने स्वरूपतो लोकविभाविने नमः । दिवस्पते कमलकुलावबोधिने नमस्तमः पटसपटावपायिने । । ३ पावनातिशयपुण्यकर्मणे नैककामविभवप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वलोकहितकारिणे नमः । । ४ अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये प्रियाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय लोकत्रयभावनाय । । ५ विवस्वते ज्ञानकृतान्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयम्भुवे लोकसमस्तचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः । । ६ निजोदयाय सुरगणमौलिमणे जगता त्वं महितस्त्वमुरुमयूखसहस्रतपाः । जगति विभो वतमसतुद वनतिमिरासवपावन मदाद्भवति विलोहितविग्रहतातिमिरविनाशिनमुग्रं सुतरां त्रिभुवनभाप्रकरैः । । ७ रथामारुह्य१ समामयं भ्रमसि सदा जगतो हितदः । । ८ इत्येवं संस्तुतो देवो भास्करो वेधसा पुरा । दैवतैश्च महाबाहो शिवविष्ण्वादिभिर्नृप । । ९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे आदित्यस्तवो नाम द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
शतानिक ने कहा— उस समय जब दिवस्पति का अंकन हो रहा था, ब्रह्मा आदि देवताओं ने जिस प्रकार उनकी स्तुति की, वह मुझे विस्तार से बताइए। सुमन्तु ने कहा— हे राजन! जिस प्रकार ब्रह्मा, देवता और ऋषियों ने प्राचीन काल में दिवस्पति की स्तुति की, वह एकाग्र होकर सुनिए। जो सदा झुकने वालों पर दया करते हैं, अपने स्वरूप से लोकों को प्रकाशित करते हैं, हे दिवस्पति! कमल वंश को जगाने वाले, अंधकार के आवरण को दूर करने वाले आपको नमस्कार है। हे परम पावन पुण्य कर्म करने वाले, अनेक इच्छाओं और संपत्तियों के दाता, उज्ज्वल और निर्मल किरणों से सुशोभित, सभी लोकों का हित करने वाले आपको प्रणाम है। अजन्मा, तीनों लोकों की सृष्टि करने वाले, सब प्राणियों के आत्मा, पृथ्वी के रक्षक, प्रियतम, महान करुणावान, सूर्य, तीनों लोकों के सर्जक को नमस्कार है। विवस्वान, ज्ञान और कर्मफल के अंतर्यामी, जगत के आधार, जगत के हितैषी, स्वयंभू, समस्त लोकों के नेत्र, श्रेष्ठ देव, अनंत तेजस्वी को प्रणाम है। आपका उदय देवताओं का शिरोमणि है, आप संसार में पूजनीय हैं, आपकी हजारों प्रचंड किरणें जगत को तपाती हैं; हे प्रभु! आप वन के अंधकार को दूर करते हैं, संसार को शुद्ध करते हैं, अज्ञान के अंधकार का नाश करते हैं, तीनों लोकों को अपने प्रकाश से भर देते हैं। आप अपने रथ पर सवार होकर सदा जगत के कल्याण के लिए घूमते हैं। इसी प्रकार पूर्वकाल में ब्रह्मा, देवता, महाबाहु शिव, विष्णु आदि ने भगवान भास्कर की स्तुति की थी, हे राजन।
1.123.४० महादेवेन सहिता इन्द्रेण च महात्मना । तमेव शरणं देवं गच्छामः सहिता वयम् । । ४१ ततस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्मविष्ण्वादयः सुराः । गत्वा ते शरणं सर्वे भास्करं लोकभास्करम् । । ४२ स्तोतुं प्रचक्रमुः सर्वे भक्तिनम्रा समन्ततः । केशादिदेवताः सर्वा भक्तिभावसमन्विताः । । ४३ ब्रह्मविष्ण्वीशा ऊचुः नमोनमः सुरवर तिग्मतेजसे नमोनमः सुरवर संस्तुताय वै । जडान्धमूकान्बधिरान्सकुष्ठान्सश्वित्रिणोंऽधान्विविधव्रणावृतान् । । करोषि तानेव पुनर्नवान्त्सदा अतो महाकारुणिकाय ते नमः । । ४४ यदौदरं ज्योतिरतित्वरन्महद्यदल्पतेजो यदपीह चक्षुषाम् । यदत्र यज्ञेष्वपनीतमाहितं तवैव तदूपमनेकतः स्थितम् । । ४५ सुरद्विषः सागरतोयवासिनः प्रचण्डपाशासिपरश्वधायुधाः । समुच्छ्रितास्ते भुवि पापचेतसः प्रयांति नाशं तव देव दर्शनात् । । ४६ यतो भवांस्तीर्थफलं समस्तं यज्ञेषु नित्यं भगवानवस्थितः । नमो भवन्नत्र विचारणास्ति सदा समः शांतिकरो नराणाम् । । यच्चापि लोके तप उच्यते बुधैस्तत्ते महातेज उशंति पण्डिताः । ।