ईशानादिक्रमाद्राजन्विदिशासु समंततः
हे राजन, ईशान कोण से शुरू करके सभी दिशाओं में क्रम से।
ज्योतिषं च महाबाहो उपवेदाश्च कृत्स्नशः
हे महाबाहु, ज्योतिष और सभी उपवेदों की भी पूरी तरह पूजा करनी चाहिए।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं देवस्य पुरतः सदा
शिक्षा, कल्प और व्याकरण को सदा देवता के आगे रखना चाहिए।
महाव्याहृतयः सर्वाः प्रणवेन समन्विताः
सभी महाव्याहृतियाँ ॐ के साथ संयुक्त होती हैं।
शक्तयो ब्रह्मणस्त्वेता लोकरूपा व्यवस्थिताः
ब्रह्मा की ये शक्तियाँ ही संसार के रूप में स्थापित हैं।
अरकांतरसंस्थांश्च षट् समुद्रान्समर्चयेत् ।। नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव राशयश्च विशेषतः । । पूज्याः सर्वे यथान्यायं सुराग्रेषु व्यवस्थिताः
महाद्वीपों के बीच स्थित छहों समुद्रों की भी पूजा करनी चाहिए। इसी प्रकार, सभी नक्षत्र, ग्रह और विशेष रूप से राशियाँ, ये सब देवताओं के आगे उचित रीति से पूजनीय हैं।
नागाश्च गरुडश्चैव पूजनीयस्तथाग्रतः तत्तेजोनिलयाः सर्वे पूजनीयाः प्रयत्नतः
नागों और गरुड़ की भी आगे पूजा करनी चाहिए। जो भी उस शक्ति के निवास स्थान हैं, उन सबकी श्रद्धा से पूजा करनी चाहिए।
आचम्य विधिवत्पूर्वं मंत्रपूतेन वारिणा ।। हृदयादीन्न्यसेदंगान्हृदयादिषु कृत्स्नशः
सबसे पहले विधिपूर्वक मंत्र से शुद्ध किया हुआ जल आचमन करके, हृदय आदि अंगों को उनके स्थानों पर पूरी तरह स्थापित करना चाहिए।
शिखा नेत्रं तथा चर्म अस्त्रं च भरतर्षभ । । महेंद्रादिदिशश्चैताः पूजयेद्विधिवन्नृप
हे भरतश्रेष्ठ, चोटी, नेत्र, त्वचा, अस्त्र और इन्द्र आदि दिशाओं की विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए, हे राजन्।
हृदयं पुरतः पूज्यं शिरो देवस्य पृष्ठतः ।। पूर्वं संपूजयेद्देवं मूलमंत्रेण कृत्स्नशः । । 1.17.
हृदय की पूजा आगे से और देवता के सिर की पूजा पीछे से करनी चाहिए। पहले मूल मंत्र से देवता की पूरी तरह पूजा करें।
विसर्जयेद्दर्शयित्वा मुद्रां तु भरतर्षभ । । अंकुशं नरशार्दूल ह्याह्वाने कंजमादिशेत्
हे भरतश्रेष्ठ, मुद्रा दिखाकर फिर देवता को विदा करें। हे नरश्रेष्ठ, आवाहन के समय कमल का संकेत करें।
यस्त्वेवं पूजयेद्देवं प्रतिपन्नित्यमेव च । । उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम्
जो व्यक्ति इस प्रकार देवता की नित्य विधिपूर्वक पूजा करता है और पन्द्रहवीं तिथि को उपवास करता है, वह परम पद को प्राप्त करता है।
सुमंतु रुवाच । । । । आपो हिष्ठेति मंत्रोऽयं हृदयं परिकीर्तितम् । । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्
सुमन्तु ने कहा — 'आपो हिष्ठ' मंत्र हृदय के लिए बताया गया है; 'ऋतं सत्यं' शिखा के लिए कहा गया है, और 'उदुत्यं' नेत्रों के लिए बताया गया है।
चित्रं देवानां मस्तमिति सर्वलोकेषु विश्रुतम् । । वर्मणा ते च्छादयामि कवचं समुदाहृतम्
'चित्रं देवानां मस्त' यह वाक्य सभी लोकों में प्रसिद्ध है; 'मैं तुम्हें कवच से ढँकता हूँ' — यह कवच के रूप में कहा गया है।
गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्। । प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत्
गायत्री मंत्र से, ओंकार द्वारा अभिमंत्रित करके, देवता की पूजा करनी चाहिए; प्रणव से, ऋग्वेद आदि सभी की पूजा करनी चाहिए।
आह्वाने पूजने वीर विसर्गे ब्रह्मणस्तथा । । गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभाविनी
आवाहन, पूजा, विसर्जन और ब्रह्मा के कार्यों में भी, गायत्री ही सर्वोच्च मंत्र है, जो वेदों की तेजस्विनी माता है।
गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु पूजयेद्यस्तु देवताम् । । स गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानं दुर्लभं यद्दुरा सदम्
जो कोई गायत्री के अक्षरों के रहस्य से देवता की पूजा करता है, वह उस ब्रह्मा के धाम को प्राप्त करता है, जो बहुत कठिनाई से ही किसी को मिलता है।
प्रतिपत्कल्पसमाप्तिवर्णनम् सुमन्तुरुवाच पौर्णमास्युपवासं तु कृत्वा भक्त्या नराधिप । अनेन विधिना यस्तु विरिञ्चिं पूजयेन्नरः । । १ प्रतिपद्यां महाबाहो स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । ऋग्भिर्विशेषतो १ देवी विरिञ्चेर्वास्तुदेवताः । । २ कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता । यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम् । । ३ कार्तिके मासि राजेन्द्र पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् । मार्गेण चर्मणा सार्धं सावित्र्या च परन्तप । । ४ भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् । स्थापयेद् भ्रामयित्वा तु सलोकं नगरं नृप । । ५ ब्राह्मणं भोजयित्याग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च । आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिस्वनैः । । ६ रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम् । । ७ देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः । । ८ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm रथोपरि टिप्पणी] कृत्वा प्रजागरं ह्येवं प्रभाते ब्राह्मणं नृप । भोजयित्वा यथाशक्त्या भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । । ९ पूजयित्वा जनं२ वीर वज्रेण विधिवन्नृप । बीजेन च महाबाहो पयसा पायसेन च । । 1.18.१० ब्राह्मणान्वाचयित्वा च च्छांदेन विधिना नृप । कृत्वा पुण्याहशब्दं च रथं च भ्रामयेत्पुरे । । ११ चतुर्वेदविदैर्विप्रैर्भ्रामयेद्ब्रह्मणो रथम् । बह्वृचाथर्वणोच्चारैश्छन्दोगाध्वर्युभिस्तथा । । १२ भ्रामयेद्देवदेवस्य सुरज्येष्ठस्य तं रथम् । प्रदक्षिणं पुरं सर्वं मार्गेण सुसमेन तु । । १३ न वोढव्यो रथो वीर शूद्रेण शुभमिच्छता । नारुहेत रथं प्राज्ञो मुक्त्वैकं भोजकं नृप । । १४ ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेन्नृप । भोजको वामपार्श्वे तु पुरतः कञ्जजं न्यसेत् । । १५ एवं तूर्यनिनादैस्तु शंखशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं राजन्पुरं सर्वं प्रदक्षिणम् । । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः । । १६ य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं चाकर्षते यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १७ कार्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् । शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १८ प्रतिपदि ब्राह्मणांश्चापि गुडमिश्रैः प्रदीपकैः । वासोभिरहतैश्चापि स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १९ गंधैपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं १ पूजयेच्च यः । तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । 1.18.२० महापुण्या तिथिरियं बलिराज्यप्रवर्तिनी । ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेया परिकीर्तिता । । २१ ब्राह्मणान्पूजयित्वास्यामात्मानं च विशेषतः । स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः । । २२ चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा । तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तम । २३ न तस्य दुरितं किञ्चिन्नाधयो व्याधयो नृप । भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं प्रवर्तयेत् । । २४ दिव्यं नीराजनं तद्धि सर्वरोगविनाशनम् । गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं भूषयेन्नृप । । २५ तैलशस्त्रादिभिर्वस्त्रस्तोरणाधस्ततो नयेत् । ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह । । २६ तिस्रो ह्येताः पराः प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन । कार्त्तिकेश्वयुजे मासि चैत्रे मासे च भारत । । २७ स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप । बलिराज्याप्तिसुखदा पांशुलाशुभनाशिनी । । २८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि प्रतिपत्कल्पसमाप्तिवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः
शर्यात्याख्याने पुष्पद्वितीया वर्णनम् सुमन्तुरुवाच द्वितीयायां तु राजेन्द्र अश्विनौ सोमपीतिनौ । च्यवनेन कृतौ यज्ञे मिषतो मघवस्य१ च । । १ शतानीक उवाच कथमिन्द्रस्य मिषतः कृतौ तौ सोमपीतिनौ । च्यवनेन हि देवानां पश्यतां तद्वदस्व मे । । २ अहो महत्तपस्तस्य च्यवनस्य महात्मनः । यदिन्द्रस्य बलादेव देवत्वं प्रापितावुभौ । । ३ सुमन्तुरुवाच पुरातनयुगे सन्धौ पश्चिमेऽथ नराधिप । च्यवनो योगमास्थाय गंगाकूलेऽवसच्चिरम् । । ४ तत्र शर्यातिरायातः स्नातुमन्तः१ पुरैः सह । स्नात्वाभ्यर्च्य२ पितॄन्देवान्गमनायोपचक्रमे । । ५ तत्र मूढं जनपदमपश्यत्पथि चेष्टनम् । विण्मूत्रोत्सर्गसंरुद्धं ज्योतिराक्षिप्तनिष्क्रियम् । । भ्रमन्तं तत्रतत्रैव समीक्ष्य स बलं नृपः । । ६ उवाच३ दुर्मना राजा अमात्यान्स्वान्पुरोगमान् । च्यवनस्याश्रमोऽयं हि नापराद्धं तु केनचित् । । ७ न चोवाच यदा कश्चित्तस्य राज्ञस्तु पृच्छतः । तदा सुता सुकन्यास्य प्रोवाच पितरं वचः । । ८ मया दृष्टं तु यत्तात सखिभिः सह कौतुकम् । तत्ते वच्मि निबोध त्वं शृणु तात महाद्भुतम् । । ९ शिञ्जितारावबहुलाः काञ्चीनूपुरमेखलाः । गायन्त्यो विलपन्त्यश्च कीडन्त्यश्चात्र कानने । । 1.19.१० कोकिलध्वनिमश्रौषं व्यक्ताव्यक्ताक्षरं कृशम् । सुकन्ये ह्येहिह्येहीति वल्मीकाद्वचमुद्गिरन् । । ११ तत्र गत्वाद्भुतं तात पश्यामः किल पावकौ । दीपाविवाचलशिखौ भूयः कन्या उवाच ह । । १२ मया च कौतुकात्तात किमेतदित्यबुद्धितः । सूदितौ दर्भसूच्यग्रैस्तत्तेजः समुपारमत् । । १३ तच्छ्रुत्वा नृपतिस्त्रस्तस्तूर्णं तद्वनमागमत् । यत्रास्ते भार्गवः कष्टं वल्मीकान्तर्गतो मुनिः । । १४ गत्वा स तत्र प्रोवाच प्रणिपत्य द्विजोत्तमम् । अपराद्धं मया १ देव तत्क्षमस्व नमोऽस्तु ते । । १५ स तं प्रोवाच नृपतिं मया ज्ञातं नराधिप । सुकन्यां मे प्रयच्छस्व निवेशार्थी२ ह्यहं नृप । । अनुक्रमन्सुकन्यां तु दत्त्वा राजन्सुखी भव । । १६ इत्युक्तः प्रददौ राजा सुकन्यामविचारयन् । ततः स्वपुरमागम्य अवसत्सुचिरं सुखी । । १७ सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा सुप्रीताराधयत्तदा । राज्यश्रियं परित्यज्य वल्कलाजिनधारिणी । । १८ गते बहुतिथे काले वसन्ते समुपस्थिते । तपोद्योतितसर्वाङ्गीं रूपोदार्यगुणान्विताम् । । स्नातां स्वभार्यां च्यवन उवाच मधुराक्षरम् । । १९ एह्येहि भद्रे भद्रं ते शयनीयं समाश्रय । अपत्यं जनयस्याद्य कुलद्वयविवर्धनम् । । 1.19.२० एवमुक्ता तु सा कन्या प्राञ्जलिः पतिमब्रवीत् । ३नार्हस्यद्य सुकल्याण सङ्गमं स्थण्डिलेऽसमे । । २१ मम प्रियं कुरुष्वाद्य ततो मामाह्वयस्व च । पितृगेहे यथातिष्ठं शयनीये सुसंस्कृते । । २२ बहुगैरिकवर्णाद्यैः श्वेतपीतारुणाकुले । वस्त्रालङ्कारगन्धाद्यैस्तथा त्वमपि तत्कुरु । । २३ आत्मानं वयसोपेतं रूपवन्तं सुवर्चसम् । वस्त्रालङ्कारगन्धाढ्यं पश्येयं येन सादरम् । । २४ सुकन्याया वचः श्रुत्वा च्यवनः प्राह दुर्मनाः । न मेऽस्ति वित्तं कल्याणि पितुस्तेऽस्ति यथा वने । । २५ स कथं भूषयाम्यद्य सुरूपश्च कथं वद । प्रोवाच सा पतिं भूयः प्रहसन्ती कृताञ्जलिः । । वित्तं ददावैलविलो रूपं वैरोचनोऽददत् । । २६ च्यवनः प्राह भार्यां तां न करिष्ये तपोव्ययम् । एवमुक्त्वा तपश्चोग्रं तताप सुचिरं तदा । । २७ अथ तत्रागतौ वीरावश्विनौ कालपर्ययात् । दृष्टवन्तौ सुकन्यां तौ दीप्त्या वै देवतामिव । । २८ उपगम्योचतुस्तां तौ का त्वं सुन्दरि रूपिणी । किमर्थमिह एका त्वं तिष्ठसे कस्तवाश्रयः । । २९ सा तावुवाच तन्वङ्गी शर्यातिदुहिता ह्यहम् । भर्ता च च्यवनो मह्यं कौ च वां मे तथोच्यताम् । । 1.19.३० ऊचतुश्चाश्विनौ देवावावां विद्धि नृपात्मजे । किं करिष्यसि तेन त्वं जीर्णेन च कृशेन च । । आवयोर्वृणु भर्तारमेकमेव यमिच्छसि । । ३१ सा त्वब्रवीच्च मा मैवं वक्तुमर्हौ दिवौकसौ । भर्तारमनुरक्ताङ्गी यथा स्वाहा विभावसोः । । ३२ अश्विनावूचतुः आयातु च विशत्वद्य च्यवनो वैष्णवीजलम् । ततो नौ मध्यगं ह्येकं वृणीष्वान्यं यमिच्छति । । ३३ तावब्रूतां सुकन्यां तु गत्वा पृच्छ स्वकं पतिम् । तं च पृष्ट्वा पुनश्चात्रागच्छ नौ सन्निधौ पुनः । । ३४. आवामत्रैव तिष्ठावो यावदागमनं तव । सा गत्वा प्राह भर्तारमश्विनावेवसूचतुः
