अशून्यशयना नाम्न्याः द्वितीयातिथेर्महत्त्वम् शतानीक उवाच ब्रूहि मे द्विजशार्दूल द्वितीयां फलसंज्ञिताम् । यामुपोष्य नरो योषिद्वियोगं नेह गच्छति । । १ पत्न्या नरो मुनिश्रेष्ठ भार्या च पतिना १ सह । तामहं श्रोतुमिच्छामि विधवा स्त्री न जायते । । उपोषितेन येनार्य पत्न्या च सहितो नरः । । २ तन्मे ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ श्रेयोऽर्थं नरयोषिताम् । येन मे कौतुकं ब्रह्मञ्छ्रुत्वापूर्वं प्रसर्पति । । ३ सुमन्तुरुवाच अशून्यशयनां नाम द्वितीयां शृणु भारत । यामुपोष्य न वैधव्यं स्त्री प्रयाति नराधिप । । पत्नीवियुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते । ।४ शेते जगत्पतिः कृष्णः श्रिया सार्धं यदा नृप । अशून्यशयना नाम तदा ग्राह्या हि सा तिथिः । । ५ कृष्णपक्षे द्वितीयायां श्रावणे मासि भारत । इदमुच्चारयेत्स्नातः प्रणम्य जगतः पतिम् । । श्रीवत्सधारिणं देवं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह । । ६ श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीवत्स श्रीपतेऽव्यय । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम् । । ७ गावश्च मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु मे जनाः । । ८ जामयो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः । लक्ष्म्या वियुज्येऽहं देव न कदाचिद्यथा भवान् । । ९ तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम् । लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा । । 1.20.१० शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा तु मधुसूदन । एवं प्रमाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः । । ११ फलानि दद्याच्छायायामभीष्टानि जगत्पतिम् । नक्तं १ प्रणम्यायतने हविर्भुञ्जीत वाग्यतः । । १२ ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । । १३ शतानीक उवाच कानि तानि अभीष्टानि केशवस्य फलानि तु । योज्यानि शयने विप्र देवदेवस्य कथ्यताम् । । १४ किं च दानं द्वितीयेऽह्नि दातव्यं ब्राह्मणस्य तु । भक्तैर्नरैर्द्विजश्रेष्ठ देवदेवस्य शक्तितः । । १५ सुमन्तुरुवाच यानि तत्र महाबाहो काले सन्ति फलानि तु। मधुराणि सुतीव्राणि न चापि कटुकानि तु । । १६ दातव्यानि नृपश्रेष्ठ स्वशक्त्या शयने नृप । मधुराणि प्रदत्तानि नरो वल्लभतां यजेत् । । १७ योषिच्च कुरुशार्दूल भर्तुर्वल्लभतामियात् । तस्मात्कटुकतीव्राणि स्त्रीलिङ्गानि विवर्जयेत् । । १८ खर्जूरमातुलिङ्गानि श्वेतेन शिरसा सह । फलानि शयने राजन्यज्ञभागहरस्य तु । । १९ देयानि कुरुशार्दूल स्वशक्त्या मुञ्जकेशिने । एतान्येव तु विप्रस्य गाङ्गेयसहितानि तु । । 1.20.२० द्वितीयेऽह्नि प्रदेयानि भक्त्या शक्त्या च भारत । वासोदानं तथा धान्यफलदानसमन्वितम् । । गाङ्गेयस्य विशेषेण धान्यदानं प्रचक्षते । । २१ एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम् । ततो जन्मत्रयं वीर गृहभङ्गो न जायते । । २२ अशून्यशयनश्चासौ धर्मकामार्थसाधनः । भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः । । २३ १नारी च राजन्धर्मज्ञा व्रतमेतद्यथाविधि । या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते । । २४ वैधव्यं दुर्भगत्वं च भर्तृत्यागं च सत्तम । नाप्नोति जन्म त्रियतमेतच्चीर्त्वा२ महाव्रतम् । । २५ अदत्त्वा कटुकानीह फलानि कुरुनन्दन । खर्जूरमातुलिङ्गानि बृहत्फलशिरांसि च । । २६ दत्त्वा द्विजेभ्यो राजेन्द्र मधुराणि पराणि च । तस्मात्स्वशक्त्या यत्तेन देयानि मधुराणि च । । २७ इत्येषा कथिता कृष्णद्वितीया तिथिरुत्तमा । यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं तथा व्रजेत् । । २८ शतानीक उवाच भवता कथितेयं वै द्वितीया तिथिरुत्तमा । अश्विभ्यां द्विजशार्दूल कथमस्यां जनार्दनः । । २९ सम्पूज्यः फलसंज्ञायां कथितः पद्मया सह । तदत्र कौतुकं मह्यं सुमहज्जायते द्विज । । 1.20.३० सुमन्तुरुवाच एवमेतन्न सन्देहो तथा वदसि भारत । अश्विनोर्वै तिथिरियं किं तु वाक्यं निबोध मे । । ३१ अशून्यशयना दत्ता १विष्णोरमिततेजसः । अश्विभ्यां कुरु शार्दूल प्रीतये मुञ्जकेशिनः । । ३२ तावेव कुरुशार्दूल पूज्येतेऽत्र महीपते । नासत्यौ भगवान्विष्णुर्दत्तश्च श्रीर्विभाव्यते । । ३३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि द्वितीयाकल्पसमाप्तौ विंशोऽध्यायः
शतानिक ने कहा— हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, कृपा कर मुझे उस द्वितीया तिथि का फल बताइए, जिसमें उपवास करने वाला पुरुष कभी भी अपनी पत्नी से अलग नहीं होता। हे मुनिश्रेष्ठ, जिस पुरुष की पत्नी उसके साथ रहती है और पत्नी भी अपने पति के साथ रहती है, ऐसी तिथि के बारे में मैं सुनना चाहता हूँ, जिसमें कोई स्त्री विधवा न हो। हे आर्य, जिस तिथि का उपवास करने पर पति-पत्नी सदा साथ रहते हैं, वह कौन सी है, कृपा कर मुझे बताइए, जिससे पुरुष और स्त्री दोनों को कल्याण मिले। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपके वचन सुनकर मुझे बड़ा कौतूहल हो रहा है। सुमन्तु ने कहा— हे भारत, सुनो, द्वितीया तिथि का नाम 'अशून्यशयन' है। जो स्त्री इस तिथि का उपवास करती है, वह कभी भी विधवा नहीं होती। और जो पुरुष अपनी पत्नी से अलग रहता है, उसे संतान नहीं मिलती। जब भगवान कृष्ण लक्ष्मी जी के साथ शयन करते हैं, तब यह 'अशून्यशयन' तिथि मानी जाती है। हे भारत, श्रावण मास के कृष्ण पक्ष की द्वितीया तिथि को, स्नान करके, जगत्पति को प्रणाम कर, श्रीवत्सधारी भगवान की भक्ति से पूजा करनी चाहिए। 'हे श्रीवत्सधारी, हे श्रीकांत, हे श्रीपति, हे अविनाशी, मेरा गृहस्थ जीवन कभी नष्ट न हो, धर्म, अर्थ और काम देने वाला बना रहे। मेरी गायें, मेरे लोग और मेरी बहुएँ भी सदा सुरक्षित रहें, दांपत्य जीवन में कोई विघ्न न आए। जैसे हे प्रभु, आप कभी लक्ष्मी जी से अलग नहीं होते, वैसे ही मेरा दांपत्य संबंध भी अटूट बना रहे। जैसे आपका शयन सदा लक्ष्मी जी के साथ है, वैसे ही मेरा शयन भी कभी खाली न हो। हे मधुसूदन, मेरी शय्या भी सदा भरी रहे।' इस प्रकार लक्ष्मी और हरि की पूजा करके, छाया में मनचाहे फल भगवान को अर्पित करें। रात्रि में, मंदिर में प्रणाम करके, मौन रहकर अन्न ग्रहण करें। द्वितीया के दिन अपनी सामर्थ्य के अनुसार ब्राह्मण को दक्षिणा दें। शतानिक ने पूछा— हे विप्रश्रेष्ठ, भगवान केशव को शय्या पर कौन-कौन से फल अर्पित करने चाहिए? द्वितीया के दिन ब्राह्मण को भक्तिपूर्वक कौन सा दान देना चाहिए? सुमन्तु ने कहा— हे महाबाहु, उस समय जो भी मीठे, स्वादिष्ट फल उपलब्ध हों, वे शय्या पर अर्पित करें। जो पुरुष मीठे फल अर्पित करता है, वह अपनी पत्नी का प्रिय बनता है। और जो स्त्री अपने पति को मीठे फल देती है, वह भी पति की प्रिय बनती है। इसलिए स्त्रियों को तीखे या कड़वे फल नहीं देने चाहिए। खजूर, मातुलिंग और सफेद सिर वाले फल शय्या पर अर्पित करें। हे कुरुवंशश्रेष्ठ, अपनी शक्ति के अनुसार ये फल ब्राह्मण को भी गंगाजल के साथ द्वितीया के दिन दान करें। वस्त्र, धान्य और फल भी दें। विशेष रूप से गंगाजल के साथ धान्यदान उत्तम माना गया है। जो पुरुष चार महीने तक यह व्रत विधिपूर्वक करता है, उसका तीन जन्मों तक गृहस्थ जीवन कभी नहीं टूटता। 'अशून्यशयन' व्रत धर्म, अर्थ और काम की सिद्धि देने वाला है, इसमें कोई संदेह नहीं। हे राजन्, जो धर्मज्ञ स्त्री यह व्रत करती है, वह कभी शोक का कारण नहीं बनती, और अपने परिवार में सदा सुखी रहती है। तीन जन्मों तक उसे विधवा, दुर्भाग्य या पति का त्याग नहीं सहना पड़ता। कड़वे फल जैसे खजूर, मातुलिंग आदि न दें, बल्कि ब्राह्मणों को मीठे फल ही दें। अपनी शक्ति के अनुसार, श्रद्धा से मीठे फल ही दान करें। इस प्रकार यह उत्तम कृष्ण द्वितीया तिथि बताई गई है, जिसका उपवास करने वाला व्यक्ति सदा समृद्धि और वृद्धि को प्राप्त करता है। शतानिक ने पूछा— हे द्विजश्रेष्ठ, आपने यह उत्तम द्वितीया तिथि बताई, परंतु इसमें भगवान जनार्दन की पूजा अश्विनियों के साथ क्यों की जाती है? मुझे इसमें बड़ा आश्चर्य हो रहा है। सुमन्तु ने कहा— हे भारत, इसमें कोई संदेह नहीं, यह तिथि अश्विनियों की है, पर सुनो, 'अशून्यशयन' व्रत भगवान विष्णु को समर्पित है, और यह अश्विनियों की प्रसन्नता के लिए भी किया जाता है। दोनों अश्विनीकुमारों की भी इस दिन पूजा करनी चाहिए। भगवान विष्णु और लक्ष्मी जी की पूजा के साथ अश्विनियों की भी प्रसन्नता के लिए यह व्रत किया जाता है।
एवं नियमयुक्तस्य४ देव्या यत्समुदाहृतम् । । १३ तच्छृणुष्व महाबाहो कथ्यमानं महाफलम् । भर्तारं तु लभेत्कन्या यं वाच्छति मनोऽनुगम् । । १४ सुचिरं सह वै भर्त्रा क्रीडयित्वा५ इहैव सा । सन्ततिं च प्रतिष्ठाप्य सह तेनैव गच्छति । । १५ हेलिलोकं चन्द्रलोकं लोकं चित्रशिखण्डिनः । गत्वा याति सदो राजन्वामदेवस्य भारत । । १६ विधवा तु यदा राजन्देव्या व्रतपरायणा
हे महाबाहो, देवी ने जो नियमपूर्वक व्रत करने वाले के विषय में कहा है, वह सुनो, जिसका फल बहुत बड़ा है।
भर्त्तारं नियता नित्यं सदार्चनपरायणा । । १७ इह चोत्सृज्य देहं स्वं दृष्ट्वा हरिपुरे प्रियम् । आक्षिप्य यमदूतेभ्यः सह भर्त्रा रमेद्दिवि । । १८ वर्षकोटिं दशगुणां रमित्वा सा इहागता । भर्त्रा सहैव पूर्वोक्तं लभते फलमीप्सितम् । । १९ इन्द्राण्यापि व्रतमिदं पुत्रार्थिन्या नराधिप । लब्धः पुत्रो व्रतस्यान्ते जयन्तो नाम नामतः । । 1.21.२० अरुन्धत्या तथा चीर्णं वशिष्ठं प्रति कामतः । दृश्यते दिवि चाद्यापि वशिष्ठस्य समीपतः । । २१ रोहिण्या लवणत्यागात्सपन्नीगणमर्दनम् । लब्धं देव्याः प्रसादेन सौभाग्यमचलं दिवि । । २२ इत्येषा तिथिरित्येव तृतीया लोकपूजिता । सदा विशेषतः पुण्या वैशाखे मासि या भवेत् । । २३ पुण्या भाद्रपदे मासि माघेप्येवं न संशयः । माघे भाद्रपदे चापि स्त्रीणां धन्या१ प्रचक्षते । । २४ साधारणी तु वैशाखे सर्वलोकस्य भारत । माघमासे तृतीयायां गुडस्य लवणस्य च । । दानं श्रेयस्करं राजन्स्त्रीणां२ च पुरुषस्य च । । २५ गुडेन तुष्यते दत्तो लवणेन तु विश्वभूः । गुडपूपास्तु दातव्या मासि भाद्रपदे तथा । । २६ तृतीयायां तु माघस्य वामदेवस्य प्रीतये । वारिदानं प्रशस्तं स्यान्मोदकानां च भारत । । २७ वैशाखे मासि राजेन्द्र तृतीया चन्दनस्य च । वारिणा तुष्यते वेधा मोदकैर्भीम एव हि । । दानात्तु चन्दनस्येह कञ्जजो नात्र संशयः । । २८ यात्वेषा कुरुशार्दूल वैशाखे मासि वै तिथिः । तृतीया साऽक्षया लोके गीर्वाणैरभिनन्दिता । । २९ आगतेयं महाबाहो भूरि चन्द्रं वसुव्रता । कलधौतं तथान्नं च घृतं चापि विशेषतः । । यद्यद्दत्तं त्वक्षयं स्यात्तेनेयमक्षया स्मृता । । 1.21.३० यत्किञ्चिद्दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तत्सर्वमक्षयं स्याद्वै तेनेयमक्षया स्मृता । । ३१ योऽस्यां ददाति करकन्वारिबीजसमन्वितान् । स याति पुरुषो वीर लोकं वै हेममालिनः । । ३२ इत्येषा कथिता वीर तृतीया तिथिरुत्तमा । यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं श्रियं भजेत् । । ३३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां ब्राह्मे पर्वणि तृतीयाकल्पविधिवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