४७ स्तुतः स भगवानेवं प्रजापतिमुखैः सुरैः । अवधानं ततश्चक्रे श्रवणाभ्यां महीपते । ।४८ स्तुवन्ति ते ततो भूयः शिवविष्णुपुरोगमाः । कृत्वा मां पुरतः सर्वे भक्तिनम्राः समन्ततः । ।४९ १नमोनमस्त्रिभुवनभूतिदायिने क्रतुक्रियासत्फलसम्प्रदायिने । नमोनमः प्रतिदिनकर्मसाक्षिणे सहस्रसंदीधितये नमोनमः । । 1.123.५० प्रसक्तसप्ताश्वयुजे क्षयाय ध्रुवैकरश्मिग्रथिने नमोनमः । सवालखिल्याप्सरकिन्नरोरगैः संसिद्धगन्धर्वपिशाचमानुषैः । । सयक्षरक्षोगणगुह्यकोत्तमैः स्तुतः सदा देव नमोनमस्ते । । ५१ यतो रसान्संक्षिपसे शरीरिणां गभस्तिभिर्हिमजलघर्मनिस्रवैः । जगच्च संशोषयसे सदैव अतोसि लोके जगतो विशोषणम् । । ५२ ब्रह्मोवाच ज्ञात्वा तेषामभिप्रायमुवाच भगवान्वचः । लब्ध्वानुज्ञां ततः सर्वे सुराः संहृष्टचेतसः । । ५३ त्वष्टारं पूजयामासुर्मनोवाक्कायकर्मभिः । विश्वकर्मा तवादेशात्करोतु तव सौम्यताम् । । ५४ ततस्तु तेजसो राशिं सर्वकर्मविधानवित् । भ्रमिमारोपयामास विश्वकर्मा विभावसुम् । । ५५ अमृतेनाभिषिक्तस्य तदा सूर्यस्य वै विभोः । तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः । । ५६ आजानुलिखितश्चासौ समुरासुरपूजितः । नाभ्यनन्दत्ततो देव उल्लेखनमतः परम् । । ५७ ततः प्रभृति देवस्य चरणौ नित्यसंवृतौ । तापयन्ग्लापयंश्चैव युक्ततेजोऽभवत्तदा । । ५८ यच्चास्य शातितं तेजस्तेन चक्रं विनिर्मितम् । येन विष्णुर्जघानोग्रान्सदा वै दैत्यदानवान् । । ५९ शूलशक्तिगदावज्रशरासनपरश्वधान् । देवतानां ददौ कृत्वा विश्वकर्मा महामतिः । । 1.123.६० त्रिदेवनिर्मितं स्तोत्रं सन्ध्ययोरुभयोर्जपन् । कुलं पुनाति पुरुषो व्याधिभिर्न च पीड्यते । । ६१ प्रजावान्सिद्धकर्मा च जीवेत्साग्रं शरच्छतम् । पुत्रवान्धनवांश्चैव सर्वत्र चापराजितः । । हित्वा पुरं भूतमयं गच्छेत्सृर्यमयं पुरम् । । ६२ भूयोऽपि तुष्टुवुर्देवास्तथा देवर्षयो रविम् । वाग्भिरित्थमशेषस्य त्रैलोक्यस्य समागताः । । ६३ देवा ऊचुः नमस्ते१ रविरूपाय सोमरूपाय ते नमः । नमो यजुः स्वरूपायाथर्वायाङ्गिरसे२ नमः । । ६४ ज्ञानैकधामभूताय३ निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय निस्तत्त्वायामलात्मने । । ६५ नमोऽखिलजगद्व्याप्तिस्वरूपायात्ममूर्तये
महादेव और महात्मा इंद्र के साथ हम सब मिलकर उसी देवता की शरण में जाते हैं। फिर ब्रह्मा, विष्णु आदि सभी देवता एक साथ सूर्य, लोकों को प्रकाशित करने वाले भास्कर की शरण में गए। सभी देवता, केश आदि देवताओं सहित, भक्ति भाव से चारों ओर से झुककर उनकी स्तुति करने लगे। ब्रह्मा, विष्णु, ईश ने कहा— 'हे श्रेष्ठ देव! हे प्रचंड तेजस्वी! आपको बार-बार नमस्कार है। हे देवों में श्रेष्ठ, स्तुति किए गए प्रभु! आपको बार-बार प्रणाम है। जो जड़, अंधे, गूंगे, बहरे, कोढ़ी, श्वित्र, अंधकार से घिरे और तरह-तरह के घावों से पीड़ित हैं, उन्हें आप फिर से नया जीवन देते हैं, इसलिए आपको महान करुणावान