दुर्वासाशापविसर्जनवर्णनम् सुमन्तुरुवाच इत्थं ब्रह्मवचो योगी श्रुत्वा राजन्दिवाकरम् । व्योमरूपं समाराध्य गतः सूर्यसलोकताम् । । १ तथा त्वमपि राजेन्द्र पूजयित्वा विभावसुम् । गमिष्यसि परं स्थानं देवानामपि दुर्लभम् । । २ शतानीक उवाच आद्यं स्थानं रवेः कुत्र जम्बूद्वीपे महामुने । यत्र पूजां विधानोक्तां प्रतिगृह्णात्यसौ रविः । । ३ सुमन्तुरुवाच स्थानानि त्रीणि देवस्य द्वीपेऽस्मिन्भास्करस्य१ तु । पूर्वमिन्द्रवनं नाम तथा मुण्डीरमुच्यते । । ४ कालप्रियं३ तृतीयं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तथान्यदपि ते वच्मि यत्पुरा ब्रह्मणोदितम् । । ५ चन्द्रभागातटे नाम्ना पुरं यत्साम्बसंज्ञितम्
सुमन्तु ने कहा — हे राजन्, उस योगी ने ब्रह्मा के वचन सुनकर दिव्य रूप वाले सूर्य की उपासना की और सूर्य के लोक को प्राप्त किया। इसी प्रकार, हे राजेन्द्र, यदि तुम भी तेजस्वी सूर्य की पूजा करोगे, तो तुम भी वह परम स्थान प्राप्त करोगे, जो देवताओं के लिए भी दुर्लभ है। शतानीक ने पूछा — हे महर्षि, जम्बूद्वीप में वह कौन-सा मुख्य स्थान है, जहाँ सूर्य विधिपूर्वक की गई पूजा को स्वीकार करते हैं? सुमन्तु ने कहा — इस द्वीप में भगवान भास्कर के तीन स्थान हैं। पहला स्थान इन्द्रवन कहलाता है, दूसरा मुंडीरा नाम से जाना जाता है और तीसरा, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, कालप्रिय है। इसके अलावा, मैं तुम्हें एक और स्थान बताता हूँ, जिसे प्राचीन काल में ब्रह्मा ने बताया था — चन्द्रभागा नदी के तट पर सांब नामक नगर।
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च । । विधुऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसभ्भवाः । । ३६ रवेः करसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहसंज्ञिताः । । ३७ सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । सूर्यश्चैवापरो रश्मिर्नाम्ना विष्णुरिति२ स्मृतः । । ३८ ससत्त्वः सर्वबन्धुस्तु जीवायति च वै जगत् । सप्तजः प्रथमस्तत्र कञ्जजश्च तथा परः । । ३९ तारेयश्चापरस्तत्र गुरुः सुमनसां तथा । उग्राह्वः पञ्चमस्तेषां पुत्रोऽन्यो वनमालिनः । । कः शेषः सप्तमस्तेषामेते वै सप्त रश्मयः । । 1.78.४० आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं सचराचरम् । भवत्यस्माज्जगत्सर्वं स देवासुरमानुषम् । । ४१ रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्र त्रिदिवौकसाम् । महद्युतिमतः कृत्स्नं तेजो यत्सार्वलौकिकम् । । ४२ सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः । सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् । । ४३ अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । । ४४ सूर्यात्प्रसूयते सर्वं तस्मिन्नेव प्रलीयते । भावाभावौ तु लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा । । ४५ एतत्तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षश्चाप्येव मोक्षिणाम् । अत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्तेऽस्मात्पुनः प्रजाः । । ४६ क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षास्तु नित्यशः । मासाः सम्वत्सराश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च । । अथादित्यमृते ह्येषां कालसंख्या न विद्यते । । ४७ कालादृते न नियमा नाग्नेर्विहरणक्रिया । ऋतू नामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः । । ४८ अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च । जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् । । ४९ नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिवेष्यते । आदित्यस्य च नामानि सामान्यानीह द्वादश । । 1.78.५० द्वादशैव पृथक्त्वेन तानि वक्ष्याम्यनेकशः । आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरोऽर्कः प्रतापनः । । ५१ मार्तंडो भास्करो भानुश्चित्रभानुर्दिवाकरः । रविर्वै द्वादशश्चैव ज्ञेयः सामान्यनामभिः । । ५२ विष्णुर्धाता भगः पूषा मित्रेन्द्रो वरुणोऽर्यमा । विवस्वानंशुमांस्त्वष्टा पर्जन्यो द्वादश स्मृताः । । ५३ इत्येते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन प्रकीर्तिताः । उत्तिष्ठन्ति सदा ह्येते मासैर्द्वादशभिः क्रमात् । । ५४ विष्णुस्तपति चैत्रे च वैशाखे चार्यमा तथा । विवस्वाञ्ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमांस्तथा । । ५५ पर्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रोष्ठसंज्ञके । इन्द्रश्चाश्वयुजे मासि धाता तपति कार्तिके । । ५६ मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः । माघे भगस्तु विज्ञेयस्त्वष्टा तपति फाल्गुने । । ५७ तैश्च द्वादशभिर्विष्णू रश्मीनां दीप्यते सदा । दीप्यते गोसहस्रेण शतैश्च त्रिभिरर्यमा । । ५८ द्विसप्तकैर्विवस्वांस्तु अंशुमान्पञ्चकैस्त्रिभिः । विवस्वानिव पर्जन्यो वरुणश्चार्यमा इव । । ५९ इन्द्रस्तु द्विगुणैः षड्भिर्धातैकादशभिः शतैः । मित्रवद्भगवत्त्वष्टा सहस्रेण शतेन च । । 1.78.६० उत्तरोपक्रमेऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयः सदा । दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः । । ६१ एवं रश्मिसहस्रं तु सौर्यं लोकार्थसाधकम् । भिद्यते ऋतुमासैस्तु सहस्रं बहुधा १भृशम् । । ६२ एवं नाम्नां चतुर्विंशदेकस्यैषा प्रकीर्तिता । विस्तरेण सहस्रं तु पुनरेवं प्रकीर्तितम् । । ६३ आसां परमयत्नेन ब्रुवते भिन्नदर्शनाः । तामसा बुद्धिमोहाच्च दृष्टान्तानि ब्रुवन्ति हि । । ६४ ब्रह्माणं कारणं केचित्केचिदाहुर्दिवाकरम् । केचिद्भवं परत्वेन आहुर्विष्णुं तथापरे । । ६५ कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेषु सुरोत्तमाः । एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयंभूरिति विश्रुतः । । ६६ वनमालिनमुग्रेशं दिवि चक्षुरिवान्तकम् । तं स्वयंभूरिति प्रोक्तं स सोपर्णिमनौपमम् । । ६७ यथानुरज्यते वर्णेर्विविधैः स्फाटिको मणिः । तथा गुणवशात्तस्य स्वयंभोरनुरञ्जनम् । । ६८ एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेन प्रतिष्ठितः । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः । । ६९ नभसः पतितं तोयं याति स्वादान्तरं यथा । भूमे रसविशेषेण तथा गुणवशात्तु सः । । 1.78.७० यथेन्धनवशादग्निरेकस्तु बहुधायते । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः । । ७१ यथा द्रव्यविशेषाच्च वायुरेकः पृथग्भवेत् । सुगन्धिः पूतिगन्धिर्वा तथा गुणवशात्तु सः । । ७२ यथा वा गार्हपत्योग्निरन्यत्संज्ञान्तरं व्रजेत् । दक्षिणाहवनीयादिब्रह्मादिषु तथा ह्यसौ । । ७३ एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम् । तस्माद्भक्तिः सदा कार्या देवे ह्यस्मिन्दिवाकरे । । ७४ एषोऽण्डजोऽधिगश्चैव एष एव भृगुस्तथा । एष रजस्तमश्चैव एष सत्त्वगुणस्तथा । । ७५ एष वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वश्चैव न संशयः । सूर्यव्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । । ७६ १इज्यते पूज्यते चासावत्र यानात्मको रविः । सर्वत्र सविता देवस्तनुभिर्नामभिश्च सः । । ७७ वसत्यग्नौ तथा वाते व्योम्नि तोये तथा विभो । एवंविधो ह्ययं सूर्यः सदा पूज्यो विजानता । । ७८ आदित्यं वेत्ति यस्त्वेवं स तस्मिन्नेव लीयते । अप्येकं वेत्ति यो नाम धात्वर्थनिगमै रवेः । । ७९ स रोगैर्वर्जितः सर्वैः सद्यः पापात्प्रमुच्यते । न हि पापकृतः साम्ब भक्तिर्भवति भास्करे । । 1.78.८० तथा त्वं परया भक्त्या प्रपद्यस्व दिवाकरम् । येन व्याधिविनिर्मुक्तः सर्वान्कामानवाप्स्यसि । । ८१ यथा तव पिता साम्ब यथा वेधा यथा हरः । यथा गुणवशात्तस्य स्वयम्भोरनुरञ्जनम् । । ८२ एकीभूय यथा मेघः पृथक्त्वेन प्रतिष्ठते । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः । । ८३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सूर्यमहिमवर्णनं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः
आदित्यमहिमवर्णनम् सुमन्तुरुवाच एतच्छ्रुत्वा तु कार्त्स्न्येन हृष्टो जाम्बवतीसुतः । जातकौतूहलो भूयः परिपप्रच्छ नारदम्
सूर्य के महात्म्य का वर्णन सुमन्तु बोले— सूर्य के महात्म्य की यह विस्तृत कथा सुनकर जाम्बवती के पुत्र साम्ब बहुत प्रसन्न हुए। उनके मन में और भी जिज्ञासा जागी, तब उन्होंने नारद जी से आगे सूर्य के महत्व के बारे में पूछना आरंभ किया।
मुहूर्तोनं दिनं केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः । । १४ नक्षत्रदर्शनान्नक्तमहम्मन्ये गणाधिप । प्रस्थमात्रं भवेत्पूपं गोधूममयमुत्तमम् । । १५ यवोद्भवं वा कुर्वीत सगुडं सर्पिषान्वितम् । सहिरण्यं च दातव्यं ब्राह्मणे सेतिहासके
कुछ विद्वान कहते हैं कि मुहूर्त के अनुसार दिन मानना चाहिए। कुछ लोग नक्षत्र दर्शन के अनुसार रात्रि भोजन उचित मानते हैं, हे गणाध्यक्ष! उत्तम अपूप एक प्रस्थ मात्रा का, गेहूँ से बना हो या जौ से बना, उसमें गुड़ और घी मिलाकर बनाना चाहिए। साथ में सोना भी ब्राह्मण को देना चाहिए, जो इतिहास जानता हो।
२३ पठतां शृण्वतां चेदं विधानं त्रिपुरान्तक । कं १ ददात्यचलं दिव्यमम्बुजामचलां तथा । २४ इति श्री भविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि आदित्यवारकल्पे नन्दविधिवर्णनं नाम द्वयशीतितमोऽध्यायः
हे त्रिपुर का संहार करने वाले, जो कोई इस विधान को पढ़ता या सुनता है, उसे कौन सा अचल और दिव्य कमल या अडिगता प्राप्त नहीं होती?
कामदविधिवर्णनम् ब्रह्मोवाच प्राप्ते मार्गशिरे मासि शुक्लषष्ठ्यां तु यो भवेत् । स ज्ञेयः कामदो वारः सदेष्टो भास्करस्य तु । । १ तत्र यः पूजयेद्भानुं भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । विमुक्तः सर्वपापैस्तु प्राप्नुते नन्दनाधिपम्
ब्रह्मा बोले— मार्गशीर्ष महीने के शुक्ल पक्ष की छठी तिथि को जो दिन आता है, वह कामदा कहलाता है, जो सूर्य को प्रिय है। उस दिन जो श्रद्धा और भक्ति से सूर्य की पूजा करता है, वह सभी पापों से मुक्त होकर नंदन के स्वामी को प्राप्त करता है।
द्वीपेस्मिञ्छाश्वतं स्थानं यत्र सूर्यस्य नित्यता । । ६ प्रीत्या साम्बस्य तत्रर्को जनस्यानुग्रहाय च । तत्र द्वादशभागेन मित्रो मैत्रेण चक्षुषा । । ७ अवलोकञ्जगत्सर्वं श्रेयोऽर्थं तिष्ठते सदा । प्रयुक्तां विधिवत्पूजां गृह्णाति भगवान्स्वयम् । । ८ शतानीक उवाच कोऽयं साम्बः सुतः कस्य कस्य प्रीतो दिवाकर । यस्य चायं सहस्रांशुर्वरदः पुण्यकर्मणः
इस द्वीप पर वह शाश्वत स्थान है, जहाँ सूर्य सदा विराजमान रहते हैं। वहाँ भगवान सूर्य सांब के प्रति स्नेहवश और जनकल्याण के लिए निवास करते हैं। उसी स्थान पर मित्र देवता अपने मैत्रीपूर्ण दृष्टि से बारहवें भाग में सदा संपूर्ण जगत को कल्याण के लिए देखते हैं। वहाँ भगवान स्वयं विधिपूर्वक की गई पूजा को स्वीकार करते हैं। शतानीक ने पूछा — यह सांब कौन हैं, वे किसके पुत्र हैं, और सूर्यदेव इन पर इतने प्रसन्न क्यों हैं कि इन्हें वरदान देते हैं?
९ सुमन्तुरुवाच य एते द्वादशादित्या विराजन्ते महाबलाः । तेषां यो विष्णुसंज्ञस्तु सर्वलोकेषु विश्रुतः । । 1.72.१० इहासौ वासुदेवत्वमवाप भगवान्विभुः । तस्मात्साम्बः सुतो जज्ञे जाम्बवत्यां महाबलः । । ११ स तु पित्रा भृशं शप्तः कुष्ठरोगमवाप्तवान् । तेनायं स्थापितः सूर्यः स्वानाम्ना च पुरं कृतम् । । १२ शतानीक उवाच शस्तः कस्मिन्निमित्तेऽसौ पित्रा चैवात्मसम्भवः
सुमन्तु ने कहा — जो बारह अदित्यों में तेजस्वी और शक्तिशाली हैं, उनमें जो विष्णु नाम से प्रसिद्ध हैं, वे सभी लोकों में विख्यात हैं। यहाँ वही भगवान वासुदेव रूप में प्रकट हुए और उनसे जाम्बवती के गर्भ से बलशाली पुत्र सांब का जन्म हुआ। उन्हें उनके पिता ने कठोर शाप दिया, जिससे वे कुष्ठ रोग से पीड़ित हो गए। इसी कारण यहाँ सूर्य की स्थापना की गई और नगर का नाम भी उन्हीं के नाम पर रखा गया। शतानीक ने पूछा — उनके पिता ने किस कारण अपने ही पुत्र को शाप दिया?
