आवाह्य तेजोरूपं तु न्यसेन्मन्त्रवरांस्ततः 1.17.
तेज के रूप का आह्वान करके, फिर श्रेष्ठ मंत्रों को स्थापित करना चाहिए।
स्रष्टारं सर्वजगतां विष्णुरुद्रविधानगम् गायत्रीमुच्चरन्मन्त्रं सर्वकर्माणि कारयेत्
सभी लोकों के स्रष्टा, विष्णु और रुद्र के लिए गायत्री मंत्र का उच्चारण करते हुए सभी कर्म करने चाहिए।
पुष्पं धूपं तथा दीपं नैवेद्यं सुमनोहरम्
फूल, धूप, दीपक और मन को भाने वाला भोजन अर्पित करना चाहिए।
स्वस्तिकोल्लोपिकादुग्धतिलावेष्टतिलाढिकाः
स्वस्तिक, ओल्लोपिका, दूध, तिल के लड्डू और तिल की मिठाइयाँ अर्पित करनी चाहिए।
अन्यांश्च विविधान्दद्यात्पूपानि विविधानि च
और भी तरह-तरह के पूए और विविध भोग अर्पित करने चाहिए।
मूलमन्त्रेण देवस्य ततो देहं विभावयेत्
देवता के मूल मंत्र से फिर उसके शरीर का ध्यान करना चाहिए।
प्राणायामत्रयं कृत्वा देहसंशोधनाय वै
शरीर की शुद्धि के लिए तीन प्रकार की प्राणायाम क्रिया करनी चाहिए।
ध्यात्वानन्तं ततो रुद्रं पद्मकिंजल्कमध्यगम्
फिर अनंत का ध्यान करके, उसके बाद कमल के केसर के बीच स्थित रुद्र का ध्यान करना चाहिए।
एवं त्रिदेवतारूढं पद्ममध्येंबुजोद्भवम्
इसी प्रकार तीनों देवताओं से युक्त, कमल के बीच, कमल से उत्पन्न का ध्यान करना चाहिए।
ऋग्वेदं तु यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत् 1.17.
ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद की पूजा करनी चाहिए।
ईशानादिक्रमाद्राजन्विदिशासु समंततः
हे राजन, ईशान कोण से शुरू करके सभी दिशाओं में क्रम से।
ज्योतिषं च महाबाहो उपवेदाश्च कृत्स्नशः
हे महाबाहु, ज्योतिष और सभी उपवेदों की भी पूरी तरह पूजा करनी चाहिए।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं देवस्य पुरतः सदा
शिक्षा, कल्प और व्याकरण को सदा देवता के आगे रखना चाहिए।
महाव्याहृतयः सर्वाः प्रणवेन समन्विताः
सभी महाव्याहृतियाँ ॐ के साथ संयुक्त होती हैं।
शक्तयो ब्रह्मणस्त्वेता लोकरूपा व्यवस्थिताः
ब्रह्मा की ये शक्तियाँ ही संसार के रूप में स्थापित हैं।
अरकांतरसंस्थांश्च षट् समुद्रान्समर्चयेत् ।। नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव राशयश्च विशेषतः । । पूज्याः सर्वे यथान्यायं सुराग्रेषु व्यवस्थिताः
महाद्वीपों के बीच स्थित छहों समुद्रों की भी पूजा करनी चाहिए। इसी प्रकार, सभी नक्षत्र, ग्रह और विशेष रूप से राशियाँ, ये सब देवताओं के आगे उचित रीति से पूजनीय हैं।
नागाश्च गरुडश्चैव पूजनीयस्तथाग्रतः तत्तेजोनिलयाः सर्वे पूजनीयाः प्रयत्नतः
नागों और गरुड़ की भी आगे पूजा करनी चाहिए। जो भी उस शक्ति के निवास स्थान हैं, उन सबकी श्रद्धा से पूजा करनी चाहिए।
आचम्य विधिवत्पूर्वं मंत्रपूतेन वारिणा ।। हृदयादीन्न्यसेदंगान्हृदयादिषु कृत्स्नशः
सबसे पहले विधिपूर्वक मंत्र से शुद्ध किया हुआ जल आचमन करके, हृदय आदि अंगों को उनके स्थानों पर पूरी तरह स्थापित करना चाहिए।
शिखा नेत्रं तथा चर्म अस्त्रं च भरतर्षभ । । महेंद्रादिदिशश्चैताः पूजयेद्विधिवन्नृप
हे भरतश्रेष्ठ, चोटी, नेत्र, त्वचा, अस्त्र और इन्द्र आदि दिशाओं की विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए, हे राजन्।
हृदयं पुरतः पूज्यं शिरो देवस्य पृष्ठतः ।। पूर्वं संपूजयेद्देवं मूलमंत्रेण कृत्स्नशः । । 1.17.