को नमस्कार है। आपका तेज जहाँ बहुत अधिक है, वहाँ ज्योति प्रकट होती है; जहाँ कम है, वहाँ नेत्रों के लिए भी कम प्रकाश है। यज्ञों में जो कुछ भी अर्पित किया जाता है, वह सब आपके ही समान है और अनेक रूपों में स्थित है। समुद्र के जल में रहने वाले, प्रचंड पाश, तलवार, फरसा आदि शस्त्रों से युक्त, पापी और दुष्ट प्रवृत्ति वाले जो सुरद्वेषी हैं, वे आपके दर्शन से पृथ्वी पर नष्ट हो जाते हैं। क्योंकि आप ही सभी तीर्थों का फल हैं, यज्ञों में सदा विद्यमान रहते हैं, आपको बार-बार नमस्कार है। आपके विषय में कोई विचार नहीं, आप सदा समान हैं, मनुष्यों को शांति देने वाले हैं। बुद्धिमानों द्वारा जो तप कहा गया है, वह भी आपके महान तेज का ही नाम है, पंडितजन उसे ही मानते हैं।' इस प्रकार भगवान की प्रजापति आदि देवताओं ने स्तुति की। फिर उन्होंने ध्यानपूर्वक अपने कानों से सुना। इसके बाद शिव, विष्णु आदि सभी देवता मुझे आगे रखकर, चारों ओर से भक्ति भाव से झुककर सूर्य की फिर से स्तुति करने लगे— 'तीनों लोकों का कल्याण देने वाले, यज्ञों के सत्फल देने वाले, प्रतिदिन के कर्मों के साक्षी, हजारों किरणों से चमकने वाले आपको बार-बार नमस्कार है। सप्त घोड़ों वाले रथ में सवार, सदा गतिशील, एकमात्र किरणों वाले, आपको बार-बार नमस्कार है। वालखिल्य, अप्सरा, किन्नर, नाग, सिद्ध, गंधर्व, पिशाच, मानव, यक्ष, राक्षस और श्रेष्ठ गंधर्वों के साथ सदा देवता आपकी स्तुति करते हैं, आपको नमस्कार है। आप अपनी किरणों से प्राणियों के रस को संक्षिप्त करते हैं, हिम, जल और घर्म के प्रवाह से जगत को सदा सुखाते हैं, आप ही संसार को सुखाने वाले हैं।' ब्रह्मा ने कहा— उनकी भावना जानकर भगवान ने वचन कहा। फिर सभी देवता प्रसन्न चित्त होकर अनुमति पाकर, तवष्टा की मन, वाणी और कर्म से पूजा करने लगे— 'विश्वकर्मा, तुम्हारे आदेश से सूर्य को सौम्य बनाए।' फिर विश्वकर्मा, जो सभी कर्मों के विधान को जानने वाले थे, सूर्य के तेज का एक भाग लेकर उसे घुमा-घुमाकर घटाने लगे। जब अमृत से अभिषिक्त सूर्य का तेज घटाया गया, तब देव, असुर और मनुष्यों द्वारा पूजित वह सूर्य जाँघ तक अंकित किया गया। इसके बाद देवता उस अंकन से प्रसन्न नहीं हुए। तभी से सूर्य के चरण सदा ढँके रहते हैं, वे अपने यथायोग्य तेज से तपाने और सुखाने लगे। सूर्य का जो तेज घटाया गया, उससे ही चक्र बनाया गया, जिससे विष्णु ने सदा दैत्यों और दानवों का संहार किया। शूल, शक्ति, गदा, वज्र, धनुष, फरसा आदि दिव्य शस्त्र भी विश्वकर्मा ने देवताओं को दिए। तीनों देवताओं द्वारा रचित यह स्तोत्र दोनों संध्याओं में जपने से मनुष्य का कुल पवित्र होता है, वह किसी रोग से पीड़ित नहीं होता। वह संतानवान, सिद्धकर्मी, सौ वर्ष से अधिक जीवित, पुत्रवान, धनवान और सर्वत्र अपराजित रहता है। यह भूतमय शरीर छोड़कर सूर्यलोक को प्राप्त करता है। फिर देवता और देवर्षि सभी मिलकर, तीनों लोकों के कल्याण के लिए, वाणी से सूर्य की स्तुति करने लगे— 'रवि रूप को नमस्कार, सोम रूप को नमस्कार। यजु: स्वरूप को, अथर्वा और अंगिरस को नमस्कार। ज्ञान के एकमात्र धाम, अंधकार को दूर करने वाले, शुद्ध ज्योतिर्मय स्वरूप, तत्वरहित, निर्मल आत्मा को नमस्कार। सम्पूर्ण जगत में व्याप्त स्वरूप, आत्ममूर्ति को नमस्कार।'