नाल्पं हि कारणं विप्र येनासौ शप्तवान्सुतम् । । १३ सुमन्तुरुवाच शृणुष्वावहितो राजंस्तस्य यच्छापकारणम् । दुर्वासा नाम भगवान्रुद्रस्यांशसमुद्भवः । । १४ अटमानः स भगवांस्त्रील्लोकान्प्रचचार ह । अथ प्राप्तो द्वारवतीं मधुसंज्ञोचितां पुरा । । १५ तमागतमृषिं दृष्ट्वा साम्बो रूपेण गर्वितः । पिङ्गाक्षं१ क्षुधितं रूक्षं विरूपं सुकृशं तथा । । १६ अनुकारास्पदं चक्रे दर्शने गमने तथा । दृष्ट्वा तस्य मुखं साम्बो वक्र चक्रे तथात्मनः । । १७ मुखं कुरुकुलश्रेष्ठ गर्वितो यौवनेन तु । अथ क्रुद्धो महातेजा दुर्वासा ऋषिसत्तमः । । १८ साम्बं चोवाच भगवान्विधुन्वन्मुखमात्मनः । यस्माद्विरूपं मां दृष्ट्वा स्वात्मरूपेण गर्वितः । । १९ गमने दर्शने मह्यमनुकारं समाचरः । तस्मात्तु कुष्ठरोगित्वमचिरात्त्वं गमिष्यसि । । 1.72.२० इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बाय दुर्वाससा शापविसर्जनं नाम द्विसत्ततितमोऽध्यायः
यह कोई तुच्छ कारण नहीं था, हे विप्र, जिससे उन्होंने अपने पुत्र को शाप दिया। सुमन्तु ने कहा — हे राजन्, ध्यानपूर्वक सुनो कि उस शाप का कारण क्या था। भगवान दुर्वासा, जो रुद्र के अंश से उत्पन्न हुए थे, तीनों लोकों में विचरण कर रहे थे। वे द्वारका, जो मधुसूदन की नगरी के नाम से प्रसिद्ध है, वहाँ पहुँचे। ऋषि को आते देखकर सांब, जो अपने रूप पर अत्यंत गर्वित था, ने उन ऋषि का उपहास किया, जो पीले नेत्रों वाले, भूखे, कठोर, विकृत और दुर्बल थे। सांब ने उनके चलने और देखने के ढंग की नकल की और उनका चेहरा देखकर स्वयं भी अपना मुख टेढ़ा कर लिया, क्योंकि वह अपने यौवन पर अभिमान कर रहा था, हे कुरुवंशश्रेष्ठ। तब महातेजस्वी और क्रोधित दुर्वासा ऋषि ने अपना मुख हिलाते हुए सांब से कहा — 'तूने मुझे विकृत देखकर अपने रूप पर घमंड किया और मेरे चलने व देखने की नकल की, इसलिए तू शीघ्र ही कुष्ठ रोग से ग्रस्त हो जाएगा।'
साम्बकृतसूर्याराधनवर्णनम् सुमन्तुरुवाच एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः । ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । । १ सर्वलोकचरः सोऽथ अटमानः समन्ततः । वासुदेवं स वै द्रष्टुं नित्यं द्वारवतीं पुरीम् । । २ आयाति ऋषिभिः सार्धं क्रोधनो मुनिसत्तमः । अथागच्छति तस्मिंस्तु सर्वे यदुकुमारकाः । । ३ प्रद्युम्नप्रभृतयो ये प्रह्वाश्चावनताः स्थिताः । अभिवाद्यार्घ्यपाद्याभ्यां पूजां चक्रुः समन्ततः । । ४ साम्बस्त्ववश्यभावित्वात्तस्य शापस्य कारणम् । अवज्ञां कुरूते नित्यं नारदस्य महात्मनः । । ५ रतः क्रीडासु वै नित्यं रूपयौवनगर्वितः । अविनीतं तु तं दृष्ट्वा चिन्तयामास नारदः । । ६ अस्याहमविनीतस्य करिष्ये विनयं शुभम् । एवं सञ्चिन्तयित्या तु वासुदेवमथाब्रवीत् .। । ७ इमाः षोडशसाहस्र्यः स्त्रियो यादवसत्तम । सर्वासां हि सदा साम्बे भावो देव समाश्रितः । । ८ रूपेणाप्रतिमः साम्बो लोकेस्मिन्सचराचरे । सदा हीच्छन्ति १तास्तस्य दर्शनं चापि हि स्त्रियः । । ९ श्रुत्वैवं नारदाद्वाक्यं चिन्तयामास केशवः । यदेतन्नारदेनोक्तमन्यदत्र तु किं भवेत् । । 1.73.१० वचनं श्रूयते लोके चापल्यं स्त्रीषु विद्यते । श्लोकौ चेमौ पुरा गीतौ चित्तज्ञैर्योषितां द्विजैः । । ११ पौंश्चल्याच्चलचित्तत्वान्नैःस्नेह्याच्च स्वभावतः । रक्षिताः सर्वतो ह्येता विकुर्वन्ति हि भर्तृषु । । १२ नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि निश्चयः । सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते । । १३ मनसा चिन्तयन्नेव कृष्णो नारदमब्रवीत् । न ह्यहं श्रद्दधाम्येतद्यदेतद्भाषितं त्वया । । १४ ब्रुवाणमेवं देवं तु नारदो वाक्यमब्रवीत्
सुमन्तु ने कहा—इसी समय ब्रह्मा के मानस पुत्र, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, महान् ऋषि नारद, जो सभी लोकों में विचरण करते हैं, वासुदेव के दर्शन के लिए द्वारका नगरी में आए। वे अन्य ऋषियों के साथ, कुछ क्रोध में थे। उनके आगमन पर, प्रद्युम्न आदि सभी यादव कुमार विनम्रता से सिर झुकाकर खड़े हो गए। उन्होंने नारद का विधिपूर्वक स्वागत किया, चरणोदक और अर्घ्य देकर हर प्रकार से सम्मान किया। परन्तु सांब, शाप के प्रभाव से, नारद जी का हमेशा अपमान करता था। वह सदा खेलकूद में मग्न, अपने रूप और यौवन पर गर्वित, अनुशासनहीन था। यह देखकर नारद ने सोचा—'मैं इस उद्दंड बालक को उचित शिक्षा दूँगा।' ऐसा निश्चय करके उन्होंने वासुदेव से कहा—'हे यादवों में श्रेष्ठ, ये सोलह हजार स्त्रियाँ सदा सांब पर आसक्त रहती हैं। सांब का रूप इस संसार में अद्वितीय है; सभी स्त्रियाँ सदा उसके दर्शन की इच्छा करती हैं।' नारद के ये वचन सुनकर केशव मन ही मन विचार करने लगे—'नारद जी के कहने का और क्या अर्थ हो सकता है?' संसार में कहा जाता है कि स्त्रियाँ चंचल होती हैं; ब्राह्मणों ने, जो स्त्रियों के मन को जानते हैं, दो श्लोक गाए हैं—'स्त्रियाँ स्वभाव से चंचल और अस्थिर मन वाली होती हैं, इसलिए चाहे जितनी भी रक्षा की जाए, वे पति के विरुद्ध आचरण करती हैं। वे न तो रूप देखती हैं, न ही आयु का विचार करती हैं; सुंदर हो या कुरूप, पुरुष को वैसे ही स्वीकार करती हैं।' मन में यह सोचते हुए कृष्ण ने नारद से कहा—'मैं तुम्हारी कही बातों पर विश्वास नहीं करता।'
तथाहं तत्करिष्यामि यथा श्रद्धास्यते भवान् । । १५ एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं नारदस्तु यथागतः । ततः कतिपयाहोभिर्द्वारकां पुनरभ्यगात् । । १६ तस्मिन्नहनि देवोऽपि सहान्तःपुरिकैर्जनैः । अनुभूय जलक्रीडां पानमासेवते रहः । । १७ ३रम्यरैवतकोद्याने नानाद्रुमविभूषिते । सर्वर्तुकुसुमैर्नित्यं वासिते सर्वकानने । । १८ नानाजलजफुल्लाभिर्दीर्घिकाभिरलङ्कृते । हंससारससंघुष्टे चक्रवाकोपशोभिते । । १९ तस्मिन्स रमते देवः स्त्रीभिः परिवृतस्तदा । हारनूपुरकेयूररशनाद्यैर्विभूषणैः । । 1.73.२० भूषितानां वरस्त्रीणां चार्वङ्गीनां विशेषतः । ताभिः सम्पीयते पानं शुभगन्धान्वितं शुभम् । । २१ एतस्मिन्नन्तरे बुद्ध्वा मद्यपानात्ततः स्त्रियः । उवाच नारदः साम्बं साम्बोत्तिष्ठ कुमारक । । २२ त्वां समाह्वायते देवो न युक्तं स्थातुमत्र ते । तद्वाक्यार्थमबुद्धैव नारदेनाथ चोदितः । । २३ गत्वा तु सत्वरं साम्बः प्रणाममकरोत्प्रभोः
नारद ने उत्तर दिया—'मैं ऐसा करूँगा कि आप स्वयं विश्वास करेंगे।' ऐसा कहकर नारद जैसे आए थे, वैसे ही स्वर्ग चले गए। कुछ दिनों बाद वे फिर द्वारका लौटे। उसी दिन भगवान् अपने अंतःपुर की स्त्रियों के साथ जलक्रीड़ा कर, एकांत में मदिरा पान कर रहे थे। रमणीय रैवतक उद्यान में, जहाँ तरह-तरह के वृक्ष, हर ऋतु के फूलों की सुगंध, सुंदर सरोवर, खिले हुए कमल, हंस, सारस और चक्रवाक पक्षियों की शोभा थी, वहाँ भगवान् सुंदर आभूषणों से सजी, मनोहर अंगों वाली स्त्रियों के साथ आनंदपूर्वक मदिरा पान कर रहे थे। उसी समय, जब नारद ने देखा कि स्त्रियाँ मदिरा के प्रभाव में हैं, तो उन्होंने सांब से कहा—'सांब, उठो पुत्र! भगवान् तुम्हें बुला रहे हैं, तुम्हारा यहाँ रुकना उचित नहीं।' नारद के वचन का अर्थ न समझते हुए, सांब ने शीघ्रता से जाकर प्रभु को प्रणाम किया।
साष्टाङ्गं च हरेः साम्बो विधिवद्वल्लभस्य च । । २४ एतस्मिन्नन्तरे तत्र यास्तु वै स्वल्पसात्त्विकाः । तं दृष्ट्वा सुन्दरं साम्बं सर्वाश्चुक्षुभिरे स्त्रियः । । २५ न स दृष्टः पुरा याभिरन्तःपुरनिवासिभिः । मद्यदोषात्ततस्तासां स्मृतिलोपात्तथा नृप । । २६ स्वभावतोल्पसत्त्वानां जघनानि विसुस्रुवुः । श्रूयते चाप्ययं श्लोकः पुराणप्रथितः क्षितौ । । २७ ब्रह्मचर्येऽपि वर्तन्त्याः साध्व्या ह्यपि च श्रूयते । हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः संक्लिद्यते स्त्रियाः । । २८ लोकेऽपि दृश्यते ह्येतन्मद्यस्यात्यर्थसेवनात् । लज्जां मुञ्चन्ति निःशङ्का ह्रीमत्यो ह्यपि हि स्त्रियः । । २९ समांसैर्भोजनैः स्निग्धैः यानैः सीधुसुरासवैः । गन्धैर्मनोज्ञैर्वस्त्रैश्च२ कामः स्त्रीषु विजृम्भते । । 1.73.३० ३सीधुप्रयुक्तं शुक्रेण सततं साधु हीच्छता । मद्यं .न पेयमत्यर्थ पुरुषेण विपश्चिता । । ३१ नारदोप्यथ तं साम्बं प्रेषयित्वा त्वरान्वितः । आजगामाथ तत्रैव साम्बस्यानुपदेन तु । । ३२ आयान्तं ताश्च तं दृष्ट्वा प्रियं सौमनसमृषिम् । सहसैवोत्थिताः सर्वाः स्त्रियस्तं मदविह्वलाः । । ३३ तासामथोत्थितानां तु वासुदेवस्य पश्यतः । भित्त्वा वासांसि शुभ्राणि पत्रेषु पतितानि तु । । ३४ ता दृष्ट्वा तु हरिः क्रुद्धः सर्वास्ता शप्तवान्स्त्रियः । यस्माद्गतानि चेतांसि मां मुक्त्वान्यत्र च स्त्रियः । । ३५ ४तस्मात्पतिकृताँल्लोकानायुषोंन्ते न यास्यथ । पतिलोकपरिभ्रष्टाः स्वर्गमार्गात्तथैव च । । ३६ भूत्वा चाशरणा यूयं दस्युहस्तं गमिष्यथ । । ३७ सुमन्तुरुवाच शापदोषात्ततस्तस्मात्ताः स्त्रियः स्वर्गते हरौ । हृताः पाञ्जनदैश्चौरैरर्जुनस्य तु पश्यतः । । अल्पसत्त्वास्तु यास्त्वासन्गतास्ता दूषणं स्त्रियः । । ३८ रुक्मिणी सत्यभामा च तथा जाम्बवती प्रिया । नैता गता दस्युहस्तं स्वेन सत्त्वेन रक्षिताः । । ३९ शप्त्वैव ताः स्त्रियः कृष्णः साम्बमप्यशपत्ततः । यस्मादतीव ते कान्तं रूपं दृष्ट्वा इमाः स्त्रियः । । 1.73.४० क्षुब्धाः सर्वा यतस्तस्मात्कुष्ठरोगमवाप्नुहि । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साम्बः कृष्णस्य भारत । । ४१ उवाच प्रहसन्राजन्संस्मरन्नृषिभाषितम् । अनिमित्तमहं तात भावदोषविवर्जितः । । शप्तो न मेऽत्र वै क्रुद्धो दुर्वासा अन्यथा वदेत् । । ४२ सुमन्तुरुवाच अस्मिच्छप्तेऽनिमित्तेऽसौ पित्रा जाम्बवतीसुतः । प्राप्तवान्कुष्ठरोगित्वं विरूपत्वं च भारत । । ४३ साम्बेन पुनरप्येव दुर्वासाः कोपितो मुनिः । तच्छापान्मुसलं जातं कुलं येनास्य घातितम् । । ४४ श्रुत्वा ह्यविनयाद्दोषान्साम्बेनाप्तान्क्षमाधिप । नित्यं भाव्यं विनीतेन गुरुदेवद्विजातिषु । । ४५ प्रियं च वाक्यं वक्तव्यं सर्वप्रीतिकरं विभो । किं त्वया न श्रुतौ श्लोकौ यावुक्तौ वेधसा पुरा । । १शृण्वतो देवदेवस्य व्योमकेशस्य भारत । । ४६ यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी । स्वदारतुष्टः परदारवर्जितो न तस्य लोके भयमस्ति किञ्चित् । । ४७ न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया । प्रह्लादयति च पुरुषं यथा मधुरभाषिणी वाणी । । ४८ ततः शापाभिभूतेन सम्यगाराध्य भास्करम् । साम्बेनाप्तं तथारोग्यं रूपं१ च परमं पुनः । । ४९ रूपमाप्य तथाऽऽरोग्यं भास्कराद्धरिसूनुना । निवेशितो रविर्भक्त्या स्वनाम्ना क्ष्माधिपेश्वर । । 1.73.५० इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बकृतसूर्याराधनवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