चतुर्थीतिथिव्रतमाहात्म्यम् सुमन्तुरुवाच चतुर्थ्यां तु सदा राजन्निराहारव्रतान्वितः । दत्त्वा तिलान्नं विप्रस्य स्वयं भुंक्ते तिलौदनम् । । १ वर्षद्वये समाप्तिर्हि व्रतस्य तु यदा भवेत् । विनायकस्तस्य तुष्टो ददाति फलमीहितम्
चतुर्थी व्रत का माहात्म्य: सुमन्तु बोले—राजन, चतुर्थी तिथि को सदा उपवास करें, ब्राह्मण को तिल का भोजन दान दें और स्वयं तिल का भोजन करें।
२ याति भाग्यनिवासं हि क्रीडते विभवैः सह । इह चागत्य पुण्यान्ते दिव्यो दिव्यवपुर्यशाः । । ३ मतिमान्धृतिमान्वाग्मी भाग्यवान्कामकारवान्
जब दो वर्ष तक यह व्रत पूरा हो जाता है, तब विनायक प्रसन्न होकर इच्छित फल देता है।
असाध्यान्यपि साध्येह क्षणादेव महान्त्यपि । । ४ हन्त्यश्वरथसम्पन्नं षलीपुत्रसहायवान् । राजा भवति दीर्घायुः सप्तजन्मान्यसौ नृप । । एतद्ददाति सन्तुष्टो विघ्नहन्ता४ विनायकः । । ५ शतानीक उवाच विघ्नः कस्य कृतस्तेन येन विघ्नविनायकः । एतद्वदस्व विघ्नेश विघ्नकारणमद्य मे । । ६ सुमन्तुरुवाच कौमारे लक्षणे पुंसां स्त्रीणां च सुकृते कृते । विघ्नं चकार विघ्नेशो गाङ्गेयस्य विनायकः । । ७ तं तु विघ्नं विदित्वासौ कार्त्तिकेयो रुषान्वितः । उत्कृष्य दन्तं तस्यास्याद्धन्तुं तं च समुद्यतः । । ८ निवार्यापृच्छद्देवेशो रोषः कार्यः कुतस्त्वया । तं चाचख्यौ स पित्रे वै कृतं पूरुषलक्षणम् । । तत्र विघ्नकृते मह्यं योषिता न च लक्षणम् । । ९ अथोवाच महादेवः प्रहसन्त्स्वसुतं किल । मम किं लक्षणं पुत्र पश्यसे त्वं वदस्व मे । । 1.22.१० स चोवाच करे तुभ्यं कपालं द्विजलक्षितम् । अविचारेण संस्थाप्यं कपाली तेन चोच्यते । । स तल्लक्षणमादाय समुद्रे प्राक्षिपद्रुषा । । ११ अथ देवसमाजे वै प्रवृत्ते ब्रह्मरुद्रयोः । अहं ज्यायानहं ज्यायान्विवादोऽभूत्तयोर्द्वयोः । । तव संभूत्यभिज्ञोऽस्ति मां तु वेद न कश्चन । । १२ एवं शिवेऽति ब्रुवति ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । मुक्ताट्टहासं प्रोवाच त्वामहं वेदिता भव । । १३ एवं ब्रुवन्तु रुद्रेण ब्राह्मं हयशिरो महत् । नखाग्रेण निकृत्तं च तस्यैव च करे स्थितम् । । १४ करस्थेनैव तेनासावागच्छद्यत्र वै हरिः । तपस्तेपे तदा मेरौ तत्रासौ भगवान्वशी । । १५ कृत्ते हयशिरे तस्मिन्स्थानात्तस्मात्तु ब्रह्मणः । रोषाद्विनिःसृतस्त्वन्यः पुरुषः श्वेतकुण्डली । । १६ कवची सशिरस्कश्च सशरः सशरासनः । अनिर्देश्यवपुः स्रग्वी किं करोमि स चाब्रवीत् । । १७ अथोवाच रुषा ब्रह्मा हन्यतां स सुदुर्मतिः । स तु मार्गेण रुद्रस्य आगच्छद्रोषतो द्रुतम् । । १८ रुद्रोऽपि विष्णुतेजोभिः प्रविष्टः स त्वधिष्ठितः । स प्रविश्य तदापश्यत्तपन्तं चोत्तमं तपः । । हरो नारायणं देवं वैकुण्ठमपराजितम् । । १९ हरं दृष्ट्वाथ सम्प्राप्तं कार्यं चास्य विचिन्त्य च । उवाच शूलिनं देवो भिन्धि शूलेन मे भुजम् । । 1.22.२० स बिभेद महातेजा भुजं शूलेन तं हरः । । २१ शूलभेदादसृक्चोर्ध्वं जगामावृत्य रोदसी । विनिवृत्य ततः पश्चात्कपाले निपपात ह । । २२ असृक्कपाले पतितं प्रदेशिन्या व्यवर्द्धयत् । यदा हि विनिवृत्तिः स्याद्देवस्य रुधिरं प्रति । । २३ तदा तु व्यसृजत्तोयं स कृत्वा वारुणीं तनुम् । तोये प्रवृत्तेऽसृग्भूते कपाले यत्र तच्छिरः । । २४ कपाले तु प्रदेशिन्या रुद्रोऽसौ रुधिरेऽसृजत् । आमुक्तकवचं रक्तं रक्तकुण्डलिनं नरम् । । २५ अथोवाच भवं देवं किं करोमीति मानद । असावपि ससर्जाथ श्वेतकुण्डलिनं नरम् । । २६ तावुभौ समयुध्येतां धनुष्प्रवरधारिणौ । यथा राजन्बलीयांसौ कुजकेतू युगात्यये । । २७ तयोस्तु युध्यतोरेवं संवर्तश्चाधिको गतः । न चादृश्यत विजय एकस्यापि तदा तयोः । । २८ अथान्तरिक्षे तौ दृष्ट्वा वागुवाचाशरीरिणी । अवतारोऽथ भविता युवयोर्हि मया सह । । २९ भारापनोदः कर्त्तव्यः पृथिव्यर्थे सुरैः सह । तदाश्चर्यो हि भविता देवकार्यार्थसिद्धये । । 1.22.३० भूलोकभावं निर्धूय भूयो गन्ता सुरालयम् । एवमुक्त्वा तु वैकुण्ठो ददावेकं रवेस्तदा । । ३१ श्वेतकुण्डलिनं दृप्तं१ तं जग्राह रविर्मुदा । इन्द्रस्यापि ततः पश्चाद्रक्तकुण्डलिनं ददौ ।।३२ जग्राह च मुदा युक्त इन्द्रः स्वं च पुरं ययौ । गतौ रवीन्द्रौ प्रगृह्य पुरुषौ क्रोधसम्भवौ ।।३ ३ अथोवाच तदा रुद्रं देवः कमलसंस्थितः । गच्छ त्वमपि कापाले कपालव्रतचर्यया ३४ ये च व्रतं त्वदीयं वै धारयिष्यन्ति मानवाः । न तेषां दुर्लभं किञ्चिद्भवितेह परत्र च ।।३५ एवं संलप्य बहुशः सुमुखं प्रतिनन्द्य च । आहूय च समुद्रं स प्रत्युवाचाविचारयन् ।।३६ कुरुष्वाभरणं२ स्त्रीणां लक्षणं यद्विलक्षणम् । कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ।। ३७ स चाह मम नाम्नेदं भवेत्पुरुषलक्षणम् । देवेन तत्प्रतिज्ञातमेवमेतद्भविष्यति ।।३८ कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ।।३९ प्रयच्छास्य विषाणं वै निष्कृष्टं यत्त्वयाऽधुना । अवश्यमेव तद्भूतं भवितव्यं तु कस्यचित् ।।1.22.४० ऋते विनायकं तद्वै दैवयोगान्न कामतः । गृहाण एतत्सामुद्रं यत्त्वया परिकीर्तितम् ।।४१ स्त्रीपुंसोर्लक्षणं श्रेष्ठं सामुद्रमिति विश्रुतम । इमं च सविषाणं वै कुरु देवविनायकम ।।४२ अथोवाच च देवेशं बाहुलेयः समत्सरम् । विषाणं दद्मि चास्याहं तव वाक्यान्न संशयः । । ४३ यदा त्वयं विषाणं च मुक्त्वा तु विचरिष्यति । तदा विषाणमुक्तः सन्भस्म ऐतं करिष्यति । । ४४ एवमस्त्विति तं चोक्त्वा विषाणं तत्करे ददौ । विनायकस्य देवेशः कार्तिकेयमते स्थितः । । ४५ सविषाणकरोऽद्यापि दृश्यते प्रतिमा नृप । भीमसूनोर्महाबाहोर्विघ्नं कर्त्तुं महात्मनः । । ४६ एतद्रहस्यं देवानां मया ते समुदाहृतम् । यत्र देवो न वै वेद देवानां भुवि दुर्लभम् । । ४७ मया प्रसन्नेन तव गुह्यमेतदुदाहृतम् । कथितं तिथिसंयोगे विनायककथामृतम् । । ४८ य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । क्षत्रियांश्च स्ववृत्तिस्थान्विट्शूद्रांश्च गुणान्वितान् । । ४९ न तस्य दुर्लभं किञ्चिदिह चामुत्र विद्यते । न च दुर्गतिमाप्नोति न च याति पराभवम् । । 1.22.५० निर्विघ्नं सर्वकार्याणि साधयेन्नात्र संशयः । ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं चापि विन्देत भरतोत्तम । । ५१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः
विघ्न-विनायककथावर्णनम् शतानीक उवाच केनायं भीमजो विप्र प्रमथाधिपतिः कृतः । भर्तृत्वे चापि विघ्नानामधिकारी कथं बभौ । । १ सुमन्तुरुवाच साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र यदयं विघ्नकारकः । यैर्वापि विघ्नकरणैर्निर्युक्तोऽपि विनायकः । । तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमनाधुना । । २ आद्ये कृतयुगे वीर प्रजासर्गमवाप ह । दृष्ट्वा कर्माणि सिद्धानि विना विघ्नेन भारत । । ३ अगतक्लेशां प्रजां दृष्ट्वा गर्वितां कृत्स्नशो नृप । बहुशश्चिन्तयित्या तु इदं कर्म महीपते । । ४ विनायकः समृद्ध्यर्थं प्रजानां विनियोजितः । गणानां चाधिपत्ये च भीमः कञ्जजसात्त्वतैः । । ततोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोध मे । । ५ स्वप्नेवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति । काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति । । ६ अन्त्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते । व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः । । ७ विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः । करटारूढमात्मानमम्भसोन्तरगं तथा । । ८ पत्तिभिश्चावृतं यान्तं सङ्गमनान्तिकं नृप । पश्यते कुरुशार्दूल स्वप्नान्ते नात्र संशयः । । ९ चित्तं च विकृताकारं करवीरविभूषितम् । तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं पौर्वसंभवम् । । 1.23.१० कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भिणी तथा । आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च शिष्याश्चाध्ययनं तथा । । वणिग्लाभं च नाप्नोति कृषिं चैव कृषीवलः । । ११ स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽहनि ' महीपते । गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितेन तु । । १२ शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु वासरे धिषणस्य च । तिष्ये च वीरनक्षत्रे तस्यैव पुरतो नृप । । १३ सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा । भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुभान् । । १४ व्योमकेशं तु सम्पूज्य पार्वतीं भीमजं तथा । कृष्णं सपितरं तात पवमानं सितं तथा । । १५ धिषणं चेन्दुपुत्रं च कोणं केतुं च ३ भारत । विधुन्तुदं बाहुलेयं नन्दकस्य च धारिणम् । । १६ अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्सङ्गमाद्ह्रदात् । मृत्तिकां रोचनां गन्धान्गुग्गुलं चाप्सु निक्षिपेत् । । १७ यदाहृतं ह्येकवर्णैश्चतुर्भिः कलशैर्ह्रदात् । चर्मण्यानडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं तथा । । १८ सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः १ पावनं कृतम् । तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते । । १९ भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः । भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः । । 1.23.२० यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद् घ्नन्तु ते सदा । । २१ स्नातस्य सार्षपं तैलं सुवेणौदुम्बरेण तु । जुहुयान्मूर्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य तु । । २२ मितश्च सम्मितश्चैव तथा च शालकंटकः । कूष्माण्डो राजश्रेष्ठास्तेऽग्नयः स्वाहासमन्विताः । । २३ नामभिर्बलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः । दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः । । २४ कृताकृतांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु । । २५ पुष्पं चित्रं सगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि । मूलकं पूरिकाः पूपांस्तथैवोण्डेरिकास्रजम् । । दधिपायसमन्नं च गुडवेष्टान्समोदकान् । । २६ विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् । दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वा पुष्पाञ्जलित्रयम् । । २७ रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे । । अचलां बुद्धिं मे देहि धरायां ख्यातिमेव च । । २८ ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । भोजयेद् ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि । । २९ एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः । कर्मणां फलमाप्नोति श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । । 1.23.३० आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा । विनायकपतेश्चैव सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । । ३१ इति श्री भविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनम् शतानीक उवाच नराणां योषितां चैव लक्षणानि महामते । प्रोक्तानि यानि विप्रेन्द्र व्योमकेशस्य सूनुना । । १ क्रुद्धेन यानि क्षिप्तानि ईश्वरेण महोदधौ । कृष्णस्य वचनाद् भूयः समुद्रेणार्पितानि वै । । २ अर्पितानि ततस्तस्य तेन प्राप्तानि वै कथन् । बाहुलेयेन विप्रेन्द्र तानि मे वद सुव्रत । । ३ सुमन्तुरुवाच यथा गुहेन राजेन्द्र स्त्रीपुंसां लक्षणानि वै । प्रोक्तानि कुरुशार्दूल तथा ते कथयामि वै । । ४ शक्तिपाताद्धते क्रौञ्चे व्योमकेशस्य सूनुना । ब्रह्मा तुष्टोऽब्रवीदेनं वरं वरय मेऽनघ । । ५ असावपि महातेजाः प्रणम्य शिरसा विभुम् । पितामहं बभाषेदं लक्षणं ब्रूहि मे विभो । । ६ नराणां युवतीनां च कौतुकं परमं मम । यन्मयोक्तं पुरा देव प्रक्षिप्तं लवणार्णवे । । ७ मत्पित्रा देवदेवेश सक्रोधेन पुरा तथा । प्राप्तं च विस्मृतं भूयस्तन्मे ब्रूहि ह्यशेषतः । । ८ ब्रह्मोवाच साधु पृष्टोऽस्मि देवेश भीमस्यानन्दवर्धन । लक्षणानि निबोध त्वं पुरुषाणामशेषतः । । अधमोत्तममध्यानि यानि प्राप पयोनिधिः । । ९ शिवेऽहनि सुनक्षत्रे ग्रहे सौम्ये शुभे रवौ । पूर्वाह्णे मङ्गलैर्युक्ते परीक्षेत विचक्षणः । । 1.24.१० प्रमाणं संहतिं छायां गतिं सर्वाङ्गलक्षणम् । दन्तकेशनखश्मश्रु एतत्सर्वं विचक्षणः । । ११ पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् । क्षीणे ह्यायुषि मर्त्यानां लक्षणैः किं प्रयोजनम् । । १२ जघन्यो नवतिः प्रोक्तो मध्यमस्तु शताड्गुलः । अष्टोत्तरशतं यस्य उत्तमं तस्य लक्षणम् । । १३ प्रमाणलक्षणं प्रोक्तं समुद्रेण शुभाशुभम् । यन्मे पुरा देववर मया वै कथितं तव । । अतः परं प्रवक्ष्यामि देहावयवलक्षणम् । । १४ पादैः समांसकैः २ स्निग्धै रक्तं सौम्यैः सुशोभनैः । उन्नतैः स्वेदरहितैः शिराहीनैश्च पार्थिवः । । १५ यस्य पादतले रेखा सांकुशेव प्रकाशते । सततं हि सुखं तस्य पुरुषस्य न संशयः । । १६ अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ । श्लिष्टाङ्गुली १ ताम्रनखौ सुपार्ष्णी व्योमकेशज । । १७ उष्णौ शिराविरहितौ गूढगुल्फौ च भीमज । कूर्मोन्नतौ च चरणौ प्रख्यातौ पार्थिवस्य तु । १८ शूर्पाकृती महाबाहो रूक्षौ श्वेतनखौ तथा । वक्रौ शिरासन्ततौ च संशुष्कौ विरलाङ्गुली । । १९ दारिद्र्यदुःखदौ ज्ञेयौ चरणौ भीमनन्दन । ब्रह्मघ्नौ देवशार्दूल ३ पक्वमृत्सदृशौ पदौ । । 1.24.२० पीतावगम्यानिरतौ कृष्णौ पानरतौ सदा । अभक्ष्यभक्षणे श्वेतौ ज्ञेयौ सेनाधिपोत्तम । । २१ अङ्गुष्ठौ पृथुलौ येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः । क्लिश्यन्ते विकृताङ्गुष्ठास्ते नराः पादगामिनः । । २२ चिपिटैर्विकृतैर्भग्नैरङ्गुष्ठैरतिनिन्दिताः । वक्रैर्भग्नैस्तथा ह्रस्वैरङ्गुष्ठैः क्लेशभागिनः । । २३ शूर्पाकारैश्च विकृतैर्भग्नर्वक्रैः शिराततैः । सस्वेदैः पाण्डुरूक्षैश्च चरणैरतिनिन्दिताः । । २४ यस्य प्रदेशिनी दीर्घा अङ्गुष्ठं या अतिक्रमेत् । स्त्रीभोगं लभते नित्यं पुरुषो नात्र संशयः । । कनिष्ठायां तु दीर्घायां सुवर्णस्य तु भागिनः । । २५ चिपिटा विरलाः शुष्का यस्याङ्गुल्यो भवन्ति वै । स भवेद्दुःखितो नित्यं धनहीनश्च वै ४ गुह । । २६ श्वेतैर्नखैर्विरूक्षैश्च पुरुषा दुःखजीविनः । कुशीलाः कुनखैर्ज्ञेयाः कामभोगविवर्जिताः । । विकृतैः स्फुटितैरूक्षैर्नखैर्दारिद्र्यभागिनः । । २७ ब्रह्महत्यां च कुर्वन्ति पुरुषा हरितैर्नखैः । बन्धुभिश्च वियुज्यन्ते कुलक्षयकराश्च ते । । २८ इन्द्रगोपकसंकाशैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः । शङ्खावर्तप्रतीकाशैर्नखैर्भवति पार्थिवः । । २९ ताम्रैर्नखैस्तथैश्वर्यं धन्याः पद्मनखा नराः । रक्तैर्नखैस्तथैश्वर्यं पुष्पितैः सुभगो भवेत् । । सूक्ष्मैरुपचितैस्ताम्रैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः । । 1.24.३० रोमशाभ्यां च जङ्घाभ्यां दुःखदारिद्र्यभागिनः । बन्धनं ह्रस्वजङ्घानामैश्वर्यं चैव निर्दिशेत् । । ३१ १मृगजङ्घाश्च राजानो जायन्ते नात्र संशयः । दीर्घजङ्घाः स्थूलजङ्घा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । । ३२ शृगालजङ्घाः पुरुषा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । काकजंघा नरा ये तु भवेयुर्दुःखभागिनः । । ३३ २पीनजङ्घास्तथैश्वर्यं प्राप्नुवन्ति न संशयः । सिंहव्याघ्रसमा जङ्घा धनिनः परिकीर्तिताः । । ३४ पार्थिवानां भवेद्रोम चैकैकं रोमकूपके । पंडितश्रोत्रियाणां च द्वेद्वे ज्ञेये महामते । । ३५ त्रिभिस्त्रिभिस्तथा निःस्वा मानवा दुःखभागिनः । केशाश्चैव महाबाहो निन्दिता पूजितास्तथा । । ३६ निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे शिवनन्दन
३७ सौभाग्यमल्पै कथितं दारिद्र्यं विकटैस्तथा । निम्नैः स्वस्त्रीजिता ज्ञेयाः समांसै राज्यभागिनः । । ३८ ४हंसभासशुकानां च तुल्या यस्य गतिर्भवेत् । स भवेत्पार्थिवः पूज्यः समुद्रवचनं यथा । । ३९ अन्येषामपि शस्तानां पक्षिणां च शुभा गतिः । वृषसिंहगजेन्द्राणां ६गतिर्भोगविवर्धिनी । । 1.24.४० जलोर्मिसदृशी या च काकोलूकसमा च या । गतिर्द्रव्यविहीनानां दुःखशोकभयङ्करा । । ४१ श्वानोष्ट्महिषाणां १खरसूकरयोस्तथा । गतिर्मेषसमा येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः । । ४२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनं नाम चतुर्विंशोध्यायः
संक्षेप में सौभाग्य का वर्णन किया गया है, और विकृत अंगों वाले दरिद्रता के भागी होते हैं। जिनकी जंघाएँ नीची हैं, वे अपनी स्त्रियों से पराजित होते हैं; जिनकी जंघाएँ मांसल हैं, वे राजपद के अधिकारी होते हैं।
पुरुषलक्षणवर्णनम् ब्रह्मोवाच दक्षिणावर्तलिङ्गश्च नरो वै पुत्रमान्भवेत् । वामावर्ते तथा लिङ्गे नरः कन्यां प्रसूयते । । १ स्थूलैः शिरालैर्विषमैर्लिङ्गैर्दारिद्र्यमादिशेत् । ऋजुभिर्वर्तुलाकारैः पुरुषा पुत्रभागिनः । । २ निम्नपादोपविष्टस्य भूमिं स्पृशति मेहनः । दुःखितं तं विजानीयात्पुरुषं नात्र संशयः । । ३ भूमौ पादोपविष्टस्य गुल्फौ स्पृशति मेहनः । ईश्वरं तं विजानीयात्प्रमदानां च वल्लभम्
ब्रह्मा बोले—जिस पुरुष का लिंग दाहिनी ओर घूमता है, उसके पुत्र होते हैं; बाईं ओर घूमने पर कन्या उत्पन्न होती है। मोटे, टेढ़े-मेढ़े, नसों वाले लिंग दरिद्रता का सूचक हैं; सीधे और गोल आकार वाले पुरुष पुत्रवान होते हैं।
गता मध्यं प्रदेशिन्याः स जीवेच्छरदः शतम् । । ३९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः
यदि मध्यमा उंगली तर्जनी से आगे निकल जाए, तो वह पुरुष सौ वर्ष तक जीवित रहता है।
पुरुषलक्षणवर्णनम् ब्रह्मोवाच समकुक्षिर्भवेद्भोगी निम्नकुक्षिर्धनापहः । मायावी विषमा १ कुक्षिस्तथा कुहककृत्सदा । । १ राजा स्यान्निम्नकुक्षिस्तु सार्वभौमो महाबलः । सर्पोदरा दरिद्राः स्युर्बहुभक्षाश्च सुव्रत । । २ विस्तीर्णाभिर्मण्डलाभिरुन्नताभिश्च नाभिभिः । भवन्ति सुखिनो वीरा धनधान्यसमन्विताः । । ३ निम्नाभिरथ स्वल्पाभिः क्लेशभाजो भवन्ति हि । वलिर्मध्यङ्गता वीरा विषमा च विशेषतः । । धनहानिं तथा शूलं नित्यं जनयते विभो । । ४ वामावार्ता सदा शान्तिं करोतीति विदुर्बुधाः । करोति मेधां दक्षिणेन संप्रवृत्ता दिवस्पते । । ५ पार्श्वायता दीर्घमायुरैश्वर्यमूर्ध्वतः स्मृतम् । गवाढ्यतामधस्तात्तु करोतीति विदुर्बुधाः । । ६ शतपत्रकर्णिकाभा नाभिर्यस्य महामते । भूपत्वं कुरुते सा तु पुरुषस्य न संशयः । । ७ समोदरो भवेद्भोगी निस्वः स्याद्विषमोदरः । सूक्ष्मोदरो भवेद्वाग्मी बहुसम्पत्समन्वितः । । ८ शस्त्रेणान्तं व्रजेद्वीर स्त्रीभोगं चाप्नुयात्तथा । आचार्यो बहुपुत्रश्च यथासङ्ख्यं विनिर्दिशेत् । । ९ वलिभिर्देवशार्दूल इत्याह स पयोनिधिः । अगम्यागामिनो ज्ञेया विषमाभिर्न संशयः । । 1.26.१० ऋजुभिर्वसुभोगी स्यात्परदारविनिन्दकः । मांसलैर्मृदुभिः पार्श्वै राजा स्यान्नात्र संशयः । । ११ अनूर्ध्वचिबुका ये तु सुभगास्ते भवन्ति वै । निर्धना विषमैर्दीर्घैर्भवन्तीह सुवीरज । । १२ पीनैश्चोपचितैर्निम्नैः १ स्कन्धैर्भीमाङ्गसम्भव । राजानः सुखिनश्चापि भवन्तीह न संशयः । । १३ समोन्नतं तु हृदयं समं च पृथु चैव हि । अवेपनं मांसलं च पार्थिवानां न संशयः । । १४ खररोमचितं वीरशिरालं च विशेषतः । अधनानां भवेदेव हृदयं ऋभवोत्तम । । समवक्षसोऽर्थयुताः पीनैः शूराः स्मृता बुधैः । । १५ तनुभिर्द्रव्यहीनाः स्युरसमैश्चाप्यकिञ्चनाः । वध्यन्ते चापि शस्त्रेण नात्र कार्या विचारणा । । १६ हनुभिर्विषमैर्वीर जन्महीनो भवेन्नरः । यस्योन्नतो भवेद्धनुः स भोगी स्यान्न संशयः । । १७ निर्मांसैर्विषमैर्वीर निःस्वो निम्नैः प्रचक्ष्यते । धनवांश्च भवेत्पीनैः सुखभोगसमन्वितः । । विषमैरर्थहीनः स्याद्दुःखभागी सदा नरः । । १८ चिपिटग्रीवको दुष्टो मतो लोके स वै गुह । शूरः स्यान्महिषग्रीवो मृगग्रीवो भयातुरः । । १९ कम्बुग्रीवो भवेद्राजा लम्बकण्ठोऽग्रलक्षणः । ह्रस्वग्रीवस्तु धनवान्सुसुखी भोगवांस्तथा । । 1.26.२० निमांसौ रोमशौ भग्नावल्पौ वापि विशेषतः । निर्धनस्येदृशावंसौ प्रख्यातौ व्योमकेशज । । २१ भवेदरोमशं पृष्ठं धनिनां भीमसम्भव । सलोमशं तथा वक्रं निर्धनानां बलाधिप । । २२ अस्वेदनावुन्नतौ च तथा पीनौ षडानन । समरोमसुगन्धौ च कक्षौ ज्ञेयौ धनान्वितौ । । २३ अव्युच्छिन्नौ तथा श्लिष्टौ विपुलौ च सुराधिप । शूराणामीदृशावंसौ नगजानन्दवर्धन । । २४ उद्वृद्धबाहुको यस्तु वधबन्धनमाप्नुयात् । दीर्घबाहुर्भवेद्राजा समुद्रवचनं यथा । । २५ प्रलम्बबाहुर्विज्ञेयो नरः सर्वगुणान्वितः । ह्रस्वबाहुर्भवेद्दासः परप्रेष्यकरोऽपि वा । । २६ वामावर्तभुजा ये तु दीर्घायतभुजाश्च ये । सम्पूर्णबाहू राजा स्यादित्याह स पयोनिधिः । । २७ ग्रीवा च १वर्तुलाकारा कम्बुरेखासमावृता । स भवेत्पार्थिवो भूमौ सर्वदुष्टनिबर्हणः । । २८ दीर्घग्रीवा बकग्रीवा शुकग्रीवाश्च ये नराः । उष्ट्रग्रीवाः करिग्रीवाः सर्वे ते निर्धनाः स्मृताः । । २९ इभाङ्गसदृशौ२ वृत्तौ समौ पीनौ च सुव्रत । आजानुलम्बिनौ बाहू पार्थिवानां न संशयः । । 