पूर्णकुम्भः पताका च कांचनं मणयस्तथा एतेषां दर्शनं श्रेष्ठं कन्या चैकप्रसूयिका
पूर्ण कलश, ध्वजा, सोना और रत्न—इनका दर्शन सबसे श्रेष्ठ माना गया है, जैसे एक ही माता से जन्मी कन्या।
चतुःषष्टिः समाख्याता भोगिनो ये तु पन्नगाः । अदृश्यास्तेषु षट्त्रिंशद्दृश्यास्त्रिंशन्महीचराः
चौंसठ भोगिन नामक नाग बताए गए हैं; उनमें से छत्तीस अदृश्य हैं और तीस पृथ्वी पर रहने वाले दिखाई देते हैं।
विंशच्च स्रग्विणः प्रोक्ताः सप्त मंडलिनस्तथा । राजीवन्तो दश प्रोक्ता दर्व्यः षोडश पंच च
बीस नागों के गले में माला बताई गई है, सात वलयाकार हैं, दस कमल के समान हैं, और सोलह तथा पाँच को दर्व्य कहा गया है।
दुंदुभो डुंडुभश्चैव चेटभश्चेंद्रवाहनः एवमेव तु सर्पाणां शतद्विनवति स्मृतम्
दुंदुभ, डुंडुभ, चेटभ और इन्द्रवाहन—इस प्रकार नागों की संख्या एक सौ नब्बे मानी गई है।
वराहकर्णीं गजपिप्पलीं च गांधारिकां पिप्पलदेवदारु
वराहकर्णी, गजपिप्पली, गांधारिका, पिप्पली और देवदारु।
लक्षणं सर्वैनागानां रूपवर्णौ विषं तथा ॥ 1.36.
सभी नागों की पहचान उनका रूप, रंग और विष है।
तस्मात्संपूजयेन्नागान्सदा भक्त्या समन्वितः
इसलिए, सदा श्रद्धा से नागों की पूजा करनी चाहिए।
श्रावणे मासि पंचम्यां शुक्लपक्षे नरा धिप । द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः
श्रावण मास की शुक्ल पक्ष की पंचमी को, राजा को चाहिए कि द्वार के दोनों ओर गोबर से विषधर नागों की आकृति बनाए।
पूजयेद्विधिवद्द्वारं दधिदूर्वाक्षतैः कुशैः । गंधपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः
द्वार की विधिपूर्वक पूजा दही, दूर्वा, अक्षत, कुश, सुगंध, पुष्प और ब्राह्मणों के तर्पण से करनी चाहिए।
ये त्वस्यां पूजंतीह नागान्भक्तिपुरःसराः।। न तेषां सर्वपतो वीर भयं भवति कर्हिचित्
जो लोग यहाँ श्रद्धा से नागों की पूजा करते हैं, हे वीर, उन्हें कभी भी नागों से कोई भय नहीं होता।
अथालेख्य नरो नागान्कृष्णवर्णादिवर्णकैः
फिर मनुष्य को चाहिए कि वह नागों की पूजा काले रंग सहित अन्य रंगों से चित्र बनाकर करे।
पूजयेद्गंधपुष्पैश्च सर्पिः पायसगुग्गुलैः
नागों की पूजा में सुगंधित फूलों, घी, खीर और गुग्गुलु आदि से अर्पण करना चाहिए।
आसप्तमात्कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत्
जिसका कुल सातवीं पीढ़ी तक शुद्ध है, उसे नागों से कभी कोई भय नहीं होता।
इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतर्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे भाद्रपदिकनागपञ्चमीव्रतवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोध्यायः
इस प्रकार श्री भविष्य महापुराण की ब्राह्म पर्व वाली संहिता के पंचमी कल्प में भाद्रपद की नागपंचमी व्रत का वर्णन समाप्त हुआ।
सुमंतुरुवाच तथा चाश्वयुजे मासि पञ्चम्यां कुरुनंदन
सुमन्तु ने कहा— जैसे अश्वयुज मास की पंचमी तिथि पर, हे कुरुवंशज, विशेष विधि से व्रत करना चाहिए।
घृतोदकाभ्यां पयसा स्नपयित्वा विशांपते
घी और जल तथा दूध से स्नान कर शुद्ध होकर पूजा की तैयारी करनी चाहिए।
यस्त्वस्यां विधिवन्नागाञ्छुचिर्भक्त्या समन्वितः
जो व्यक्ति विधिपूर्वक, शुद्ध होकर और भक्ति से नागों की पूजा करता है, उसे शुभ फल प्राप्त होता है।
नागाः प्रीता भवंतीह शांतिमाप्नोति वा विभो
ऐसी भक्ति से प्रसन्न होकर नाग इस लोक में शांति और संतोष प्राप्त करते हैं, हे प्रभु।
इत्येष कथितो वीर पञ्चमीकल्प उत्तमः । यत्रायमुच्यते मंत्रः सर्वसर्पनिषेधकः
इस प्रकार उत्तम पंचमी कल्प की यह कथा कही गई, जिसमें सभी सर्पों को रोकने वाला मंत्र बताया गया है।
ॐ कुरुकुल्ले फट् स्वाहा
ॐ कुरुकुले फट् स्वाहा।
राज्यच्युतो विशेषेण स्वं राज्यं लभतेऽचिरात्
जो राजा अपने राज्य से विशेष रूप से च्युत हो गया है, वह शीघ्र ही अपना राज्य पुनः प्राप्त कर लेता है।
कार्तिकेयवर्णनम् शतानीक उवाच अहो व्रतं महत्कष्टं संशयो हृदि वर्तते । कार्तिकेयस्य माहात्म्यं श्रुत्वा जन्म तथा द्विज । । १ अनेकजनितस्येह कार्त्तिकेयस्य सुव्रत । माहात्म्यं सुमहद्विप्र कथमेतद्विभाव्यते । । २ जातिः श्रेष्ठा भवेद्वीर उत कर्म भवेद्वरम् । संशयस्तु महानत्र दृष्ट्वा मे कृत्तिकासुतम् । । ३ एतद्वद विनिश्चित्य न यथा संशयो भवेत् । जन्मतः कर्मणश्चैव यज्ज्वायस्तद् ब्रवीहि मे । । ४ सुमन्तुरुवाच इममर्थं पुरा पृष्टो ब्रह्मा शिष्यैर्मनीषिभिः । यदुक्तं तेन तेषां च तत्ते वच्मि निबोध मे । । ५ सुरज्येष्ठं सुखासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रणम्य च महाबाहो विश्वामित्रस्य विप्रताम् । । ६ दृष्ट्वा विस्मयमागत्य कौतूहलसमन्विताः । भक्तिं श्रद्धां पुरोधाय प्रणम्यानतकन्धराः । । ७ ऋषय ऊचुः भो ब्रह्मन्नादकल्पे हि ब्राह्मण्यं ब्रूहि किं भवेत् । जात्यध्ययनदेहात्मसंस्काराचारकर्मणाम्