सांब ने विधिपूर्वक भगवान् हरि और उनकी प्रिय पत्नी को साष्टांग प्रणाम किया। उसी समय वहाँ जो स्त्रियाँ कम सात्त्विक थीं, वे सुंदर सांब को देखकर व्याकुल हो उठीं। वे अंतःपुर की स्त्रियाँ, जिन्होंने पहले कभी सांब को नहीं देखा था, मदिरा के प्रभाव से अपनी सुध-बुध खो बैठीं। स्वभाव से कम सात्त्विक होने के कारण, उनके वस्त्र कमर से ढलक गए। इस विषय में एक प्रसिद्ध पुराण श्लोक है—'जो स्त्री ब्रह्मचर्य का पालन करती है, वह भी यदि मनभावन पुरुष को देख ले, तो उसका मन विचलित हो जाता है।' संसार में भी देखा गया है कि अत्यधिक मदिरा सेवन से, लज्जाशील स्त्रियाँ भी संकोच छोड़ देती हैं। स्वादिष्ट भोजन, स्निग्ध पदार्थ, सवारी, मदिरा, सुरा, सुगंधित वस्तुएँ और सुंदर वस्त्र—इन सब से स्त्रियों में कामना जागृत होती है। जब मदिरा वीर्य के साथ मिलती है, तो इच्छा अत्यधिक बढ़ जाती है; इसलिए बुद्धिमान पुरुष को अधिक मदिरा नहीं पीनी चाहिए। फिर नारद ने सांब को भेजकर स्वयं भी शीघ्र उसके पीछे गए। सांब को आते देख, सभी स्त्रियाँ, जो मद से व्याकुल थीं, प्रिय ऋषि को देखकर अचानक उठ खड़ी हुईं। उनके उठते ही, वासुदेव के सामने, उनके उजले वस्त्र भूमि पर गिर पड़े। यह देखकर भगवान् हरि क्रोधित हो गए और सभी स्त्रियों को शाप दिया—'तुम्हारे मन मुझे छोड़कर और कहीं चले गए, इसलिए मृत्यु के बाद तुम पति द्वारा प्राप्त लोकों को नहीं पाओगी; पति-लोक से वंचित होकर, स्वर्ग का मार्ग भी खो दोगी। अंत में, असहाय होकर, डाकुओं के हाथ पड़ोगी।' सुमन्तु ने कहा—शाप के प्रभाव से, जब हरि स्वर्ग चले गए, तो वे स्त्रियाँ अर्जुन के देखते-देखते काले मुख वाले डाकुओं द्वारा उठा ली गईं। जो स्त्रियाँ कम सात्त्विक थीं और उनके साथ मिली हुई थीं, वे भी भ्रष्ट हो गईं। परन्तु रुक्मिणी, सत्यभामा और प्रिय जाम्बवती अपने तेज से सुरक्षित रहीं, वे डाकुओं के हाथ नहीं पड़ीं। उन स्त्रियों को शाप देने के बाद, कृष्ण ने सांब को भी शाप दिया—'इन स्त्रियों ने तुम्हारे अत्यंत सुंदर रूप को देखकर व्याकुलता पाई, इसलिए तुम्हें कुष्ठ रोग होगा।' कृष्ण के वचन सुनकर सांब हँसते हुए, ऋषि के वचन याद कर बोले—'पिताजी, मुझमें कोई दोष नहीं, न मन से, न कर्म से; मुझे बिना कारण शाप मिला है। यदि क्रोधित दुर्वासा ने कुछ और कहा होता, तो यह न होता।' सुमन्तु ने कहा—पिता के निरर्थक शाप से जाम्बवती पुत्र सांब को कुष्ठ रोग और कुरूपता प्राप्त हुई। सांब ने दुर्वासा ऋषि को भी फिर क्रोधित कर दिया, उनके शाप से मूसल उत्पन्न हुआ, जिससे उसका कुल नष्ट हुआ। सांब की अविनय से जो दोष उत्पन्न हुए, उन्हें सुनकर, सदा गुरु, देवता और ब्राह्मणों के प्रति विनम्र रहना चाहिए। सभी को प्रिय और सुखद वचन बोलना चाहिए। हे प्रभो, क्या आपने वे श्लोक नहीं सुने, जो ब्रह्मा ने पहले कहे थे, जब देवों के देव व्योमकेश सुन रहे थे—'जो धर्मशील, इंद्रिय-जीत, क्रोधरहित, विद्या में विनीत, दूसरों को न सताने वाला, अपनी पत्नी में संतुष्ट और परस्त्री से दूर रहता है, उसे संसार में किसी बात का भय नहीं। न शीतल जल, न चंदन, न शीतल छाया, किसी भी पुरुष को उतना सुख नहीं देती, जितना मधुर वाणी देती है।' फिर शाप से पीड़ित होकर, सांब ने सूर्य की विधिपूर्वक आराधना की और पुनः आरोग्य तथा श्रेष्ठ रूप प्राप्त किया। सूर्य की भक्ति से सांब ने अपना रूप और स्वास्थ्य पुनः पाया और अपने नाम से सूर्य का मंदिर स्थापित किया।
आदित्यद्वादशमूर्तिवर्णनम् शतानीक उवाच स्थापितो यदि साम्बेन सूर्यश्चन्द्रसरित्तटे । तस्मान्नद्यमिदं स्थानं यथैतद्भाषते भवान् । । १ सुमन्तुरुवाच आद्यं स्थानमिदं भानोः पश्चात्साम्बेन भारत । विस्तरेणास्य चाद्यस्य कथ्यमानं निबोध मे । । २ अत्राद्यो लोकनाथोऽसौ रश्मिमाली जगत्पतिः । मित्रत्वे च स्थितो देवस्तपस्तेपे पुरा नृप । । ३ अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षय एव च । सृष्ट्वा प्रजापतीन्ब्रह्मा सृष्ट्वा च विविधाः प्रजाः । । ४ ससर्ज मुखतो देवं पूर्वमम्बुजसन्निभम् । कञ्जजस्तं ततो देवं वक्षस्तो निर्ममे नृप । । ५ ललाटात्कुरुशार्दूल नीरजाक्षं दिगम्बरम्
शतानिक ने पूछा—'यदि सांब ने चंद्रा नदी के तट पर सूर्य की स्थापना की, तो यह स्थान नद्य क्यों कहलाता है, जैसा आप कहते हैं?' सुमन्तु ने कहा—'यह सूर्य का पहला स्थान है; बाद में सांब ने यहाँ स्थापना की थी। अब मैं इस पहले स्थान का विस्तार से वर्णन करता हूँ, ध्यान से सुनो। यहाँ लोकों के स्वामी, किरणों से सुशोभित, जगत्पति, मित्रभाव से स्थित होकर, पहले तपस्या किए थे। अनादि, अनंत, नित्य ब्रह्मा ने, प्रजापतियों और विविध प्रजाओं की सृष्टि कर, पहले अपने मुख से कमल के समान देवता की रचना की। फिर, अपने वक्षःस्थल से कमलज देवता को उत्पन्न किया। हे कुरुश्रेष्ठ, अपने ललाट से कमल-नेत्र, दिगंबर देवता को उत्पन्न किया।'
ऋभवः पादतः सर्वे सृष्टास्तेन महात्मना । । ६ ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तः पुरुषः स्वयम् । कृत्वा द्वादशधात्मानमदित्यामुदपद्यत । । ७ इन्द्रो धाता च पर्जन्यः पूषा त्वष्टार्यमा भगः । विवस्वानंशुर्विष्णुश्च वरुणो मित्र एव च । । ८ एभिर्द्वादशभिस्तेन आदित्येन महात्मना । कृत्स्नं जगदिदं व्याप्तं मूर्तिभिस्तु नराधिप । । ९ तस्य या प्रथमा मूर्तिरादित्यस्येन्द्रसंज्ञिता । स्थिता सा देवराजत्वे दानवासुरनाशिनी । 1.74.१० द्वितीया चास्य या मूर्तिर्नाम्ना धातेति कीर्तिता । स्थिता प्रजापतित्वे सा विधात्री सृजते प्रजाः । । ११ तृतीया तस्य या मूर्तिः पर्जन्य इति विश्रुता । करेष्वेव स्थिता सा तु वर्षत्यमृतमेव हि । । १२ चतुर्थी तस्य या मूर्तिर्नाम्ना पूषेति विश्रुता
उस महात्मा ने अपने चरणों से सभी ऋभुओं की रचना की। फिर वह सौ सहस्र किरणों वाला, अव्यक्त पुरुष स्वयं बारह रूपों में अपने को विभाजित कर अदिति से प्रकट हुआ। इन्द्र, धाता, पर्जन्य, पूषा, त्वष्टा, अर्यमा, भग, विवस्वान, अंशु, विष्णु, वरुण और मित्र — इन बारह आदित्यों के रूप में उस महात्मा ने समस्त जगत को अपनी मूर्तियों से व्याप्त कर लिया, हे राजन्। उन आदित्यों में पहली मूर्ति, जिसका नाम इन्द्र है, देवताओं के राजा के रूप में स्थित होकर दानवों और असुरों का नाश करती है। दूसरी मूर्ति, जिसका नाम धाता है, प्रजापति के रूप में स्थित होकर सृष्टि की रचना करती है। तीसरी मूर्ति, जिसे पर्जन्य कहा गया है, वह अपने हाथों में स्थित होकर अमृत रूपी वर्षा करती है। चौथी मूर्ति, जिसका नाम पूषा है, ...
मन्त्रेष्ववस्थिता सा तु प्रजाः पुष्णाति भारत । । १३ मूर्तिर्या पञ्चमी तस्य नाम्ना त्वष्टेति विश्रुता । वनस्पतिषु सा नित्यमोषधीषु च वै स्थिता । । १४ षष्ठी मूर्तिस्तु या तस्य अर्यमेति च विश्रुता । प्रजासम्वरणार्थं सा पुरेष्वेव स्थिता सदा । । १५ भानोर्या सप्तमी मूर्तिर्नाम्ना भग इति स्मृता । भूमौ व्यवस्थिता सा तु क्ष्माधरेषु च भारत । । १६ अष्टमी चास्य या मूर्तिर्विवस्वानिति संज्ञिता । अग्नौ व्यवस्थिता सा तु ४पचतेऽन्नं शरीरिणाम् । । १७ नवमी चित्रभानोर्या मूर्तिरञ्शुरिति स्मृता । वीर चन्द्रे स्थिता सा तु आप्याययति वै जगत् । १८ मूर्तिर्या दशमी तस्य विष्णुरित्यभिधीयते । प्रादुर्भवति सा नित्यं गीर्वाणारिविनाशिनी । । १९ मूर्तिस्त्वेकादशी या तु भानोर्वरुणसंज्ञिता । जीवाययति सा कृत्स्नं जगद्धि समुपाश्रिता । । 1.74.२० अपां स्थानं समुद्रस्तु वरुणोऽत्र प्रतिष्ठितः । तस्माद्वै प्रोच्यते वीर सागरो वरुणालयः । । २१ मूर्तिर्या द्वादशी भानोर्नामतो मित्रसंज्ञिता । लोकानां सा हितार्थं तु स्थिता चन्द्रसरित्तटे । । २२ वायुभक्षा तपस्तेपे युक्ता मैत्रेण चक्षुषा । अनुगृह्णन्सदा भक्तान्वरैर्नानाविधैः सदा । । २३ एवमाद्यमिदं स्थानं पुण्यं मित्रपदं स्मृतम् । तत्र मित्रः स्थितो यस्मात्तस्मान्मित्रपदं स्मृतम् । । २४ तयाराध्य महाबाहो साम्बेनामिततेजसा । तत्प्रसादात्तदादेशात्प्रतिष्ठा तस्य वै कृता । । २५ आभिर्द्वादशभिस्तेन भास्करेण महात्मना । कृत्स्नं जगदिदं व्याप्तं मूर्तिभिस्तु नराधिप । । २६ तस्माद्वन्द्यो नमस्यश्च द्वादशस्वपि मूर्तिषु । ये नमस्यन्ति चादित्यं नरा भक्तिसमन्विताः । । २७ ते यास्यन्ति परं स्थान १ तिष्ठेद्यत्राम्बुजेश्वरः । इत्येवं द्वादशात्मानमादित्यं पूजयेत्तु यः । । २८ स मुक्तः सर्वपापेभ्यो याति हेलिसलोकताम् । । २९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सूर्यद्वादशमूर्तिवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः
वह मंत्रों में स्थित होकर प्रजाओं का पालन करती है, हे भारत। पाँचवीं मूर्ति, जिसे त्वष्टा कहा गया है, वह सदा वनस्पतियों और औषधियों में स्थित रहती है। छठी मूर्ति, जिसे अर्यमा कहा गया है, वह प्रजाओं की रक्षा के लिए नगरों में सदा स्थित रहती है। सातवीं मूर्ति, जिसका नाम भग है, वह पृथ्वी और पर्वतों में स्थित रहती है। आठवीं मूर्ति, जिसे विवस्वान कहा गया है, वह अग्नि में स्थित होकर प्राणियों के लिए अन्न पकाती है। नौवीं मूर्ति, जिसे अंशु कहा गया है, वह चंद्रमा में स्थित होकर संसार को पुष्ट करती है। दसवीं मूर्ति, जिसे विष्णु कहा गया है, वह सदा देवताओं के शत्रुओं का नाश करने के लिए प्रकट होती है। ग्यारहवीं मूर्ति, जिसका नाम वरुण है, वह समस्त जगत में जीवन का संचार करती है। जल का स्थान समुद्र है, वहीं वरुण प्रतिष्ठित हैं, इसलिए समुद्र को वरुण का निवास कहा गया है। बारहवीं मूर्ति, जिसका नाम मित्र है, वह लोकों के कल्याण के लिए चंद्रमा और नदियों के तट पर स्थित रहती है। वह वायु का सेवन कर, तपस्या करती हुई, मैत्रीपूर्ण दृष्टि से भक्तों को अनेक प्रकार के वरदान देती है। इस प्रकार यह पहला स्थान पुण्य Mitra-pada कहलाता है, क्योंकि वहाँ मित्र स्थित हैं। उसी की आराधना कर साम्ब ने, उसकी कृपा और आज्ञा से, वहाँ प्रतिष्ठा प्राप्त की। इन बारहों रूपों से उस महात्मा भास्कर ने समस्त जगत को अपनी मूर्तियों से व्याप्त कर लिया है, हे राजन्। इसलिए बारहों रूपों में उसकी वंदना और नमस्कार करना चाहिए। जो लोग भक्तिभाव से आदित्य की पूजा करते हैं, वे परम स्थान को प्राप्त करते हैं, जहाँ अंबुजेश्वर स्थित हैं। जो इस प्रकार बारह रूपों वाले आदित्य की पूजा करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर सूर्यलोक को प्राप्त करता है।
नारदोपसङ्गमनवर्णनम् शतानीक उवाच कथं साम्बः प्रपन्नोऽर्कं केन वा प्रतिपादितः । उग्रं शापं च तं प्राप्य पितरं स किमुक्तवान् । । १ सुमन्तुरुवाच उक्तमेव पुरा वीर यथा शप्तः स यादवः । पित्रा साम्बो महाराज हरिणाम्बुजधारिणा । । २ अथ शापाभिभूतस्तु साम्बः पितरमब्रवीत् । १ विनयावनतो भूत्वा प्राञ्जलिः शिरसा गतः । । ३ किं मयापकृतं देव येन शप्तोस्म्यहं त्वया । अहं त्वदाज्ञया देव त्वरमाणोत्र आगतः । । ४ कस्मान्निपातितः शापो मयि तेऽनपकारिणि । न वै जानाम्यहं किञ्चित्प्रसीद जगतः पते । । ५ शापं नियच्छ मे देव प्रसादं कुरु मे प्रभो । कश्मलेनाभिभूतोऽहं येन मुच्येय किल्बिषात् । । ६ तमुवाच ततः कृष्णः साम्बं बुद्ध्वा ह्यनागसम् । नाहं पुत्र पुनः शक्तो रोगस्यास्य व्यपोहने । । ७ अस्यायं जगतो नाथो द्वादशात्मा दिवाकरः
नारद के पास साम्ब का जाना शतानीक ने पूछा— साम्ब ने सूर्य की शरण कैसे ली और किसने उसे यह उपाय बताया? अपने पिता के कठोर शाप को पाकर उसने उनसे क्या कहा? सुमन्तु बोले— हे वीर, पहले ही बता चुका हूँ कि किस प्रकार साम्ब को उसके पिता, कमलधारी हरि के अवतार, ने शापित किया था। शाप से पीड़ित होकर साम्ब ने विनम्रता से, हाथ जोड़कर, सिर झुकाकर अपने पिता से कहा— हे देव, मुझसे ऐसा क्या अपराध हुआ कि आपने मुझे शाप दिया? मैं तो आपकी आज्ञा से ही यहाँ शीघ्र आया था। मैंने कोई अपराध नहीं किया, फिर भी आपने मुझ पर शाप क्यों दिया? मैं कुछ भी नहीं जानता, कृपा करें, हे जगत्पति। मेरा शाप दूर करें, कृपा करें, प्रभु। मैं पाप से घिर गया हूँ, जिससे मुक्त हो सकूं। तब श्रीकृष्ण ने समझते हुए कि साम्ब निर्दोष है, उससे कहा— पुत्र, मैं इस रोग को दूर करने में असमर्थ हूँ। इस संसार के स्वामी, बारह रूपों वाले दिवाकर ही इसे दूर कर सकते हैं।