1.26.३० दरिद्राणां लोमशौ ह्रस्वौ बाहू ज्ञेयौ सुरोत्तम । तस्कराणां च विषमौ स्थूलौ सूक्ष्मौ च सुव्रत । । ३१ निम्नं करतलं यस्य पितृवित्तं न तस्य वै । भवेदार्भवशार्दूल तथा भीरुश्च मानवः । । ३२ सुवृत्ततनुनिम्नेन धनवान्करतलेन तु । उत्तानकरतलो दाता भवतीति न संशयः । । ३३ विषमा भवन्ति विषमैर्निम्नाश्चापि विशेषतः । करतलैर्देवशार्दूल लाक्षाभैरीश्वराः स्मृताः । । ३४ अगम्यागमनं पीतै रूक्षैर्निर्धनता स्मृता । अपेयपानं कुर्वन्ति नीलकृष्णैः सदैव हि । । ३५ निम्नाः स्निग्धा भवेन्नृणां रेखा करतले गुह । धनिनां न दरिद्राणामित्याह स पयोनिधिः । । ३६ विरलाङ्गुलयो ये तु ते दरिद्राः प्रचक्षते । धनिनस्तु महाबाहो ये घनाङ्गुलयो नराः । । ३७ वदनं मण्डलं यस्य धर्मशीलं तमादिशेत् । शुण्डवक्त्रा नरा ये तु दुर्भगास्ते न संशयः । । ३८ हरिवक्त्रा जिह्मवक्त्रा विकृतास्यास्तथा नराः । भग्नवत्राः करालास्या सर्वे ते तस्कराः स्मृताः । । ३९ सम्पूर्णवक्त्रा राजानो गजसिंहाननास्तथा । छागवानरवक्त्राश्च धनिनः परिकीर्तिताः । । 1.26.४० यस्य गण्डौ सुसम्पूर्णौ पद्मपत्रसमप्रभौ । कृषिभागी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः । । ४१ सिंहव्याघ्रगजेन्द्राणां कपोलः सदृशो यदि । महाभोगी स विज्ञेयः सेनायाश्चैव नायकः । । ४२ वदनं तु समं श्लक्ष्णं सौम्यं संवृतमेव हि । पार्थिवानां महाबाहो विपरीतन्तु दुःखदम् । । ४३ महामुखं तु देवेश दुर्भगत्वं प्रयच्छति । स्त्रीमुखं पुत्रनाशाय मण्डलं सुखितां व्रजेत् । । ४४ द्रव्यनाशाय वै दीर्घं पापदं भयदं तथा । धूर्तानां चतुरस्रं स्यात्पुत्रहानिकरं शृणु । । ४५ निम्नवक्त्रं च देवेन्द्र पुत्रहानिकरं भवेत् । ह्रस्वं भतति कीनाशे पूर्णकान्तं च भोगिनाम् । । ४६ रक्ताधरो नरपतिर्धनवान्कमलाधरः । स्थूलोष्ठा हनुमूलाश्च शुष्कैस्तीक्ष्णैश्च दुःखिताः । ।४७ अस्फोटिताग्रं स्निग्धं च नतं मृदु तथा गुह । सम्पूर्णं च सदा शस्तं श्मश्रु भूमिपतेर्गुह । । ४८ रक्तैश्चाल्पैस्तथा रूक्षैः श्मश्रुभिर्भीमनन्दन । नराश्चौरा भवन्त्येव परदाररतास्तथा । ।४९ निर्मांसौ यस्य वै कर्णौ संग्रामान्नाशमृच्छति
चिपिटाभ्यां भवेद्रोगी ह्रस्वौ च कृपणस्य च । । 1.26.५० शङ्कुकर्णश्च भूनाथः सर्वशत्रुभयङ्करः । दीर्घायू रोमशाभ्यां तु विपुलाभ्यां नराधिपः । । भोगी च स भवेन्नित्यं देवब्राह्मणपूजकः । । ५१ शिरावबद्धौ क्रूरस्य व्यालम्बौ च विशेषतः । मांसलौ सुखदौ ज्ञेयौ श्रवणौ व्योमकेशज । । ५२ भोगी स्यान्निगण्डो वै मन्त्री सम्पूर्णगण्डकः । शुभभाक्छुकनासस्तु चिरजीवी शुष्कनासिकः । । ५३ कुन्दकुण्डलसङ्काशैः प्रकाशैर्दशनैर्नृपः । ऋक्षवानरदन्ताश्च नित्यं क्षुत्परिपीडिताः । । ५४ हस्तिदन्ताः खरदन्ताः स्निग्धदन्ता गुणान्विताः । करालैर्विरलै रूक्षैर्दशनैर्दुःखजीविनः । । ५५ द्वात्रिंशद्दन्ता राजान एकत्रिंशच्च भोगवान् । त्रिंशद्दन्ता नरा नित्यं सुखदुःखित्वभागिन । । ऊनत्रिंशच्य दशनैः पुरुषाः दुःखभागिनः । । ५६ कृष्णजिह्वो भवेत्प्रेष्यः सवलया तु जिह्वया । भवेत्कोपस्य कर्ता वै स्थूलरूक्षश्च जिह्वया । । ५७ श्वेतजिह्वा नरा ज्ञेयाः शौचाचारसमन्विताः । पद्मपत्रसमा जिह्वा सूक्ष्मा दीर्घा सुशोभना । । स्थूला च न च विस्तीर्णा येषां ते मनुजाधिपाः । । ५८ निम्ना स्निग्धा च ह्रस्वा च रक्ताग्रा रसना यदि । सर्वविद्याप्रवक्तारस्ते भवन्ति न संशयः । । ५९ कृष्णतालुर्नरो यस्तु स भवेत्कुलनाशनः । सुखभागी दुःखभागी पीततालुर्नराधिपः । । 1.26.६० विकृतं स्फुटितं रूक्षं तालुकं न प्रशस्यते । सिंहतालुर्नरपतिर्गजतालुस्तथैव च । । पद्मतालुर्भवेद्राजा श्वेततालुर्धनेश्वरः । । ६१ हंसस्वरा नरा धन्या मेघगम्भीरनिःस्वनाः । क्रौंचस्वनाश्च राजानो भोगवन्तो महाधनाः । । ६२ चक्रवाकस्वना धन्या राजानो धर्मवत्सलाः । कुम्भस्वनो नरपतिर्दुन्दुभिस्वन एव च । । रूक्षदीर्घस्वराः क्रूराः पशूनां सदृशा न तु । । ६३ २गुर्गुरस्वरसंयुक्ताः पुरुषाः क्लेशभागिनः । चाषस्वना भाग्ययुता भिन्नकांस्यस्वराश्च ये । । क्षीणभिन्नस्वरा ये स्युरधमास्ते प्रकीर्तिताः । । ६४ पार्थिवास्तनुनासाश्च दीर्घनासाश्च भोगिनः । ह्रस्वनासा नरा ये तु धर्मशीलास्तु ते मताः । । ६५ हस्त्यश्वसिंहनासाश्च सूचीनासाश्च ये नराः । तेषां सिध्यति वाणिज्यं हयानां चैव विक्रयः । । ६६ विकृता नासिका यस्य ३स्थूलाग्रा रूपवर्जिता । पापकर्मा स विज्ञेयः सामुद्रवचनं यथा । । ६७ दाडिमीपुष्पसंकाशे भवेतां यस्य लोचने । ४ भूपतिः स तु विज्ञेयः सप्तद्वीपाधिपो गुह । । ६८ व्याघ्राक्षाः कोपना ज्ञेयाः क५र्कटाक्षाः कलिप्रियाः । बिडालहंसनेत्राश्च भवन्ति पुरुषाधमाः । । ६९ मपूरनकुलाक्षाश्च नरास्ते मध्यमाः स्मृताः । न १श्रीस्त्यजति सर्वज्ञ पुरुषं मधुपिङ्गलम् । । 1.26.७० आपिङ्गलाक्षा राजानः सर्वभोगसमन्विताः । रोचना हरितालाक्षा गुञ्जापिङ्गा धनेश्वराः । । बलसत्त्वगुणोपेताः पृथिवीचक्रवर्तिनः । । ७१ द्विमात्रावीक्षणा नित्यं जीवन्ति परमाश्रिताः । त्रिमात्रास्यन्दिनो ज्ञेयाः पुरुषाः सुखभागिनः । । ७२ चतुर्मात्रानिमेषैश्च नयनैरीश्वराः स्मृताः । दीर्घायुषो धर्मरताः पञ्चमात्रानिमेषिणः । । ७३ ह्रस्वकर्णा महाभागा महाकर्णाश्च ये नराः । आवर्तकर्णा धनिनः स्निग्धकर्णास्तथैव च । । ७४ दीर्घायुषः शुक्तिकर्णाः शङ्खकर्णा महाधनाः । दीर्घायुषो दीर्घकर्णा लम्बकर्णास्तपस्विनः । । ७५ ललाटेनार्धचन्द्रेण भवन्ति पृथिवीश्वराः । विपुलेन ललाटेन महाधनपतिः स्मृतः । । स्वल्पेन तु ललाटेन नरो धर्मरतः स्मृतः । । ७६ रेखा पञ्च ललाटे तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । शतं जीवति वर्षाणामैश्वर्यं चाधिगच्छति । । ७७ चतूरेखामशीतिं तु त्रिभिः सप्ततिमेव च । द्वाभ्यां षष्टिं तु रेखाभ्यां चत्वारिंशत्तथैकया । । अरेखेन ललाटेन विज्ञेया पञ्चविंशतिः । । ७८ रेखाच्छेदैस्तु विज्ञेया हीनमध्योत्तमा नराः । अल्पायुषस्तथाल्पाभिर्व्याधिभिः परिपीडिताः । । ७९ त्रिशूलं पट्टिशं वापि ललाटे यस्य दृश्यते । ईश्वरं तं विजानीयाद्भोगिनं कीर्तिमाश्रितम् । । 1.26.८० उत्क्रान्तनिम्नं तु शिरः स्वल्पोपहतमेव च । चन्द्राकारं१ नरेन्द्राणां गवाढ्यं मङ्गलं स्मृतम् । । ८१ विषमं तु दरिद्राणां शिरो दीर्घं तु दुःखिनाम् । नागकुम्भनिभं राज्ञः समं सर्वत्र भोगिनः । । ८२ कपिलः स्फुटितै रूक्षैः स्थूलैश्व शिखरेशयैः । दुःखिता पुरुषा ज्ञेया रोमश्मश्रुभिरेव च । । ८३ रूक्षा विवर्णा निस्तेजाः खराः स्थूलाश्च मूर्धजाः । नातिस्तोका न बहुशो मूर्धजा दुःखभागिनः । । ८४ विरलाश्च मृदुस्निग्धा भ्रमराञ्जनसप्रभाः । कचा यस्य तु दृश्यन्ते स भवेत्पृथिवीपतिः । । ८५ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
पुरुषलक्षण-वर्णनम् कार्तिकेय उवाच संक्षेपतो मम विभो लक्षणानि नृपस्य तु । शुभानि चाङ्गजातानि ब्रूहि मे वदतां वर । । १ ब्रह्मोवाच शृणु वक्ष्येङ्गजातानि पार्थिवस्य शुभानि च । पार्थिवो ज्ञायते यैस्तु नराणां मध्यभागतः । । २ त्रीणि यस्य महाबाहो विपुलानि नरस्य तु । उद्यतानि तथा षड् वै गम्भीराणि च त्रीणि वै । । ३ चत्वारि चापि ह्रस्वानि सप्त रक्तानि वा विभो । दीर्घाणि चापि सूक्ष्माणि भवन्ति यस्य पञ्च वा । । ४ नाभिः संधिः स्वनश्चेति गम्भीराणि च त्रीणि वै । वदनं च ललाटं च दन्तोत्तम उरस्तथा । । ५ विस्तीर्णमेतस्त्रितयं वीर यस्य नरस्य तु । स राजा नात्र सन्देहः शृणुष्वेवोन्नतानि च । । ६ कृकाटिका तधा चास्यं नखा वक्षोऽथ नासिका । कक्षे चापि महाबाहो षडेतानि विदुर्बुधाः । । ७ लिङ्गं पृष्ठं तथा ग्रीवा जङ्घा ह्रस्वानि सुव्रत । नेत्रान्ते हस्तपादौ तु ताल्वोष्ठौ च सुरोत्तम । । जिह्वा रक्ता नखाश्चैव सप्तैतानि महामते । । ८ त्वचः कररुहाः केशा दशना ऋभवोत्तम । सूक्ष्माण्येतानि च गुह पञ्च चापि विदुर्बुधाः । । ९ नासिकालोचने बाहू स्तनयोरन्तरं हनुः । इति दीर्घमिदं प्रोक्तं पञ्चकं भूभुजां नृप । । 1.27.१० क्षुतं राज्ञां सकृद्द्विस्त्रिर्नादितं ह्रादितं तथा । दीर्घायुषां प्रयुक्तं ते हसितं च विदुर्बुधाः । । ११ पद्मपत्रनिभे नेत्रे धनिनां शिवनन्दन । भार्गवीमाप्नुयात्सोऽपि रक्तान्ते यस्य लोचने । । १२ मधुपिङ्गैर्महात्मानो नरा ज्ञेयाः सुराधिप । भीरवो हि कृशाक्षास्तु चौरा मण्डलचक्रकैः । । १३ हयः केकरनेत्रास्तु गम्भीरैरर्थसम्पदः । नीलोत्पलाभैर्वेदविदो भृशं कृष्णैस्तथार्थिता । । मन्त्रित्वं स्थूलसुदृशो वदन्ति भुवि तद्विदः । । १४ श्यामाक्षाः सुभगा ज्ञेया दीनाक्षैभ्र दरिद्रता । विस्तीर्णैर्भोगिनो श्रेया विपुलैश्च तथा गुह । । १५ अभ्युन्नताभिर्ह्रस्वायुर्विशालाभिः सुखी भवेत् । दरिद्रो विषमाभिस्तु ततो ज्ञेयः सुरोत्तम । । १६ भ्रुवो बालेन्दुसदृशा धनिनामार्भवोत्तम । दीर्घाभिर्निर्धनो ज्ञेयः संसक्ताभिस्तु सुव्रत । । १७ क्षीणाभिरर्थहीनाः स्युर्नरा ज्ञेयाः सुरोत्तम । मध्ये नतभ्रुवो ये च परदाररतास्तु ते । । १८ विरलैरुन्नतैः शंखैर्धन्याः१ स्युर्नात्र संशयः । निम्नैः स्तुत्यर्थसंसक्ता२ उन्नतैश्च जनाधिपाः । । १९ विषमललाटा विधनाः सदा स्युर्देवसत्तम । आचार्याः शुक्तिसदृशैर्नराः स्युर्नात्र संशयः । । 1.27.२० उन्नतशिरोभिराढ्या नरा ज्ञेयाः सदा गुह । वधबन्धभागिनो वीरा नरा निन्नललाटिनः । । भृशमुन्नतैश्च मूर्खाश्च कृपणाश्च तथा नतैः । । २१ शुभावहं मनुष्याणां वदनं स्याद्यथा शृणु । अदीनमाननं स्निग्धं सस्मितं च विशेषतः । । २२ साश्रुदीनं तथा रूक्षमस्निग्धं निन्दितं४ गुह । असम्भाव्यं मुखं ज्ञेयं नराणां नगदारण । । २३ अकम्पं गुभदं ज्ञेयं नराणां हसितं गुह । निमीलिताक्षं पापस्य हसितं चार्भवोत्तम । । २४ आमण्डलं शिरो यस्य स गवाढ्यो नरो भवेत् । छत्राकृति शिरो यस्य स भवेन्नृपतिर्नरः । । २५ चिपिटाकारितशिरा हन्याद्वै पितरौ नरः । घण्टाकृति शिरोध्वानमसकृत्सेवते नरः । । निम्नं शिरोनर्थदं स्यान्नराणामर्भवोत्तम । । २६ गुडैः स्निग्धैस्तथा कृष्णैरभिन्नाग्रैस्तथैव हि । केशैर्न चातिबहुलैर्मृदुभिः पार्थिवो भवेत् । । २७ बहुलाः कपिलाः स्थूला विषमाः स्फुटितास्तथा । परुषा ह्रस्वातिकुटिला दरिद्राणां कचाः घनाः । । २८ इत्युक्तं लक्षणं नॄणां शुभं वाशुभमेव च । योषितां तदिदानीं ते लक्षणं वच्मि भीमज । । २९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः
स्त्रीलक्षणवर्णनम् ब्रह्मोवाच शृण्विदानीं महाबाहो स्त्रीलक्षणमनुत्तमम् । यन्मयोक्तं पुरा वीर नारदस्य महात्मनः । । १ तत्त्वं विज्ञायते येन शुभाशुभमवस्थितम् । निन्दितं च प्रशस्तं च स्त्रीणां वक्ष्यामि लक्षणम् । । २ मातरं पितरं चैव भ्रातरं मातुलं तथा । द्वौ तु बिम्बौ परीक्षेत समुद्रस्य वचो यथा । । ३ मुहूर्ते तिथिसम्पन्ने नक्षत्रे चाभिपूजिते । द्विजैस्तु सह वागम्य कन्यां वीक्षेत शास्त्रवित् । । ४ हस्तौ पादौ परीक्षेत अङ्गुलीर्नखमेव च । १पाणिमेव च जङ्घे च कटिनासोरु एव च । । ५ जघनोदरपृष्ठं च स्तनौ कर्णौ भुजौ तथा । जिह्वां चोष्ठौ च दन्ताश्च कपोलं गलकं तथा । । ६ चक्षुर्नासा ललाटं च शिरः केशांस्तथैव च । रोमराजिं१ स्वरं वर्णमावर्तानि तु वा पुनः । । ७ यस्यास्तु रेखाग्रीवायां या२ च रक्तान्तलोचना । यस्य सा गृहमागच्छेत्तद्गृहं सुखमेधते । । ८ ललाटे दृश्यते यस्यास्त्रिशूलं देवनिर्मितम् । बहूनां स्त्रीसहस्राणां स्वामिनीं तां विनिर्दिशेत् । । ९ राजहंसगतिर्यस्या मृगाक्षी मृगवर्णिका । समशुक्लाग्रदन्ता च कन्यां तामुत्तमां विदुः । । 1.28.१० मण्डूककुक्षी या कन्या न्यग्रोधपरिमण्डला । एकं जनयते पुत्रं सोऽपि राजा भविष्यति । । ११ हंसस्वरा मृदुवचा या कन्या मधुपिङ्गला । अष्टौ जनयते पुत्रान्धनधान्यविवर्धिनी । । १२ आयतौ श्रवणौ यस्याः सुरूपा चापि नासिका । भ्रुवौ चेन्द्रायुधाकारौ सात्यन्तं सुखभागिनी । । १३ तन्वी श्यामा तथा कृष्णा स्निग्धाङ्गी मृदुभाषिणी । शङ्खकुन्देन्दुदशना भवेदैश्वर्यभागिनी । । १४ विस्तीर्णं जघनं यस्या वेदिमध्या तु या भवेत् । आयते विपुले नेत्रे राजपत्नी तु सा भवेत् । । १५ यस्याः पयोधरे वामे हस्तेकर्णे गलेऽपि वा । मशकं तिलकं वापि सा पूर्वं जनयेत्सुतम् । । १६ गूढगुल्फाङ्गुलिशिरा अल्पपार्ष्णिः सुमध्यमा । रक्ताक्षी रक्तचरणा सात्यन्तं सुखभागिनी । । १७ कूर्मपृष्ठायतनखौ स्निग्धभावविवर्जितौ । वक्राङ्गुलितलौ पादौ कन्यां तां परिवर्जयेत् । । १८ येन केनचिदंशेन मांसं यस्या विवर्धते । रासभीं तादृशीं विद्यान्न सा कल्याणमर्हति । । १९ पादे प्रदेशिनी यस्या अङ्गुष्ठं समतिक्रमेत् । दुःशीला दुर्भगा ज्ञेया कन्यां तां परिवर्जयेत् । । 1.28.२० पादे मध्यमिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि । रमते सा न कौमारे स्वच्छन्दा१ कामचारिणी । । २१ पादे अनामिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि । द्वितीयं पुरुषं हत्वा तृतीये सा प्रतिष्ठिता । । २२ पादे कनिष्ठा यस्यास्तु क्षितिं न स्पृशते यदि । द्वितीयं पुरुषं हत्वा तृतीये सा प्रतिष्ठिता । । २३ न देविका न धनिका न धान्यप्रतिनामिका । गुल्मवृक्षसनाम्नी च कन्यां तां परिवर्जयेत् । । २४ इन्द्रचन्द्रादिपुरुषसनाम्नी च यदा भवेत् । नैताः पतिषु रज्यन्ते याश्च नक्षत्रनामिकाः । । २५ आवर्तः पृष्ठतो यस्या नाभिं समनुविन्दति । तदपत्यं भवेद् ध्रस्वं ह्रस्वायुश्च विनिर्दिशेत् । । २६ पृष्ठावर्ता पतिं हन्ति नाभ्यावर्ता पतिव्रता । कट्यावर्ता तु स्वच्छन्दा न कदाचिद्विरज्यते । । २७ यस्यास्तु हसमानाया गण्डे जायेत् कूपकम् । रमते सा न कौमारे स्वच्छन्दा कार्यकारिणी । । २८ यस्यास्तु गच्छमानायाष्टिट्टीकायति जङ्घिका । पुत्रं व्यवस्येत्सा कर्तुं पतित्वे नात्र संशयः । । २९ स्थूलपादा च या कन्या सर्वांगेषु च लोमशा । स्थूलहस्ता च या स्याद्वै दासीं तां निर्दिशेद्बुधः । । 1.28.३० यस्याश्चोत्कटकौ२ पादौ मुखं च विकृतं भवेत् । उत्तरोष्ठे च रोमाणि सा क्षिप्रं भक्षयेत्पतिम् । । ३१ त्रीणि यस्याः प्रलम्बन्ते ललाटमुदरं स्फिचौ । त्रीणि भक्षयते सा तु देवरं श्वसुरं पतिम् । । ३२ समुद्भूषितचारित्रा गुरुभक्ता पतिव्रता । देवब्राह्मणभक्ता च मानुषीं तां विनिर्दिशेत् ।।३ ३ नित्यं स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी । अल्पाशिन्यल्परोषा च देवतां तां विनिर्दिशेत् ।। ३४ प्रच्छन्नं कुरुते पापमपवादं च रक्षति । हदयं स्याच्च दुर्ग्राह्यं मार्जारी तां विनिर्दिशेत् ।।३५ हसते क्रीडते चैव क्रुद्धा चैव प्रसीदति । नीचेषु रमते नित्यं रासभी तां विनिर्दिशेत् ।। ३६ प्रतिकूलकरी नित्यं बन्धूनां भर्तुरेव च । स्वच्छन्दे ललितां चैव आसुरीं तां विनिर्दिशेत् ।।३७ १बह्वाशी बहुवाक्या च नित्यं चाप्रियवादिनी । हिनस्ति स्वपतिं या तु राक्षसीं तां विनिर्दिशेत् ।। ३८ शौचाचारपरिभ्रष्टा रूपभ्रष्टा भयङ्करा । प्रस्वेदमलपङ्का च पिशाचीं तां विनिर्दिशेत् ।।३९ नित्यं स्नातां सुगन्धां च मांसमद्यप्रियादिनीम् । वृक्षोद्यानप्रसक्ता च गान्धर्वीं तां विनिर्दिशेत् ।।1.28.४० चपला चञ्चला चैव नित्यं पश्येद्दिशस्तथा । चलस्वभावा लुब्धा च वानरीं तां विनिर्दिशेत् ।।४ १ चन्द्राननां शुभाङ्गीं तु मत्तवारणगामिनीम् । आरक्तनखहस्तां तु विद्याद्विद्याधरीं बुधः ।।४२ वीणावादित्रशब्देन वंशगीतरवेण च । पुष्पधूपप्रसक्तां च गान्धर्वीं तां विनिर्दिशेत् ।।४३ सुमन्तुरुवाच इत्येवमुक्त्वा स महानुभावो जगाम वेधा निजमन्दिरं वै । स्त्रीणां तथा पुंस्त्ववतां च वीर यल्लक्षणं पार्थिव लोकपूज्यम् । । ४४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थी कल्पे स्त्रीलक्षणवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः
गणपतिकल्पवर्णनम् शतानीक उवाच गकाराक्षरदेवस्य गणेशस्य महात्मनः । आराधनविधिं ब्रूहि साङ्गं मन्त्रसमन्वितम् । । १ सुमन्तुरुवाच न तिथिर्न च नक्षत्रं नोपवासो विधीयते । यथेष्टं१ चेष्टतः सिद्धिः सदा भवति कामिका । । २ श्वेतार्कमूलं सङ्गृह्य कुर्याद्गणपतिं बुधः । अङ्गुष्ठपर्वमात्रं तु पद्मासनगतं तथा । । ३ चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च सर्वाभरणभूषितम् । नागयज्ञोपवीताङ्गं शशाङ्ककृतशेखरम् । । ४ दन्तं सव्ये करे दद्याद्द्वितीये चाक्षसूत्रकम् । तृतीये परशुं दद्याच्चतुर्थे मोदकं न्यसेत् । । ५ कुङ्कुमं चन्दनं चापि समालम्भनमुच्यते । वासोभिर्भूषणै रक्तैर्माल्यैश्चाराधयेद्गणम् । । ६ धूपेन च सुगन्धेन मोदकैश्चापि पूजयेत् । एवं पूज्याग्रतस्तस्य भोजयेद्ब्राह्मणं बुधः । । ७ वामनं कुब्जकं चापि भोजयेत्पुरतो द्विजम् । आशीर्वादं ततस्तस्मात्प्राप्य सिद्धिमवाप्नुयात् । । ८ भक्त्या कुरुकुलश्रेष्ठ १शृणु मन्त्रपदानि वै । गं स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं प्रणवेन समन्वितः । । ९ गां नमो हदयं ज्ञेयं गीं शिरः परिकीर्तितम् । शिखा च गूं नमो ज्ञेयो गैं नमः कवचं स्मृतम् । । 1.29.१० गौं नमो नेत्रमुद्दिष्टं गः फट् कामास्त्रमुच्यते । आगच्छोल्कामुखायेति मन्त्र आवाहने ह्ययम् । । ११ गं गणेशाय नमो गन्धमन्त्रः प्रकीर्तितः । पुष्पोल्काय नमः पुष्पमन्त्र एष प्रकीर्तितः । । १२ धूपोल्काय नमो धूपमन्त्र एष प्रकीर्तितः । दीपोल्काय नमो दीपमन्त्र एष प्रकीर्तितः । । १३ ॐ गं महोल्काय नमो बलिमन्त्रः प्रकीर्तितः । ओं संसिद्धोल्काय नमो मन्त्रश्चायं विसर्जने । । १४ ओं महाकर्णाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् गायत्री जपः पूर्वतः । । १५ महागणपतये वीर१ स्वाहा दक्षिणतः सदा । महोल्काय पश्चिमतः कूश्माण्डायोत्तरेण तु । । एकदन्तत्रिपुरान्तकाय आग्नेय्यां वीर निर्दिशेत् । । १६ ओं शिवदत्त विकटहरहास प्राणाय स्वा नैर्ऋत्याम् । २तुलम्बनात्यचलदन्तकाय स्वाहा वायव्याम् । । १७ पद्मदंष्ट्राय नरायेति ऐशान्यां होमयेद्बुधः । हुं फट् हुँ फट् हस्ततालध्वनिर्हसनकूर्दनः । । १८ मृदनर्तनगणपतिर्देवस्य मुद्रां ततो होमं समाचरेत् । न यदा वश्या भवति । । कृष्णतिलाहुतिमष्टसहस्रं जुहुयात्त्रिरात्रेण राजा वश्यो भवति । । १९ तिलयवहोमेन सर्वे जनपदा वश्या भवन्ति । अति रूपवती कन्या गच्छन्तमनु(?)च्छति । । 1.29.२० चणतन्दुलहोमेनाजितो भवेत् । निम्बपत्रसमैस्तैलैर्विद्वेषणं करोति । । सोमग्रहणे उदकमध्ये अवतीर्य अष्टसहस्रं जपेत् । सङ्ग्रामे अपराजितो भवति । । २१ ( ॐ लम्बराज्ञे नमः ।) आदित्याभिमुखो भूत्वा अष्टसहस्रं जपेत् । आदित्यो वरदो भवति । । २२ शुक्लचतुर्थ्यामुपोष्य गन्धपुष्पादिभिरर्चनं कृत्वा तिलतन्दुलाञ्जुहुयात् । शिरसा धारयंस्तैरपराजितो भवति । । २३ अपामार्गसमिद्भिरग्निं प्रज्वाल्य एकविंशत्याहुतीर्यो जुहुयात् । त्रिरात्राच्छत्रुं व्यापादयति । । २४ अथोत्तरेण मन्त्रं व्याख्यास्ये । वृक्षमूले कज्जलं सङ्गृह्य सप्तभिर्मन्त्रितं कृत्वा नेत्राण्यञ्जयेद्यं पश्यति स वशी भवति । । २५ पुष्पं फलं मूलं चाष्टसहस्राभिमन्त्रितं कृत्वा यस्मै ददाति स वश्यो भवति । । २६ यत्किञ्चिन्मूलमन्त्रेण करोति तत्सिध्यति । सर्वे ग्रहाः सुप्रीता भवन्ति । । नगरद्वारं गत्वा अष्टसहस्रं द्वारं निरूपयेत् । । २७ पुरं द्वारेण गृह्यते प्राङ्मुखो यजति स उच्चाटयति । सम्मुखो जपति चोरान्विद्रावयति । । २८ तृणानि लूनयति । काष्ठानि च्छेदयति । । २९ १गजराजेन युद्धयति । जलमध्ये सप्तरात्रं जपेत् । अकाले वर्षयति । कूपतडागाञ्छोषयति । । प्रतिमां नृत्ययति । आकर्षयति । स्तम्भयति । योजनशतात्स्त्रीपुरुषानाकर्षयति । । 1.29.३० गोरोचनां च सहस्राभिमन्त्रितां कृत्वा हस्ते बद्ध्वा योजनशतसहस्रं गत्वा पुनरागच्छति । । ३१ अथ मारयितुकामः खदिरकीलकं कृत्वा स्त्रीपुरुषं विचिन्त्य हदये निखनयेत् । क्षणादेव म्रियते । । ३२ सर्वपातकविमुक्तो भवति । अग्नितेजाः सर्वेभ्योऽपराजितो भवति । । ३३ ॐ वकतुण्डाय स्वाहा । ॐ एकदंष्ट्राय स्वाहा । ॐ कृतकृष्णाय स्वाहा । ॐ गजकर्णाय स्वाहा । । ॐ लम्बोदराय स्वाहा । ॐ विकटाय स्वाहा । ॐ धूम्रवर्णाय स्वाहा । ॐ गगनकूजाय स्वाहा । । ॐ विनायकाय स्वाहा । ॐ गणपतये स्वाहा । ॐ हस्तिमुखाय स्वाहा । । ३४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे गणपतिकल्पवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः
विनायकपूजाविधिवर्णनम् सुमन्तरुवाच निम्बमयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा नित्यधूपगन्धादिभिरर्चयित्वा प्रच्छन्नं शिरसि बद्ध्वा गच्छेत् । । सर्वजनप्रियो भवति । श्वेतार्कमूलाङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कृत्वा धूपादिभिरर्चयित्वा सर्वान्वर्णान्वशमानयति ।। श्वेतचन्दनमङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कृत्वा पुष्पगन्धादिभिरर्चयित्वा शुक्लचतुर्थ्यामष्टम्यां वा बलिं कुर्यादष्टसहस्रं जुहुयाद्दध्ना पायसेन राजानं वशमानयति । रक्तचन्दनमयं गणपतिमङ्गुष्ठमात्रं कृत्वा भौतिकं बलिं दद्याद्दधिमधुघृताहुतीनां गणपतिमष्टसहस्रं जुहुयादात्मप्रापिकां प्रजां वशमानयति । रक्तकरवीरमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । । रक्तपुष्पगन्धोपहारैर्बलिं दद्यात् । तिललवणघृतेनाष्टसहस्रं जुहुयात् । दशग्रामान्वशमानयति । । श्वेतकरवीराङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा तिलपिष्टदधिघृतक्षीरहरिद्रामिश्रेणाष्टसहस्रं जुहुयाद्वेश्यां वशमानयति । । अश्वत्थमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपबलिं दत्त्वा शतं जुहुयाच्छत्रुं वशमानयति । । अर्कमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपबलीन् दद्यात् । तिन्दुकाष्टशतं जुहुयाच्छत्रुं वशमानयति । । बिल्वमूलमयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपार्चितं कृत्वा त्रिमध्वक्तानामष्टसहस्रं जुहुयाद्राजामात्यान्वशमानयति । । शिरसि धूपान्धृत्वा गच्छेद्राजद्वारं विग्रहे जयो भवति । हस्तिदन्तमृत्तिकामयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । । गन्धपुष्पधूपार्चितं कृत्वा. कृष्णचतुर्थ्यां नग्नो भूत्वाभ्यर्चयेत् । सप्त वाराञ्जपेन्नित्यं १ नारीणां सुभगो भवति । । वृषभशृङ्गमृत्तिकाङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कारयेत् । गन्धपुष्पार्चितं कृत्वा गुग्गुलुधूपं दद्याद्घोषपतिं वशमानयति । । अथ वा वल्मीकमृत्तिकांगुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । कटुकतैलेन प्रतिमां लेपयेत् । । उन्मत्तककाष्ठेनाग्निं प्रज्वाल्याहुतीनामष्टसहस्रं जुहुयात्तिलसर्षपमिश्रेण सर्वधूपं दद्यात्त्रिकटुकेन लेपयेत् । । अगरुधूपं दद्याद्राजानं वशमानयति । परेषां च वल्लभो भवति । रक्तचन्दनेनात्मानं धूपयेत्सुभगो भवति । । ॐ गणपतये वक्रतुण्डाय गजदन्ताय गुलगुलेतिनिनादाय२ चतुर्भुजाय त्रिनेत्राय मुशलपाशवज्रहस्ताय सर्वभूतदमनाय सर्वलोकवशंकराय सर्वदुष्टोपघातजननाय सर्वशत्रुविमर्दनाय सर्वराज्यसमीहनाय राजानमिह वशमानय हन हन पच पच वज्राङ्कुशेन गणेश फट् स्वाहा । ॐ गां गीं गूं गैं गौं गः स्वाहा नमः हदयं मूलमन्त्रस्य । ॐ कः शिरः, ॐ खः शिखा, ॐ गः हदयम्, ॐ गुः वक्त्रं, ॐ गैं नेत्रम् । ॐ घः कवचम्, ॐ ङ आवाहनं हदयस्य आवाहनाङ्गानि भवन्ति ॐ नमः हदयं मूलमन्त्रस्य, ॐ गाः शिरः, ॐ गैः नमः शिखा ॐ गौः नमः कवचम्, ॐ गं नमः नेत्रे, ॐ गः फट् अस्त्रम् । । ॐ अङ्गुष्ठोल्काय स्वाहा आवाहनं हदयस्य स्वाहा विसर्जनं हदयस्य ॐ गन्धोल्काय स्वाहा । । गन्धमन्त्रः । । ॐ धर्मभूतोल्काय स्वाहा । । पुष्पमन्त्रः । । दुर्जयाय १ पूर्वेण । ॐ धूर्जटये दक्षिणेन । ॐ लम्बोदराय पश्चिमतः । ॐ गणपतये उत्तरतः । ॐ गणाधिपतये ऐशान्याम् । ॐ महागणपतये आग्नेय्याम् । ॐ कूश्माण्डाय नैर्ऋत्याम् । ॐ एकदन्तत्रिपुरघातिने२ त्रिनेत्राय वायव्याम् । ॐ महागणपतये विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् । । गायत्री । । पद्मदंष्ट्रामालाप्रकर्षणीपरश्वंकुशपाशपटहमुद्रा अष्टौ मुद्रा दर्शयित्वा ततः कर्माणि कारयेत् । । कृष्णतिलाहुतीनामष्टसहस्रं जुहुयात् । राजानं वशमानयेत् । । आवाहनाद्येकादशमुद्रा नैवेद्यान्तं क्रमाद्दर्शयेत् । । आराधयेद्येन विधिना त्रिनेत्रं शूलिनं हरम् । तेनैवाराधयेद्देवं विघ्नेशं गणपं नृप । । १ तदेव मण्डलं चास्य अङ्गन्यासस्तथैव च । ऋते मन्त्रपदानीह समानं सर्वमेव हि । । २ पूजयेद्यस्तु विघ्नेशमेकदन्तमुमासुतम् । नश्यन्ति तस्य विघ्नानि न चारिष्टं कदाचन । । ३ यश्चोपवासं कृत्वा तु चतुर्थ्यां पूजयेन्नरः । सर्वे तस्य समारम्भाः सिध्येयुर्नात्र संशयः । ।४ यस्यानुकूलो विघ्नेशः शिवयोः कुलनन्दन । तस्यानुकूलं सर्वं स्याज्जगद्वै सर्वकर्मसु । । ५ तस्मादाराधयेदेनं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । कुङ्कुमागुरुधूपेन तथैवोण्डीरकस्रजा । । ३पललोल्लापिकाभिश्च जातिकोन्मत्तकैस्तथा । । ६ शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु विधिनानेन पूजयेत् । तस्य सिध्यति निर्विघ्नं सर्वकर्म न संशयः । ।७ एकदन्ते जगन्नाथे गणेशे तुष्टिमागते । पितृदेवमनुष्याद्याः सर्वे तुष्यन्ति भारत । । ८ तस्मादाराधयेदेनं सदा भक्तिपुरःसरम् । कर्णलेपैस्तुण्डिकाभिर्मोदकैश्च१ महीपते । । पूजयेत्सततं देवं विघ्नविनाशाय दन्तिनम् । । ९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे विनायकपूजाविधिनिरूपणं नाम त्रिंशोऽध्यायः
शिवाचतुर्थी पूजनम् सुमन्तुरुवाच शिवा शान्ता सुखा राजंश्चतुर्थी त्रिविधा स्मृता । मासि भाद्रपदे शुक्ला शिवा लोकेषु पूजिता । । १ तस्यां स्नानं तथा दानमुपवासो जपस्तथा । क्रियमाणं शतगुणं प्रसादाद्दन्तिनो नृप । । २ गुडलवणघृतानां तु दानं शुभकरं स्मृतम् । गुडापूपैस्तथा वीर पुण्यं ब्राह्मणभोजनम् । । ३ यास्तस्यां नरशार्दूल पूजयन्ति सदा स्त्रियः । गुडलवणपूपैश्च श्वश्रूं श्वसुरमेव च । ।४ ताः सर्वाः सुभगाः स्युर्वे१ विघ्रेशस्यानुमोदनात् । कन्यका तु विशेषेण विधिनानेन पूजयेत् । । ५ ( इति शिवाकल्पः) सुमन्तुरुवाच माघे मासि तथा शुक्ला या चतुर्थी महीपते । सा शान्ता शान्तिदा नित्यं शान्तिं कुर्यात्सदैव हि । । ६ स्नानदानादिकं कर्म सर्वमस्यां कृतं विभो । भवेत्सहस्रगुणितं प्रसादात्तस्य२ दन्तिनः । । ७ कृतोपवासो यस्तस्यां पूजयेद्वि घ्ननायकम् । तस्य होमादिकं कर्म भवेत्साहस्रिकं नृप । । ८ लवणं च गुडं शाकं गुडपूपांश्च भारत । दत्त्वा भक्त्या तु विप्रेभ्यः फलं साहस्रिकं भजेत्
शिवा चतुर्थी पूजा: सुमन्तु बोले—शिवा, शांत और सुखदायी, तीन प्रकार की चतुर्थी मानी गई है। भाद्रपद मास की शुक्ल पक्ष की चतुर्थी लोक में पूजनीय है। इस दिन स्नान, दान, उपवास और जप सौ गुना फलदायी होते हैं, दंतिन के प्रसाद से।
९ विशेषतः स्त्रियो राजन्पूजयन्तो गुरुं नृप । गुडलवणघृतैर्वीर सदा स्युर्भाग्यसंयुताः
विशेषकर, राजन, जो स्त्रियाँ गुरु की पूजा गुड़, नमक और घी से करती हैं, वे सदा सौभाग्यशाली होती हैं।
३८ शर्वाय शर्वपुत्राय क्षोण्युत्सङ्गभवाय च । कुजाय ललिताङ्गाय लोहिताङ्गाय वै तथा । । ३९ ॐकारपूर्वकैर्मन्त्रैः स्वाहाकारसमन्वितैः । अष्टोत्तरशतं वीर अर्धार्धमर्धमेव च । । 1.31.४० एतैर्मन्त्रपदैर्भक्त्या शक्त्या वा कामतो नृप । खादिरैः सुसमिद्भिस्तु चाज्यदुग्धैर्यवैस्तिलैः । । ४१ भक्ष्यैर्नानाविधैश्चान्यैः शक्त्या भक्त्या समन्वितः । हुत्वाहुतीस्ततो४ वीर देवं संस्थापयेत्क्षितौ । । ४२ सौवर्णं राजतं वापि शक्त्या दारुमयं नृप । देवदारुमयं वापि श्रीखण्डचन्दनैरपि । । ४३ ताम्रे पात्रे रौप्यमये चाज्यकुङ्कुमकेसरैः । अन्यैर्वा लोहितैर्वापि पुष्पैः पत्रैः फलैरपि । । रक्तैश्च विविधैर्वीर अथ वा शक्तितोऽर्चयेत्
शिव को, शिवपुत्र को, पृथ्वी की गोद से उत्पन्न हुए को, कुज को, सुंदर अंगों वाले को और लाल रंग वाले को—
ब्राह्मणं भोजयेत्पश्चाद् घृतपायसमोदकैः । ।४ ९ अनन्तो वासुकिः शङ्खः पद्मः कम्बल एव च । तथा कर्कोटको नागो नागो ह्यश्वतरो नृप । । 1.32.५० धृतराष्ट्रः शङ्खपालः कालियस्तक्षकस्तथा । पिङ्गलश्च तथा नागो मासि मासि प्रकीर्तिताः । । ५१ वत्सरान्ते पारणं स्याद्ब्राह्मणान्भोजयेद्बहून् । इतिहासविदे नागं गैरिकेण कृतं नृप । । तथार्चना प्रदातव्या वाचकाय महीपते । । ५२ एष वै नागपञ्चम्या५ विधिः प्रोक्ता बुधैर्नृप । तव पित्रा कृतश्चैव पितुर्मोक्षाय भारत । । ५३ त्वमेकमेकं वै वीर पञ्चम्यां भरतर्षभ । सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं दत्त्वा तथा च गाम् । । ५४ व्यासाय कुरुशार्दूल पितुरानृण्यमाप्नुयाः । तव पित्रा कृता ह्येवं पञ्चम्युपासना नृप । । ५५ उत्सृज्य नागतां वीर तव पूर्वपितामहः । पुष्पोत्तरं सदो गत्वा तथा पुष्पसदो नृप । । ५६ सुनासीरसदो गत्वा तदा भर्गसदो गतः । स्वभूसदस्ततो गत्वा कञ्जजस्य सदो गतः । । ५७ अन्येऽपि ये करिष्यन्ति इदं व्रतमनुत्तमम् । दष्टको मोक्ष्यते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति । । ५८ यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरः१ श्रद्धासमन्वितः । कुले तस्य न नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् । । ५९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे नागपञ्चमीव्रतवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
इसके बाद, घी, खीर और मीठे पेयों से ब्राह्मण को भोजन कराना चाहिए।
सर्पभेदम् शतानीक उवाच सर्पाणां कति रूपाणि के वर्णाः किं च लक्षणम् । का जातिस्तु भवेत्तेषां केषु योनिकुलेषु वा । । १ सुमन्तुरुवाच पुरा मेरौ नगवरे कश्यपं तपसां निधिम् । प्रणम्य शिरसा भक्तया गौतमो वाक्यमब्रवीत् । । २ सर्पाणां कति रूपाणि किं चिह्नं किं च लक्षणम् । जातिं कुलं तधा वर्णान्ब्रूहि सर्वं प्रजापते । । ३ कथं वा जायते सर्पः कधं मुञ्चेद्विषं प्रभो । विषवेगाः कति प्रोक्ताः कत्येव विषनाडिकाः । ।४ दंष्ट्राः कतिविधाः प्रोक्ताः किं प्रमाणं विषागमे । गृह्णीते तु कदा गर्भं कथं चेह प्रसूयते । । ५ कीदृशी स्त्री पुमांश्चैव कीदृशश्च नपुंसकः । किं नाम दशनं चैव एतत्कथय सुव्रत । । ६ तस्य१ तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपः प्रत्यभाषत । शृणु गौतम तत्त्वेन सर्पाणामिह लक्षणम् । ।७ मास्याषाढे तथा ज्येष्ठे प्रमाद्यन्ति भुजङ्गमाः । ततो नागोऽथ नागी च मैथुने सम्प्रपद्यते । । ८ चतुरो वार्षिकान्मासान्नागी गर्भमधारयत् । ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते । । ९ अण्डकानां तु विज्ञेये द्वेशते द्वे च विंशती । तान्येव भक्षयेत्सा तु भोगैकं घृणया त्यजेत् । । 1.33.१० स्वर्णार्कवर्णाद्वै तस्मात्पुमान्सञ्जायतेऽण्डकात् । तान्येव खादते सर्प अहोरात्राणि विंशतिम् । । ११ स्वर्णकेतकवर्णाभाद्दीर्घराजीवसन्निभात् । तस्मादुत्पद्यते स्त्री वै अण्डाद्ब्राह्मणसत्तम । । १२ शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात्स्यान्नपुंसकः । ततो भिनत्ति चाण्डानि षण्मासेन तु गौतम । । १३ ततस्ते प्रीतिसम्बन्धात्स्नेहं बध्नन्ति बालकाः । ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति पन्नगः । । १४ आयुःप्रमाणं सर्पाणां शतं विंशोत्तरं स्मृतम् । मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयः शृणुष्वात्र यथाक्रमम् । । १५ मयूरान्मानुषाद्वापि चकोराद्गोखुरात्तथा
शतानीक ने पूछा—साँपों के कितने रूप होते हैं, उनके रंग कौन-कौन से हैं, और उनकी क्या पहचान है?
बिडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा । । एतेषां यदि मुच्येत जीवेद्विंशोत्तरं शतम् । । १६ सप्ताहे तु ततः पूर्णे दंष्ट्राणां चाधिरोहणम् । विषस्यागमनं तत्र निक्षिपेच्च पुनः पुनः । । १७ एवं ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म्मारभेत वै । एकविंशतिरात्रेण विषदंष्ट्रा सुजायते । । नागीपार्श्वसमावर्ती बालसर्पः स उच्यते । । १८ पञ्चविंशतिरात्रस्तु सद्यः प्राणहरो भवेत् । षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकं वै प्रमुञ्चति । । १९ पादानां चापि विज्ञेये द्वे शते द्वे च विंशती । गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च । । 1.33.२० सन्धीनां चास्य विज्ञेये द्वेशते विंशती तथा । अंगुल्यश्चापि विज्ञेया द्वे शते विंशती तथा । । २१ अकालजाता ये सर्पा निर्विषास्ते प्रकीर्तिताः । पञ्चसप्ततिवर्षाणि आयुस्तेषां प्रकीर्तितम् । । २२ रक्तपीतशुक्लदन्ता अनीला मन्दवेगिनः । एते अल्पायुषो ज्ञेयो अन्ये च भीरवः स्मृता । । २३ एकं चास्य भवेद्वक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्तिते । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः पन्नागानां न संशयः । । २४ तेषां मध्ये चतस्रस्तु दंष्ट्रा याः सुविषावहाः । मकरी कराली कालरात्री यमदूती तथैव च । । २५ सर्वासां चैव दंष्ट्राणां देवताः परिकीर्तिताः । प्रथमा ब्रह्मदेवत्या द्वितीया विष्णुदेवता । । तृतीया रुद्रदेवत्या चतुर्थी यमदेवता । । २६ हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रं समाश्रिता । नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भेषजम् । । २७ वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्युस्तस्या विलेखनात् । चिकित्सा न बुधैः कार्या तदन्तं तस्य जीवितम् । । २८ मकरीं मासिकां विद्यात्कराली च द्विमासिका । कालरात्री भवेत्त्रीणि चतुरो यमदूतिका । । २९ मकरीं गुडौदनं१ दद्यात्कषायान्नं करालिकाम् । कालरात्रीं कटुयुतं दूतीं वै सान्निपातिकम् । । 1.33.३० मकरी शस्त्रकं विद्यात्कराली काकपादिका । कराकृतिः कालरात्रिर्याम्या कूर्माकृतिः स्मृता । । ३१ मकरी वातुला ज्ञेया कराली पैत्तिकी स्मृता । कफात्मिका कालरात्री यमदूती सान्निपातकी । । ३२ शुक्ला तु मकरी ज्ञेया कराली रक्तसन्निभा । कालरात्री भवेत्पीता कृष्णा च यमदूतिका । । ३३ वामा शुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा । समासेन तु वक्ष्यामि यथैता वर्णतः स्मृताः । । ३४ शुक्ला तु ब्राह्मणी ज्ञेया रक्ता तु क्षत्रिया स्मृता । वैश्या तु पीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते । । अतः परं प्रवक्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् । । ३५ दंष्ट्राणां तु विषं नास्ति नित्यमेव भुजङ्गमे । दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्य तिष्ठति । । ३६ सङ्कुद्धस्येह सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके । मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु गच्छति । । ३७ नाडीभ्यः पद्यते दंष्ट्रां विषं तत्र प्रवर्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः । । ३८ अष्टभिः कारणैः सर्पो दशते नात्र संशयः । आक्रान्तो दशते पूर्वं द्वितीयं पूर्ववैरिणम् । । ३९ तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः । पञ्चमं तु क्षुधाविष्टः षष्ठं चेह विषोल्बणः । । सप्तमं पुररक्षार्थमष्टमं कालचोदितः । । 1.33.४० यस्तु सर्पो दशित्वा३ तु उदरं परिवर्तयेत् । बलभुग्नाकृतिं दंष्ट्रामाक्रान्तं तं विनिर्दिशेत् । ।४ १ यस्य सर्पेण दष्टस्य गभीरं दृश्यते व्रणम् । वैरदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । ।४ २ एकं दंष्ट्रापदं यस्य अव्यक्तं न च कल्पितम् । भीतदष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः । । ४३ यस्य सर्पेण दष्टस्य रेखा दन्तस्य जायते । मददष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । । ४४ द्वे च दंष्ट्रापदे यस्य दृश्यन्ते च महाक्षतम् । क्षुधाविष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः । । ४५ द्वे दंष्ट्रे यस्य दृश्येते क्वचिद्रुधिरसङ्कुले । विषोल्बणं विजानीयाद्दंशं तं नात्र संशयः । । ४६ अपत्यरक्षणार्थाय जानीयात्तं न संशयः । यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्दन्तैस्तु लक्षितम् । । ४७ महानाग इति प्रोक्तं कालदण्डं विनिर्दिशेत् । त्रिविधं दष्टजातैस्तु लक्षणं समुदाहृतम् । ।४८ दष्टानुपीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा । विषभागात्तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् । । ४९ उदरं दर्शयेद्यस्तु उद्धतं तं विनिर्दिशेत् । छर्दितं विषवेगेन निर्विषः पन्नगो भवेत् । । 1.33.५० असाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्दंष्ट्राभिपीडितः । ग्रीवाभङ्गो भवेत्किञ्चित्सन्दष्टो विषयोगतः । । इतो दंशस्ततः शुद्धो व्यन्तरः परिकीर्तितः । । ५१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे सर्पदंष्ट्रावर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
काललक्षणम् कश्यप उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् । शृणु गौतम तत्त्वेन यादृशो भवते नरः । । १ जिह्राभङ्गोऽथ हृच्छूलं चक्षुर्भ्यां च न पश्यति । दंशं च दग्धसंकाशं पक्वजम्बूफलोपमम् । । २ वैवर्ण्यं चैव दन्तानां श्यावो भवति वर्णतः । सर्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य च भेदनम् । । ३ भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्ध्वदृष्टिरधोमुखः । दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्मुहुः । । ४ शस्त्रेण च्छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्तते । दण्डेन ताड्यमानस्य दण्डराजी न जायते । । ५ दंशे काकपदं सुनीलमसकृज्जम्बूफलाभं घनमुच्छूनं रुधिरार्द्रसेकबहुलं कृच्छ्रान्निरोधो भवेत् । हिक्काश्वासगलग्रहश्च सुमहान्पाण्डुस्त्वचा दृश्यते शुष्काङ्गः प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तत्कालदष्टं विदुः । । ६ दंशे यस्याथ शोथः प्रचलितवलितं मण्डलं वा सुनीलं प्रस्वेदो गात्र भेदः स्रवति च रुधिरं सानुनासं च जल्पेत् । दन्तोष्ठाभ्यां वियोगो भ्रमति च हृदयं सन्निरोधश्च तीव्रो दिव्यानामेष दंशः स्थलविपुलमयो विद्धि तं कालदष्टम् । । ७ दन्तैर्दन्तान्स्पृशति बहुशो दृष्टिरायासखिन्ना स्थूलो दंशः स्रवति रुधिरं केकरं चक्षुरेकम् । । प्रत्यादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासं च भाषेत्पापं ब्रूते सकलगदितं कालदण्डं तमाहुः । । ८ वेपते वेदना तीव्रा रक्तनेत्रश्च जायते । ग्रीवाभङ्गश्चला नाभिः कालदष्टं विनिर्दिशेत् । । ९ दर्पणे सलिले वापि आत्मच्छायां न पश्यति । मन्दरश्मिं तथा तीव्रं तेजोहीनं दिवाकरम्
कश्यप बोले—अब मैं मृत्यु के डसे हुए व्यक्ति के लक्षण बताता हूँ, गौतम! ध्यान से सुनो, उस मनुष्य की कैसी दशा होती है।
तृतीयातिथिव्रतमाहात्म्यम् सुमन्तरुवाच पतिव्रता पतिप्राणा पतिशुश्रूषणे रता । एवंविधापि या प्रोक्ता शुचिः संशोभना सती । । १ सोपवासा तृतीयां तु लवणं परिवर्जयेत् । सा गृह्णाति च वै भक्त्या व्रतमामरणान्तिकम् । । २ गौरी ददाति सन्तुष्टा रूपं सौभाग्यमेव च । लावण्यं ललितं हृद्यं श्लाघ्यं पुंसां मनोरमम् । । ३ पुंसो मनोरमा नारी भर्त्ता नार्या मनोरमः । गौरीव्रतेन भवति राजँल्लवणवर्जनात् । । ४ इदं व्रतं प्रति विभो धर्मराजस्य शृण्वतः । उमया च पुरा प्रोक्तं यद्वाक्यं तन्निबोध मे । । ५ मया व्रतमिदं सृष्टं सौभाग्यकरणं नृणाम् । मर्त्ये तु नियता नारी व्रतमेतच्चरिष्यति । । सह भर्त्रा स मोदेत यथा भर्ता हरो मम । । ६ या च कन्या न भर्तारं विन्दते शोभना सती । सा त्विदं व्रतमुद्दिश्य भवेदक्षारभोजना । । मच्चित्ता मन्मनाः कुर्यान्मद्भक्ता मत्परिग्रहा । । ७ गौरीं संस्थाप्य सौवर्णीं गन्धालङ्कारभूषिताम् । वस्त्रालङ्कारसंवीतां पुष्पमण्डलमण्डिताम् । । ८ लवणं गुडं घृतं तैलं देव्यै शक्त्या निवेदयेत् । १ कटुखण्डं जीरकं च पत्रशाकं च भारत । । ९ गुडघृष्टांस्तथापूपान्खडवेष्टांस्तथा नृप । ब्राह्मणे व्रतसम्पन्ने प्रदद्यात्सुबहुश्रुते । । 1.21.१० शुक्लपक्षे सदा देया यथा शक्त्या हिरण्मयी । धनहीने तु भक्त्या२ च मधुवृक्षमयी नृप । । ११ अर्च्या नित्यं संनिधानात्तत्र गौरी न संशयः । अक्षारलवणं रात्रौ भुंक्ते चैव सुवाग्यता । । १२ गौरी सन्निहिता नित्यं भूमौ प्रस्तरशायिनी
सुमन्तु ने कहा— जो स्त्री अपने पति को ही अपना जीवन मानती है, पति की सेवा में लगी रहती है, पवित्र और सती है, वह भी यदि तृतीया तिथि का उपवास करती है और नमक का त्याग करती है, तो वह इस व्रत को भक्ति से आजीवन निभाती है। गौरी प्रसन्न होकर उसे सुंदरता, सौभाग्य, आकर्षक रूप और मनोहरता प्रदान करती हैं। जैसे पति पत्नी को प्रिय होता है और पत्नी पति को प्रिय होती है, वैसे ही यह गौरी व्रत और नमक का त्याग करने से दोनों एक-दूसरे के प्रिय बनते हैं। हे राजन्, यह व्रत पहले धर्मराज के सामने पार्वती जी ने कहा था, अब मैं वही वचन तुम्हें सुनाता हूँ। मैंने यह व्रत स्त्रियों के सौभाग्य के लिए बनाया है। पृथ्वी पर जो स्त्री यह व्रत करेगी, वह अपने पति के साथ वैसे ही सुखी रहेगी, जैसे मैं अपने पति शिव के साथ रहती हूँ। जो कन्या अभी विवाहिता नहीं है, वह भी यह व्रत करके, बिना नमक का भोजन करे और मन, वचन, कर्म से मेरा स्मरण करे, मेरी भक्त बने और मुझे ही अपना आदर्श माने। सोने की बनी, सुगंध और आभूषणों से सजी, वस्त्र और फूलों से अलंकृत गौरी की प्रतिमा स्थापित करें। नमक, गुड़, घी, तेल, अपनी शक्ति के अनुसार देवी को अर्पित करें। कड़वे पदार्थ, जीरा, पत्तेदार साग भी चढ़ाएँ। गुड़-घी से बने पुए और पत्तों में लपेटे हुए पकवान भी बनाकर, व्रतधारी ब्राह्मण को दें। शुक्ल पक्ष में अपनी शक्ति के अनुसार सोने की वस्तु दान करें। यदि धन न हो तो भक्ति से मधु या वृक्ष की बनी वस्तु दान करें। पूजा में गौरी सदा उपस्थित रहती हैं, इसमें कोई संदेह नहीं। रात्रि में बिना नमक का भोजन करें और व्रत का पालन करें। गौरी सदा भूमि पर आसन ग्रहण करती हैं।
कन्या जिसे अपने मन से चाहती है, वही उसका पति बनता है। वह पति के साथ यहाँ लंबे समय तक प्रेमपूर्वक जीवन बिताती है, संतान उत्पन्न करती है और फिर उसी के साथ आगे बढ़ती है।
यहाँ तक कि असंभव कार्य भी पल भर में पूरे हो जाते हैं, बड़े से बड़े काम भी सिद्ध हो जाते हैं। वह घोड़ों-रथों से युक्त शत्रुओं को जीतता है, पुत्र और साथी पाता है, सात जन्मों तक दीर्घायु राजा बनता है—यह सब विघ्नहर्ता विनायक के प्रसन्न होने पर मिलता है।
विघ्न-विनायक की कथा: शतानिक बोले—भीमज, प्रमथों के स्वामी, किसने बनाए? और वह विघ्नों के अधिपति कैसे बने? सुमन्तु बोले—राजेन्द्र, आपने अच्छा प्रश्न किया है कि यह विघ्नकर्ता कैसे बना। किन कारणों से विनायक विघ्नों से युक्त हुए, यह मैं तुम्हें विस्तार से बताता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो।
चतुर्थी कल्प में पुरुषों के लक्षण: शतानिक बोले—हे महाबुद्धि, पुरुषों और स्त्रियों के वे लक्षण जो व्योमकेश के पुत्र ने बताए, जो ईश्वर ने क्रोध में समुद्र में फेंके और फिर कृष्ण ने पुनः स्थापित किए—वे कैसे प्राप्त हुए, हे सुव्रत, मुझे विस्तार से बताओ।
ब्रह्मा बोले—जिसका पेट सम है, वह भोगी होता है; जिसका पेट धंसा हुआ है, उसका धन नष्ट होता है; टेढ़े पेट वाला सदा छल-कपट करता है।
जिसके कान चपटे हैं, वह रोगी होता है; छोटे कान वाला दुखी होता है। शंख के आकार का कान राजा का सूचक है, जो शत्रुओं के लिए भयकारी होता है। जिनके कान रोमयुक्त हैं, वे दीर्घायु होते हैं; चौड़े कान वाला सदा सुखी, धनवान और देव- ब्राह्मणों का पूजक होता है।
कार्तिकेय बोले—हे प्रभु, संक्षेप में राजा के शुभ अंग-लक्षण बताइए। ब्रह्मा बोले—सुनो, मैं राजा के शुभ अंग-लक्षण बताता हूँ। जिन पुरुषों के तीन अंग विशाल, छह ऊँचे और तीन गहरे होते हैं, चार छोटे, सात लाल, पाँच लंबे और सूक्ष्म होते हैं, वे राजा होते हैं, इसमें संदेह नहीं।
ब्रह्मा बोले—अब सुनो, महाबाहो, स्त्रियों के उत्तम लक्षण, जो मैंने पहले महात्मा नारद को बताए थे। जिससे स्त्री के शुभ या अशुभ, निंदित या प्रशंसनीय लक्षण जाने जाते हैं, वे मैं बताता हूँ।
गणपति कल्प का वर्णन: शतानिक बोले—गकाराक्षर के देवता महात्मा गणेश की संपूर्ण पूजा-विधि, मंत्र सहित बताइए। सुमन्तु बोले—इस पूजा के लिए कोई तिथि, नक्षत्र या उपवास आवश्यक नहीं है। जैसे चाहो, वैसे करो, सिद्धि सदा मिलती है।
सुमन्तु बोले—नीम की लकड़ी से अंगूठे के जोड़ जितनी गणपति की मूर्ति बनाकर, उसे धूप-गंध आदि से प्रतिदिन पूजकर, गुप्त रूप से सिर पर बांधकर निकलो—तो सबको प्रिय बन जाते हो।
४४ यावद्विसृजते वित्तं वित्तवान्वीर भक्तितः । तावद्विवर्धते पुण्यं दातुं शतसहस्रिकम् । । ४५ अन्ये ताम्रमये पात्रे वंशजे मृन्मयेऽपि वा । पूजयन्ति नराः शक्त्या कृत्वा कुङ्कुमकेशरैः । । पुरुषाकृतिकृतं पात्र इमं मन्त्रैः समर्चयेत् । । ४६ अग्रिर्मूर्धेति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिस्तथा । धूपैरभ्यर्च्य विधिवद्ब्राह्मणाय प्रदीयते । । ४७ गुडौदनं घृतं क्षीरं गोधूमाञ्छालितण्डुलान् ।।। अवेक्ष्य शक्तिं दद्याद्वै दरिद्रो वित्तवांस्तथा । । ४८ वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विद्यमाने धने नृप । वित्तशाठ्यं हि कुर्वाणो नामुत्र बलभाग्भवेत् । ।४ ९ शतानीक उवाच अङ्गारकेण संयुक्ता चतुर्थी नक्तभोजनैः । उपोष्या कतिमात्रा तु उताहो सकृदेव तु
ॐकार से आरंभ होने वाले और स्वाहा से युक्त मंत्रों के साथ, वीर, एक सौ आठ बार या आधा-आधा जप करें। अपनी श्रद्धा और सामर्थ्य के अनुसार, खैर की समिधा, घी, दूध, जौ, तिल और विविध प्रकार के पकवानों से हवन करें। फिर, हे वीर, देवता की स्थापना भूमि पर करें। सोने, चाँदी या अपनी शक्ति के अनुसार लकड़ी, देवदारु या चंदन की मूर्ति बनवाएँ। तांबे या चाँदी के पात्र में घी, केसर, अन्य लाल फूल, पत्ते और फल अर्पित करें। विविध प्रकार के लाल फूलों से, अपनी शक्ति के अनुसार, पूजा करें। जब तक श्रद्धा से धन का दान किया जाता है, तब तक पुण्य बढ़ता जाता है। सौ-सौ हजार तक दान करना चाहिए। अन्य लोग तांबे, बाँस या मिट्टी के पात्र में, केसर डालकर, पुरुषाकार पात्र बनाकर, मंत्रों से पूजा करें। 'अग्निर्मूर्धा' मंत्र से, गंध, फूल आदि से, धूप से विधिपूर्वक पूजा करके, ब्राह्मण को दें। गुड़ का चावल, घी, दूध, गेहूँ, चावल आदि अपनी शक्ति के अनुसार दान करें, चाहे निर्धन हो या धनी। धन होते हुए भी कंजूसी नहीं करनी चाहिए, क्योंकि जो धन होते हुए भी दान नहीं करता, उसे परलोक में बल नहीं मिलता। शतानिक ने पूछा— अंगारक के योग वाली चतुर्थी तिथि का उपवास रात्रि में भोजन करके करना चाहिए या एक बार ही करना चाहिए?