३५ रूपवन्तं च भर्तारं करिष्यावो यमिच्छसि । अथ मध्यगतं ह्येकं भर्तृत्वेन वरिष्यसि । । ३६ एवमस्त्विति तां प्राह भार्यां च्यवनस्त्वरन् । सा तं गृह्य जगामाशु यत्र तौ भिषजावुभौ । । ३७ सा तावुवाच च्यवनो यथोक्तं भवतोर्वचः । कुरुतं ह्यश्विनौ क्षिप्रं सुकन्या चेप्सितं२ वृणोत् । । ३८ तौ तं सङ्गृह्य गङ्गायां प्रविष्टौ मुनिना सह । मुहूर्तात्तु समुत्तिष्ठन्रूपतश्च श्रिया वृताः । । ३९ शोभन्ते स्म महाबाहौ कमुद्भिद्य तपोयुताः । कल्पादौ कलशे यद्वत्कञ्जाक्ष व्योम वेधसः । । उदकादुत्थितास्तस्मात्सर्वे ते समरूपकाः ।।1.19.४० सुकन्या तु ततो दृष्ट्वा भर्त्तारं देवरूपिणम् । हर्षेण महताविष्टा न च तं वेद भारत ।।४१ समकायाः समवयः समरूपाः समश्रियः । वस्त्रालङ्कारसदृशान्दृष्ट्वा चिन्तां गता चिरम् ।।४२ सा चिन्तयित्वा सुचिरं वैद्यदेवावुवाच ह । बीभत्सोऽपि मया भर्ता परित्यक्तो न कर्हिचित् ।।४३ भवद्भिरात्मसंदृशं कथं१ त्यक्त्वा वृणे परम् । तस्मात्तमेव भर्तारं प्रयच्छध्वं दिवौकसः ।।४४ तया सबहुमानं तौ प्राञ्जल्या प्रार्थितौ तदा । देवचिह्नानि स्वान्येव धारयन्तौ सुपूजितौ ।।४५ सुकन्या निपुणं तौ तु सुनिरीक्ष्य च विह्वला । न रजो न निमेषो वै न स्पृशेते धरां पदे ।।४६ अयं च सरजा म्लानो भूमिमाश्रित्य तिष्ठति । निमेषं चैव तस्यैवं ज्ञात्वा वै च्यवनो वृतः ।।४७ च्यवने वृते सुकन्यया पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त अनेकशः ।।४८ ततस्तु च्यवनस्तुष्टो दिव्यरूपधरस्तदा । उवाच तौ तु सुप्रीत अश्विनौ किं करोमि वाम् ।।४९ भार्या दत्ता कृतं रूपं देवानामपि दुर्लभम् । उपकारं वरिष्ठं यो न करोत्युपकारिणः ।।1.19.५० एकविंशत्स गच्छेच्च नरकाणि क्रमेण वै । तस्मादहं वरिष्ठं वै करिष्येऽहममानुषम् । । ५१ उपकारं भवद्भ्यां तु प्रीतः कुर्यां सुनिश्चितम् । यज्ञभागफलं दद्यां यद्देवेष्वपि दुर्लभम् । । ५२ एवमुक्त्वा तु देवेशौ विससर्ज महामुनिः । आजगामाश्रमं पुण्यं सहभार्यो मुदान्वितः । । ५३ अथ शुश्राव शर्यातिश्च्यवनं देवरूपिणम् । जगाम च महातेजा द्रष्टुं मुनिवरं वशी । । ५४ तं दृष्ट्वा प्रणिपत्यादौ प्रतिपूज्य यथार्हतः । सुकन्यां तु ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिनन्द्य च । । ५५ सस्वजे मूर्ध्नि आघ्राय ततोत्सङ्गं १ समानयत् । सा तस्याः सस्वजे प्रेम्णा आनन्दाश्रुपरिप्लुता । । संस्थाप्य तां मुदा युक्तो नृपतिः सह भार्यया । । ५६ भूयोऽब्रवीत्सुसंतुष्टं च्यवनस्तं नराधिपम् । संभारं कुरु यज्ञार्थं याजयिष्ये नराधिप । । ५७ एवमुक्तः स नृपतिः प्रणिपत्य महामुनिम् । जगाम स्वपुरं हृष्टो यज्ञार्थं यत्नमाचरत् । । ५८ सप्रेष्यान्प्रेषयन्क्षिप्रं यज्ञार्थे द्रव्यमाहरत् । मंत्रिपुरोहिताचार्यानानयामास सत्वरम् । । ५९ समानीतेषु सर्वेषु तेषु द्रव्येषु भारत । आजगाम विशुद्धात्मा च्यवनः सह भार्यया । । 1.19.६० सम्पूजितश्च शुश्राव महान्तं त्यागमौजसम् । अन्यैश्च बहुभिः सार्द्धमत्र्यङ्गिरसभार्गवैः । । ६१ प्रवर्तिते महायज्ञे यजमाने नृपोत्तमे । ऋत्विक्त्वकर्मनिरते हूयमाने हुताशने । । आहूताः स्वागताः सर्वे भागार्थं त्रिदिवालयाः । । ६२ यज्ञभागे प्रवृत्ते तु शास्त्रोक्तेन विधानतः । आगतावश्विनौ तत्र आहूतो च्यवनेन तु । । ६३ आह्वाने क्रियमाणे तु अश्विभ्यां तु तदा नृप । प्रोवाचेन्द्रोऽथ च्यवनं नैतौ भागान्वितौ कुरु । । देवानां भिषजावेतौ न भागार्हौ न दैवतौ । । ६४ च्यवनस्त्विंद्रमाहेदं देवौ ह्येतावुभावपि । ममोपकारिणावेतौ दद्मि भागं न संशयः । । ६५ ततो ह्युवाच सक्रोधः स शक्रश्च्यवनं रुषा । विप्रर्षे प्रहरिष्यामि यदि भागं प्रयच्छसि । । ६६ एवमुक्तस्तु विप्रर्षिर्न चोवाचापि किञ्चन । भागौ ददौ च सोऽश्विभ्यां स्रुवमुद्यम्य मन्त्रतः । । ६७ अथ उद्यम्य भिदुरं मोक्तुकामो दिवस्पतिः । स्तम्भितश्च्यवनेनाथ सवज्रः स नराधिप । । ६८ स स्तम्भयित्वात्विन्द्रं तु भागं दत्त्वाश्विनोर्वशी । समापयामास तदा यज्ञकर्म यथार्थवत् । । ६९ कञ्जजोऽथाजगामाशु आह च च्यवनं तदा । उत्तंभ्यतामयं लेखो भागश्चास्त्वश्विनोरिह ।।1.19.७० तथेन्द्रस्तमुवाचेदं च्यवनं प्रीतमानसः । जानामि शक्तिं तपसश्च्यवनेह तवोत्तमाम् ।।७ १ ख्यापनार्थं हि तपसस्तव एतत्कृतं मया । अद्यप्रभृति भागोऽस्तु देवत्वं चाश्विनोस्तथा ।।७२ यस्त्विमां तपसः ख्यातिं त्वदीयां वै पठिष्यति । शृणुयाद्वापि शुद्धात्मा तस्य पुण्यफलं शृणु ।।७३ विरोचनसदो गत्वा गत्वा पुष्पसदस्तथा । कालेऽथ वामदेवस्य मुञ्जकेशसदस्तथा ७४ एवमुक्त्वा जगामाशु देवः स्वभवनं वशी । च्यवनोऽपि सभार्यो वै शयार्तिश्चाश्रमं गतः ।।७५ अथापश्यद्विमानाभं भवनं देवनिर्मितम् । शय्यासनवरैर्जुष्टं सर्वकामसमृद्धिमत् ।।७६ १उद्यानवापिभिर्जुष्टं देवेन्द्रेण समाहृतम् । २गोखण्डसन्निभं रेजे गृहं तद्भुवि दुर्लभम् ।।७७ सुभूषणानि दिव्यानि रत्नवन्ति महान्ति च । अरजान्सि च वस्त्राणि दिव्यप्रावरणानि च । ।७८ तत्सर्वमखिलं सह पत्न्या महामुनिः । मुदं परमिकां लेभे शक्रं च प्रशशंस ह ।।७९ एवमिष्टा तिथिरियं द्वितीया अश्विनोर्नृप । देवत्वं यज्ञभागं च सम्प्राप्ताविह भारत ।।1.19.८० उपोष्या विधिना येन तं शृणुष्व नराधिप । रूपं सुरूपं यो वाञ्छेद्द्वितीयायां नराधिप । । ८१ कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां नराधिप । पुष्पाहारो वर्षमेकं भवेत्स नियतात्मवान् । । ८२ कालप्राप्तानि यानि स्युर्हविष्यं कुसुमानि तु । भुञ्जीयात्तानि दत्त्वा तु ब्राह्मणेभ्यो नराधिप । । ८३ सौवर्णरौप्यपुष्पाणि अथ वा जलजानि १ च । व्रतान्ते तस्य सन्तुष्टौ देवौ त्रिभुवनेऽश्विनौ । । ८४ ददतुः कामगं दिव्यं विमानमतितेजसम् । सुचिरं दिवि नारीभिर्लोकेऽसौ रमतेऽश्विनोः । । ८५ इह चागत्य कल्पान्ते जातो विप्रः पुरस्कृतः । वेदवेदांगविदुषः सप्तजन्मान्तराण्यसौ । । ८६ जातो जातो भवेद्विद्वान्ब्राह्मणोऽसौ कृते युगे । दाता यज्ञपतिर्वाग्मी आधिव्याधिविवर्जितः । । ८७ पुत्रपौत्रैः परिवृतः सह पन्त्याऽवसच्चिरम् । मध्यदेशे सुनगरे २ धर्मिष्ठो राज्यभाग्भवेत् । । ८८ इत्येषा कथिता तुभ्यं द्वितीया पुष्पसंज्ञिता । फलसंज्ञा तथान्या स्यात्सुते वै मुञ्जकेशिनि । । ८९ सुष्ठु पुण्या पापहरा विष्टरश्रवसः प्रिया । अशून्यशयना लोके प्रख्याता कुरुनन्दन । । 1.19.९० तामुपोष्य नरो राजञ्छ्रद्धाभक्तिपुरस्कृतः । ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं वाथ भार्यया सह मोदते । । ९१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि द्वितीयाकल्पे शर्यात्याख्याने पुष्पद्वितीयावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
एवं नियमयुक्तस्य४ देव्या यत्समुदाहृतम् । । १३ तच्छृणुष्व महाबाहो कथ्यमानं महाफलम् । भर्तारं तु लभेत्कन्या यं वाच्छति मनोऽनुगम् । । १४ सुचिरं सह वै भर्त्रा क्रीडयित्वा५ इहैव सा । सन्ततिं च प्रतिष्ठाप्य सह तेनैव गच्छति । । १५ हेलिलोकं चन्द्रलोकं लोकं चित्रशिखण्डिनः । गत्वा याति सदो राजन्वामदेवस्य भारत । । १६ विधवा तु यदा राजन्देव्या व्रतपरायणा