कार्तिकेय का वर्णन आरंभ होता है। शतानीक ऋषि ने कार्तिकेय की महिमा सुनकर उनके जन्म और महानता को लेकर अपने मन में संदेह प्रकट किया।
८ बाह्याभ्यन्तरसामान्यविशेषा यदि कृत्रिमाः । मनोवाक्कर्मशारीरजातिद्रव्यगुणात्मकाः । । ९ सन्त्यक्तव्याः प्रसिद्धा ये जातिभेदविधायिनः । वस्तुभूताः परोक्षैर्वा प्रमाणैर्न विनिश्चिताः । । 1.40.१० अव्यक्तागमसिद्धश्चेज्जातिभेदविधिर्नृणाम् । विकल्पोऽयं न पुष्णाति भवतः शेमुषीबलम् । । ११ ब्रह्मोवाच एवमेतन्न सन्देहो यथा यूयं वदन्ति१ ह । शृणुध्वं योगिनो वाक्यं सतर्कं शिष्यश्रेयसे । । १२ योगेश्वर उवाच प्रमाणे हि प्रसिद्धे तु भिन्नार्थविषये यतः । स्पष्टयोग्यार्थविषयं प्रत्यक्षं तावदीक्षते । । १३ समान्यातीन्द्रियग्राही सिद्धान्तोऽभ्युपगम्यते । स एव भगवानेकं प्रमाणमिति चेन्न तत् । । १४ यस्माद्विविधमे तत्ते सङ्कटं भद्र वर्तते । वेदस्य पौरुषेयत्वं नित्यजातिसमर्थकम् । । १५ कार्या विशेषा वेदोक्ता न युक्तमकृतं वचः । ताल्वादिकरणानां च व्यापारानन्तरं श्रुतेः । । १६ व्यापारात्परतस्तस्य प्रागभावविशेषतः । तद्भावानुविधायित्वमन्वयव्यतिरकेतः । । १७ तस्माद्धूमाग्निवद्वार्थफलभावोऽवतिष्ठते । न च व्यापारवचसोरन्यथानुपपत्तितः । । १८ पुरुषानुगता जातिर्ब्राह्मणत्वादिकास्ति चेत् । द्विवर्णजातिभेदेन प्रत्याक्षार्थोपलक्षणात् । । १९ गोवर्गमध्यं च गतो यथाश्वो निर्धार्यते ज्ञैः सुविचक्षणत्वात् । मनुष्यभावादविशिष्यमाणस्तद्वद्द्विजः शूद्रगणान्न भिन्नः । । 1.40.२० मनुष्यजातेर्न परो विशेषो यः कल्प्यते सर्वनरानुयायी । संस्कारयुक्ता हि क्रियाविशिष्टा द्विजन्मनां शूद्रविवेकहेतुः । । २१ जीवोऽपि ब्राह्मणः प्रोक्तो यैरतत्त्वज्ञमानवैः । प्रभ्रष्टब्राह्मणत्वास्ते जायन्ते विप्रसङ्गतः । । २२ जराजन्मान्तरक्लेशदुष्टग्राहकुलाकुलम् । नर तिर्यगसच्छूद्र योनिदुःखोर्मिसंकटम् ।। २३ दौस्थित्यरोगशोकार्तिजनावर्तसमन्वितम् । श्वानुशूकरचाण्डालकृमिकूर्मादिकायकम् । । २४ संसारसागरं घोरं मग्नः खलु परिप्लवन् । भूरिपापभराक्रान्तः स जीवो ब्राह्मणः कथम् । । २५ ब्रह्मोवाच सप्तव्याधकथा विप्रा मनुना परिकीर्तिताः । तं निशम्य यदुश्रेष्ठ नित्यं जातिपदं त्यजेत् । । २६ सप्तव्याधा दशार्णेषु१ मृगाः कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः सरिद्द्वीपे हंसाः सरसि मानसे । । २७ तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः। प्रस्थिता दीर्घमध्वानं मृयं किमवसीदथ । । २८ तस्मान्न जीवे ब्राह्मण्यं पश्यामो हि कथञ्चन । । २९ शस्त्रादिमद्भार्गवजातियुक्तो गजाश्वगोजोष्ट्रखरादिकानाम् । शक्त्या कृतो ह्यङ्गजवर्णधर्मैर्भेदः स्फुटं लक्षणतोऽत्र यद्वत् । । 1.40.३० तदुत्तरान्नैव विकर्तनीया ब्राह्मण्यजातिनृषु नास्ति काचित् । नित्याकृतिर्नानुपभेदरूपा यथा हि भेदः परमोऽत्र सिध्येत् । । सिताद्यसाधारणतुल्यरूपाः सनातनोऽङ्गेषु न वर्णभेदः । । ३१ ब्राह्मण्यमध्रुवमिदं किल कृत्रिमत्वादकृत्रिमं भवति सामयिकत्वयोगात् । साङ्केतिकं सुकृतलेशविशेषलब्धं वाणिज्यभेषजकृतामिव जातिभेदाः । । ३२ किं ब्राह्मणा ये सुकृतं त्यजन्ति किं क्षत्रिया लोकमपालयन्तः .। स्वधर्महीना हि तथैव वैश्याः शूद्राः स्वमुख्यक्रियया विहीनाः । । ३३ तस्मान्न गोश्ववत्कश्चिज्जातिभेदोऽस्ति देहिनाम् । कार्यशक्तिनिमित्तस्तु सङ्केतः कृत्रिमो भवेत् । । ३४ एवं प्रमाणैः प्रतिषिध्यमानां साङ्केतिकीं याति नरो व्यवस्थाम् । स्वकीयसिद्धां स्वमतैर्निषिद्धां न बुध्यते मूढमना वराकः । । ३५ गोमहिष्यजवाज्युष्ट्रवानेयाविगजाधिपाः । प्रेष्यवार्धुषिकाकार्यकरणोद्यतमानसाः । । ३६ वणिक्कारुक्रियाविष्टा१ दिव्यास्तेऽपि च ये द्विजाः । विनष्टास्ते तु विज्ञेयाः क्रव्यादाश्च कुशीलवाः । । ३७ पलाण्डुलशुनादाश्च मृग्युष्ट्रीक्षीरपायिनः । मांससर्वरसक्षीरक्रयविक्रयकारिणः । । ३८ पुनर्भूवृषलीवेश्याचाण्डालस्त्रीनिषेविणः । शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गाः प्रेतवस्त्रान्नभोजनाः । । ३९ मृतसूतकलब्धान्नपानाद्यभ्यवहारिणः । ब्रह्मदेवपितृभूतमनुष्येषु बहिष्कृताः । ।1.40.४० मात्सर्यमदविद्वेषतृष्णाकामतमोमयाः । हीनाचारा१ हि ये केचिदपरे पिशुना द्विजाः । । प्रकारैर्बहुभिः सर्वे ते प्रणश्यन्ति नान्यथा । ।