हृदय की पूजा आगे से और देवता के सिर की पूजा पीछे से करनी चाहिए। पहले मूल मंत्र से देवता की पूरी तरह पूजा करें।
विसर्जयेद्दर्शयित्वा मुद्रां तु भरतर्षभ । । अंकुशं नरशार्दूल ह्याह्वाने कंजमादिशेत्
हे भरतश्रेष्ठ, मुद्रा दिखाकर फिर देवता को विदा करें। हे नरश्रेष्ठ, आवाहन के समय कमल का संकेत करें।
यस्त्वेवं पूजयेद्देवं प्रतिपन्नित्यमेव च । । उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम्
जो व्यक्ति इस प्रकार देवता की नित्य विधिपूर्वक पूजा करता है और पन्द्रहवीं तिथि को उपवास करता है, वह परम पद को प्राप्त करता है।
सुमंतु रुवाच । । । । आपो हिष्ठेति मंत्रोऽयं हृदयं परिकीर्तितम् । । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्
सुमन्तु ने कहा — 'आपो हिष्ठ' मंत्र हृदय के लिए बताया गया है; 'ऋतं सत्यं' शिखा के लिए कहा गया है, और 'उदुत्यं' नेत्रों के लिए बताया गया है।
चित्रं देवानां मस्तमिति सर्वलोकेषु विश्रुतम् । । वर्मणा ते च्छादयामि कवचं समुदाहृतम्
'चित्रं देवानां मस्त' यह वाक्य सभी लोकों में प्रसिद्ध है; 'मैं तुम्हें कवच से ढँकता हूँ' — यह कवच के रूप में कहा गया है।
गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्। । प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत्
गायत्री मंत्र से, ओंकार द्वारा अभिमंत्रित करके, देवता की पूजा करनी चाहिए; प्रणव से, ऋग्वेद आदि सभी की पूजा करनी चाहिए।
आह्वाने पूजने वीर विसर्गे ब्रह्मणस्तथा । । गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभाविनी
आवाहन, पूजा, विसर्जन और ब्रह्मा के कार्यों में भी, गायत्री ही सर्वोच्च मंत्र है, जो वेदों की तेजस्विनी माता है।
गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु पूजयेद्यस्तु देवताम् । । स गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानं दुर्लभं यद्दुरा सदम्
जो कोई गायत्री के अक्षरों के रहस्य से देवता की पूजा करता है, वह उस ब्रह्मा के धाम को प्राप्त करता है, जो बहुत कठिनाई से ही किसी को मिलता है।
प्रतिपत्कल्पसमाप्तिवर्णनम् सुमन्तुरुवाच पौर्णमास्युपवासं तु कृत्वा भक्त्या नराधिप । अनेन विधिना यस्तु विरिञ्चिं पूजयेन्नरः । । १ प्रतिपद्यां महाबाहो स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । ऋग्भिर्विशेषतो १ देवी विरिञ्चेर्वास्तुदेवताः । । २ कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता । यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम् । । ३ कार्तिके मासि राजेन्द्र पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् । मार्गेण चर्मणा सार्धं सावित्र्या च परन्तप । । ४ भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् । स्थापयेद् भ्रामयित्वा तु सलोकं नगरं नृप । । ५ ब्राह्मणं भोजयित्याग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च । आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिस्वनैः । । ६ रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम् । । ७ देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः । । ८ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm रथोपरि टिप्पणी] कृत्वा प्रजागरं ह्येवं प्रभाते ब्राह्मणं नृप । भोजयित्वा यथाशक्त्या भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । । ९ पूजयित्वा जनं२ वीर वज्रेण विधिवन्नृप । बीजेन च महाबाहो पयसा पायसेन च । । 1.18.