हे महाबाहो, देवी ने जो नियमपूर्वक व्रत करने वाले के विषय में कहा है, वह सुनो, जिसका फल बहुत बड़ा है।
भर्त्तारं नियता नित्यं सदार्चनपरायणा । । १७ इह चोत्सृज्य देहं स्वं दृष्ट्वा हरिपुरे प्रियम् । आक्षिप्य यमदूतेभ्यः सह भर्त्रा रमेद्दिवि । । १८ वर्षकोटिं दशगुणां रमित्वा सा इहागता । भर्त्रा सहैव पूर्वोक्तं लभते फलमीप्सितम् । । १९ इन्द्राण्यापि व्रतमिदं पुत्रार्थिन्या नराधिप । लब्धः पुत्रो व्रतस्यान्ते जयन्तो नाम नामतः । । 1.21.२० अरुन्धत्या तथा चीर्णं वशिष्ठं प्रति कामतः । दृश्यते दिवि चाद्यापि वशिष्ठस्य समीपतः । । २१ रोहिण्या लवणत्यागात्सपन्नीगणमर्दनम् । लब्धं देव्याः प्रसादेन सौभाग्यमचलं दिवि । । २२ इत्येषा तिथिरित्येव तृतीया लोकपूजिता । सदा विशेषतः पुण्या वैशाखे मासि या भवेत् । । २३ पुण्या भाद्रपदे मासि माघेप्येवं न संशयः । माघे भाद्रपदे चापि स्त्रीणां धन्या१ प्रचक्षते । । २४ साधारणी तु वैशाखे सर्वलोकस्य भारत । माघमासे तृतीयायां गुडस्य लवणस्य च । । दानं श्रेयस्करं राजन्स्त्रीणां२ च पुरुषस्य च । । २५ गुडेन तुष्यते दत्तो लवणेन तु विश्वभूः । गुडपूपास्तु दातव्या मासि भाद्रपदे तथा । । २६ तृतीयायां तु माघस्य वामदेवस्य प्रीतये । वारिदानं प्रशस्तं स्यान्मोदकानां च भारत । । २७ वैशाखे मासि राजेन्द्र तृतीया चन्दनस्य च । वारिणा तुष्यते वेधा मोदकैर्भीम एव हि । । दानात्तु चन्दनस्येह कञ्जजो नात्र संशयः । । २८ यात्वेषा कुरुशार्दूल वैशाखे मासि वै तिथिः । तृतीया साऽक्षया लोके गीर्वाणैरभिनन्दिता । । २९ आगतेयं महाबाहो भूरि चन्द्रं वसुव्रता । कलधौतं तथान्नं च घृतं चापि विशेषतः । । यद्यद्दत्तं त्वक्षयं स्यात्तेनेयमक्षया स्मृता । । 1.21.३० यत्किञ्चिद्दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तत्सर्वमक्षयं स्याद्वै तेनेयमक्षया स्मृता । । ३१ योऽस्यां ददाति करकन्वारिबीजसमन्वितान् । स याति पुरुषो वीर लोकं वै हेममालिनः । । ३२ इत्येषा कथिता वीर तृतीया तिथिरुत्तमा । यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं श्रियं भजेत् । । ३३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां ब्राह्मे पर्वणि तृतीयाकल्पविधिवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
चतुर्थीतिथिव्रतमाहात्म्यम् सुमन्तुरुवाच चतुर्थ्यां तु सदा राजन्निराहारव्रतान्वितः । दत्त्वा तिलान्नं विप्रस्य स्वयं भुंक्ते तिलौदनम् । । १ वर्षद्वये समाप्तिर्हि व्रतस्य तु यदा भवेत् । विनायकस्तस्य तुष्टो ददाति फलमीहितम्
चतुर्थी व्रत का माहात्म्य: सुमन्तु बोले—राजन, चतुर्थी तिथि को सदा उपवास करें, ब्राह्मण को तिल का भोजन दान दें और स्वयं तिल का भोजन करें।
२ याति भाग्यनिवासं हि क्रीडते विभवैः सह । इह चागत्य पुण्यान्ते दिव्यो दिव्यवपुर्यशाः । । ३ मतिमान्धृतिमान्वाग्मी भाग्यवान्कामकारवान्
जब दो वर्ष तक यह व्रत पूरा हो जाता है, तब विनायक प्रसन्न होकर इच्छित फल देता है।
असाध्यान्यपि साध्येह क्षणादेव महान्त्यपि । । ४ हन्त्यश्वरथसम्पन्नं षलीपुत्रसहायवान् । राजा भवति दीर्घायुः सप्तजन्मान्यसौ नृप । । एतद्ददाति सन्तुष्टो विघ्नहन्ता४ विनायकः । । ५ शतानीक उवाच विघ्नः कस्य कृतस्तेन येन विघ्नविनायकः । एतद्वदस्व विघ्नेश विघ्नकारणमद्य मे । । ६ सुमन्तुरुवाच कौमारे लक्षणे पुंसां स्त्रीणां च सुकृते कृते । विघ्नं चकार विघ्नेशो गाङ्गेयस्य विनायकः । । ७ तं तु विघ्नं विदित्वासौ कार्त्तिकेयो रुषान्वितः । उत्कृष्य दन्तं तस्यास्याद्धन्तुं तं च समुद्यतः । । ८ निवार्यापृच्छद्देवेशो रोषः कार्यः कुतस्त्वया । तं चाचख्यौ स पित्रे वै कृतं पूरुषलक्षणम् । । तत्र विघ्नकृते मह्यं योषिता न च लक्षणम् । । ९ अथोवाच महादेवः प्रहसन्त्स्वसुतं किल । मम किं लक्षणं पुत्र पश्यसे त्वं वदस्व मे । । 1.22.१० स चोवाच करे तुभ्यं कपालं द्विजलक्षितम् । अविचारेण संस्थाप्यं कपाली तेन चोच्यते । । स तल्लक्षणमादाय समुद्रे प्राक्षिपद्रुषा । । ११ अथ देवसमाजे वै प्रवृत्ते ब्रह्मरुद्रयोः । अहं ज्यायानहं ज्यायान्विवादोऽभूत्तयोर्द्वयोः । । तव संभूत्यभिज्ञोऽस्ति मां तु वेद न कश्चन । । १२ एवं शिवेऽति ब्रुवति ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । मुक्ताट्टहासं प्रोवाच त्वामहं वेदिता भव । । १३ एवं ब्रुवन्तु रुद्रेण ब्राह्मं हयशिरो महत् । नखाग्रेण निकृत्तं च तस्यैव च करे स्थितम् । । १४ करस्थेनैव तेनासावागच्छद्यत्र वै हरिः । तपस्तेपे तदा मेरौ तत्रासौ भगवान्वशी । । १५ कृत्ते हयशिरे तस्मिन्स्थानात्तस्मात्तु ब्रह्मणः । रोषाद्विनिःसृतस्त्वन्यः पुरुषः श्वेतकुण्डली । । १६ कवची सशिरस्कश्च सशरः सशरासनः । अनिर्देश्यवपुः स्रग्वी किं करोमि स चाब्रवीत् । । १७ अथोवाच रुषा ब्रह्मा हन्यतां स सुदुर्मतिः । स तु मार्गेण रुद्रस्य आगच्छद्रोषतो द्रुतम् । । १८ रुद्रोऽपि विष्णुतेजोभिः प्रविष्टः स त्वधिष्ठितः । स प्रविश्य तदापश्यत्तपन्तं चोत्तमं तपः । । हरो नारायणं देवं वैकुण्ठमपराजितम् । । १९ हरं दृष्ट्वाथ सम्प्राप्तं कार्यं चास्य विचिन्त्य च । उवाच शूलिनं देवो भिन्धि शूलेन मे भुजम् । । 1.22.२० स बिभेद महातेजा भुजं शूलेन तं हरः । । २१ शूलभेदादसृक्चोर्ध्वं जगामावृत्य रोदसी । विनिवृत्य ततः पश्चात्कपाले निपपात ह । । २२ असृक्कपाले पतितं प्रदेशिन्या व्यवर्द्धयत् । यदा हि विनिवृत्तिः स्याद्देवस्य रुधिरं प्रति । । २३ तदा तु व्यसृजत्तोयं स कृत्वा वारुणीं तनुम् । तोये प्रवृत्तेऽसृग्भूते कपाले यत्र तच्छिरः । । २४ कपाले तु प्रदेशिन्या रुद्रोऽसौ रुधिरेऽसृजत् । आमुक्तकवचं रक्तं रक्तकुण्डलिनं नरम् । । २५ अथोवाच भवं देवं किं करोमीति मानद । असावपि ससर्जाथ श्वेतकुण्डलिनं नरम् । । २६ तावुभौ समयुध्येतां धनुष्प्रवरधारिणौ । यथा राजन्बलीयांसौ कुजकेतू युगात्यये । । २७ तयोस्तु युध्यतोरेवं संवर्तश्चाधिको गतः । न चादृश्यत विजय एकस्यापि तदा तयोः । । २८ अथान्तरिक्षे तौ दृष्ट्वा वागुवाचाशरीरिणी । अवतारोऽथ भविता युवयोर्हि मया सह । । २९ भारापनोदः कर्त्तव्यः पृथिव्यर्थे सुरैः सह । तदाश्चर्यो हि भविता देवकार्यार्थसिद्धये । । 1.22.३० भूलोकभावं निर्धूय भूयो गन्ता सुरालयम् । एवमुक्त्वा तु वैकुण्ठो ददावेकं रवेस्तदा । । ३१ श्वेतकुण्डलिनं दृप्तं१ तं जग्राह रविर्मुदा । इन्द्रस्यापि ततः पश्चाद्रक्तकुण्डलिनं ददौ ।।