४ १ एवं शास्त्रोदितन्यायमार्गभ्रष्टास्तु ये नराः । विशिष्टगोत्रसंस्कारकलापसकलात्मकाः । ।४ २ वेदानध्यापयन्तोऽपि तेऽधीयानाः श्रुतिक्रमात् । ब्राह्मणत्वाद्विहीयन्ते दुराचारविघायिनः । ।४ ३ तस्मान्न जातिरेकत्र भूतात्मास्त्यनपायिनी । नाशित्वादत्र च श्लोकान्मानवाः समधीयते । ।४. सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविकयी । ।४५ गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव शूद्रास्तान्मनुरब्रवीत् । ।४६ शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रियो याति विप्रत्वं विद्याद्वैश्यं तथैव च । ।४७ इति श्री भविष्ये महापुराण शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे कार्तिकेयवर्णने जातिवर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ।४
शिल्पं हि वेदाध्ययनं द्विजानां वृत्तं स्मृतं ब्राह्मणलक्षणं तु । । ८ अधीत्य चतुरो वेदान्यदि वृत्ते न तिष्ठति । न तेन क्रियते कार्यं स्त्रीरत्नेनेव षण्ढकः । । ९ शिखाप्रणवसंस्कारसन्ध्योपासनमेखलाः । दण्डाजिनपवित्राद्याः शूद्रेष्वपि निरङ्कुशाः । । 1.41.१० प्रसङ्गोऽपि हि शूद्राणां न शक्यो विनिवारितुम् । देवोत्तमत्रयेणापि निवर्तन्ते नराः स्वयम् । । ११ तस्मान्नैतेऽपि लक्ष्यन्ते विलक्षणतया१ नृणाम् । यज्ञोपवीतसंस्कारमेखलाचूलिकादयः । । १२ आभिचारिकमन्त्राद्यैर्दुर्लभत्वादिभाषणैः । ब्राह्मणस्यैव शक्तिश्चेत्केनास्य विनिहन्यते । । १३ तपः सत्यादिमाहात्म्याद्देवतासमयस्मृतिः । मन्त्रशक्तिर्नृणामेषां सर्वेषामपि विद्यते । । १४ वञ्चनं दुर्वचस्यापि क्रियते सर्वमानवैः । शूद्रब्राह्मणयोस्तस्मान्नास्ति भेदः कथञ्चन । । १५ शापानुग्रहकारित्वं शक्तिभेदो न विद्यते । चौरचाटादिराजन्यदुर्जनाभिहते नृणाम् । । १६ आत्मादुःखोदयापायं स्वेषु जन्तुषु रक्षणम् । कर्तुं न प्रभवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तद्वदेव हि । । १७ मा भूद्युगे कलावेतद्देशे चाकार्यकृद्द्विजे । स्यादन्यदेशकालादौ द्विजानामतिशायिनाम् । । १८ शापानुग्रहसामर्थ्यमन्यद्वाध्यात्मगोचरम् । ब्रह्मसाधनमेतद्धि लिङ्गं केचित्प्रचक्षते । । १९ संसारारक्तचेतस्का मोहान्धतमसावृताः । पतन्त्युन्मार्गगर्तेषु प्रत्यग्नि शलभा यथा । । 1.41.२० जातिधर्मः स्वयं किञ्जिद्विशेषः श्रुतिसङ्गमात् । असिद्धः शूद्रजातीनां प्रसिद्धो विप्रजातिषु । । २१ संस्कारो योनिसाध्यो वा सामग्री प्रभवोऽथ वा । शूद्रेभ्योऽतिशयं धत्ते यः साधारणतागुणः । । २२ विप्राणां पञ्चधा भेदः कल्पनीयस्तु पण्डितैः । न जातिजस्त्रयीजो वा विशेषो युक्तिबाधकात् । । क्रमाक्रमक्रियाः सन्ति न सनातनवस्तुनः । । २३ नित्यो न हेतुर्विगतक्रियत्वाद्धेतुर्भवेद्वेदविशेषतः सः । स तत्समस्तत्प्रतिसन्निधानात्कालात्ययेक्षित्वमयुक्तमेव । । २४ स्वान्तः शरीरवृत्तिस्थः श्रुतियोगादुदेति यः । सोऽनन्यवेदविज्ञातस्वभावोऽन्यैर्न गम्यते । २५ विशिष्टाधीतिधर्मत्वे कृत्रिमा ब्रह्मसङ्गतिः । यस्यास्यतिशयस्तस्य नान्यो नाश्रयते यदि । । २६ दृश्यस्वभावं किमभीष्टमेतद्ब्राह्मण्यमाहोस्विददृष्टरूपम् । सर्वैः प्रतीयेत हि दृश्यरूपं ततोऽन्यथावद्गतिरेव न स्यात् । । २७ सामग्र्यभावात्परमं विशेषं भूदेवगात्रस्थमभूमिदेवाः । स्मरन्ति तेनात्मनि पुण्यपापं यथा तथेत्येतदयुक्तमुक्तम् । । २८ सामग्र्यनुष्ठानगुणैः समग्राः शूद्रा यतः सन्ति समा द्विजानाम् । तस्माद्विशेषो द्विजशूद्रनाम्नोर्नाध्यात्मिको बाह्यनिमित्तको वा । । २९ संस्कारतः सोऽतिशयो यदि स्यात्सर्वस्य पुंसोऽस्त्यतिसंस्कृतस्य । यः संस्कृतो विप्रगणप्रधानो व्यासादिकैस्तेन न तस्य साम्यम्
२३ माण्डव्यो मुनिराजस्तु मण्डूकीगर्भसम्भवः । बहवोऽन्येऽपि विप्रत्वं प्राप्ता ये पूर्ववद्द्विजाः । । २४ यच्चैतच्चारुचरितैरर्च्यमुच्चरितं वचः । तद्विचार्याचरन्नुच्चैराचारोपचितद्युतिः । । २५ हरिणीगर्भसम्भूत ऋष्यशृङ्गो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २६ श्वपाकीगर्भसम्भूतः पिता व्यासस्य पार्थिव । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २७ उलूकीगर्भसम्भूतः कणादाख्यो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २८ गणिकागर्भसम्भूतो वशिष्ठश्च महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २९ नाविकागर्भसम्भूतो मन्दपालो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । 1.42.३० वेदतन्त्रजसंस्कारकलापनिपुणैरपि । विद्यातपोधनबलादुत्कृष्टं लभ्यते फलम् । ३१ लब्धसंस्कारदेहाश्च महापातकिनो नराः । यस्मान्निवर्तते ब्रह्म तस्मात्साङ्केतिकं विदुः । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे ब्राह्मणसंस्कारविवेकवर्णनं नाम द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः
माण्डव्य मुनि, जो मेंढक के गर्भ से उत्पन्न हुए थे, और अन्य कई महापुरुष, अपने पूर्वजन्म के पुण्य और सद्गुणों के कारण ब्राह्मणत्व को प्राप्त हुए।
षष्ठी तिथिर्महाराज सर्वदा सर्वकामदा॥ उपोष्या तु प्रयत्नेन सर्वकालं जयार्थिना । । २ कार्त्तिकेयस्य दयिता एषा षष्ठी महातिथिः । देवसेनाधिपत्यं हि प्राप्तं तस्यां महात्मना । । ३ अस्यां हि श्रेयसा युक्तो यस्मात्स्कन्दो भवाग्रणीः । तस्मात्षष्ठ्यां नक्तभोजी प्राप्नुयादीप्सितं सदा । । ४ दत्त्वार्घ्यं कार्तिकेयाय स्थित्वा वै दक्षिणामुखः । दध्ना घृतोदकैः पुष्पैर्मन्त्रेणानेन सुव्रत । । ५ सप्तर्षिदारज स्कन्द स्वाहापतिसमुद्भव । रुद्रार्यमाग्निज विभो गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते । । प्रीयतां देवसेनानीः सम्पादयतु हृद्गतम् । । ६ दत्त्वा विप्राय चात्मान्नं यच्चान्यदपि विद्यते । पश्चाद्भुङ्क्ते त्वसौ रात्रौ भूमिं कृत्वा तु भाजनम् । । ७ एवं षष्ठ्यां व्रतं स्नेहात्प्रोक्तं स्कन्देन यत्नतः । तन्निबोध महाराज प्रोच्यमानं मयाखिलम् । । ८ षष्ठ्यां यस्तु फलाहारो नक्ताहारो भविष्यति । शुक्लाकृष्णासु नियतो ब्रह्मचारी समाहितः । । ९ तस्य सिद्धिं धृतिं तुष्टिं राज्यमायुर्निरामयम् । पारत्रिकं चैहिकं च दद्यात्स्कन्दो न संशयः । । 1.39.१० यो हि नक्तोपवासः स्यात्स नक्तेन व्रती भवेत् । इह वामुत्र सोऽत्यन्तं लभते ख्यातिमुत्तमाम् । । स्वर्गे च नियतं वासं लभते नात्र संशयः । । ११ इह चागत्य कालान्ते यथोक्तफलभाग्भवेत् । देवानामपि वन्द्योऽसौ राज्ञां राजा भविष्यति । । १२ यश्चापि शृणुयात्कल्पं षष्ठ्याः कुरुकुलोद्वह । तस्य सिद्धिस्तथा तुष्टिर्धृतिः स्यात्ख्यातिसम्भवा । । १३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पवर्णनं नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
हे महाराज! षष्ठी तिथि सदा सभी इच्छाओं को पूर्ण करने वाली है। जो व्यक्ति इसे श्रद्धा से उपवासपूर्वक करता है, वह अपनी मनोकामना प्राप्त करता है। यह षष्ठी तिथि कार्तिकेय की प्रिय है, इसी दिन देवसेना का अधिपत्य उस महात्मा ने प्राप्त किया। इसी कारण स्कन्द अग्रणी हुए। अतः षष्ठी को रात्रि में भोजन कर, दक्षिण दिशा की ओर मुख करके, दही, घी, जल और फूलों से कार्तिकेय को अर्घ्य देना चाहिए। फिर इस मंत्र से— 'सप्तर्षियों की संतान, स्कन्द, स्वाहा, पति से उत्पन्न, रुद्र, अर्यमा, अग्निज, हे प्रभु, गंगा गर्भ, आपको नमस्कार है। देवसेना के सेनापति प्रसन्न हों और हृदय की इच्छा पूरी करें।'— अर्पण कर, ब्राह्मण को अपना भोजन और अन्य वस्तुएँ दान दें, फिर रात्रि में भूमि पर पात्र रखकर भोजन करें। इस प्रकार षष्ठी का व्रत प्रेमपूर्वक और यत्न से करना चाहिए। जो षष्ठी को फलाहार या रात्रि में भोजन करता है, वह ब्रह्मचर्य का पालन कर, शुक्ल और कृष्ण दोनों पक्षों में नियमपूर्वक व्रत करे, उसे सिद्धि, धैर्य, संतोष, राज्य, आयु और निरोगता प्राप्त होती है। स्कन्द उसे इस लोक और परलोक दोनों में शुभ फल देते हैं, इसमें संदेह नहीं। जो रात्रि में उपवास करता है, वह व्रती कहलाता है और इस लोक तथा परलोक में उत्तम कीर्ति प्राप्त करता है। स्वर्ग में भी उसे निश्चित निवास मिलता है, इसमें कोई संदेह नहीं। यहाँ आकर भी वह बताए गए फल का भागी बनता है, देवताओं में भी वह पूज्य होता है और राजाओं में श्रेष्ठ बनता है। जो षष्ठी की यह कल्प कथा सुनता है, हे कुरुवंशश्रेष्ठ, उसे भी सिद्धि, संतोष, धैर्य और कीर्ति प्राप्त होती है।
यदि बाहरी और भीतरी गुण कृत्रिम हैं, तो उन्हें त्याग देना चाहिए। प्राणी के गुण उसके कर्म और स्वभाव से निश्चित होते हैं।
ब्राह्मणविवेकवर्णनम् ब्रह्मोवाच वेदाध्ययनमप्येतद्ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । विप्रवद्वैश्यराजन्यौ राक्षसा रावणादयः । । १ श्वादचाण्डालदासाश्च लुब्धकाभीरधीवराः । येन्येऽपि वृषलाः केचित्तेऽपि वेदानधीयते । । २ यदा देशान्तरं गत्वा ब्राह्मण्यं क्षत्रियं श्रिताः । व्यापाराकारभावाद्यैर्विप्रतुल्यैः प्रकल्पितैः । । ३ वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । प्रोद्वहन्ति शुभां कन्यां शुद्धब्राह्मणजा नराः । ।४ अथवाधीत्य वेदांस्तु क्षत्रवैश्यैस्तु१ वा नराः । गौडपूर्वां कृतामेयुर्जातिं वा दाक्षिणात्यजाम् । । ५ अपरिज्ञातशूद्रत्वाद्ब्राह्मण्यं यान्ति कामतः । तस्मान्न ज्ञायते भेदो वेदाध्यायक्रियाकृतः । । ६ शास्त्रकारैस्तथा चोक्तं न्यायमार्गानुसारिभिः । ते साधु मतमाकर्ण्य सन्तः सन्ति विमत्सराः । । ७ आचारहीनान्न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षद्भिरङ्गैः