सहस्ररश्मिरादित्यः शक्तः पुत्र व्यपोहितुम् । । ८ ज्ञातं मयाधुना चैव यथा त्वं नारदेन तु । रोषाद्विसर्जितः पुत्र मत्सकाशं महात्मना । । ९ तस्मात्तमेव पृच्छ त्वं प्रसाद्य ऋषिसत्तमम् । आख्यास्यति स ते देवं शापं यस्तेऽपनेष्यति । । 1.75.१० अथैतत्स पितुर्वाक्यं श्रुत्वा जाम्बवतीसुतः । दीनः १शोकपरीतात्मा ततः सञ्चिन्त्य भारत । । ११ द्वारवत्यां स्थितं विष्णुं कदाचिद्द्रष्टुमागतम् । विनयादुपसङ्गम्य साम्बः पप्रच्छ नारदम् । । १२ भगवन्वेधसः पुत्र सर्वलोकज्ञ सुव्रत । प्रसादं कुरु मे विप्र प्रणतस्य महामते । । १३ ये मे नीरुजं कायं कश्मलं च प्रणश्यति । तं योगं इहि मे विप्र प्रणतस्यास्य सुव्रत । । १४ नारद उवाच यः स्तुत्यः सर्वदेवानां नमस्यः पूज्य एव च । पूजयित्वाशु तं देवं ततो व्याधिं प्रहास्यसि । । १५ साम्ब उवाच कः स्तुत्यः सर्वदेवानां नमस्यः पूज्य एव च । कः सर्वगश्च सर्वत्र शरणं यं वज्राम्यहम् । । १६ पितृशापानलेनाहं दह्यमानो महामुने । शान्त्यर्थमस्य कं देवं शरणं च व्रजाम्यहम् । । १७ एतच्छ्रुत्वा तु साम्बस्य वचनं करुणावहम् । हित्वा तु ४कामजं वीर नारदो वाक्यमब्रवीत् । । १८ स्तुत्यो वन्द्यश्च पूज्यश्च नमस्य ईड्य एव च । भास्करो यदुशार्दूल ब्रह्मादीनां सदानघ । । १९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि साम्बोपाख्याने साम्बं प्रति कृष्णशापे साम्बस्य नारदोपसंगमनवर्णनं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः
हजार किरणों वाला आदित्य, हे पुत्र, इस रोग को दूर करने में समर्थ है। अब मुझे ज्ञात हुआ है कि नारद ने तुम्हें क्रोधवश मेरे पास भेजा था। इसलिए उसी ऋषि को प्रसन्न करके उनसे पूछो, वे तुम्हें उस देवता का नाम बताएँगे, जो तुम्हारा शाप दूर कर सकते हैं। पिता के इन वचनों को सुनकर जाम्बवतीपुत्र साम्ब दुःखी होकर विचार करने लगा। फिर द्वारका में स्थित विष्णु के दर्शन के लिए कभी गया था, उसी प्रकार विनम्रता से नारद के पास जाकर उसने पूछा— हे भगवन, ब्रह्मा के पुत्र, सब लोकों को जानने वाले, श्रेष्ठ व्रती, कृपा करें, मैं आपकी शरण में हूँ। जिससे मेरा शरीर निरोग हो जाए और पाप नष्ट हो जाए, वह उपाय मुझे बताइए। नारद बोले— जो सभी देवताओं द्वारा स्तुत्य, पूज्य और वंदनीय हैं, पहले उसी देवता की पूजा करो, तब तुम्हारा रोग दूर हो जाएगा। साम्ब ने पूछा— कौन वह देवता है, जो सभी देवताओं द्वारा स्तुत्य, पूज्य, वंदनीय और सर्वव्यापी है, जिसकी मैं शरण ले सकता हूँ? हे महर्षि, पिता के शाप की अग्नि से मैं जल रहा हूँ, शांति के लिए किस देवता की शरण लूँ? साम्ब के करुणापूर्ण वचन सुनकर नारद ने कामजन्य भाव त्यागकर कहा— हे यदुवंशी, ब्रह्मा आदि देवताओं के लिए जो सदा स्तुत्य, वंदनीय, पूज्य और नमनीय हैं, वही भास्कर हैं।
नारदसाम्बसंवादे सूर्यपरिवारवर्णनम् नारद उवाच कदाचित्पर्यटँल्लोकान्सूर्यलोकमहं गतः । तत्र दृष्टो मया सूर्यः सर्वदेवगणैर्वृतः । । १ गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नागैर्यक्षैश्च राक्षसैः । तत्र गायन्ति गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसस्तथा । । २ रक्षन्त्युद्गतशस्त्रास्तं यक्षराक्षसपन्नगाः । ऋचो यजूंषि सामानि मूर्तिमन्तीह सर्वशः । । तत्कृतैर्विविधैः स्तोत्रैः स्तुवन्ति ऋषयो रविम् । । ३ मूर्तिमत्यः स्थितास्तत्र तिस्रः संध्याः शुभाननाः । गृहीतवज्रनाराचाः परिवार्य रविं स्थिताः । । ४ अरुणा वर्णतः पूर्वा मध्यमा चेन्दुसन्निभा । तृतीयाक्ष्माजसंकाशा १ संध्या चैव प्रकीर्तिता । । ५ आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोथाश्विनौ तथा । त्रिसंध्यं पूजयन्त्यर्कं तथान्ये च दिवौकसः । । ६ ईरयञ्जयशब्दं तु इन्द्रस्तत्रैव तिष्ठति । कविस्तु त्र्यम्बको देवस्त्रिसंध्यं पूजयन्ति वै । । ७ २दिनादावम्बुजाकारं पूजयेदम्बुजासनम् । चक्ररूपं तु मध्याह्ने घृतार्चिः पूजयेत्सदा । । ८ पूजयेत्सगणं रात्रौ विपुलाज्यस्वरूपिणम् । रविं भक्त्या सदा देवं ३कंजार्धकृतशेखरः । । ९ सारथ्यं कुरुते तस्य पतगस्याग्रजः १ सदा । वहमानो रथं दिव्यं कालावयवनिर्मितम् । । 1.76.१० हरितैः सप्तभिर्युक्तं छन्दोभिर्वाजिरूपिभिः । । ११ द्वे भार्ये पार्श्वयोस्तस्य राज्ञीनिक्षुभसंज्ञिता । तथान्यैर्नामभिर्देवाः परिवार्य रविं स्थिताः । । १२ पिङ्गलो लेखकस्तत्र तथान्यो दण्डनायकः । २राजाश्रोषौ च द्वौ द्वारे स्थितौ कल्माषपक्षिणौ । । १३ ततो व्योम चतुःशृङ्गं मेरोः सदृशलक्षणम् । दिण्डिस्तथाग्रतस्तस्य दिक्षु चान्ये स्थिताः सुराः । । १४ एवं सर्वगमं देवं प्रदीप्तं जगति द्विज । ब्रह्माद्यैः संस्तुतं देवं गीर्वाणैर्ऋषभोत्तमम् । । ग्रहेशं भुवनेशानमादित्यं शरणं व्रज । । १५ साम्ब उवाच तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि कथं सर्वगतो रविः । । १६ कति वा रश्मयस्तस्य मूर्तयश्च कति स्मृताः । का राज्ञी निक्षुभा का च कश्चायं दण्डनायकः । । १७ पिङ्गलश्चापि कस्तत्र किं चासौ लिखते सदा । राजाश्रोषौ च कौ तत्र कौ च कल्माषपक्षिणौ । । १८ किं दैवत्यं च तद्व्योम मेरोः सदृशलक्षणम् । को दिण्डिरग्रतस्तत्र के देवा दिक्षु ये स्थिताः । । १९ तत्त्वतो निगमैश्चैव विस्तरेण वदस्व माम । येनाहं तत्त्वतो ज्ञात्वा व्रजामि शरणं द्विज । । 1.76.२० इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने नारदसाम्बसंवादे सूर्यपरिवारवर्णनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः
नारद बोले— एक बार जब मैं लोकों में घूम रहा था, तब मैं सूर्यलोक पहुँचा। वहाँ मैंने सूर्य को सभी देवताओं के समूह से घिरा हुआ देखा। गंधर्व, अप्सराएँ, नाग, यक्ष और राक्षस भी वहाँ उपस्थित थे। गंधर्व वहाँ गीत गा रहे थे और अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। यक्ष, राक्षस और नाग अपने-अपने शस्त्रों के साथ सूर्य की रक्षा कर रहे थे। वहाँ वेदों के ऋचाएँ, यजु: और साम वेद के मंत्र साकार रूप में उपस्थित थे। ऋषि लोग विविध स्तुतियों द्वारा सूर्य की स्तुति कर रहे थे। वहाँ तीनों संध्याएँ सुंदर मुख वाली मूर्तिरूप में खड़ी थीं, वे वज्र और बाण धारण करके सूर्य को घेरकर खड़ी थीं। पहली संध्या अरुण वर्ण की, दूसरी चंद्रमा के समान उज्ज्वल, और तीसरी काजल के समान काली कही गई है। आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत और अश्विनीकुमार, तीनों संध्याओं में सूर्य की पूजा करते हैं, अन्य देवता भी वहाँ उपस्थित हैं। इंद्र वहाँ विजय-ध्वनि करते हैं, कवि और त्र्यम्बक देव भी तीनों संध्याओं में सूर्य की पूजा करते हैं। प्रात: कमल के आकार वाले सूर्य की, मध्याह्न में चक्र के रूप वाले घृत-ज्योतिर्मय सूर्य की, और रात्रि में विशाल घी के समान स्वरूप वाले सूर्य की पूजा करनी चाहिए। सूर्य के साथ उनके गणों की भी भक्ति से पूजा करनी चाहिए, जिनके सिर पर आधा कमल शोभित है। सूर्य के रथ का सारथी हमेशा अरुण रहता है, जो दिव्य रथ को चलाता है, वह रथ समय के अंगों से बना है। वह रथ सात हरे घोड़ों से जुड़ा है, जो वेदों के छंदों के रूप में हैं। उसके दोनों ओर दो रानियाँ हैं, जिनमें एक का नाम निक्षुभा है। अन्य देवता भी सूर्य को घेरकर खड़े हैं। वहाँ पिंगल नामक लेखक और एक दंडनायक भी हैं। द्वार पर दो राजा-श्रोत्र और दो काले पक्षी खड़े हैं। वहाँ आकाश चार शिखरों वाला है, जो मेरु के समान है, और दिशाओं में अन्य देवता भी खड़े हैं। इस प्रकार, हे द्विज, जगत में प्रकाशित उस सर्वव्यापी देवता की ब्रह्मा आदि देवताओं और गंधर्वों ने स्तुति की है। ग्रहों के स्वामी, पृथ्वी के अधिपति, आदित्य— ऐसे सूर्य की शरण में जाओ। सांब बोले— हे मुनिवर, मैं जानना चाहता हूँ कि सूर्य सर्वव्यापी कैसे हैं? उनके कितने किरणें और कितने रूप माने गए हैं? रानी निक्षुभा कौन है, दंडनायक कौन है, पिंगल कौन है और वह हमेशा क्या लिखता है? राजा-श्रोत्र कौन हैं और काले पक्षी कौन हैं? वह आकाश, जो मेरु के समान है, उसमें कौन देवता हैं, अग्रभाग में कौन है और दिशाओं में कौन-कौन देवता स्थित हैं? कृपया मुझे विस्तार से वेदों के अनुसार बताइए, जिससे मैं सत्य को जानकर आपकी शरण में आ सकूँ।
साम्बोपाख्याने सूर्यवर्णनम् नारद उवाच विस्तरेणानुपूर्व्या च सूर्यं निगदतः शृणु । ततः शेषान्प्रवक्ष्येऽहं नमस्कृत्य विवस्वते । । १ अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः । । २ गन्धैर्वर्णै रसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् । जगद्योनिं महद्भूतं परं ब्रह्मा सनातनम् । । ३ निग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल । अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । । ४ अनाकारमविज्ञेयं तमाहुः पुरुषं परम् । तस्यात्मना सर्वमिदं जगद्व्याप्तं महात्मनः । । ५ तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मेश्वर्यकृता बुद्धिर्ब्राह्मी तस्याभिमानिनः । । ६ अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदिच्छति । चतुर्मुखस्य ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकृद्भवेत् । । ७ सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थाः स्वयम्भुवः । सत्त्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे च रजस्तमः । । ८ सात्त्विकं पुरुषत्वे च गुणवृत्तं स्वयंभुवः । ब्रह्मत्वे सृजते लोकान्कालत्वे चापि संक्षिपेत् । । ९ पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः । त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रिकालं सम्प्रवर्तते । । 1.77.१० सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिः स्वयम् । अग्रे हिरण्यगर्भस्तु प्रादुर्भूतः स्वयम्भुवः । । ११ आदित्यस्यादिदेवत्वादजातत्वादजः स्मृतः । देवेषु स महान्देवो महादेवः स्मृतस्ततः । । १२ सर्वेशत्वाच्च लोकस्य अधीशत्वाच्च ईश्वरः । बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भवत्वाद्भव उच्यते । । १३ पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरतः स्मृतः । पुरे शेते च वै यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते । । १४ नोत्पाद्यत्वादपूर्वत्वात्स्वयंभूरिति विश्रुतः । । १५ हिरण्याण्डगतो यस्माद्ग्रहेशो वै दिवस्पतिः । तस्माद्धिरण्यगर्भोऽसौ देवदेवो दिवाकरः । । १६ आपो नारा इति प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयनं तस्य ता आपस्तेन नारायणः स्मृतः । । १७ अर इत्येष शीघ्रार्थो निपातः कविभिः स्मृतः । आप एवार्णवा भूत्वा न शीघ्रास्तेन ता नराः
नारद बोले— अब मैं विस्तार से और क्रमवार सूर्य का वर्णन करता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो। फिर विवस्वान को नमस्कार करके शेष बातें बताऊँगा। जो अव्यक्त कारण है, जो सदा रहता है और जिसमें सत-असत दोनों का स्वरूप है, जिसे तत्ववेत्ता प्रधान और प्रकृति कहते हैं— वह गंध, रंग, रस से रहित, शब्द और स्पर्श से भी परे है। वही जगत की उत्पत्ति का कारण, महान तत्व, परम और सनातन ब्रह्म है। वही अव्यक्त रूप में सभी प्राणियों का नियंत्रण करता है। उसका न आदि है, न अंत; वह अजन्मा, सूक्ष्म, तीन गुणों से युक्त और उत्पत्ति-विनाश का कारण है। वह निराकार और अगम्य है, उसे परम पुरुष कहा गया है। उसी महान आत्मा से यह सारा जगत व्याप्त है। उस ईश्वर की प्रतिमा ज्ञान और वैराग्य से युक्त है, धर्म की अधिष्ठात्री बुद्धि ब्रह्माणी कही गई है। अव्यक्त से उसकी इच्छा से जो कुछ उत्पन्न होता है, वह ब्रह्मा के रूप में सृष्टिकर्ता और काल के रूप में संहारकर्ता होता है। सहस्र सिरों वाला पुरुष, स्वयंभू की तीन अवस्थाएँ हैं— सत्त्व, रज और तम। ब्रह्मा के रूप में सत्त्व, काल के रूप में रज-तम। पुरुष के रूप में सत्त्वगुण, स्वयंभू के गुणों का कार्य है। ब्रह्मा के रूप में लोकों की सृष्टि करता है, काल के रूप में संहार करता है। पुरुष रूप में उदासीन रहता है, प्रजापति की तीन अवस्थाएँ हैं। आत्मा को तीन भागों में विभाजित कर, त्रिकाल में कार्य करता है— सृजन, संहार और निरीक्षण। प्रारंभ में हिरण्यगर्भ स्वयंभू प्रकट हुए। आदित्य के आदि देवता और अजन्मा होने से उन्हें अज कहा गया। देवताओं में वह महादेव कहलाते हैं। सबका स्वामी होने से ईश्वर, महान होने से ब्रह्मा, और सृष्टिकर्ता होने से भव कहे जाते हैं। सब प्रजाओं की रक्षा करने से प्रजापति, नगर में शयन करने से पुरुष, स्वयं उत्पन्न होने से स्वयंभू कहे जाते हैं। हिरण्याण्ड में स्थित होने से ग्रहों के स्वामी और दिवस्पति कहलाते हैं, इसलिए उन्हें हिरण्यगर्भ, देवों के देव और दिवाकर कहा गया। जल को 'नार' कहा गया है, और जल ही उनका आश्रय होने से वे नारायण कहलाते हैं। 'अर' शब्द का अर्थ कवियों ने शीघ्रता बताया है, जल समुद्र बनकर शीघ्रता से नहीं बहते, इसलिए वे 'नर' कहलाते हैं।