३२ जग्राह च मुदा युक्त इन्द्रः स्वं च पुरं ययौ । गतौ रवीन्द्रौ प्रगृह्य पुरुषौ क्रोधसम्भवौ ।।३ ३ अथोवाच तदा रुद्रं देवः कमलसंस्थितः । गच्छ त्वमपि कापाले कपालव्रतचर्यया ३४ ये च व्रतं त्वदीयं वै धारयिष्यन्ति मानवाः । न तेषां दुर्लभं किञ्चिद्भवितेह परत्र च ।।३५ एवं संलप्य बहुशः सुमुखं प्रतिनन्द्य च । आहूय च समुद्रं स प्रत्युवाचाविचारयन् ।।३६ कुरुष्वाभरणं२ स्त्रीणां लक्षणं यद्विलक्षणम् । कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ।। ३७ स चाह मम नाम्नेदं भवेत्पुरुषलक्षणम् । देवेन तत्प्रतिज्ञातमेवमेतद्भविष्यति ।।३८ कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ।।३९ प्रयच्छास्य विषाणं वै निष्कृष्टं यत्त्वयाऽधुना । अवश्यमेव तद्भूतं भवितव्यं तु कस्यचित् ।।1.22.४० ऋते विनायकं तद्वै दैवयोगान्न कामतः । गृहाण एतत्सामुद्रं यत्त्वया परिकीर्तितम् ।।४१ स्त्रीपुंसोर्लक्षणं श्रेष्ठं सामुद्रमिति विश्रुतम । इमं च सविषाणं वै कुरु देवविनायकम ।।४२ अथोवाच च देवेशं बाहुलेयः समत्सरम् । विषाणं दद्मि चास्याहं तव वाक्यान्न संशयः । । ४३ यदा त्वयं विषाणं च मुक्त्वा तु विचरिष्यति । तदा विषाणमुक्तः सन्भस्म ऐतं करिष्यति । । ४४ एवमस्त्विति तं चोक्त्वा विषाणं तत्करे ददौ । विनायकस्य देवेशः कार्तिकेयमते स्थितः । । ४५ सविषाणकरोऽद्यापि दृश्यते प्रतिमा नृप । भीमसूनोर्महाबाहोर्विघ्नं कर्त्तुं महात्मनः । । ४६ एतद्रहस्यं देवानां मया ते समुदाहृतम् । यत्र देवो न वै वेद देवानां भुवि दुर्लभम् । । ४७ मया प्रसन्नेन तव गुह्यमेतदुदाहृतम् । कथितं तिथिसंयोगे विनायककथामृतम् । । ४८ य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । क्षत्रियांश्च स्ववृत्तिस्थान्विट्शूद्रांश्च गुणान्वितान् । । ४९ न तस्य दुर्लभं किञ्चिदिह चामुत्र विद्यते । न च दुर्गतिमाप्नोति न च याति पराभवम् । । 1.22.५० निर्विघ्नं सर्वकार्याणि साधयेन्नात्र संशयः । ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं चापि विन्देत भरतोत्तम । । ५१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः
विघ्न-विनायककथावर्णनम् शतानीक उवाच केनायं भीमजो विप्र प्रमथाधिपतिः कृतः । भर्तृत्वे चापि विघ्नानामधिकारी कथं बभौ । । १ सुमन्तुरुवाच साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र यदयं विघ्नकारकः । यैर्वापि विघ्नकरणैर्निर्युक्तोऽपि विनायकः । । तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमनाधुना । । २ आद्ये कृतयुगे वीर प्रजासर्गमवाप ह । दृष्ट्वा कर्माणि सिद्धानि विना विघ्नेन भारत । । ३ अगतक्लेशां प्रजां दृष्ट्वा गर्वितां कृत्स्नशो नृप । बहुशश्चिन्तयित्या तु इदं कर्म महीपते । । ४ विनायकः समृद्ध्यर्थं प्रजानां विनियोजितः । गणानां चाधिपत्ये च भीमः कञ्जजसात्त्वतैः । । ततोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोध मे । । ५ स्वप्नेवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति । काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति । । ६ अन्त्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते । व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः । । ७ विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः । करटारूढमात्मानमम्भसोन्तरगं तथा । । ८ पत्तिभिश्चावृतं यान्तं सङ्गमनान्तिकं नृप । पश्यते कुरुशार्दूल स्वप्नान्ते नात्र संशयः । । ९ चित्तं च विकृताकारं करवीरविभूषितम् । तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं पौर्वसंभवम् । । 1.23.१० कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भिणी तथा । आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च शिष्याश्चाध्ययनं तथा । । वणिग्लाभं च नाप्नोति कृषिं चैव कृषीवलः । । ११ स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽहनि ' महीपते । गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितेन तु । । १२ शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु वासरे धिषणस्य च । तिष्ये च वीरनक्षत्रे तस्यैव पुरतो नृप । । १३ सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा । भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुभान् । । १४ व्योमकेशं तु सम्पूज्य पार्वतीं भीमजं तथा । कृष्णं सपितरं तात पवमानं सितं तथा । । १५ धिषणं चेन्दुपुत्रं च कोणं केतुं च ३ भारत । विधुन्तुदं बाहुलेयं नन्दकस्य च धारिणम् । । १६ अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्सङ्गमाद्ह्रदात् । मृत्तिकां रोचनां गन्धान्गुग्गुलं चाप्सु निक्षिपेत् । । १७ यदाहृतं ह्येकवर्णैश्चतुर्भिः कलशैर्ह्रदात् । चर्मण्यानडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं तथा । । १८ सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः १ पावनं कृतम् । तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते । । १९ भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः । भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः । । 1.23.२० यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद् घ्नन्तु ते सदा । । २१ स्नातस्य सार्षपं तैलं सुवेणौदुम्बरेण तु । जुहुयान्मूर्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य तु । । २२ मितश्च सम्मितश्चैव तथा च शालकंटकः । कूष्माण्डो राजश्रेष्ठास्तेऽग्नयः स्वाहासमन्विताः । । २३ नामभिर्बलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः । दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः । । २४ कृताकृतांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु । । २५ पुष्पं चित्रं सगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि । मूलकं पूरिकाः पूपांस्तथैवोण्डेरिकास्रजम् । । दधिपायसमन्नं च गुडवेष्टान्समोदकान् । । २६ विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् । दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वा पुष्पाञ्जलित्रयम् । । २७ रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे । । अचलां बुद्धिं मे देहि धरायां ख्यातिमेव च । । २८ ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । भोजयेद् ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि । । २९ एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः । कर्मणां फलमाप्नोति श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । । 1.23.३० आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा । विनायकपतेश्चैव सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । । ३१ इति श्री भविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनम् शतानीक उवाच नराणां योषितां चैव लक्षणानि महामते । प्रोक्तानि यानि विप्रेन्द्र व्योमकेशस्य सूनुना । । १ क्रुद्धेन यानि क्षिप्तानि ईश्वरेण महोदधौ । कृष्णस्य वचनाद् भूयः समुद्रेणार्पितानि वै । । २ अर्पितानि ततस्तस्य तेन प्राप्तानि वै कथन् । बाहुलेयेन विप्रेन्द्र तानि मे वद सुव्रत । । ३ सुमन्तुरुवाच यथा गुहेन राजेन्द्र स्त्रीपुंसां लक्षणानि वै । प्रोक्तानि कुरुशार्दूल तथा ते कथयामि वै । । ४ शक्तिपाताद्धते क्रौञ्चे व्योमकेशस्य सूनुना । ब्रह्मा तुष्टोऽब्रवीदेनं वरं वरय मेऽनघ । । ५ असावपि महातेजाः प्रणम्य शिरसा विभुम् । पितामहं बभाषेदं लक्षणं ब्रूहि मे विभो । । ६ नराणां युवतीनां च कौतुकं परमं मम । यन्मयोक्तं पुरा देव प्रक्षिप्तं लवणार्णवे । । ७ मत्पित्रा देवदेवेश सक्रोधेन पुरा तथा । प्राप्तं च विस्मृतं भूयस्तन्मे ब्रूहि ह्यशेषतः । । ८ ब्रह्मोवाच साधु पृष्टोऽस्मि देवेश भीमस्यानन्दवर्धन । लक्षणानि निबोध त्वं पुरुषाणामशेषतः । । अधमोत्तममध्यानि यानि प्राप पयोनिधिः । । ९ शिवेऽहनि सुनक्षत्रे ग्रहे सौम्ये शुभे रवौ । पूर्वाह्णे मङ्गलैर्युक्ते परीक्षेत विचक्षणः । । 1.24.१० प्रमाणं संहतिं छायां गतिं सर्वाङ्गलक्षणम् । दन्तकेशनखश्मश्रु एतत्सर्वं विचक्षणः । । ११ पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् । क्षीणे ह्यायुषि मर्त्यानां लक्षणैः किं प्रयोजनम् । । १२ जघन्यो नवतिः प्रोक्तो मध्यमस्तु शताड्गुलः । अष्टोत्तरशतं यस्य उत्तमं तस्य लक्षणम् । । १३ प्रमाणलक्षणं प्रोक्तं समुद्रेण शुभाशुभम् । यन्मे पुरा देववर मया वै कथितं तव । । अतः परं प्रवक्ष्यामि देहावयवलक्षणम् । । १४ पादैः समांसकैः २ स्निग्धै रक्तं सौम्यैः सुशोभनैः । उन्नतैः स्वेदरहितैः शिराहीनैश्च पार्थिवः । । १५ यस्य पादतले रेखा सांकुशेव प्रकाशते । सततं हि सुखं तस्य पुरुषस्य न संशयः । । १६ अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ । श्लिष्टाङ्गुली १ ताम्रनखौ सुपार्ष्णी व्योमकेशज । । १७ उष्णौ शिराविरहितौ गूढगुल्फौ च भीमज । कूर्मोन्नतौ च चरणौ प्रख्यातौ पार्थिवस्य तु । १८ शूर्पाकृती महाबाहो रूक्षौ श्वेतनखौ तथा । वक्रौ शिरासन्ततौ च संशुष्कौ विरलाङ्गुली । । १९ दारिद्र्यदुःखदौ ज्ञेयौ चरणौ भीमनन्दन । ब्रह्मघ्नौ देवशार्दूल ३ पक्वमृत्सदृशौ पदौ । । 1.24.२० पीतावगम्यानिरतौ कृष्णौ पानरतौ सदा । अभक्ष्यभक्षणे श्वेतौ ज्ञेयौ सेनाधिपोत्तम । । २१ अङ्गुष्ठौ पृथुलौ येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः । क्लिश्यन्ते विकृताङ्गुष्ठास्ते नराः पादगामिनः । । २२ चिपिटैर्विकृतैर्भग्नैरङ्गुष्ठैरतिनिन्दिताः । वक्रैर्भग्नैस्तथा ह्रस्वैरङ्गुष्ठैः क्लेशभागिनः । । २३ शूर्पाकारैश्च विकृतैर्भग्नर्वक्रैः शिराततैः । सस्वेदैः पाण्डुरूक्षैश्च चरणैरतिनिन्दिताः । । २४ यस्य प्रदेशिनी दीर्घा अङ्गुष्ठं या अतिक्रमेत् । स्त्रीभोगं लभते नित्यं पुरुषो नात्र संशयः । । कनिष्ठायां तु दीर्घायां सुवर्णस्य तु भागिनः । । २५ चिपिटा विरलाः शुष्का यस्याङ्गुल्यो भवन्ति वै । स भवेद्दुःखितो नित्यं धनहीनश्च वै ४ गुह । । २६ श्वेतैर्नखैर्विरूक्षैश्च पुरुषा दुःखजीविनः । कुशीलाः कुनखैर्ज्ञेयाः कामभोगविवर्जिताः । । विकृतैः स्फुटितैरूक्षैर्नखैर्दारिद्र्यभागिनः । । २७ ब्रह्महत्यां च कुर्वन्ति पुरुषा हरितैर्नखैः । बन्धुभिश्च वियुज्यन्ते कुलक्षयकराश्च ते । । २८ इन्द्रगोपकसंकाशैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः । शङ्खावर्तप्रतीकाशैर्नखैर्भवति पार्थिवः । । २९ ताम्रैर्नखैस्तथैश्वर्यं धन्याः पद्मनखा नराः । रक्तैर्नखैस्तथैश्वर्यं पुष्पितैः सुभगो भवेत् । । सूक्ष्मैरुपचितैस्ताम्रैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः । । 1.24.३० रोमशाभ्यां च जङ्घाभ्यां दुःखदारिद्र्यभागिनः । बन्धनं ह्रस्वजङ्घानामैश्वर्यं चैव निर्दिशेत् । । ३१ १मृगजङ्घाश्च राजानो जायन्ते नात्र संशयः । दीर्घजङ्घाः स्थूलजङ्घा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । । ३२ शृगालजङ्घाः पुरुषा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । काकजंघा नरा ये तु भवेयुर्दुःखभागिनः । । ३३ २पीनजङ्घास्तथैश्वर्यं प्राप्नुवन्ति न संशयः । सिंहव्याघ्रसमा जङ्घा धनिनः परिकीर्तिताः । । ३४ पार्थिवानां भवेद्रोम चैकैकं रोमकूपके । पंडितश्रोत्रियाणां च द्वेद्वे ज्ञेये महामते । । ३५ त्रिभिस्त्रिभिस्तथा निःस्वा मानवा दुःखभागिनः । केशाश्चैव महाबाहो निन्दिता पूजितास्तथा । । ३६ निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे शिवनन्दन
३७ सौभाग्यमल्पै कथितं दारिद्र्यं विकटैस्तथा । निम्नैः स्वस्त्रीजिता ज्ञेयाः समांसै राज्यभागिनः । । ३८ ४हंसभासशुकानां च तुल्या यस्य गतिर्भवेत् । स भवेत्पार्थिवः पूज्यः समुद्रवचनं यथा । । ३९ अन्येषामपि शस्तानां पक्षिणां च शुभा गतिः । वृषसिंहगजेन्द्राणां ६गतिर्भोगविवर्धिनी । । 1.24.४० जलोर्मिसदृशी या च काकोलूकसमा च या । गतिर्द्रव्यविहीनानां दुःखशोकभयङ्करा । । ४१ श्वानोष्ट्महिषाणां १खरसूकरयोस्तथा । गतिर्मेषसमा येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः । । ४२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनं नाम चतुर्विंशोध्यायः
संक्षेप में सौभाग्य का वर्णन किया गया है, और विकृत अंगों वाले दरिद्रता के भागी होते हैं। जिनकी जंघाएँ नीची हैं, वे अपनी स्त्रियों से पराजित होते हैं; जिनकी जंघाएँ मांसल हैं, वे राजपद के अधिकारी होते हैं।
जो कार्तिक महीने की अमावस्या को ब्रह्मा के मंदिर में दीप जलाता है, वह ब्रह्मा के धाम को प्राप्त करता है।
राजन्, द्वितीया तिथि पर अश्विनीकुमारों ने, जो सोमपान करने वाले हैं, च्यवन ऋषि द्वारा यज्ञ में, इंद्र के देखते-देखते सोमपान किया।
हम तुम्हारे पति को सुंदर बना देंगे, जैसा तुम चाहो। फिर तुम उन तीनों में से जो बीच में होगा, उसे अपना पति चुन सकती हो।