ब्रह्मा ने कहा— वेदाध्ययन से ही ब्राह्मणत्व प्राप्त होता है। व्यापारी, क्षत्रिय, राक्षस, रावण आदि, श्वान, चांडाल, दास, शिकारी, भील, मछुआरे और अन्य वृषल भी वेद पढ़ सकते हैं। जब वे दूसरे देश में जाकर ब्राह्मण या क्षत्रिय बन जाते हैं, तो उनके व्यापार, रूप और आचरण के अनुसार उन्हें विप्र के समान माना जाता है। वेद पढ़कर या वेदों का अध्ययन कर, शुभ कन्या का विवाह शुद्ध ब्राह्मण से किया जाता है। अथवा वेद पढ़कर क्षत्रिय या वैश्य भी गौड़ या दक्षिणात्य जाति को प्राप्त कर सकते हैं। शूद्रत्व का पता न चलने पर भी वे ब्राह्मणत्व पा सकते हैं। अतः वेदाध्ययन और कर्म के आधार पर कोई भेद निश्चित नहीं है। शास्त्रकारों ने भी यही कहा है कि न्याय के मार्ग पर चलने वाले संत लोग इस मत को सुनकर प्रसन्न होते हैं। आचरणहीन व्यक्ति वेद पढ़कर भी शुद्ध नहीं होते।
वेदों का अध्ययन द्विजों के लिए आवश्यक है; यदि वे आचरण में न रहें तो उनके कर्मों का कोई मूल्य नहीं, जैसे रत्न में चमक न हो।
ब्राह्मणसंस्कारविवेकवर्णनम् ब्रह्मोवाच अपरैश्च सदाचारयोगयुक्तैर्मनीषिभिः । यदकारि महासत्त्वैः सुभाषितमिदं शृणु । । १ बहुवनस्पतिशङ्खपिपीलिकाभ्रमरवारणजातिमुदाहरन्। गतिषु कर्ममितो नटवत्सदा भ्रमति जन्तुरलब्धसुदर्शनः । । २ रूपैश्वर्यज्ञानकुलैर्विभवैर्वर्मितो भूत्वा धर्मपथं चेद्विजहासि । न वक्ष्ये व्रजन्भुवनानि त्वमटिष्यंस्तस्मादभिभस्मीभूते मद आत्मनः । । ३ जातिकुलरूपवयोवर्णानेकश्रुतमदान्धाः क्लीबाः । परत्र चेह च हितमप्यर्थं न पश्यन्ति । ।४ ज्ञात्वा भवपरिवर्ते जातीनां कोटिशतसहस्रेषु । हीनोत्तममध्यत्वं को जातिमदं बुधः कुर्यात् । । ५ नैकाञ्जातिविशेषानिन्द्रियनिवृत्तिपूर्वकान्सर्वान् । कर्मवशाद्गच्छत्यत्र कस्यैका शाश्वती जातिः । । ६ विद्वत्सदसि योऽप्याह संस्काराद्ब्राह्मणो भवन् । न्यायज्ञैः१ स निराकार्यो वाक्यैर्न्यायानुसारिभिः । । ७ गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा । जातकर्म नामकर्म तथान्नप्राशनं च वै । । ८ चूडोपनयनं चास्य व्रतादेशस्तथैव च । समावर्तनमप्यन्यत्पाणिग्रहणमेव च । । ९ इत्येवमादिसंस्कारविधानैर्येऽतिसंस्कृताः । त एव ब्राह्मणा येषां नैरन्तर्येण२ कामनाः । । 1.42.१० यस्माद्वै ब्राह्मणा जाता ब्राह्मणैः कृतसंस्कृतैः । नायुः शक्तिर्हि कान्त्यादिविशेषो विद्यते स्फुटः । । ११ तौ वा ब्राह्मणगात्रोत्थौ संस्कृतासंस्कृतौ नरौ । इष्टानिष्टाप्त्यनाप्तिभ्यां न भिद्येते परस्परम् । । १२ ज्ञानाध्ययनमीमांसा नियमेन्द्रियनिग्रहैः । विना संस्कारयोगेऽपि पुंसः शूद्रान्न भिन्नता । । १३ संस्कारः क्रियमाणश्च न शूद्रे च प्रवर्तते । संस्कृताङ्गश्च१ पापेभ्यो न पश्यति निवर्तते । । १४ विलासिनीभुजंगादिजनवन्मदविह्वलाः । व्यामुह्यन्ति सदाचाराद्ब्राह्मणत्वात्पतन्ति३ च । । १५ संस्कृतोऽपि दुराचारो नरकं याति मानवः । निःसंस्कारः सदाचारो भवेद्विप्रोत्तमः सदा । । १६ मन्त्रपूतात्मसंस्कारयुक्तोऽपि प्लवते न तु । ब्राह्मण्यादविकल्पं स पश्चाद्दुश्चरितो नरः । । १७ सामर्थ्यात्पतनं तस्माद्ब्राह्मण्यान्मुच्यते ध्रुवम् । दुरनुष्ठानसक्तानां पुंसां पुरुषपुङ्गवैः । । १८ किं क्वचिद्दृष्टमेवैतत्किं वा स्पर्धाविदत्ययम् । तुल्यमुत्सहसे कर्तुमप्यदृष्टं तदा वद । । १९ आचारमनुष्ठिन्तो व्यासादिमुनिसत्तमाः । गर्भाधानादिसंस्कारकलापरहिताः स्फुटम् । । 1.42.२० विप्रोत्तमाः श्रियं प्राप्ताः सर्वलोकनमस्कृताः । बहवः कथ्यमाना ये कतिचित्तान्निबोधत । । २१ जातो व्यासस्तु कैवर्त्याः श्वपाक्याश्च पराशरः । शुक्याः शुकः कणादाख्यस्तथोलूक्याः सुतोऽभवत् । । २२ मृगीजोथर्षशृङ्गोपि वशिष्ठो गणिकात्मजः । मन्दपालो४ मुनिश्रेष्ठो नाविकापत्यमुच्यते