१८ एकार्णवे पुरा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । नारायणाख्यः पुरुषः सुष्वाप सलिले तदा । । सहस्रशीर्षा ३सुमनाः सहस्राक्षः सहस्रपात् । । १९ सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयीपथे यः पुरुषो४ निगद्यते । आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः पुरुषः पुराणः । । 1.77.२० हिरण्यगर्भः पुरुषो महात्मा सम्पद्यते वै तमसा परस्तात् । । २१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यवर्णनं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः
बहुत पहले, जब सारा स्थावर और जंगम एक ही समुद्र में लीन हो गया था, उस समय 'नारायण' नामक पुरुष जल में शयन कर रहे थे। वह सहस्र सिर, सुंदर मन, सहस्र नेत्र, सहस्र चरण और सहस्र भुजाओं वाले, प्रथम प्रजापति और त्रैविद्य के मार्ग में कहे गए पुरुष हैं। वे आदित्य के समान तेजस्वी, संसार के रक्षक, अद्वितीय, सनातन पुरुष हैं। हिरण्यगर्भ पुरुष महान आत्मा हैं, जो अंधकार के पार स्थित हैं।
सूर्यमहिमावर्णनम् नारद उवाच तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः । शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् । । १ सलिलेनाप्लुतां भूमि दृष्ट्वा कार्यं विचिन्त्य सः । भूत्वा स तु वराहो वै अपः संविशते प्रभुः । । २ सञ्चित्यैवं स देवेशो भूमेरुद्धरणे क्षमः । महीं महार्णवे मग्नामुद्धर्तुमुपचक्रमे । । ३ उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विधार्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयो १जपन्ति । । ४ उद्धृत्योर्वीं स सलिलात्प्रजासर्गमकल्पयत् । मनसा जनयामास पुत्रानात्मसमाञ्छुभान् । । ५ भृग्वङ्गिरसमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं कतुम् । मरीचिमथ दक्षं च वशिष्ठं नवमं तथा । । ६ नव प्रजापतीन्सृष्ट्वा ततः स पुरुषोत्तमः । प्रादुर्भूतोऽदितेः पुत्रः प्रजानां हितकाम्यया । । ७ मरीचात्कश्यपं २पुत्रं यं वेधा जनयज्जले । प्रजापतीनां दशमं तेजसा ब्रह्मणः समम् । । ८ वृक्षकन्याऽदितिर्नाम्ना पत्नी सा कश्यपस्य तु । अण्डं सा जनयामास भूर्भुवःस्वस्त्रिसंयुतम् । । ९ तत्रोत्पन्नः सहस्रांशुर्द्वादशात्मा दिवाकरः । नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महात्मनः । । विस्तारास्त्रिगुणश्चास्य परिणाहो विभावसोः । । 1.78.१० यथापुण्यं कदम्बस्य समन्तात्केशरैर्वृतम् । तथैव तेजसां गोलं समन्ताद्रश्मिभिर्वृतम् । । ११ सहस्रशीर्षा पुरुषो ब्राह्म योगमुदाहरन् । तैजसस्य च गोलस्य स तु मध्ये व्यवस्थितः । । १२ आदत्ते स तु रश्मीनां सहस्रेण समन्ततः । अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च । । १३ सौरी प्रभा या देवस्य अस्तं याते दिवाकरे । अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते
नारद बोले— जब उन्होंने युगों के सहस्रों के बराबर रात्रि का समय तपस्या में बिताया, तब रात्रि के अंत में वे सृष्टि के लिए ब्रह्मा का रूप धारण करते हैं। जब उन्होंने देखा कि पृथ्वी जल में डूबी हुई है, तब उन्होंने विचार किया और वराह का रूप लेकर जल में प्रवेश किया। इस प्रकार, देवेश्वर ने पृथ्वी को उठाने के लिए उपयुक्त रूप धारण किया और समुद्र में डूबी हुई पृथ्वी को निकालने का प्रयास किया। जब वह महावराह जल से भीगे हुए पेट के साथ पृथ्वी को उठाते हैं, तब उनके वेदमय शरीर के रोमों के बीच स्थित मुनि जप करते हैं। पृथ्वी को जल से निकालकर उन्होंने प्रजाओं की सृष्टि की और मन से अपने समान शुभ पुत्रों को उत्पन्न किया— भृगु, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, कृतु, मरीचि, दक्ष और वशिष्ठ। इन नौ प्रजापतियों की सृष्टि कर, वह पुरुषोत्तम अदिति के पुत्र के रूप में प्रकट हुए, प्रजाओं के कल्याण के लिए। मरीचि से कश्यप नामक पुत्र का जन्म जल में हुआ, जो प्रजापतियों में दसवें और तेज में ब्रह्मा के समान थे। वृक्षकन्या अदिति नाम से कश्यप की पत्नी बनी, उसने त्रिलोकों सहित अंड का जन्म दिया। उसमें सहस्रांशु, द्वादश आत्माओं वाले दिवाकर उत्पन्न हुए। उस महात्मा का विस्तार नौ हजार योजन है, और उसका व्यास तीन गुना है। जैसे कदंब के चारों ओर केसरियाँ फैली होती हैं, वैसे ही तेज के गोले के चारों ओर किरणें फैली हैं। सहस्र सिरों वाला पुरुष ब्रह्मा का योग कहा गया है, और वह तेज के गोले के मध्य स्थित है। वह चारों ओर से सहस्र किरणों द्वारा जल, नदियों, समुद्रों, सरोवरों और कुओं से जल को खींचता है। सूर्य की जो प्रभा अस्त होने पर अग्नि में समा जाती है, वही रात में दूर से प्रकाशित होती है।
नक्षत्र, ग्रह और चन्द्रमा — इन सबकी उत्पत्ति और आधार एक ही है; ये सभी सूर्य की सभा से ही उत्पन्न हुए माने जाएँ।
१ साम्ब उवाच अहो सूर्यस्य माहात्म्यं वर्णितं हर्षवर्धनम् । येन मे भक्तिरुत्पन्ना परा ह्यस्मिन्विभावसौ । । २ ततो राज्ञीं महाभागां निक्षुभां च महामुने । दिण्डिनं पिङ्गलादींश्च सर्वान्कथय मे मुने । । ३ नारद उवाच प्रागुक्तेऽर्कस्य द्वे भार्ये राज्ञी निक्षुभसंज्ञिते । तयोर्हि राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । ।४ सौम्यमासस्य२ सप्तम्यां द्यावार्कः सह युज्यते । माघकृष्णस्य सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । । भूरादित्यश्च भगवान्गच्छतः सङ्गमं तथा । । ५ ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्विह च भूतले । । ६ ततस्त्रैलोक्यभूत्यर्थं३ मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगसंहृष्टा जुह्वत्याहुतयो द्विजाः । । ७ स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजन्ति पितृदेवताः । । ८ निक्षुभा सूयते यस्मादन्नौषधिसुधामृतैः । मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । । ९ यथा राज्ञी द्विधा भूता यस्य चेयं सुता मता । अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । । 1.79.१० मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मरीचेः कश्यपः सुतः । तस्माद्धिरण्यकशिषुः प्रह्लादस्तस्य चात्मजः । । ११ प्रह्लादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति श्रुतः । विरोचनस्य भगिनी संज्ञाया जननी शुभा । । १२ हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता । सा विश्वकर्मणः पुत्री प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः । । १३ अथ नाम्ना सुरूपेति मरीचेर्दुहिता शुभा । पुत्री ह्यङ्गिरसः सा तु जननी तु बृहस्पतेः । । १४ बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य तु । । १५ प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पकरं वरम् । स वै नाम्रा पुनस्त्वष्टा त्रिदशानां च वार्धकिः । । १६ देवाचार्यश्च तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी । । १७ राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वाष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यात्तु या तनुच्छाया निक्षुभा सा महीमयी । । १८ सा१ तु भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी । । १९ न तु तां नररूपेण सूर्यो भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तद्रूपं महता स्वेन तेजसा । । 1.79.२० गात्रेष्वप्रतिरूपेषु नातिकान्तमिवाभवत् । अनिष्पत्रेषु गात्रेषु गोलं दृष्ट्वा पितामहः । । २१ मार्तस्त्वं भव चाण्डस्तु मार्तण्डस्तेन स स्मृतः । देवानां च यतस्त्वादिस्तेनादित्य इति स्मृतः । । २२ अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजास्तस्य महात्मनः । त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः । । २३ वर्षाणां तु सहस्रं वै वसमाना पितुर्गृहे । भर्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनःपुनः । । २४ अगच्छद्वडवा भूत्वा त्यक्त्वा रूपं यशस्विनी । उत्तरांश्च कुरून्गत्वा तृणान्यनुचचार ह । । २५ पितुः समीपं या भार्या संज्ञा या वचनेन सा । संज्ञाया धारयद्रूपं छाया सूर्यमुपस्थिता । । २६ द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्तयन् । आदित्यो जनयामास पुत्रौ कन्यां च रूपिणीम् । । २७ पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन च तावुभौ । श्रुतश्रवाश्च धर्मज्ञः श्रुतकर्मा तथैव च । । २८ श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्यो भविष्यति । श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो यो वै शनैश्चरः । । २९ कन्या च तपती नाम रूपेणाप्रतिरूपिणी । संज्ञा तु पार्थिवी तेषामात्मजानां यथाकरोत् । । 1.79.३० न स्नेहं पूर्वजानां तु तथा कृतवती तु सा । मनुस्तु क्षमते तस्या यमस्तस्या न चक्षमे । । ३१ बहुशो यात्यमानस्तु पितुः पत्न्या सुदुःखितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् । । ३२ पदा सन्तर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधात्संज्ञा सा पार्थिवी भृशम् । । ३३ पदा तर्जयसे यन्मां पितुर्भार्यां गरीयसीम् । तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः । । ३४ यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह तन्मातुः पितुः सर्वं न्यवेदयत् । । ३५ स्नेहेन तुल्यमस्मासु माता देव न वर्तते । निःस्नेहाञ्ज्यायसो ह्यस्मात्कनीयां सं बुभूषति । । ३६ तस्या मयोद्यतः पादो न तु देव निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति । । ३७ शप्तोऽहमस्मिंल्लोकेश जनन्या तपतां वर । तव प्रसादाच्चरणस्त्रायतां महतो भयात् । । ३८ रविरुवाच असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं धर्मशालिनम् । । ३९ सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातस्तु विद्यते । न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिन्मोक्षो भवेदिह । । 1.79.४० न शक्यमेतन्मिथ्या मे कर्तुं मातुर्वचस्तव । किञ्चित्तेऽहं विधास्यामि पितृस्नेहादनुग्रहम् । ।४ १ कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति तु महीतले । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि । ।४ २ सुमन्तुरुवाच आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयावुभौ । तुल्येष्वभ्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया । । ४३ सा१ तत्पुराभवं तस्मै नाचचक्षे विवस्वते । आत्मानं स समाधाय वक्तुं तस्यामपश्यत् । ।४४ तां शप्तुकामो भगवानुद्यतः कुपितस्ततः । ततश्छाया यथावृत्तमाचचक्षे विवस्वते । । ४५ विवस्वांस्तु ततः क्रुद्धः श्रुत्वा श्वशुरमागतः । सा चापि तं यथान्यायमर्चयित्वा दिवाकरम् । । निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास तं शनैः ।।४६ विश्वकर्मोवाच तवातितेजसाविष्टमिदं रूपं सुदुःसहम् । असहन्ती तु संज्ञा च वने चरति शाद्वले ।।४७ द्रक्ष्यते तां भवानद्य स्वां मायां शुभचारिणीम् । रूपार्थं भवतोरण्ये चरन्तीं सुमहत्तपः ।।