१० ब्राह्मणान्वाचयित्वा च च्छांदेन विधिना नृप । कृत्वा पुण्याहशब्दं च रथं च भ्रामयेत्पुरे । । ११ चतुर्वेदविदैर्विप्रैर्भ्रामयेद्ब्रह्मणो रथम् । बह्वृचाथर्वणोच्चारैश्छन्दोगाध्वर्युभिस्तथा । । १२ भ्रामयेद्देवदेवस्य सुरज्येष्ठस्य तं रथम् । प्रदक्षिणं पुरं सर्वं मार्गेण सुसमेन तु । । १३ न वोढव्यो रथो वीर शूद्रेण शुभमिच्छता । नारुहेत रथं प्राज्ञो मुक्त्वैकं भोजकं नृप । । १४ ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेन्नृप । भोजको वामपार्श्वे तु पुरतः कञ्जजं न्यसेत् । । १५ एवं तूर्यनिनादैस्तु शंखशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं राजन्पुरं सर्वं प्रदक्षिणम् । । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः । । १६ य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं चाकर्षते यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १७ कार्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् । शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १८ प्रतिपदि ब्राह्मणांश्चापि गुडमिश्रैः प्रदीपकैः । वासोभिरहतैश्चापि स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १९ गंधैपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं १ पूजयेच्च यः । तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । 1.18.२० महापुण्या तिथिरियं बलिराज्यप्रवर्तिनी । ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेया परिकीर्तिता । । २१ ब्राह्मणान्पूजयित्वास्यामात्मानं च विशेषतः । स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः । । २२ चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा । तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तम । २३ न तस्य दुरितं किञ्चिन्नाधयो व्याधयो नृप । भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं प्रवर्तयेत् । । २४ दिव्यं नीराजनं तद्धि सर्वरोगविनाशनम् । गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं भूषयेन्नृप । । २५ तैलशस्त्रादिभिर्वस्त्रस्तोरणाधस्ततो नयेत् । ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह । । २६ तिस्रो ह्येताः पराः प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन । कार्त्तिकेश्वयुजे मासि चैत्रे मासे च भारत । । २७ स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप । बलिराज्याप्तिसुखदा पांशुलाशुभनाशिनी । । २८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि प्रतिपत्कल्पसमाप्तिवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः
शर्यात्याख्याने पुष्पद्वितीया वर्णनम् सुमन्तुरुवाच द्वितीयायां तु राजेन्द्र अश्विनौ सोमपीतिनौ । च्यवनेन कृतौ यज्ञे मिषतो मघवस्य१ च । । १ शतानीक उवाच कथमिन्द्रस्य मिषतः कृतौ तौ सोमपीतिनौ । च्यवनेन हि देवानां पश्यतां तद्वदस्व मे । । २ अहो महत्तपस्तस्य च्यवनस्य महात्मनः । यदिन्द्रस्य बलादेव देवत्वं प्रापितावुभौ । । ३ सुमन्तुरुवाच पुरातनयुगे सन्धौ पश्चिमेऽथ नराधिप । च्यवनो योगमास्थाय गंगाकूलेऽवसच्चिरम् । । ४ तत्र शर्यातिरायातः स्नातुमन्तः१ पुरैः सह । स्नात्वाभ्यर्च्य२ पितॄन्देवान्गमनायोपचक्रमे । । ५ तत्र मूढं जनपदमपश्यत्पथि चेष्टनम् । विण्मूत्रोत्सर्गसंरुद्धं ज्योतिराक्षिप्तनिष्क्रियम् । । भ्रमन्तं तत्रतत्रैव समीक्ष्य स बलं नृपः । । ६ उवाच३ दुर्मना राजा अमात्यान्स्वान्पुरोगमान् । च्यवनस्याश्रमोऽयं हि नापराद्धं तु केनचित् । । ७ न चोवाच यदा कश्चित्तस्य राज्ञस्तु पृच्छतः । तदा सुता सुकन्यास्य प्रोवाच पितरं वचः । । ८ मया दृष्टं तु यत्तात सखिभिः सह कौतुकम् । तत्ते वच्मि निबोध त्वं शृणु तात महाद्भुतम् । । ९ शिञ्जितारावबहुलाः काञ्चीनूपुरमेखलाः । गायन्त्यो विलपन्त्यश्च कीडन्त्यश्चात्र कानने । । 1.19.