ब्रह्मा ने कहा— अन्य महापुरुषों और विद्वानों ने जो सदाचारयुक्त बातें कही हैं, उन्हें सुनो। जैसे अनेक वनस्पति, शंख, चींटी, भ्रमर, हाथी आदि अनेक जातियाँ हैं, वैसे ही जीव अपने कर्मों के अनुसार भटकता रहता है। रूप, ऐश्वर्य, ज्ञान, कुल, संपत्ति आदि से युक्त होकर भी यदि धर्मपथ छोड़ दिया, तो वह संसार में भटकता रहता है। जाति, कुल, रूप, आयु, वर्ण, अधिक श्रुतियों के मद से अंधे और निर्बल लोग इस लोक और परलोक का हित नहीं देख पाते। जो बुद्धिमान है, वह जन्म-जन्मांतर के परिवर्तन को जानकर कभी जाति का अभिमान नहीं करता। सभी जातियाँ कर्म के अनुसार बदलती रहती हैं, किसी की भी एक शाश्वत जाति नहीं होती। जो कहता है कि संस्कार से ही ब्राह्मण होता है, उसे न्याय जानने वाले लोग तर्क से खंडित कर देते हैं। गर्भाधान, पुंसवन, सीमंत, जातकर्म, नामकरण, अन्नप्राशन, चूड़ाकर्म, उपनयन, व्रतादेश, समावर्तन, पाणिग्रहण आदि संस्कारों से जो व्यक्ति अत्यंत संस्कारित होता है, वही ब्राह्मण कहलाता है। ब्राह्मणों के द्वारा किए गए संस्कारों से ही ब्राह्मण उत्पन्न होते हैं, उनमें आयु, शक्ति, कान्ति आदि में कोई अंतर नहीं होता। दोनों ही ब्राह्मण शरीर से उत्पन्न, संस्कारित या असंस्कारित, शुभ-अशुभ फल में एक समान होते हैं। ज्ञान, अध्ययन, नियम, इंद्रिय-निग्रह आदि के बिना भी, यदि संस्कार न हो, तो मनुष्य शूद्र से भिन्न नहीं होता। संस्कार शूद्र में नहीं होता, और जो पापी है, वह संस्कारित अंग होते हुए भी पतित हो जाता है। विलासी, सर्प, पशु आदि मद में डूबे लोग सदाचार से हटकर ब्राह्मणत्व से गिर जाते हैं। संस्कारित होकर भी दुराचारी नरक जाता है, और बिना संस्कार के सदाचारी सदा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता है। मंत्र से शुद्ध आत्मा और संस्कारयुक्त व्यक्ति भी यदि दुष्कर्मी हो, तो ब्राह्मण्य से वंचित हो जाता है। इसलिए जो लोग दुराचार में लगे रहते हैं, वे निश्चित ही ब्राह्मण्य से पतित हो जाते हैं। व्यास आदि मुनियों ने भी आचरण का पालन किया, भले ही वे गर्भाधान आदि संस्कारों से रहित थे, फिर भी वे श्रेष्ठ ब्राह्मण माने गए और सभी लोकों में पूज्य हुए।
वर्णव्यवस्थावर्णनम् ब्रह्मोवाच किं चान्यदपरं यूयं वेदमन्त्रविदो जनाः । प्रष्टव्याः कस्य संस्कारे विशेषमुपगच्छत । । १ किं देहस्योत येनासौ निसर्गमलिनः स्थितः । शुक्रशोणितसम्भूतः शमलोद्भवकीटवत् । । २ निषेकादिश्मशानान्तैर्विविधैर्विधिविस्तरैः । देहिनोऽतिशयं केचिदुपगच्छन्ति मानवाः । । ३ तेषां गूढमनः कायवाग्विदुष्टैः सुचेष्टितैः । असंयतमनुष्याणां पक्षोऽयं दूष्यते मया । । ४ वैदिकाखिलसंस्कारसारभूता द्विजातयः । सर्वकार्यकरान्सर्वान्वृषलानतिशेरते । । ५ चण्डकर्मा विकर्मस्थो ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्तेनो गोघ्नः सुरापाणः परस्त्रीरमणप्रियः । । ६ मिथ्यावादी मदोन्मत्तो नास्तिको वेदनिन्दकः । ग्रामयाजकनिर्ग्रन्थौ बहुदोषो दुरासदः । । ७ नि१षिद्धाचारसंसेवी चोरश्चाटो मदोद्धतः । धूर्तो नटः शठः पापी सर्वाशी सर्वविक्रयी । । ८ वाङ्मनः कायजैर्दुष्टैर्हता ये ब्राह्मणाधमाः । ते न शुद्धिं व्रजन्तीह अपि यज्ञशतैरपि
ब्रह्मा बोले — हे वेद-मंत्रों के जानकारो, और क्या पूछा जाए? किस संस्कार में तुम कोई विशेषता देखते हो? यह शरीर, जो स्वभाव से ही अशुद्ध है, वीर्य और रक्त से बना है, मैल से उत्पन्न कीड़े के समान है — इसे कौन-सा उपाय शुद्ध कर सकता है? गर्भाधान से लेकर श्मशान तक के विविध और विस्तारपूर्ण संस्कारों के द्वारा कुछ मनुष्य विशेषता प्राप्त करते हैं। लेकिन जिनका मन, वाणी और शरीर छिपे हुए बुरे विचारों और गलत कर्मों से दूषित है, ऐसे अनुशासनहीन लोगों का पक्ष मैं दोषपूर्ण मानता हूँ। जिन द्विजों में सभी वैदिक संस्कारों का सार है, वे सब कार्यों में, यहाँ तक कि सबसे नीच लोगों से भी, श्रेष्ठ माने जाते हैं। लेकिन जो क्रूर कर्म करता है, पाप में लिप्त रहता है, ब्राह्मण की हत्या करता है, गुरु-पत्नी से संबंध बनाता है, चोरी करता है, गौहत्या करता है, मद्यपान करता है, पराई स्त्री से रमण में सुख पाता है; जो झूठ बोलता है, अहंकार में चूर है, वेद को नहीं मानता, वेद की निंदा करता है, गाँव में यज्ञ करता है, भिक्षुक है, अनेक दोषों से भरा और दुष्ट है; जो निषिद्ध आचरण करता है, चोर है, कपटी है, मद में उन्मत्त है, धूर्त है, नट है, छलिया है, पापी है, सब कुछ खाने वाला है, सब कुछ बेचने वाला है — ऐसे ब्राह्मण, जिनका वाणी, मन और शरीर बुराई से भ्रष्ट हो गया है, वे यहाँ सैकड़ों यज्ञ करने पर भी शुद्धि नहीं पाते।