४८ रूपं ते ब्रह्मणो वाक्याद्यदि वै रोचते विभो । प्रशातयामि देवेन्द्र श्रेयोऽर्थं जगतः प्रभो ।।४९ सन्तुष्टस्तस्य तद्वाक्यं बहु मेने महातपाः । ततोऽन्वजानात्त्वष्टारं रूपनिर्वर्तनाय तु ।।1.79.५० विश्वकर्मा ह्यनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वतः । भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै ।।५ १ आजानुलिखितश्चासौ निपुणं विश्वकर्मणा । लेखनं नाभ्यनन्दत्तु ततस्तेन निवारितः ।।५२ तत्र तद्भासितं रूपं तेजसा प्रकृतेन तु । कान्तात्कान्ततरं भूत्वा अधिकं शुशुभे ततः ।।५३ ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा । अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा स्वेन संवृताम् ।।५४ अश्वरूपेण मार्तण्डस्तां मुखेन समासदत् । मैथुनाय विचेष्टन्तो परपुंसो विशङ्कया ।।५५ सा तं विवस्वतः शुक्रं नासाभ्यां समधारयत् । देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ।।५६ नासत्यश्चैव दस्रश्च तौ स्मृतौ नामतोऽश्विनौ । अतः परं स्वकं रूपं दर्शयामास भास्करः ५७ ततस्तु जनयामास संज्ञा सूर्यसुतं शुभम् । रूपेण चात्मनस्तुल्यं रेवतं नाम नामतः । । ५८ पिर्तुगृह्याष्टमं सोऽश्वं जातमात्रः पलायत । स तस्मिन्त्सकृदारूढस्तमश्वं नैव मुञ्जति । । ५९ ततोऽर्केण समादिष्टौ दण्डनायकपिङ्गलौ । अश्वं प्रत्यानयेथां मे मा बलाच्छिद्रतोऽस्य तु । । 1.79.६० पार्श्वस्थौ तिष्ठतस्तस्य अश्वच्छिद्राभिकाञ्क्षिणौ । न च्छिद्रं तु लभेते तौ तस्याद्यापि महात्मनः । । ६१ प्लवन्गच्छत्यसौ यस्मात्संज्ञायाः शान्तिदः सुतः । रेवृस्तु च गतौ धातू रेवन्तस्तेन स स्मृतः । । ६२ मनुर्यमो यमी चैव सावर्णिः स शनैश्चरः । तपती चाश्विनौ चैव रेवन्तश्च रवेः सुताः । । ६३ एवमेषा पुरा संज्ञा द्वितीया पार्थिवी स्मृता । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । । ६४ राजृदीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यत्सदा । अधिकः सर्वभूतेभ्यो राजते च दिवाकरः । । ६५ अधिकं राजते यस्मात्तस्माद्राजा स उच्यते । राज्ञः पत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता । । ६६ क्षुभ सञ्चलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवन्तीत्यथ वा यस्मात्स्वर्गीयाः १ क्षुद्विवर्जिताः । । छायां तां विशते दिव्यां स्मृता सा तेन निक्षुभा । । ६७ दृष्ट्वा जनं सदा तात भृशं पीडितमानसम् । धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततः स्मृतः । । ६८ शुद्धेन कर्मणा तात शुभेन परमद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमाप च । । ६९ साम्प्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते । यस्यान्ववाये जातस्तु शङ्खचक्रगदाधरः । । 1.79.७० यमस्य भगिनी या तु यमी कन्या यशस्विनी । साभवत्सरितां श्रेष्ठा यमुना लोकपावनी । । ७१ मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः । भविष्यन्स मनुस्तात अष्टमः परिकीर्तितः । । ७२ मेरुपृष्ठे तपो दिव्यमद्यापि चरते प्रभुः । भ्राता शनैभ्ररस्तस्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् । । ७३ तपती नाम या नाम्ना तयोः कन्या गरीयसी । सा बभूव शुभा पत्नी राज्ञः संवरणस्य तु । । ७४ तापी नाम नदी चेयं विन्ध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी । । ७५ सौम्यया सङ्गता सा तु सर्वपापभयापहा । वैवस्वती यथा वीर सङ्गता १शिवकान्तया । । ७६ अश्विनौ देववैद्यत्वं लब्धवन्तौ यदूत्तम । तयोः कर्मोपजीवन्ति लोकेस्मिन्भिषजः सदा । । ७७ रेवन्तो नाम योऽर्कस्य रूपेणार्कसमः सुतः । २अश्वानामाधिपत्ये तु योजितः स तु भानुना । । ७८ क्षेमेण गच्छतेऽध्वानं यस्तं पूजयते पथि । सुखप्रसाद्यो मर्त्यानां सदा यदुकुलोद्वह । । ७९ त्वष्टापि तेजसा तेन मार्तण्डस्यैव चाज्ञया । भोजानुत्पादयामास पूजायै सत्य सुव्रत । । 1.79.८० य इदं जन्म देवस्य शृणुयाद्वा पठेत वा । विवस्वतो हि पुत्राणां सर्वेषाममितौजसाम् । । ८१ सर्वपापविनिर्मुक्तो याति सूर्यसलोकताम् । इह राजा भवत्येव पुनरेत्य न संशयः । । ८२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे आदित्यमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः
साम्ब बोले— अहो! सूर्य का जो महात्म्य आपने बताया, वह अत्यंत आनंददायक है। इससे मेरे मन में इस तेजस्वी सूर्य के प्रति गहरी भक्ति उत्पन्न हो गई है। अब हे महर्षि! कृपा करके मुझे सूर्य की दोनों पत्नियों—राज्ञी और निक्षुभा—तथा दिण्डिन, पिंगल आदि सभी के विषय में विस्तार से बताइए। नारद बोले— पूर्व में बताई गई सूर्य की दो पत्नियाँ हैं—राज्ञी और निक्षुभा। इनमें राज्ञी को 'द्यौ' (आकाश) और निक्षुभा को 'पृथ्वी' समझना चाहिए। शुक्ल पक्ष की सप्तमी को सूर्य और द्यौ (आकाश) का संयोग होता है, जबकि माघ कृष्ण सप्तमी को सूर्य का पृथ्वी (मही) के साथ मिलन होता है। पृथ्वी स्नान करके उस समय सूर्य से गर्भ धारण करती है, और वर्षा के समय आकाश जल के रूप में गर्भ धारण करता है। इसके बाद, त्रैलोक्य की समृद्धि के लिए पृथ्वी अन्न और अन्न से उत्पन्न होने वाली वनस्पतियाँ उत्पन्न करती है। अन्न के उपयोग से प्रसन्न होकर द्विजजन अग्निहोत्र आदि यज्ञ करते हैं। स्वाहा और स्वधा मंत्रों द्वारा पितरों और देवताओं की पूजा होती है। निक्षुभा (पृथ्वी) अन्न, औषधि, अमृत आदि से मनुष्यों, पितरों और देवताओं का पालन करती है, इसलिए उसे निक्षुभा कहा गया है। जैसे राज्ञी दो रूपों में विभाजित हुई, वैसे ही उसके संतान भी अनेक हुए, जिन्हें मैं विस्तार से बताऊँगा। ब्रह्मा के पुत्र मरीचि, मरीचि के पुत्र कश्यप, कश्यप के पुत्र हिरण्यकशिपु, हिरण्यकशिपु के पुत्र प्रह्लाद, प्रह्लाद के पुत्र विरोचन, विरोचन की बहन संज्ञा—ये सभी वंश में आते हैं। संज्ञा, जो हिरण्यकशिपु की पौत्री और विश्वकर्मा की पुत्री है, प्रह्लाद की वंशज कहलाती है। सुरूपा नामक कन्या मरीचि की पुत्री और बृहस्पति की माता थी। बृहस्पति की बहन ब्रह्मवादिनी, प्राभास की पत्नी बनीं और उनसे विश्वकर्मा उत्पन्न हुए, जो सभी शिल्पों के कर्ता हैं। विश्वकर्मा की पुत्री सुरेणु, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, वही राज्ञी संज्ञा (द्यौ) के रूप में जानी जाती है। उनकी छाया से निक्षुभा (पृथ्वी) उत्पन्न हुई, जो सूर्य की दूसरी पत्नी मानी जाती है। वह भगवंत मार्तण्ड (सूर्य) की पतिव्रता, रूपवती और यौवनशालिनी पत्नी थी। किन्तु सूर्य अपने तेजस्वी रूप के कारण मनुष्य रूप में उसे पहले नहीं पा सके। सूर्य का वह रूप अत्यंत तेजस्वी था, जिससे उनके अंगों का सौंदर्य छिपा हुआ था। पितामह ब्रह्मा ने जब सूर्य के गोलाकार और असमान अंगों को देखा, तो कहा—'तुम अंडज (अंड से उत्पन्न) और मार्तण्ड (मृत अंड से उत्पन्न) हो, इसलिए तुम्हें मार्तण्ड कहा जाएगा। देवताओं के लिए तुम्हीं आदित्य कहलाओगे।' अब मैं सूर्य की संतान का वर्णन करता हूँ—संज्ञा से सूर्य ने तीन संतानें उत्पन्न कीं। हजार वर्षों तक अपने पिता के घर रहने के बाद, जब पिता ने बार-बार कहा कि अपने पति के पास जाओ, तो संज्ञा ने घोड़ी का रूप धारण कर अपना स्वरूप छोड़ दिया और उत्तर कुरु प्रदेश में जाकर घास चरने लगी। संज्ञा के स्थान पर उसकी छाया ने सूर्य का साथ दिया। सूर्य ने छाया को संज्ञा समझकर उससे भी दो पुत्र और एक कन्या उत्पन्न की। उन दोनों पुत्रों का नाम श्रुतश्रवा (मनु) और श्रुतकर्मा (शनि) था, और कन्या का नाम तपती था। संज्ञा ने अपने इन संतानो के साथ पहले जैसी ममता नहीं दिखाई। मनु ने तो सहन किया, पर यम ने नहीं सहा। यम बार-बार अपनी माता के पास जाकर दुःखी रहते थे। एक दिन उन्होंने संज्ञा को क्रोधवश पैर से धमकाया। इस पर संज्ञा ने क्रोध में यम को शाप दिया—'तुमने मुझे, अपने पिता की पत्नी को, पैर से धमकाया है, इसलिए तुम्हारा पैर पृथ्वी पर गिरेगा।' यम इस शाप से बहुत दुःखी हुए और अपने पिता सूर्य के पास जाकर सब कुछ बता दिया। उन्होंने कहा—'माता हम सबमें समान स्नेह नहीं रखती, वह मुझसे भी कम स्नेह करती है। मैंने केवल पैर उठाया था, गिराया नहीं। बाल्यावस्था या अज्ञानवश ऐसा हुआ, कृपा करके क्षमा करें।' सूर्य ने कहा—'पुत्र! इसमें कोई संदेह नहीं कि कोई बड़ा कारण रहा होगा, जिससे तुम्हें क्रोध आया। सभी शापों का निवारण संभव है, पर माता के शाप का निवारण नहीं होता। मैं तुम्हारे लिए इतना करूंगा कि तुम्हारे पैर का मांस कीड़े खा लेंगे, पर तुम सुरक्षित रहोगे।' सुमन्तु बोले— सूर्य ने छाया से पूछा—'तुम दोनों पुत्रों में एक के प्रति अधिक स्नेह क्यों रखती हो?' तब छाया ने पहले कुछ नहीं बताया, फिर डरकर सब कुछ बता दिया। सूर्य को जब यह बात पता चली, तो वे क्रोध से छाया को भस्म करना चाहते थे, पर छाया ने उन्हें शांत किया। विश्वकर्मा बोले—'हे प्रभु! आपका तेज इतना प्रचंड है कि संज्ञा उसे सहन नहीं कर सकी और वन में तपस्या करने चली गई। आप अपनी माया से उसे शीघ्र देखेंगे। यदि आपको ब्रह्मा के वचनानुसार रूप चाहिए, तो मैं आपके लिए श्रेष्ठ रूप बनाऊँ।' सूर्य ने विश्वकर्मा को आदेश दिया, तब उन्होंने सूर्य के तेज को कम किया और सूर्य का रूप और भी सुंदर बना दिया। सूर्य ने योगबल से अपनी पत्नी संज्ञा को घोड़ी के रूप में देखा, जो तेज से अदृश्य थी। मार्तण्ड (सूर्य) ने अश्व रूप धारण कर संज्ञा के पास गए। संज्ञा ने सूर्य का वीर्य नासिका से ग्रहण किया, जिससे अश्विनीकुमार उत्पन्न हुए। फिर सूर्य ने अपना वास्तविक रूप प्रकट किया और संज्ञा से एक और पुत्र—रेवन्त—को उत्पन्न किया। रेवन्त जन्म लेते ही भाग गया, तब सूर्य ने दण्डनायक और पिंगल को उसे वापस लाने भेजा, पर वे आज तक उसका छिद्र नहीं पा सके। रेवन्त, जो संज्ञा का पुत्र है, सदैव गतिशील रहता है। सूर्य के पुत्र—मनु, यम, यमी, सावर्णि, शनि, तपती, अश्विनीकुमार और रेवन्त—ये सभी हैं। इसी प्रकार संज्ञा की दूसरी छाया रूपी पत्नी निक्षुभा (पृथ्वी) मानी जाती है। सूर्य को 'राजा' कहा जाता है, क्योंकि वह सबसे अधिक तेजस्वी है। उसकी पत्नी 'राज्ञी' और छाया रूपी पत्नी 'निक्षुभा' कहलाती है। 'क्शुभ' का अर्थ है—चलन; जो स्थिर है, वह 'निक्षुभा' है। यम की बहन यमी, जो यशस्विनी कन्या थी, वही आगे चलकर यमुना नदी बनी। मनु प्रजापति हैं, सावर्णि आठवें मनु के रूप में प्रसिद्ध होंगे, जो अभी मेरु पर्वत पर तपस्या कर रहे हैं। उनके भाई शनि ग्रह बने। तपती नामक कन्या राजा संवरण की पत्नी बनी। तपती नदी, जो विंध्य पर्वत से निकलती है, पुण्यदायिनी और पवित्र जल वाली है। अश्विनीकुमारों को देवताओं के वैद्यत्व की प्राप्ति हुई, और वे सदा लोक में चिकित्सक माने जाते हैं। रेवन्त, जो सूर्य के समान रूपवाला पुत्र है, घोड़ों का अधिपति बना। जो यात्री यात्रा में उसकी पूजा करता है, उसे सुख-शांति मिलती है। विश्वकर्मा ने सूर्य की आज्ञा से भोजान नामक घोड़ा उत्पन्न किया, जो पूजा के लिए है। जो कोई भी सूर्य के इन पुत्रों की कथा सुने या पढ़े, वह सभी पापों से मुक्त होकर सूर्यलोक को प्राप्त करता है और इस लोक में राजा बनता है, इसमें कोई संदेह नहीं।