अशून्यशयना नाम्न्याः द्वितीयातिथेर्महत्त्वम् शतानीक उवाच ब्रूहि मे द्विजशार्दूल द्वितीयां फलसंज्ञिताम् । यामुपोष्य नरो योषिद्वियोगं नेह गच्छति । । १ पत्न्या नरो मुनिश्रेष्ठ भार्या च पतिना १ सह । तामहं श्रोतुमिच्छामि विधवा स्त्री न जायते । । उपोषितेन येनार्य पत्न्या च सहितो नरः । । २ तन्मे ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ श्रेयोऽर्थं नरयोषिताम् । येन मे कौतुकं ब्रह्मञ्छ्रुत्वापूर्वं प्रसर्पति । । ३ सुमन्तुरुवाच अशून्यशयनां नाम द्वितीयां शृणु भारत । यामुपोष्य न वैधव्यं स्त्री प्रयाति नराधिप । । पत्नीवियुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते । ।४ शेते जगत्पतिः कृष्णः श्रिया सार्धं यदा नृप । अशून्यशयना नाम तदा ग्राह्या हि सा तिथिः । । ५ कृष्णपक्षे द्वितीयायां श्रावणे मासि भारत । इदमुच्चारयेत्स्नातः प्रणम्य जगतः पतिम् । । श्रीवत्सधारिणं देवं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह । । ६ श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीवत्स श्रीपतेऽव्यय । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम् । । ७ गावश्च मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु मे जनाः । । ८ जामयो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः । लक्ष्म्या वियुज्येऽहं देव न कदाचिद्यथा भवान् । । ९ तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम् । लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा । । 1.20.१० शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा तु मधुसूदन । एवं प्रमाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः । । ११ फलानि दद्याच्छायायामभीष्टानि जगत्पतिम् । नक्तं १ प्रणम्यायतने हविर्भुञ्जीत वाग्यतः । । १२ ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । । १३ शतानीक उवाच कानि तानि अभीष्टानि केशवस्य फलानि तु । योज्यानि शयने विप्र देवदेवस्य कथ्यताम् । । १४ किं च दानं द्वितीयेऽह्नि दातव्यं ब्राह्मणस्य तु । भक्तैर्नरैर्द्विजश्रेष्ठ देवदेवस्य शक्तितः । । १५ सुमन्तुरुवाच यानि तत्र महाबाहो काले सन्ति फलानि तु। मधुराणि सुतीव्राणि न चापि कटुकानि तु । । १६ दातव्यानि नृपश्रेष्ठ स्वशक्त्या शयने नृप । मधुराणि प्रदत्तानि नरो वल्लभतां यजेत् । । १७ योषिच्च कुरुशार्दूल भर्तुर्वल्लभतामियात् । तस्मात्कटुकतीव्राणि स्त्रीलिङ्गानि विवर्जयेत् । । १८ खर्जूरमातुलिङ्गानि श्वेतेन शिरसा सह । फलानि शयने राजन्यज्ञभागहरस्य तु । । १९ देयानि कुरुशार्दूल स्वशक्त्या मुञ्जकेशिने । एतान्येव तु विप्रस्य गाङ्गेयसहितानि तु । । 1.20.२० द्वितीयेऽह्नि प्रदेयानि भक्त्या शक्त्या च भारत । वासोदानं तथा धान्यफलदानसमन्वितम् । । गाङ्गेयस्य विशेषेण धान्यदानं प्रचक्षते । । २१ एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम् । ततो जन्मत्रयं वीर गृहभङ्गो न जायते । । २२ अशून्यशयनश्चासौ धर्मकामार्थसाधनः । भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः । । २३ १नारी च राजन्धर्मज्ञा व्रतमेतद्यथाविधि । या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते । । २४ वैधव्यं दुर्भगत्वं च भर्तृत्यागं च सत्तम । नाप्नोति जन्म त्रियतमेतच्चीर्त्वा२ महाव्रतम् । । २५ अदत्त्वा कटुकानीह फलानि कुरुनन्दन । खर्जूरमातुलिङ्गानि बृहत्फलशिरांसि च । । २६ दत्त्वा द्विजेभ्यो राजेन्द्र मधुराणि पराणि च । तस्मात्स्वशक्त्या यत्तेन देयानि मधुराणि च । । २७ इत्येषा कथिता कृष्णद्वितीया तिथिरुत्तमा । यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं तथा व्रजेत् । । २८ शतानीक उवाच भवता कथितेयं वै द्वितीया तिथिरुत्तमा । अश्विभ्यां द्विजशार्दूल कथमस्यां जनार्दनः । । २९ सम्पूज्यः फलसंज्ञायां कथितः पद्मया सह । तदत्र कौतुकं मह्यं सुमहज्जायते द्विज । । 1.20.३० सुमन्तुरुवाच एवमेतन्न सन्देहो तथा वदसि भारत । अश्विनोर्वै तिथिरियं किं तु वाक्यं निबोध मे । । ३१ अशून्यशयना दत्ता १विष्णोरमिततेजसः । अश्विभ्यां कुरु शार्दूल प्रीतये मुञ्जकेशिनः । । ३२ तावेव कुरुशार्दूल पूज्येतेऽत्र महीपते । नासत्यौ भगवान्विष्णुर्दत्तश्च श्रीर्विभाव्यते । । ३३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि द्वितीयाकल्पसमाप्तौ विंशोऽध्यायः
शतानिक ने कहा— हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, कृपा कर मुझे उस द्वितीया तिथि का फल बताइए, जिसमें उपवास करने वाला पुरुष कभी भी अपनी पत्नी से अलग नहीं होता। हे मुनिश्रेष्ठ, जिस पुरुष की पत्नी उसके साथ रहती है और पत्नी भी अपने पति के साथ रहती है, ऐसी तिथि के बारे में मैं सुनना चाहता हूँ, जिसमें कोई स्त्री विधवा न हो। हे आर्य, जिस तिथि का उपवास करने पर पति-पत्नी सदा साथ रहते हैं, वह कौन सी है, कृपा कर मुझे बताइए, जिससे पुरुष और स्त्री दोनों को कल्याण मिले। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपके वचन सुनकर मुझे बड़ा कौतूहल हो रहा है। सुमन्तु ने कहा— हे भारत, सुनो, द्वितीया तिथि का नाम 'अशून्यशयन' है। जो स्त्री इस तिथि का उपवास करती है, वह कभी भी विधवा नहीं होती। और जो पुरुष अपनी पत्नी से अलग रहता है, उसे संतान नहीं मिलती। जब भगवान कृष्ण लक्ष्मी जी के साथ शयन करते हैं, तब यह 'अशून्यशयन' तिथि मानी जाती है। हे भारत, श्रावण मास के कृष्ण पक्ष की द्वितीया तिथि को, स्नान करके, जगत्पति को प्रणाम कर, श्रीवत्सधारी भगवान की भक्ति से पूजा करनी चाहिए। 'हे श्रीवत्सधारी, हे श्रीकांत, हे श्रीपति, हे अविनाशी, मेरा गृहस्थ जीवन कभी नष्ट न हो, धर्म, अर्थ और काम देने वाला बना रहे। मेरी गायें, मेरे लोग और मेरी बहुएँ भी सदा सुरक्षित रहें, दांपत्य जीवन में कोई विघ्न न आए। जैसे हे प्रभु, आप कभी लक्ष्मी जी से अलग नहीं होते, वैसे ही मेरा दांपत्य संबंध भी अटूट बना रहे। जैसे आपका शयन सदा लक्ष्मी जी के साथ है, वैसे ही मेरा शयन भी कभी खाली न हो। हे मधुसूदन, मेरी शय्या भी सदा भरी रहे।' इस प्रकार लक्ष्मी और हरि की पूजा करके, छाया में मनचाहे फल भगवान को अर्पित करें। रात्रि में, मंदिर में प्रणाम करके, मौन रहकर अन्न ग्रहण करें। द्वितीया के दिन अपनी सामर्थ्य के अनुसार ब्राह्मण को दक्षिणा दें। शतानिक ने पूछा— हे विप्रश्रेष्ठ, भगवान केशव को शय्या पर कौन-कौन से फल अर्पित करने चाहिए? द्वितीया के दिन ब्राह्मण को भक्तिपूर्वक कौन सा दान देना चाहिए? सुमन्तु ने कहा— हे महाबाहु, उस समय जो भी मीठे, स्वादिष्ट फल उपलब्ध हों, वे शय्या पर अर्पित करें। जो पुरुष मीठे फल अर्पित करता है, वह अपनी पत्नी का प्रिय बनता है। और जो स्त्री अपने पति को मीठे फल देती है, वह भी पति की प्रिय बनती है। इसलिए स्त्रियों को तीखे या कड़वे फल नहीं देने चाहिए। खजूर, मातुलिंग और सफेद सिर वाले फल शय्या पर अर्पित करें। हे कुरुवंशश्रेष्ठ, अपनी शक्ति के अनुसार ये फल ब्राह्मण को भी गंगाजल के साथ द्वितीया के दिन दान करें। वस्त्र, धान्य और फल भी दें। विशेष रूप से गंगाजल के साथ धान्यदान उत्तम माना गया है। जो पुरुष चार महीने तक यह व्रत विधिपूर्वक करता है, उसका तीन जन्मों तक गृहस्थ जीवन कभी नहीं टूटता। 