९ शूद्राणां यान्यनिष्टानि सम्पद्यन्ते स्वभावतः । विप्राणामपि तान्येव निर्विघ्नानि भवन्ति न । । 1.43.१० तस्मान्मन्त्रोग्निहोत्रं वा वेद्यां पशुवधोऽपि वा । हेतवो न हि विप्रत्वे शूद्रैः शक्या क्रिया यथा । । ११ ये चापि कर्मबन्धेन बद्धाः सीदन्ति जन्तवः । संसारानलसन्तापविक्लवीकृतमानसाः । । १२ ते जन्ममरणाटव्यां सुखामृतपिपासवः । कृपणस्याश्रयेऽटन्तो लभन्ते नैव निर्वृतिम् । । १३ चतुर्वर्णा नरा ये तु तत्तद्वीर्ये नराधमाः । तेषां सर्वात्मना सर्वैर्धर्मैः साङ्कर्यमीक्ष्यते ।। १४ शूद्रविप्रादयो योनौ न भिद्यन्ते परस्परम् । सर्वधर्मसमानत्वात्संस्कारादि निरर्थकम् ।। १५ तदनुष्ठानवैधर्म्यवियोगमरणादिभिः । असेव्यसेवनैरन्यैः शूद्रविप्रादयः समाः ।। १६ बुद्ध्या शक्त्या स्वभावेन धर्मैर्जात्या१दिभिः श्रिया । कर्तव्यैः पुण्यपापाभ्यां शनैः२ सर्वशरीरगैः ।। १७ बन्धनै रोधनैर्नानायातनोपायपीडनैः । दण्डैरदण्डकरणैर्विषादपरिवेदनैः ।। १८ सात्त्विकः प्रतिधर्माद्यै राजसैश्चित्रवेष्टितैः । तामसैस्तापमोहाद्यैर्दूयमानाः पुनः१ पुनः ।। १९ श्लेश्ममारुतपित्ताद्यैर्महाबीभत्सदर्शनैः । क्वचिद्वृत्तिनिवृत्तिभ्याममृतानृतहिताहितैः ।।1.43.२० अलङ्कारोपयोगेन मन्मथाद्यैर्विचेष्टितैः । धनलाभाशयानैकजन्तुसङ्घातपातनैः ।।२ १ अधिसिद्धिगतिं याति नानाविधमनोरथैः । आत्मस्नेहपरद्वेषस्वीकृतद्रवरक्षणैः ।।२२ अतिक्षीबत्वसंक्षोभक्षुतक्षामक्षमामयैः । यातनोपायपैशुन्यशून्यत्वोपशमैस्तथा ।।२३ अप्रशस्तैरनुष्ठानैः समीपस्थापदः समाः । हिंसकाः प्राणिनः पापवितथालापभाषिणः ।।२४ साधूनांभाषकाः स्तेना निर्दयाः पारदारिकाः । नीचकर्मसमाचाराः सर्वभक्षाः पिशाचवत् ।।२५ दुष्कुलीना दुराचारा नृपाणामुपजीविनः । विप्रकार्या विकर्मस्था धनिनो दुष्टचेतसः ।।२६ लुब्धका हरिणान्हत्वा वासं कृत्वा यथा वने । तथा खादन्ति पिशुना बहवश्च३ क्रियावशात् ।।२७ वेदवादमधीयानाः१ प्राणिघाताभिशंसिनः । पुष्णन्ति कपटैरर्थान्वेदविक्रयिणोऽधमाः । । २८ मायिनो मत्सरग्रस्ता लुब्धा मुग्धा मदोद्धताः । चाटाः कार्पटिकाः कूराः कदर्याः कलहप्रियाः । । २९ वाचाटदुष्टकुलटा अटन्तो भाटकैः सह । भण्डमान्या भटाटोपैः संक्रुद्धाः सुविलुण्ठकाः । । 1.43.३० पर्यटा भाटका जीवाः कण्ठकश्लोकभाषिणः । विक्रीणते ह्यविक्रेयमभक्ष्यद्रव्यभक्षिणः । । ३१ शूद्रकर्मानुतिष्ठन्तो निस्तपास्ते नराधमाः । सेवाध्यापनवाणिज्यकृष्याद्यारम्भलम्भिताः । । गृह्णन्तः सम्पदो बाहयाद्द्रव्यधान्यधनादिकाः । । ३२ क्रोधादाभ्यन्तरान्दोषांस्तथा दुष्टमनोरथान् । अत्यजन्तो विशिष्टानां श्रेष्ठास्ते कचमर्दिनः । । ३३ नोपदेयानि वस्त्राणि नित्यमाददते द्विजाः । हापयन्ति न हेयानि कथं ते गुरवः क्षितौ । । ३४ दन्तिका दिण्डिका भण्डाश्चण्डाश्चण्डालचेष्टिता । वैतण्डकास्ते निघ्नन्ति यथा सिंहो मृगान्पशून् । । ३५ निर्ग्रन्थं मुनिमालोक्य मन्यमानाः समुन्नतम् । परिभूयावतिष्ठन्ते धिक्तान्रिक्तान्सवैरिणः । । ३६ तस्मात्संसारिकाः सत्त्वाश्चित्तक्लेशकलङ्किताः । दौःशील्यदौर्मनस्याद्यैस्तुल्यजातीयबन्धनात् । । ३७ शूद्रां प्ररोचते विप्रो रागिणीं मैथुनं प्रति । सा कामदुःखविगमे गर्भं धत्ते समागमे ।।३८ कामकामातुराभ्यस्तु रोचन्ते शूद्रमानवाः । मैथुनं प्रति ब्राह्मण्ये तेऽपि तासां सुखावहाः ।।३९ ये तु जात्यादिभिर्भिन्ना गवाश्वोष्ट्मतङ्गजाः । ते विजातिषु नो गर्भं कुर्वतेऽपि सुखार्थिनः ।।1.43.४० अनड्वानेव गोरेव कामं पुष्णाति सङ्गमे । घोटकाश्च रतिं सम्यक्कुर्वते वडवासु च ।।४१ पतिं करभमेवाप्य करभी रमते मुदा । गजमेव पतिं लब्ध्वा सुखं तिष्ठति हस्तिनी ।।४२ तिर्यग्जातिः स्त्रिया साकं कुर्वाणाऽपि हि मैथुनम् । न तस्याः कुरुते गर्भं नरो नापि सुखासिकाम् ।।४३ तिरश्चा सह कुर्वाणा मैथुनं मनुजाङ्गना । नाधत्ते तत्कृतं गर्भं न युक्तं मैथुनं तयोः ।।४४ नैवं कश्चिद्विभागोस्ति मैथुने स्त्रीमनुष्ययोः । येन संक्षीयते भेदः प्रस्फुटं द्विजशूद्रयोः ।।४५ वेदपाठच्छलेनायं न क्रियाभिः प्रपद्यते । बहुभिर्जडसङ्घातैरविशिष्टे पदेऽहनि ।।४६ देहे देहिनि चामुष्मिन्नशुचावनवस्थिते । रागद्वेषादिभिर्दोषैरधिकं परिपीडिते ।।४७ कुलालचक्रवद्भ्रान्तमानसे विषयार्णवे । घोरदुःखभयाक्रान्ते समाजेऽनीश्वरात्मनि ।।४८ जन्ममृत्युजराशोकानिष्टयोगाग्निपीडिते । हीनसत्त्वशरीरादौ न विशेषो विभाव्यते ।।४९ तस्मान्मनुष्यभेदोऽयं सङ्केतबलनिर्मितः । ब्राह्मण्यं ब्राह्मणासङ्गाद्ब्राह्मणी चोपसेवते ।।1.43.५० पतिं त्यक्त्वा मुखस्वादलालसैर्मदलालसैः । आसेव्यते विटं गत्वा बन्धकी चेटकैरपि । । ५१ ब्राह्मण्यात्प्रच्यवन्तेऽन्ये महापातकसेविताः । व्यलीककल्पनैवैषा तस्माज्जात्यादिकल्पना । । ५२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे वर्णव्यवस्थावर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