1.31.५० सुमन्तुरुवाच चतुर्थी सा चतुर्थी सा यदाङ्गारकसंयुता । उपोष्या तत्र तत्रैव प्रदेयो विधिवद्गुडः । । ५१ उपोष्य नक्तेन विभो चतस्रः कुजसंयुता । चतुर्थ्यां च चतुर्थ्यां च विधानं शृणु यादृशम् । । ५२ सौवर्णं तु कुजं कृत्वा सविनायकमादरात् । दशसौवर्णिकं मुख्यं दशार्धमर्धमेव च । ।५ ३ सौवर्णपात्रे रौप्ये वा भक्त्या ताम्रमयेऽपि वा । विंशत्पलानि पात्राणि विंशत्यर्धपलानि वा । । ५४ विंशत्कर्षाणि वा वीर विंशदर्धार्धमेव वा । रौप्यसङ्ख्यं पलं कार्यं पलार्धमर्धमेव च । । ५५ शक्त्या वित्तैश्च भक्त्या च पात्रे ताम्रमयेऽपि तु । प्रतिष्ठाप्य ग्रहेशं वै वस्त्रैः सम्परिवेष्टितम् । । विविधैः साधकै रक्तैः पुष्पै रक्तैः समन्वितम् । । ५६ ब्राह्मणाय सदा दद्याद्दक्षिणासहितं नृप । वाचकाय महाबाहो गुणिने श्रेयसे नृप । । ५७ इति ते कथिता पुण्या तिथीनामुत्तमा तिथिः । यामुपोष्य नरो रूपं दिव्यमाप्नोति भारत । । ५८ कान्त्यात्रेयसमं वीरं तेजसा रविसन्निभम् । प्रभया रविकल्पं च समीरबलसंश्रितम् । । ५९ ईदृग्रूपं समाप्येह याति भौमसदो नृप । प्रसादाद्विघ्ननाथस्य तथा गणपतेर्नृप । । 1.31.६० पठतां शृण्वतां राजन्कुर्वतां च विशेषतः । ब्रह्महत्यादिपापानि क्षीयन्ते नात्र संशयः । । ऋद्धिं वृद्धिं तथा लक्ष्मीं लभते नात्र संशयः । । । ६१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे सुखावहाङ्गारकचतुर्थीव्रतनिरूपणं नामैकत्रिंशोऽध्यायः
सुमन्तु ने कहा — चौथ का व्रत जब मंगल के योग में हो, तब उस दिन विधिपूर्वक उपवास करके गुड़ का दान करना चाहिए। उसी दिन रात्रि में उपवास करके, मंगल के योग वाली चार चौथों में भी, जैसा विधान है, वह सुनो। सोने का मंगल बनाकर, उसमें गणपति के साथ विनयपूर्वक, दस सोने की मात्रा का मुख्य भाग और उसका आधा-आधा भाग भी, सोने या चाँदी के पात्र में, या फिर श्रद्धा से ताँबे के पात्र में भी, बीस पल या बीस आधे पल या बीस करष या उसके आधे-आधे भाग में, चाँदी के बराबर पल या उसका आधा-आधा भाग, अपनी सामर्थ्य और श्रद्धा के अनुसार ताँबे के पात्र में स्थापित करके, ग्रह के स्वामी को वस्त्रों से लपेटकर, तरह-तरह के लाल फूलों से सजाकर, ब्राह्मण को दक्षिणा सहित दान देना चाहिए। हे राजन्, यह दान सदैव गुणी और वेदपाठी ब्राह्मण को देना चाहिए। इस प्रकार मैंने तुम्हें पुण्यदायक उत्तम चौथ का विधान बताया है, जिसे उपवास करके मनुष्य दिव्य रूप, तेज और सूर्य के समान प्रभा प्राप्त करता है। ऐसा रूप पाकर वह मंगललोक को जाता है, गणपति की कृपा से उसे विघ्नों से मुक्ति मिलती है। जो इसे पढ़ता, सुनता और विशेष रूप से करता है, उसके ब्रह्महत्या आदि पाप नष्ट हो जाते हैं, इसमें कोई संदेह नहीं। उसे समृद्धि, वृद्धि और लक्ष्मी की प्राप्ति होती है, इसमें भी कोई संदेह नहीं।
thumb|400px|अग्निचयने अश्वपरिक्रमणम् thumb|400px| उच्चैःश्रवा नागपञ्चमीपूजनम् सुमन्तुरुवाच पञ्चमी दयिता राजन्नागानां नन्दिवर्धिनी । पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् । । १ वासुकिस्तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रः१ कर्कोटकधनञ्जयौ । । एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविताम् । । २ पञ्चम्यां स्नपयन्तीह नागान्क्षीरेण ये नराः । तेषां कुले प्रयच्छन्ति तेऽभयप्राणदक्षिणाम् । । ३ शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् । निर्वापयन्ति स्नपनैर्गवां३ क्षीरेण मिश्रितैः । । ४ ये स्नपयन्ति वै नागान्भक्त्या श्रद्धासमन्विता । तेषां कुले सर्पभयं न भवेदिति निश्चयः । । ५ शतानीक उवाच मात्रा शप्ताः कथं नागाः किं समुद्दिश्य कारणम् । कथं चानन्दकरणं कस्य वा सम्प्रसादजम् । । ६ सुमन्तुरुवाच [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm उच्चैःश्रवा] अश्वरत्नं श्वेतो जातोऽमृतोद्भवः । तं दृष्ट्वा चाब्रवीत्कद्रूर्नागानां जननी स्वसाम् । । ७ अश्वरत्नमिदं श्वेतं सम्प्रेक्षेऽमृतसम्भवम् । कृष्णांश्च वीक्षसे बालान्सर्वं श्वेतमुताम्बरे । । ८ विनतोवाच सर्वश्वेतो हयवरो नास्य कृष्णो न लोहितः । कथं पश्यसि कृष्णं त्वं विनतोवाच तां स्वसाम्
सुमन्तु ने कहा — हे राजन्, पंचमी तिथि नागों को बहुत प्रिय है और उनके आनंद को बढ़ाने वाली है। इसी पंचमी के दिन नागों का बड़ा उत्सव मनाया जाता है। वासुकि, तक्षक, कालिय, मणिभद्र, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक और धनंजय — ये सभी प्राणियों को निर्भयता और जीवनदान देते हैं। जो लोग पंचमी के दिन नागों को दूध से स्नान कराते हैं, उनके कुल में नाग उन्हें निर्भयता और प्राणदायिनी दक्षिणा देते हैं। जब नाग माता के श्राप से दिन-रात जलते रहते हैं, तब गाय के दूध से स्नान कराने पर वे शांति पाते हैं। जो लोग श्रद्धा और भक्ति से नागों को स्नान कराते हैं, उनके कुल में कभी सर्प भय नहीं रहता — यह निश्चित है।
९ कद्रूरुवाच वीक्षेऽहमेकनयना कृष्णबालसमन्वितम् । द्विनेत्रा त्वं तु विनते न पश्यसि पणं कुरु । । 1.32.१० विनतोवाच अहं दासी भवित्री ते कृष्णे केशे प्रदर्शिते । न चेद्दर्शयसे कद्रु मम दासी भविष्यसि । । ११ एवं ते विपणं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते । विनता शयने सुप्ता कद्रूर्जिह्ममचिन्तयत् । । १२ आहूय पुत्रान्प्रोवाच बाला भूत्वा हयोत्तमे । तिष्ठध्वं विपणे जेष्ये विनतां जयगर्द्धिनीम् । । १३ प्रोचुस्ते जिह्मबुद्धिं तां नागा मातां१ विगृह्य तु । अधर्म्यमेतन्मातस्ते न करिष्याम ते वचः । । १४ ताञ्शशाप रुषा कद्रूः पावको वः प्रधक्ष्यति । गते बहुतिथे काले पाण्डवो जनमेजयः । । १५ सर्पसत्रं स कर्ता वै भुवि ह्यन्यैः सुदुष्करम् । तस्मिन्सत्रे स तिग्मांशुः पावको वः प्रधक्ष्यति । । १६ एवं शप्त्वा रुषा कद्रूः किञ्चिन्नोक्तवती तु सा । मात्रा शप्तास्तथा नागाः कर्तव्यं नान्वपत्सत । । १७ वासुकिं दुःखितं ज्ञात्वा ब्रह्मा प्रोवाच सान्त्वयन् । मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्वचन परम् । । १८ यायावरकुले जातो जरत्कारूरिति द्विजः । भविष्यति महातेजास्तस्मिन्काले तपोनिधिः
कद्रू ने कहा — मैं अपनी एक आँख से देख रही हूँ कि उसमें काले बाल हैं, लेकिन तुम, विनता, अपनी दोनों आँखों से नहीं देख पा रही हो। चलो, हम शर्त लगाते हैं। विनता ने कहा — अगर तुम काले केश दिखा दोगी तो मैं तुम्हारी दासी बन जाऊँगी, और अगर नहीं दिखा पाई तो तुम मेरी दासी बनोगी। इस प्रकार दोनों ने शर्त लगाई और क्रोध में भरकर चली गईं। विनता सो गई, तब कद्रू ने कपट से सोचा और अपने पुत्रों को बुलाकर कहा — तुम सब बालक बनकर उस श्रेष्ठ घोड़े की पूँछ में ठहरो, मैं शर्त जीतूँगी और विनता को हराऊँगी। लेकिन नागों ने कपट बुद्धि वाली अपनी माता से कहा — माता, यह अधर्म है, हम तुम्हारी बात नहीं मानेंगे। इस पर कद्रू ने क्रोध में उन्हें श्राप दिया — बहुत समय बाद पांडव जनमेजय पृथ्वी पर सर्पयज्ञ करेगा, उसमें अग्नि तुम सबको भस्म कर देगी। ऐसा कहकर कद्रू चुप हो गई। माता के श्राप से नाग दुखी हुए, तब वासुकि को दुखी देखकर ब्रह्मा ने उसे सांत्वना दी — वासुकि, चिंता मत करो, मेरी बात ध्यान से सुनो। यायावर कुल में 'जरत्कारु' नामक एक तेजस्वी ब्राह्मण जन्म लेगा, वह उस समय महान तपस्वी होगा।
( १९ भगिनीं च जरत्कारुं तस्मै त्वं प्रतिदास्यसि । भविता तस्य पुत्रोऽसावास्तीक इति विश्रुतः । । 1.32.२० स तत्सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् । निषेधेत्सुमतिर्वाग्भिरग्र्याभिस्तं नविष्यति । । २१ तदिमां भगिनीं राजंस्तस्य त्वं प्रतिदास्यसि । जरत्कारुं जरत्कारोः प्रदद्या अविचारयन् । । २२ यदासौ प्रार्थतेऽरण्ये यत्किञ्चिद्धि वदिष्यति । तत्कर्तव्यमशङ्केन यदीच्छेः श्रेय आत्मनः । । २३ पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिः प्रणिपत्य च । तथाकरोद्यथा चोक्तं यत्नं च परमास्थितः । । २४ तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः । । २५ तत्र सत्रं महाबाहो१ तव पित्रा प्रवर्तितम् । ऋत्विग्भिः स हि तेनेह सर्वलोकेषु दुष्करम् । । २६ प्रोक्तं च विष्णुना पूर्वं धर्मपुत्रस्य धीमतः । अवश्यं तस्य भविता नागानां भयकारकम्
उस ब्राह्मण को अपनी बहन 'जरत्कारु' का विवाह देना होगा, और उससे उत्पन्न पुत्र 'आस्तीक' नाम से प्रसिद्ध होगा। वह बड़ा सर्पयज्ञ, जो नागों के लिए अत्यंत भयकारी होगा, उसे अपनी बुद्धि और वाणी से रोक देगा। इसलिए, हे राजन्, अपनी बहन जरत्कारु का विवाह उसी ब्राह्मण से कर देना, और जो कुछ वह वन में मांगे, उसे बिना संकोच पूरा करना, यदि अपने कल्याण की इच्छा हो। ब्रह्मा के वचन सुनकर वासुकि ने प्रणाम किया और जैसा कहा गया, वैसा ही किया। यह सुनकर सभी नाग बहुत प्रसन्न हुए और अपने को जैसे पुनः जन्मा हुआ मानने लगे। हे महाबाहु, तुम्हारे पितामह ने जो सर्पयज्ञ आरंभ किया था, वह ऋत्विजों के द्वारा संपन्न हुआ और सभी लोकों में कठिन माना गया। यह भी पहले विष्णु ने धर्मराज युधिष्ठिर से कहा था कि वह यज्ञ नागों के लिए भयकारक अवश्य होगा।
बिल्ली, नेवला, सूअर और बिच्छू—इन सबसे यदि साँप बच जाए, तो वह एक सौ बीस वर्ष तक जीवित रहता है।