'अशून्यशयन' व्रत धर्म, अर्थ और काम की सिद्धि देने वाला है, इसमें कोई संदेह नहीं। हे राजन्, जो धर्मज्ञ स्त्री यह व्रत करती है, वह कभी शोक का कारण नहीं बनती, और अपने परिवार में सदा सुखी रहती है। तीन जन्मों तक उसे विधवा, दुर्भाग्य या पति का त्याग नहीं सहना पड़ता। कड़वे फल जैसे खजूर, मातुलिंग आदि न दें, बल्कि ब्राह्मणों को मीठे फल ही दें। अपनी शक्ति के अनुसार, श्रद्धा से मीठे फल ही दान करें। इस प्रकार यह उत्तम कृष्ण द्वितीया तिथि बताई गई है, जिसका उपवास करने वाला व्यक्ति सदा समृद्धि और वृद्धि को प्राप्त करता है। शतानिक ने पूछा— हे द्विजश्रेष्ठ, आपने यह उत्तम द्वितीया तिथि बताई, परंतु इसमें भगवान जनार्दन की पूजा अश्विनियों के साथ क्यों की जाती है? मुझे इसमें बड़ा आश्चर्य हो रहा है। सुमन्तु ने कहा— हे भारत, इसमें कोई संदेह नहीं, यह तिथि अश्विनियों की है, पर सुनो, 'अशून्यशयन' व्रत भगवान विष्णु को समर्पित है, और यह अश्विनियों की प्रसन्नता के लिए भी किया जाता है। दोनों अश्विनीकुमारों की भी इस दिन पूजा करनी चाहिए। भगवान विष्णु और लक्ष्मी जी की पूजा के साथ अश्विनियों की भी प्रसन्नता के लिए यह व्रत किया जाता है।
तृतीयातिथिव्रतमाहात्म्यम् सुमन्तरुवाच पतिव्रता पतिप्राणा पतिशुश्रूषणे रता । एवंविधापि या प्रोक्ता शुचिः संशोभना सती । । १ सोपवासा तृतीयां तु लवणं परिवर्जयेत् । सा गृह्णाति च वै भक्त्या व्रतमामरणान्तिकम् । । २ गौरी ददाति सन्तुष्टा रूपं सौभाग्यमेव च । लावण्यं ललितं हृद्यं श्लाघ्यं पुंसां मनोरमम् । । ३ पुंसो मनोरमा नारी भर्त्ता नार्या मनोरमः । गौरीव्रतेन भवति राजँल्लवणवर्जनात् । । ४ इदं व्रतं प्रति विभो धर्मराजस्य शृण्वतः । उमया च पुरा प्रोक्तं यद्वाक्यं तन्निबोध मे । । ५ मया व्रतमिदं सृष्टं सौभाग्यकरणं नृणाम् । मर्त्ये तु नियता नारी व्रतमेतच्चरिष्यति । । सह भर्त्रा स मोदेत यथा भर्ता हरो मम । । ६ या च कन्या न भर्तारं विन्दते शोभना सती । सा त्विदं व्रतमुद्दिश्य भवेदक्षारभोजना । । मच्चित्ता मन्मनाः कुर्यान्मद्भक्ता मत्परिग्रहा । । ७ गौरीं संस्थाप्य सौवर्णीं गन्धालङ्कारभूषिताम् । वस्त्रालङ्कारसंवीतां पुष्पमण्डलमण्डिताम् । । ८ लवणं गुडं घृतं तैलं देव्यै शक्त्या निवेदयेत् । १ कटुखण्डं जीरकं च पत्रशाकं च भारत । । ९ गुडघृष्टांस्तथापूपान्खडवेष्टांस्तथा नृप । ब्राह्मणे व्रतसम्पन्ने प्रदद्यात्सुबहुश्रुते । । 1.21.१० शुक्लपक्षे सदा देया यथा शक्त्या हिरण्मयी । धनहीने तु भक्त्या२ च मधुवृक्षमयी नृप । । ११ अर्च्या नित्यं संनिधानात्तत्र गौरी न संशयः । अक्षारलवणं रात्रौ भुंक्ते चैव सुवाग्यता । । १२ गौरी सन्निहिता नित्यं भूमौ प्रस्तरशायिनी
सुमन्तु ने कहा— जो स्त्री अपने पति को ही अपना जीवन मानती है, पति की सेवा में लगी रहती है, पवित्र और सती है, वह भी यदि तृतीया तिथि का उपवास करती है और नमक का त्याग करती है, तो वह इस व्रत को भक्ति से आजीवन निभाती है। गौरी प्रसन्न होकर उसे सुंदरता, सौभाग्य, आकर्षक रूप और मनोहरता प्रदान करती हैं। जैसे पति पत्नी को प्रिय होता है और पत्नी पति को प्रिय होती है, वैसे ही यह गौरी व्रत और नमक का त्याग करने से दोनों एक-दूसरे के प्रिय बनते हैं। हे राजन्, यह व्रत पहले धर्मराज के सामने पार्वती जी ने कहा था, अब मैं वही वचन तुम्हें सुनाता हूँ। मैंने यह व्रत स्त्रियों के सौभाग्य के लिए बनाया है। पृथ्वी पर जो स्त्री यह व्रत करेगी, वह अपने पति के साथ वैसे ही सुखी रहेगी, जैसे मैं अपने पति शिव के साथ रहती हूँ। जो कन्या अभी विवाहिता नहीं है, वह भी यह व्रत करके, बिना नमक का भोजन करे और मन, वचन, कर्म से मेरा स्मरण करे, मेरी भक्त बने और मुझे ही अपना आदर्श माने। सोने की बनी, सुगंध और आभूषणों से सजी, वस्त्र और फूलों से अलंकृत गौरी की प्रतिमा स्थापित करें। नमक, गुड़, घी, तेल, अपनी शक्ति के अनुसार देवी को अर्पित करें। कड़वे पदार्थ, जीरा, पत्तेदार साग भी चढ़ाएँ। गुड़-घी से बने पुए और पत्तों में लपेटे हुए पकवान भी बनाकर, व्रतधारी ब्राह्मण को दें। शुक्ल पक्ष में अपनी शक्ति के अनुसार सोने की वस्तु दान करें। यदि धन न हो तो भक्ति से मधु या वृक्ष की बनी वस्तु दान करें। पूजा में गौरी सदा उपस्थित रहती हैं, इसमें कोई संदेह नहीं। रात्रि में बिना नमक का भोजन करें और व्रत का पालन करें। गौरी सदा भूमि पर आसन ग्रहण करती हैं।
कन्या जिसे अपने मन से चाहती है, वही उसका पति बनता है। वह पति के साथ यहाँ लंबे समय तक प्रेमपूर्वक जीवन बिताती है, संतान उत्पन्न करती है और फिर उसी के साथ आगे बढ़ती है।
यहाँ तक कि असंभव कार्य भी पल भर में पूरे हो जाते हैं, बड़े से बड़े काम भी सिद्ध हो जाते हैं। वह घोड़ों-रथों से युक्त शत्रुओं को जीतता है, पुत्र और साथी पाता है, सात जन्मों तक दीर्घायु राजा बनता है—यह सब विघ्नहर्ता विनायक के प्रसन्न होने पर मिलता है।
विघ्न-विनायक की कथा: शतानिक बोले—भीमज, प्रमथों के स्वामी, किसने बनाए? और वह विघ्नों के अधिपति कैसे बने? सुमन्तु बोले—राजेन्द्र, आपने अच्छा प्रश्न किया है कि यह विघ्नकर्ता कैसे बना। किन कारणों से विनायक विघ्नों से युक्त हुए, यह मैं तुम्हें विस्तार से बताता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो।
चतुर्थी कल्प में पुरुषों के लक्षण: शतानिक बोले—हे महाबुद्धि, पुरुषों और स्त्रियों के वे लक्षण जो व्योमकेश के पुत्र ने बताए, जो ईश्वर ने क्रोध में समुद्र में फेंके और फिर कृष्ण ने पुनः स्थापित किए—वे कैसे प्राप्त हुए, हे सुव्रत, मुझे विस्तार से बताओ।