जो बातें स्वभाव से शूद्रों में अशुभ मानी जाती हैं, वे ही ब्राह्मणों में भी बिना विघ्न के पाई जाती हैं। इसलिए न मंत्र, न अग्निहोत्र, न वेदी पर पशुबलि — इनमें से कोई भी ब्राह्मणत्व का कारण नहीं है, जैसे शूद्र इन कर्मों को नहीं कर सकते। जो जीव कर्म के बंधन में बँधकर संसार की अग्नि से संतप्त होकर जन्म-मरण के जंगल में सुख रूपी अमृत की प्यास में भटकते हैं, वे दुर्भाग्यशाली का सहारा लेकर भी कभी संतोष नहीं पाते। चारों वर्णों के जो लोग नीच कर्मों में लगे हैं, उनमें सभी धर्मों का मिश्रण देखा जाता है। शूद्र, ब्राह्मण आदि जन्म से एक जैसे हैं; सब धर्म समान होने से संस्कार आदि व्यर्थ हैं। आचरण में भेद, अलगाव, मृत्यु आदि से, संगति या असंगति से शूद्र और ब्राह्मण समान हैं। बुद्धि, शक्ति, स्वभाव, धर्म, जन्म, संपत्ति, कर्तव्य, पुण्य-पाप और शरीर के सभी गुणों से, बंधन, रोक, विविध यातनाओं, दंड या दंड न मिलने, विषाद आदि कष्टों से, सात्त्विक, राजसिक, तामसिक स्वभाव वाले बार-बार दुःख पाते हैं। कफ, वायु, पित्त आदि भयानक रोगों से, कभी आजीविका छिनने से, अमृत और विष, शुभ-अशुभ, श्रृंगार, काम-वासना के कार्यों, धन की आशा, अनेक जीवों के पतन से, आत्म-स्नेह, द्वेष और संग्रह की रक्षा की इच्छा से, अत्यधिक व्याकुलता, क्षीणता, भूख, रोग, यातना, चालाकी, शून्यता, शांति आदि से, निकटवर्ती लोग भी समान माने जाते हैं। जो प्राणियों को कष्ट देते हैं, झूठ बोलते हैं, पापियों से मिलते हैं, निर्दयी हैं, परस्त्रीगामी हैं, नीच कर्म करते हैं, सब कुछ खाते हैं, जैसे पिशाच, दुष्ट कुल के हैं, बुरे आचरण वाले हैं, राजा के सहारे जीते हैं, ब्राह्मणों को हानि पहुँचाते हैं, पाप में लगे हैं, धनवान होकर भी दुष्ट हैं — जैसे शिकारी जंगल में हिरन मारकर वस्त्र बनाते हैं, वैसे ही बहुत से दुष्ट लोग अपने कर्मों से मांस खाते हैं। कुछ वेद पढ़ते हैं पर प्राणियों की हत्या की इच्छा रखते हैं, और सबसे नीच वेद को बेचकर कपट से धन कमाते हैं। मायावी, ईर्ष्यालु, लोभी, मूर्ख, मदांध, चापलूस, भिक्षुक, निर्दयी, कंजूस, झगड़ालू, बुरी स्त्रियाँ, भाड़े के पुरुषों के साथ घूमने वाली, झगड़ालू, क्रूर, लूट-पाट में निपुण, भटकते भाड़े के लोग, कठोर वचन बोलने वाले, जो न बिकने वाली वस्तु बेचते हैं, जो न खाने योग्य वस्तु खाते हैं, शूद्र के काम करने वाले सबसे नीच माने जाते हैं, सेवा, पढ़ाई, व्यापार, खेती आदि में लगे, बाहर से धन, वस्त्र, अनाज आदि प्राप्त करने वाले। वे अंदर के दोष, क्रोध, बुरे विचार नहीं छोड़ते; उनमें जो श्रेष्ठ हैं, वे काँच को पीसने वाले हैं। द्विज सदा वस्त्र नहीं लेते, न ही त्याज्य वस्तु छोड़ते हैं; फिर वे पृथ्वी पर गुरु कैसे हैं? हाथी, पहलवान, झगड़ालू, क्रूर कर्म करने वाले, जो सिंह की तरह पशुओं को मारते हैं — वे जब किसी मुनि को देखते हैं, तो स्वयं को श्रेष्ठ मानकर गरीबों और शत्रुओं का अपमान करते हैं। इसलिए, संसार के प्राणी, चित्त के दोषों से कलुषित, एक ही जाति के बंधन में, बुरे स्वभाव और दुःख से ग्रस्त, सब समान हैं। ब्राह्मण यदि किसी कामुक शूद्र स्त्री से संबंध चाहता है, तो वह मिलन से गर्भ धारण करती है। काम-वासना से पीड़ित पुरुष-स्त्रियाँ शूद्रों से संबंध में रुचि रखते हैं, और ब्राह्मण भी उन्हें सुख देते हैं। लेकिन जो जन्म से भिन्न हैं, जैसे गाय, घोड़ा, ऊँट, हाथी, वे भिन्न जातियों में गर्भ नहीं ठहराते, चाहे सुख की इच्छा हो। जैसे बैल गाय से, घोड़ा घोड़ी से, ऊँटनी ऊँट से, हथिनी हाथी से मिलन में सुख पाती है। परंतु जब किसी अन्य जाति की स्त्री पुरुष से संबंध बनाती है, तो न उसे गर्भ ठहरता है, न सुख मिलता है। जब मनुष्य स्त्री पशु से संबंध बनाती है, तो उससे गर्भ नहीं ठहरता, और वह संबंध उचित भी नहीं है। स्त्री-पुरुष के मैथुन में ऐसा कोई भेद नहीं है जिससे ब्राह्मण-शूद्र का अंतर स्पष्ट कम हो जाए। केवल वेद पढ़ने या कर्मकांड से कोई लक्ष्य नहीं मिलता, बल्कि अनेक मूर्खों के समूह में भी कोई विशेषता नहीं होती। यह शरीर और जीव, जो अशुद्ध और अस्थिर है, राग-द्वेष आदि दोषों से अधिक पीड़ित है, मन कुम्हार के चाक की तरह विषयों के समुद्र में घूमता है, भयंकर दुःख और भय से घिरा है, ऐसे समाज में जहाँ कोई सच्चा स्वामी नहीं, जन्म-मरण-बुढ़ापा-शोक-अशुभ के अग्नि से जलता है, नीच शरीर में कोई भेद नहीं दिखता। इसलिए, मनुष्यों में यह भेद केवल संज्ञा और परंपरा से बना है। ब्राह्मणत्व ब्राह्मणों की संगति से आता है, और ब्राह्मणी उसी तरह सेवा करती है। पति को छोड़कर, मीठी बातों और मद के लोभ में, वेश्या किसी रंगीन या नौकर तक की सेवा करती है। अन्य लोग भी महापाप करके ब्राह्मणत्व से गिर जाते हैं; इसलिए जाति आदि का विचार केवल कल्पना है।