आदित्यमहिमावर्णनम् सुमन्तुरुवाच इत्थं श्रुत्वा कथां दिव्यां हेलिमाहात्म्यमाश्रिताम् । साम्बः पप्रच्छ भूयोऽपि नारदं मुनिसत्तमम् । । १ साम्ब उवाच सूर्यपूजाफलं यच्च यच्च दानफलं महत् । प्रणिपाते फलं यच्च गीतवाद्ये च यत् फलम् । । २ भास्करस्य द्विजश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि समन्ततः । येन सम्पूजयाम्येष भानुं देवैः१ सदार्चितम् । ३ नारद उवाच इममर्थं पुरा पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः । दिण्डिना यदुशार्दूल शृणुष्वैकाग्रमानसः । । ४ सुखासीनं तथा देवं सुरज्येष्ठं पितामहम् । प्रणम्य शिरसा दिण्डिरिदं वचनमब्रवीत् । । ५ दिण्डिरुवाच सूर्यपूजाफलं ब्रूहि ब्रूहि दानफलं तथा । प्रणामे यत्फलं देव यच्चोक्तं तौर्यकत्रये । । ६ इतिहासपुराणाभ्यां कारिते श्रवणे तथा । पुरतो देवदेवस्य यत्फलं स्यात्तदुच्यताम् । । ७ मार्जने लेपने यच्च देवदेवस्य मन्दिरे । भास्करस्य कृते ब्रूहि मम लोकपितामह । । ८ ब्रह्मोवाच स्तुतिजप्योपहारेण पूजया न नरो रवेः । उपवासेन षष्ठ्यां च सर्वपापः प्रमुच्यते । । ९ प्रणिधाय शिरो भूमौ नमस्कारपरो रवेः । तत्क्षणात्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । । 1.80.१० भक्तियुक्तो नरो यस्तु रवेः कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणी कृता तेन सप्तद्वीपा १भवेन्मही । । ११ सूर्यलोकं व्रजेच्चापि इह रोगैश्च मुच्यते । उपानहौ परित्यज्य अन्यथा नरकं व्रजेत् । । १२ सोपानत्को नरो यस्तु आरोहेत्सूर्यमन्दिरम् । स याति नरकं घोरमसिपत्रवनं विभो । । १३ सूर्यं मनसि यः कृत्वा कुर्याद्व्योमप्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणी कृतास्तेन सर्वे देवा भवन्ति हि । । १४ परितुष्टाश्च ते सर्वे प्रयच्छन्ति गतिं शुभाम् । सर्वे देवा महाबाहो ह्यभीष्टं तु परन्तप । । १५ एकाहारो नरो भूत्वा षष्ठ्यां योऽर्चयते रविम् । सप्तम्यां वा महाबाहो सूर्यलोकं स गच्छति । । १६ अहोरात्रोपवासी स पूजयेद्यस्तु भास्करम् । सप्तम्यां वाथ षष्ठ्यां वा स गच्छेत्परमां गतिम् । । १७ कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां सोपवासो जितेन्द्रियः । सर्वरक्तोपहारेण पूजयेद्यस्तु भास्करम् । । १८ पङ्कजैः करवीरैर्वा कुङ्कमोदकचन्दनैः । मोदकैश्च गणश्रेष्ठ सूर्यलोकं स गच्छति । । १९ शुक्लपक्षस्य सप्तम्यामुपवासरतः सदा । सर्वशुक्लोपहारेण पूजयेद्यस्तु भास्करम् । । 1.80.२० जातीमुद्गरकैश्चैव श्वेतोत्पलकदम्बकैः । पायसेन १तथा देवं सवज्रेणार्चयेद्रविम् । । २१ सर्वपापविशुद्धात्मा विधुः कान्त्या न संशयः । हंसयुक्तेन यानेन हंसलोकमवाप्नुते । । २२ दिण्डिरुवाच ब्रूहि मे विस्तराद्देव सप्तमीकल्पमुत्तमम् । उपोष्य सप्तमीं येन गमिष्ये शरणं रवेः । । २३ ब्रह्मोवाच साधु पृष्टोऽस्मि भवता सप्तमीकल्पमुत्तमम् । यथा सहस्रकिरणः पुरा पृष्टोऽरुणेन वै । । २४ कथिताः सप्त सप्तम्यो भानुना श्रेयसे नृणाम् । अरुणस्य गणश्रेष्ठ पृच्छतः कारणान्तरे । । २५ कस्यचित्त्वथ कालस्य देवदेवं दिवाकरम् । ध्यानमाश्रित्य तिष्ठन्तमरुणो वाक्यमब्रवीत् । । २६ किमर्थं देवदेवश ध्यानमाश्रित्य तिष्ठसि । दिनं न याति देवेश कारणं मम कथ्यताम् । । २७ कुरु चङ्क्रमणं देव वहमानो दिवस्पते । इत्येवं भगवान्पृष्ट इदं वचनमब्रवीत् । । २८ शृणु त्वं द्विजशार्दूल यदर्थं ध्यानमाश्रितः । अर्वावसुर्द्विजश्रेष्ठः स चापुत्रः खगोत्तम । । २९ आराधयति मां नित्यं गन्धपुष्पोपहारकैः । पुत्रकामः खगश्रेष्ठ न च जानात्ययं यथा । । 1.80.३० पुत्रदोऽहं भवे येन विधिना पूजितः खग । श्रूयतां च विधिः सर्वे येन प्रीतो भवे नृणाम् । । ३१ सप्तमीकल्पसंज्ञो वै विधीनामुत्तमो विधिः । यस्तु मां पूजयेन्नित्यं तस्य पुत्रान्ददाम्यहम् ।। ३२ गृह्णीष्व सप्तमीकल्पं गत्वा ब्रूहि द्विजोत्तमम् । येनाहं बहुपुत्रत्वं दद्यां तस्य तथा खग । । ३३ श्रुत्वा भानोः क्षणादेव जगाम स खगोत्तमः । कथयामास तत्सर्वं भानोर्वचनमादितः । । ३४ ब्राह्मणस्य खगश्रेष्ठ स च श्रुत्वा द्विजोत्तमः । चकार सप्तमीकल्पं यथाख्यातं खगेन तु । । ३५ ऋद्धिं वृद्धिं तथारोग्यं प्राप्य पुत्रांश्च पुष्कलान् । गतोऽसौ सूर्यलोकं च तेजसा तत्समोभवत् । । ३६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पमाहात्म्यवर्णनं नामाशीतितमोऽध्यायः
सूर्य महिमा का वर्णन सुमन्तु बोले— इस प्रकार दिव्य कथा और सूर्य के महात्म्य को सुनकर साम्ब ने फिर से श्रेष्ठ मुनि नारद से पूछा— साम्ब बोले— हे द्विजश्रेष्ठ! सूर्य की पूजा का फल, दान का फल, प्रणाम का फल और गीत-वाद्य आदि का फल क्या है, कृपा करके मुझे विस्तार से बताइए, जिससे मैं देवताओं द्वारा पूजित भानु की सही विधि से पूजा कर सकूं। नारद बोले— हे यदुवंशी! पहले इसी विषय में ब्रह्मा जी से दिण्डिन ने पूछा था, तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो। दिण्डिन ने ब्रह्मा जी से पूछा— हे देव! सूर्य की पूजा, दान, प्रणाम और गीत-वाद्य आदि का फल क्या है? इतिहास और पुराणों के श्रवण का फल क्या है? देवदेव की प्रतिमा के समक्ष पूजा, मन्दिर की सफाई और लेपन आदि का फल क्या है, कृपा कर बताइए। ब्रह्मा बोले— स्तुति, जप, उपहार और पूजा से, उपवास से तथा षष्ठी तिथि के व्रत से मनुष्य सभी पापों से मुक्त हो जाता है। जो व्यक्ति सिर झुकाकर सूर्य को नमस्कार करता है, वह उसी क्षण सभी पापों से मुक्त हो जाता है, इसमें कोई संदेह नहीं। जो श्रद्धा से सूर्य की परिक्रमा करता है, वह सातों द्वीपों वाली पृथ्वी की परिक्रमा करने के समान पुण्य प्राप्त करता है। वह सूर्यलोक को जाता है और इस लोक में रोगों से मुक्त रहता है। बिना जूते के मंदिर में जाए, अन्यथा नरक को प्राप्त होता है। जूते पहनकर जो सूर्य मंदिर में जाता है, वह घोर नरक—असिपत्रवन—को प्राप्त करता है। जो मन में सूर्य को धारण कर आकाश की परिक्रमा करता है, वह सभी देवताओं की परिक्रमा कर लेता है। सभी देवता प्रसन्न होकर उसे शुभ गति प्रदान करते हैं। जो व्यक्ति एक समय भोजन करके षष्ठी या सप्तमी को सूर्य की पूजा करता है, वह सूर्यलोक को जाता है। जो अहोरात्र उपवास कर सप्तमी या षष्ठी को सूर्य की पूजा करता है, वह परम गति को प्राप्त करता है। कृष्ण पक्ष की सप्तमी को उपवास करके, लाल पुष्पों और लाल पदार्थों से सूर्य की पूजा करे, तो वह सूर्यलोक को प्राप्त करता है। पद्म, करवीर, कुंकुम, मोदक, चंदन और अन्य मिठाइयों से पूजा करे, तो भी वही फल मिलता है। शुक्ल पक्ष की सप्तमी को उपवास करके, श्वेत पुष्प, जती, मुद्गर, श्वेत उत्पल, कदंब, पायस आदि से सूर्य की पूजा करे, तो वह पापों से शुद्ध होकर चंद्रमा के समान कांति प्राप्त करता है और हंसयुक्त रथ से हंसलोक को जाता है। दिण्डिन बोले— हे देव! कृपा करके सप्तमी व्रत की श्रेष्ठ विधि विस्तार से बताइए, जिससे मैं सूर्य की शरण पा सकूं। ब्रह्मा बोले— तुमने उत्तम प्रश्न किया है। सप्तमी व्रत की श्रेष्ठ विधि वही है, जिसे पहले अरुण ने सूर्य से पूछा था। सूर्य ने सप्त सप्तमियों का वर्णन किया है, जो मनुष्यों के लिए कल्याणकारी हैं। किसी समय अरुण ने सूर्य से पूछा—'हे देवदेव! आप ध्यान क्यों कर रहे हैं? दिन क्यों नहीं बढ़ रहा? कृपा कर कारण बताइए।' सूर्य बोले—'एक पक्षी, जो पुत्र की इच्छा से मेरी पूजा करता है, पर विधि नहीं जानता।' 'जिस विधि से मैं पुत्र देने वाला बनूं, वह सप्तमी व्रत है। जो मुझे इस विधि से पूजता है, उसे मैं पुत्र देता हूँ।' 'तुम यह सप्तमी व्रत विधि ग्रहण करो और उस ब्राह्मण को बताओ, जिससे वह पुत्रवान हो सके।' अरुण ने सूर्य का वचन सुनकर तुरंत जाकर वह विधि ब्राह्मण को बताई। ब्राह्मण ने सप्तमी व्रत किया, जिससे उसे धन, आरोग्य और अनेक पुत्र प्राप्त हुए, और वह सूर्यलोक को भी गया।
विजयासप्तमीवर्णनम् ब्रह्मोवाच जया च विजया चैव जयन्ती चापराजिता । महाजवा च नन्दा च भद्रा चान्या प्रकीर्तिता । । १ शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां सूर्यवारो भवेद्यदि । सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महाफलम् । । २ स्नानं दान तथा होमं उपवासस्तथैव च। सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् । । ३ पञ्चम्यामेकभक्तं स्यात्पष्ठ्यां नक्तं प्रचक्षते । उपवासस्तु सप्तम्यामष्टम्यां पारणं भवेत् । । ४ केचिद्देवमुशन्त्येव नेति चान्ये गणाधिप । अभिप्रेतस्तु मे १ षष्ठ्यामुपवासो गणोत्तम । । ५ चतुर्थ्यामेकभक्तं तु पञ्चम्यां नक्तमादिशेत् । उपवासस्तु षष्ठ्यां स्यात्सप्तम्यां पारणं भवेत् । १६ उपवासपरः षष्ठ्यामब्देशं पूजयेद्बुधः । गन्धपुष्पोपहारैश्च भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । । ७ प्रकल्प्य पूजां भूमौ तु देवस्य पुरतः स्वपेत् । जपमानस्तु२ गायत्रीं सौरसूक्तमथापि वा । । ८ अक्षरं वा महाश्वेतं षडक्षरमथापि वा । विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां कृत्वा स्नानं गणाधिप । । ९ ग्रहेशं पूजयित्वा तु होमं कृत्वा विधानतः । ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या शक्त्या च गणनायक । । 1.81.१ ० शाल्योदनमपूपाश्च खण्डवेष्टांश्च शक्तितः । सघृतं पायसं दद्यात्तथा विप्रेषु शक्तितः । । ११ दत्त्वा च दक्षिणा भक्त्या १ ततो विप्रान्विसर्जयेत् । इत्येषा कथिता देव पुण्या विजयसप्तमी । १२ यामुपोष्य नरो गच्छेत्पदं वैरोचनं परम् । करवीराणि रक्तानि कुङ्कुमं च विलेपनम् । । १३ विजयं धूपमस्यां तु भानोस्तुष्टिकराणि वै । एषा पुण्या पापहरा महापातकनाशिनी । । १४ अत्र दत्तं हुतं चापि क्षीयते न गणाधिप । स्नानं दानं तथा होमः पितृदेवाभिपूजनम् । । १५ सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् । आदित्यवारेण युता स्मृता विजयसप्तमी ।१६ इत्येषा कथिता वीर सर्वकामप्रदायिनी । धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तितं श्रवणं तथा । । १७ स्मरणं तु तथास्यां तु पुण्यदं त्रिपुरान्तक । । १८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे विजयसप्तमीवर्णनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः
ब्रह्मा बोले— जय, विजय, जयंती, अपराजिता, महाजवा, नंदा और भद्रा— ये सप्तमी के नाम प्रसिद्ध हैं। यदि शुक्ल पक्ष की सप्तमी को रविवार पड़े, तो वह सप्तमी 'विजया' कहलाती है और उस दिन दिया गया दान महान फल देने वाला होता है। इस दिन स्नान, दान, हवन और उपवास— ये सब करने से बड़े-बड़े पाप नष्ट हो जाते हैं। पंचमी को एक समय भोजन करें, षष्ठी को रात्रि में भोजन करें, सप्तमी को उपवास करें और अष्टमी को पारण करें। कुछ लोग देवता का व्रत रखते हैं, कुछ नहीं रखते, हे गणाध्यक्ष! मुझे प्रिय तो यही है कि षष्ठी को उपवास किया जाए। चतुर्थी को एक समय भोजन, पंचमी को रात्रि में भोजन, षष्ठी को उपवास और सप्तमी को पारण करना चाहिए। जो षष्ठी को उपवास करता है, वह बुद्धिमान व्यक्ति उस दिन भगवान की पूजा करे, गंध, फूल और भक्ति-श्रद्धा से अर्पण करे। भूमि पर पूजा की व्यवस्था करके, भगवान के सामने सोए और गायत्री या सौरसूक्त का जप करे। अक्षर मंत्र, महाश्वेत या षडक्षर मंत्र का भी जप कर सकता है। सप्तमी के दिन प्रातः स्नान करके, ग्रहपति की पूजा करके, विधिपूर्वक हवन करे, फिर श्रद्धा से ब्राह्मणों को भोजन कराए। अपनी शक्ति अनुसार शाल्योदन, अपूप, खंडवेष्ट, घीयुक्त पायस आदि ब्राह्मणों को दें। फिर श्रद्धा से दक्षिणा देकर ब्राह्मणों को विदा करें। हे देव! यह पुण्यदायिनी विजयासप्तमी कही गई है। जो मनुष्य इस व्रत को करता है, वह वैरोचन के परम पद को प्राप्त करता है। करवीर के लाल फूल, कुमकुम का लेप, विजय धूप और सूर्य को प्रसन्न करने वाली वस्तुएँ अर्पित करें। यह पुण्यदायिनी, पापों का नाश करने वाली और महापातक का नाश करने वाली है। यहाँ दिया गया दान और किया गया हवन कभी व्यर्थ नहीं जाता। स्नान, दान, हवन और पितरों-देवताओं की पूजा— ये सब विजयासप्तमी के दिन महापातक का नाश करते हैं। रविवार के साथ युक्त यह सप्तमी 'विजया' कहलाती है। हे वीर! यह सब कामनाएँ देने वाली, धन्य, यशस्वी, आयुष्यवर्धक और कीर्तिदायक कही गई है। इसका श्रवण और स्मरण भी पुण्य देने वाला है, हे त्रिपुरांतक!
नन्दवर्णनम् दिण्डिरुवाच ये त्वादित्यदिने ब्रह्मन्पूजयन्ति दिवाकरम् । स्नानदानादिकं तेषां किं फलं स्याद्ब्रवीतु मे।।१ पुण्या सा सप्तमी प्रोक्ता युक्ता तेन पितामह । विजयेति तथा नाम वर्ण्यतामस्य १ पुण्यता । । २ ब्रह्मोवाच ये त्वादित्यदिने ब्रह्मञ्छ्राद्धं२ कुर्वन्ति मानवाः । सप्तजन्मसु ते जाताः सम्भवन्ति विरोगिणः । । ३ नक्तं कुर्वन्ति ये तत्र मानवाः स्थैर्यमाश्रिताः । जपमाना परं जाप्यमादित्यहदयं परम् । ।४ आरोग्यमिह वै प्राप्य सूर्यलोकं व्रजन्ति ते । उपवासं च ये कुर्युरादित्यस्य दिने सदा । । ५ जपन्ति च महाश्वेतां ते लभन्ते यथेप्सितम् । अहोरात्रेण नक्तेन त्रिरात्रनियमेन वा । । ६ जपमानो महाश्वेतामीप्सितं लभते फलम् । विशेषतः सूर्यदिने जपमानो गणाधिप । । ७ षडक्षरं३ तथा श्वेतां गच्छेद्वैरोचनं पदम् । द्वादशेह स्मृता वारा आदित्यस्य महात्मनः । । ८ नन्दो भद्रस्तथा सौम्यः कामदः पुत्रदस्तथा । जयो जयन्तो विजय आदित्याभिमुख स्थितः । । ९ हृदयो रोगहा चैव महाश्वेतप्रियोऽपरः । शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तु माघे मासि गणाधिप । । 1.82.१० यः४ कुर्यात्स भवेद्भूपः सर्वपापभयापहः । अत्र नक्तं स्मृतं पुण्यं घृतेन स्नपनं रवेः । । ११ अगस्त्यकुसुमानीह भानोस्तुष्टिकराणि तु । विलेपनं सुगन्धस्तु श्वेतचन्दनमुत्तमम् । । १२ धूपस्तु गुग्गुलः श्रेष्ठो नैवेद्यं पूपमेव हि । दत्त्वा पूपं तु विप्रस्य ततो भुञ्जीत वाग्यतः । । १३ नक्षत्रदर्शनान्नक्तं केचिदिच्छन्ति मानद
डिण्डिर बोले— हे ब्रह्मन्! जो लोग आदित्य के दिन सूर्य की पूजा करते हैं, स्नान, दान आदि करते हैं, उन्हें क्या फल मिलता है, कृपया बताइए। ब्रह्मा बोले— वह सप्तमी पुण्यदायिनी कही गई है, उसी के कारण उसका नाम 'विजया' भी है, अब उसके पुण्य का वर्णन किया जाता है। जो लोग आदित्य के दिन श्राद्ध करते हैं, वे सात जन्मों तक निरोगी होते हैं। जो लोग उस दिन रात्रि में भोजन करते हैं और आदित्यहृदय मंत्र का जप करते हैं, वे इस लोक में आरोग्य पाते हैं और सूर्यलोक को प्राप्त होते हैं। जो लोग आदित्य के दिन उपवास करते हैं और महाश्वेत मंत्र का जप करते हैं, वे इच्छित फल पाते हैं। चाहे एक दिन रात्रि में, चाहे तीन दिन तक उपवास करके, जो महाश्वेत मंत्र का जप करता है, वह मनचाहा फल पाता है, विशेषकर सूर्य के दिन। षडक्षर और श्वेत मंत्र का जप करने वाला वैरोचन के पद को प्राप्त करता है। बारह नाम प्रसिद्ध हैं— नंद, भद्र, सौम्य, कामद, पुत्रद, जय, जयंत, विजय, आदित्य की ओर स्थित, हृदय, रोगहारी और महाश्वेतप्रिय। शुक्ल पक्ष की षष्ठी, माघ मास में, जो यह व्रत करता है, वह सब पाप और भय को दूर करता है। यहाँ रात्रि में भोजन पुण्यदायक है, घी से सूर्य का स्नान करना चाहिए। अगस्त्य के फूल यहाँ सूर्य को प्रसन्न करने वाले हैं, उत्तम सुगंधित श्वेत चंदन का लेप करें। धूप में श्रेष्ठ गूगुल का प्रयोग करें, नैवेद्य में अपूप अर्पित करें। ब्राह्मण को अपूप देकर, फिर स्वयं वाणी संयम से भोजन करें।
१६ भौमे दिव्येऽथ वा देयं न्यसेद्वा पुरतो रवेः । दातव्यो मन्त्रतश्चायं मण्डको३ ग्राह्य एव हि । । १७ भूत्वादित्येन वै भक्त्या आदित्यं तु नमस्य च । आदित्यतेजसोत्पन्नं राज्ञीकरविनिर्मितम् । । श्रेयसे मम विप्र त्वं प्रतीच्छापूपमुत्तमम् । । १८ कामदं सुखदं धर्म्यं धनदं पुत्रदं तथा । सदास्तु ते प्रतीच्छामि मण्डकं भास्करप्रिपम् । । १९ एतौ चैव महामन्त्रौ दानादाने रविप्रियौ । अपूपस्य गणश्रेष्ठ श्रेयसे नात्र संशयः । । 1.82.२० एष नन्दविधिः प्रोक्तो नराणां श्रेयसे विभो । अनेन विधिना यस्तु नरः४ पूजयते रविम् । । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते । । २१ न दरिद्रं न रोगश्च कुले तस्य महात्मनः । योऽनेन पूजयेद्भानुं न क्षयः सन्ततेस्तथा । । २२ सूर्यलोकाच्च्युतश्चासौ राजा भवति भूतले । बहुरत्नसमायुक्त६ स्तेजसा द्विजसन्निभः
मंगल या दिव्य दिन पर, या सूर्य के सामने रखकर, मंत्रपूर्वक मण्डक अर्पित करना चाहिए। भक्ति से सूर्य को प्रणाम करें, यह मण्डक सूर्य के तेज से उत्पन्न और रानी के द्वारा निर्मित है। हे विप्र! मेरे कल्याण के लिए तुम यह उत्तम अपूप स्वीकार करो। यह कामना, सुख, धर्म, धन और पुत्र देने वाला है, सदा तुम्हारे लिए शुभ हो। मैं यह सूर्यप्रिय मण्डक तुम्हें देता हूँ। ये दोनों महान मंत्र दान और ग्रहण में सूर्य को प्रिय हैं, अपूप का दान श्रेष्ठ है, इसमें कोई संदेह नहीं। यह नंदा विधि मनुष्यों के कल्याण के लिए कही गई है। जो इस विधि से सूर्य की पूजा करता है, वह सब पापों से मुक्त होकर सूर्यलोक में प्रतिष्ठित होता है। उसके कुल में न दरिद्रता रहती है, न रोग, और उसकी संतान का कभी नाश नहीं होता। जो इस विधि से सूर्य की पूजा करता है, वह सूर्यलोक से गिरकर भी पृथ्वी पर राजा बनता है, अनेक रत्नों से युक्त और तेजस्वी ब्राह्मण के समान होता है।
भद्रविधिवर्णनम् ब्रह्मोवाच मासि भाद्रपदे वीर शुक्ते पक्षे तु यो भवेत् । षष्ठ्यां गणकुलश्रेष्ठ स भद्रः परिकीर्तितः । । १ तत्र नक्तं तु यः कुर्यादुपवासमथापि वा । हंसयानसमारूढो याति हंससलोकताम् । । २ मालतीकुसुमानीह तथा श्वेतं च चन्दनम् । विजयं च तथा धूपं नैवेद्यं पायसं परम् । । ३ पूजायां भास्करस्येह कुर्यात्त्रिपुरसूदनम् । इत्थं सम्पूज्य देवेशं मध्याह्ने च दिनाधिपम् । ४ दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या ततो भुञ्जीत वाग्यतः । पायसं गणशार्दूल सगुडं सर्पिषा सह । ५ य एवं पूजयेद्भक्त्या मानवस्तिमिरापहम् । सर्वकामानवाप्नोति पुत्रदारधनादिकान् । । ६ विमुक्तः सर्वपापेभ्यो व्रजद्भानुसलोकताम् । एष भद्रा विधिः प्रोक्तो मया यस्ते गणाधिप ।।७ श्रुत्वा कृत्वा च यत्पापान्मुच्यते मानवो भुवि । । ८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वण्यादित्यवारकल्पे भद्रविधिवर्णनं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः
ब्रह्मा बोले— हे वीर, भाद्रपद महीने के शुक्ल पक्ष की छठी तिथि को, जो गणों में श्रेष्ठ है, भद्रा कहा गया है। उस दिन जो कोई रात का उपवास करता है या अन्य प्रकार से व्रत रखता है, वह हंस पर सवार होकर हंसों के लोक को प्राप्त करता है। सूर्य की पूजा में यहाँ मल्लिका के फूल, श्वेत चंदन, विजय धूप और उत्तम पायस का नैवेद्य अर्पित करना चाहिए। इस प्रकार देवों के स्वामी की दोपहर में पूजा करके, अपनी सामर्थ्य के अनुसार दक्षिणा देकर, फिर चुपचाप गुड़ और घी के साथ पायस को ग्रहण करना चाहिए। जो मनुष्य इस दिन अंधकार दूर करने वाले सूर्य की भक्ति से पूजा करता है, वह सभी इच्छाएँ— पुत्र, पत्नी, धन आदि— प्राप्त करता है और समस्त पापों से मुक्त होकर सूर्य के लोक को जाता है। हे गणों के स्वामी, यही भद्रा का विधान मैंने बताया; जो इसे सुनता और करता है, वह पृथ्वी पर पापों से मुक्त हो जाता है।
सौम्यविधिवर्णनम् ब्रह्मोवाच नक्षत्रं रोहिणी वीर यदा वारेऽस्य वै भवेत् । यात्यसौ सौम्यतां वीर१ स सौम्यः परिकीर्तितः । । १ स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवादितर्पणम् । अक्षयं स्यान्न सन्देहस्त्वत्र वारे महात्मनः । । २ नक्तं समाश्रितो योऽत्र पूजयेद्भास्करं नरः । याति लोकं स देवस्य भास्करस्य न संशयः । । ३ रक्तोत्पलानि वै तत्र तथा रक्तं च चन्दनम् । सुगन्धश्चापि धूपस्तु नैवेद्यं पायसं तथा । । ब्राह्मणाय च दातव्यं भोक्तव्यं चात्मना तथा । । ४ य एवं पूजयेत्सौम्ये चित्रभानुं गवाम्पतिम् । स विमुक्तस्तु पापेभ्यस्त्वाष्ट्रीं कान्तिमवाप्नुयात् । । ५ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि आदित्यवारकल्पे सौम्यविधिवर्णनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः
ब्रह्मा बोले— हे वीर, जब रोहिणी नक्षत्र इस दिन पड़ता है, तब वह सौम्य कहलाता है। इस दिन स्नान, दान, जप, हवन और पितरों-देवताओं का तर्पण निष्फल नहीं होता, इसमें कोई संदेह नहीं। जो इस दिन रात का उपवास करके सूर्य की पूजा करता है, वह निःसंदेह सूर्य के लोक को प्राप्त करता है। वहाँ लाल कमल, लाल चंदन, सुगंधित धूप और पायस का नैवेद्य अर्पित करना चाहिए, और यह ब्राह्मण को देकर स्वयं भी ग्रहण करना चाहिए। जो सौम्य तिथि पर गोपालक चित्रभानु की पूजा करता है, वह पापों से मुक्त होकर त्वष्टा की कन्या जैसी कांति प्राप्त करता है।
२ रक्तचन्दनमिश्राणि करवीराणि सुव्रत । धूपं घृताहुतिं वीर भास्करस्य प्रयोजयेत् । । ३ नैवेद्यं चापि कृशरं सुगन्धं तीक्ष्णमेव च । कृत्वोपवासमथ वा नक्तं त्रिपुरसूदन । । ४ इत्थं प्रपूजितो ह्यत्र भास्करो लोकभास्करः । कामान्ददाति सर्वान्वै अतोयं कामदः स्मृतः । । ५ स पुत्र पुत्रकामस्य धनकामस्य वा धनम् । विद्यार्थिने शुभां विद्यामारोग्यं रोगिणे विभो । । ६ अन्यांश्च विविधान्कामान्मन्त्रैः सम्पूजितो रविः । ददाति गणशार्दूल अतोयं कामदः स्मृतः । । ७ दद्याद्यो मण्डकं चात्र गोपतेर्गोत्रभूषणः । गोत्रारितेजसा३ तुल्यो गोपतेर्गोपुरं व्रजेत् । । ८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि आदित्यवारकल्पे कामदविधिवर्णनं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः
हे पुण्यशील, सूर्य की पूजा में लाल चन्दन और करवीर के फूलों का उपयोग करना चाहिए, धूप और घृत की आहुति भी दें। नैवेद्य में सुगंधित और तीखा खिचड़ी चढ़ाएँ। उपवास करें या फिर केवल रात्रि में भोजन करें, हे त्रिपुरासुर का संहार करने वाले। इस प्रकार जब सूर्य, जो समस्त लोकों को प्रकाश देता है, पूजित होते हैं, तब वे सभी इच्छाएँ पूरी करते हैं—इसीलिए इस दिन को कामदा कहा गया है। पुत्र की इच्छा रखने वाले को पुत्र, धन चाहने वाले को धन, विद्यार्थियों को शुभ विद्या और रोगियों को आरोग्य प्रदान करते हैं। मंत्रों से पूजित होकर सूर्य अन्य अनेक प्रकार की इच्छाएँ भी पूरी करते हैं, हे गणों में श्रेष्ठ; इसलिए यह दिन कामदा कहा गया है। जो कोई यहाँ मंडक (केक) दान करता है, हे ग्वालों के कुल की शोभा, वह गोपाल के समान तेजस्वी हो जाता है और उसके धाम को प्राप्त करता है।
जयवारतिथिवर्णनम् ब्रह्मोवाच पञ्चतारं भवेद्यत्र नक्षत्रं ते वृषध्वज । वारे तु देवदेवस्य स वारः पुत्रदः स्मृतः । । १ उपवासो भवेत्तत्र श्राद्धं कार्यं तथा भवेत् । प्राशनं चापि पिण्डस्य मध्यमस्य प्रकीर्तितम् । । २ सोपवासस्तु यो भक्त्या पूजयेदत्र गोपतिम् । धूपमाल्योपहारैस्तु दिव्यगन्धसमन्वितैः । । ३ एवं पूज्य विवस्वन्तं तस्यैव पुरतो निशि । भूमौ स्वपिति वै वीर जपञ्छ्वेतां महामते । । ४ प्रातरुत्थाय च स्नानं कृत्वा दत्त्वार्घ्यमुत्तमम् । रक्तचन्दनसम्मिश्रैः करवीरैर्गणाधिप । । ५ प्रपूज्य ग्रहभूतेशमंशुमन्तं त्रिलोचन । वीरं १ च पूजयित्वा तु ततः श्राद्धं प्रकल्पयेत् । । ६ पञ्चभिर्ब्राह्मणैर्देव दिव्यैभोमैश्च२ सुव्रत । मगसंज्ञौ३ तत्र दिव्यौ ब्राह्मणौ परिकल्पयेत् । । ७ त्रीनत्र ब्राह्मणान्भीमान्प्रकल्प्यान्धकसूदन । कुर्यादेवं ततः श्राद्धं पार्वणं भास्करप्रियम् । । ८ श्राद्धे त्वथ समाप्ते तु दद्यात्पिण्डं तु मध्यमम् । पुरतो देवदेवस्य स्थित्वा मन्त्रेण सुव्रत । । ९ स एष पिण्डो देवेश योऽभीष्टस्तव सर्वदा । अश्नामि पश्यते तुभ्यं तेन मे सन्ततिर्भवेत् । । 1.86.१० प्रसादात्तव देवेश इति मे भावितं मनः । इत्थं सम्पूजितो ह्यत्र भास्करः पुत्रदो भवेत् । । ११ अतोऽयं पुत्रदो वारो देवस्य परिकीर्तितः । एवमत्र सदा यस्तु भास्करं पूजयेन्नरः । । १२ उपवासपरः श्राद्धे स पुत्रं लभते ध्रुवम् । धनं धान्यं हिरण्यं च आरोग्यं सुखदं तथा । । सूर्यलोकं च सम्प्राप्य ततो राजा भवेन्नृषु । । १३ प्रभया द्विजसंकाशः कान्त्या चाम्बुजसन्निभः । वीर्येण गोपतेस्तुल्यो गाम्भीर्ये सागरोपमः । । १४ ( इति पुत्रदविधिवर्णनम्) ब्रह्मोवाच दक्षिणे त्वयने यः स्यात्स जयः परिकीर्तितः । । १५ अत्रोपवासो नक्तं च स्नानं दानं जपस्तथा । भवेच्छतगुणं देव भास्करप्रीतये कृतम् । । १६ तस्मान्नक्तादि कर्तव्यं यत्स्याच्छतगुणं विभो । । १७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि आदित्यवारकल्पे जयवारतिथिवर्णनं नाम षडशीतितमोऽध्यायः
ब्रह्मा बोले—हे वृषध्वज, जब पंचतारा नक्षत्र पड़ता है, उस दिन को पुत्रदा कहा जाता है। उस दिन उपवास करें और श्राद्ध भी करें, तथा मध्यम पिंड का सेवन करें। जो भक्तिपूर्वक उपवास के साथ गोपाल की धूप, माला और दिव्य गंधों से पूजा करता है, और रात्रि में सूर्य की प्रतिमा के सामने श्वेत मंत्र का जप करते हुए भूमि पर शयन करता है, वह पुण्य पाता है। प्रातः उठकर स्नान करें, उत्तम जल, लाल चन्दन और करवीर के फूलों से अर्घ्य दें। ग्रहों के स्वामी, किरणों के स्वामी और वीर की पूजा करके फिर श्राद्ध करें। पाँच ब्राह्मण—दो दिव्य और तीन पृथ्वी के—नियुक्त करें, जिनमें से दो मग कहलाते हैं। तीन बलशाली ब्राह्मणों को चुनकर, हे अंधकासुर के संहारक, इस प्रकार सूर्य को प्रिय पार्वण श्राद्ध करें। श्राद्ध के बाद, मध्यम पिंड को देवों के स्वामी के सामने मंत्र के साथ अर्पित करें—'हे प्रभु, यह पिंड सदा आपको प्रिय है; मैं इसे आपके समक्ष ग्रहण करता हूँ ताकि आपकी कृपा से मेरी संतान बनी रहे।' इस प्रकार पूजित होकर सूर्य पुत्र देने वाले बन जाते हैं। इसलिए इस दिन को पुत्रदा कहा गया है। जो भी इस दिन उपवास और श्राद्ध के साथ सूर्य की सदा पूजा करता है, उसे निश्चित ही पुत्र, धन, अन्न, सोना, आरोग्य और सुख प्राप्त होता है, और सूर्यलोक को पाकर वह मनुष्यों में राजा बनता है, द्विजों के समान तेजस्वी, कमल के समान सुंदर, गोपाल के समान बलशाली और समुद्र के समान गंभीर होता है। ब्रह्मा बोले—दक्षिणायन में यह दिन 'जय' कहलाता है। इस दिन उपवास, रात्रि-जागरण, स्नान, दान और जप, सूर्य की प्रसन्नता के लिए किए जाएँ तो सौ गुना फल मिलता है। अतः रात्रि-जागरण आदि अवश्य करें, क्योंकि उससे सौ गुना लाभ होता है।