१० कोकिलध्वनिमश्रौषं व्यक्ताव्यक्ताक्षरं कृशम् । सुकन्ये ह्येहिह्येहीति वल्मीकाद्वचमुद्गिरन् । । ११ तत्र गत्वाद्भुतं तात पश्यामः किल पावकौ । दीपाविवाचलशिखौ भूयः कन्या उवाच ह । । १२ मया च कौतुकात्तात किमेतदित्यबुद्धितः । सूदितौ दर्भसूच्यग्रैस्तत्तेजः समुपारमत् । । १३ तच्छ्रुत्वा नृपतिस्त्रस्तस्तूर्णं तद्वनमागमत् । यत्रास्ते भार्गवः कष्टं वल्मीकान्तर्गतो मुनिः । । १४ गत्वा स तत्र प्रोवाच प्रणिपत्य द्विजोत्तमम् । अपराद्धं मया १ देव तत्क्षमस्व नमोऽस्तु ते । । १५ स तं प्रोवाच नृपतिं मया ज्ञातं नराधिप । सुकन्यां मे प्रयच्छस्व निवेशार्थी२ ह्यहं नृप । । अनुक्रमन्सुकन्यां तु दत्त्वा राजन्सुखी भव । । १६ इत्युक्तः प्रददौ राजा सुकन्यामविचारयन् । ततः स्वपुरमागम्य अवसत्सुचिरं सुखी । । १७ सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा सुप्रीताराधयत्तदा । राज्यश्रियं परित्यज्य वल्कलाजिनधारिणी । । १८ गते बहुतिथे काले वसन्ते समुपस्थिते । तपोद्योतितसर्वाङ्गीं रूपोदार्यगुणान्विताम् । । स्नातां स्वभार्यां च्यवन उवाच मधुराक्षरम् । । १९ एह्येहि भद्रे भद्रं ते शयनीयं समाश्रय । अपत्यं जनयस्याद्य कुलद्वयविवर्धनम् । । 1.19.२० एवमुक्ता तु सा कन्या प्राञ्जलिः पतिमब्रवीत् । ३नार्हस्यद्य सुकल्याण सङ्गमं स्थण्डिलेऽसमे । । २१ मम प्रियं कुरुष्वाद्य ततो मामाह्वयस्व च । पितृगेहे यथातिष्ठं शयनीये सुसंस्कृते । । २२ बहुगैरिकवर्णाद्यैः श्वेतपीतारुणाकुले । वस्त्रालङ्कारगन्धाद्यैस्तथा त्वमपि तत्कुरु । । २३ आत्मानं वयसोपेतं रूपवन्तं सुवर्चसम् । वस्त्रालङ्कारगन्धाढ्यं पश्येयं येन सादरम् । । २४ सुकन्याया वचः श्रुत्वा च्यवनः प्राह दुर्मनाः । न मेऽस्ति वित्तं कल्याणि पितुस्तेऽस्ति यथा वने । । २५ स कथं भूषयाम्यद्य सुरूपश्च कथं वद । प्रोवाच सा पतिं भूयः प्रहसन्ती कृताञ्जलिः । । वित्तं ददावैलविलो रूपं वैरोचनोऽददत् । । २६ च्यवनः प्राह भार्यां तां न करिष्ये तपोव्ययम् । एवमुक्त्वा तपश्चोग्रं तताप सुचिरं तदा । । २७ अथ तत्रागतौ वीरावश्विनौ कालपर्ययात् । दृष्टवन्तौ सुकन्यां तौ दीप्त्या वै देवतामिव । । २८ उपगम्योचतुस्तां तौ का त्वं सुन्दरि रूपिणी । किमर्थमिह एका त्वं तिष्ठसे कस्तवाश्रयः । । २९ सा तावुवाच तन्वङ्गी शर्यातिदुहिता ह्यहम् । भर्ता च च्यवनो मह्यं कौ च वां मे तथोच्यताम् । । 1.19.३० ऊचतुश्चाश्विनौ देवावावां विद्धि नृपात्मजे । किं करिष्यसि तेन त्वं जीर्णेन च कृशेन च । । आवयोर्वृणु भर्तारमेकमेव यमिच्छसि । । ३१ सा त्वब्रवीच्च मा मैवं वक्तुमर्हौ दिवौकसौ । भर्तारमनुरक्ताङ्गी यथा स्वाहा विभावसोः । । ३२ अश्विनावूचतुः आयातु च विशत्वद्य च्यवनो वैष्णवीजलम् । ततो नौ मध्यगं ह्येकं वृणीष्वान्यं यमिच्छति । । ३३ तावब्रूतां सुकन्यां तु गत्वा पृच्छ स्वकं पतिम् । तं च पृष्ट्वा पुनश्चात्रागच्छ नौ सन्निधौ पुनः । । ३४. आवामत्रैव तिष्ठावो यावदागमनं तव । सा गत्वा प्राह भर्तारमश्विनावेवसूचतुः
३५ रूपवन्तं च भर्तारं करिष्यावो यमिच्छसि । अथ मध्यगतं ह्येकं भर्तृत्वेन वरिष्यसि । । ३६ एवमस्त्विति तां प्राह भार्यां च्यवनस्त्वरन् । सा तं गृह्य जगामाशु यत्र तौ भिषजावुभौ । । ३७ सा तावुवाच च्यवनो यथोक्तं भवतोर्वचः । कुरुतं ह्यश्विनौ क्षिप्रं सुकन्या चेप्सितं२ वृणोत् । । ३८ तौ तं सङ्गृह्य गङ्गायां प्रविष्टौ मुनिना सह । मुहूर्तात्तु समुत्तिष्ठन्रूपतश्च श्रिया वृताः । । ३९ शोभन्ते स्म महाबाहौ कमुद्भिद्य तपोयुताः । कल्पादौ कलशे यद्वत्कञ्जाक्ष व्योम वेधसः । । उदकादुत्थितास्तस्मात्सर्वे ते समरूपकाः ।।1.19.४० सुकन्या तु ततो दृष्ट्वा भर्त्तारं देवरूपिणम् । हर्षेण महताविष्टा न च तं वेद भारत ।।४१ समकायाः समवयः समरूपाः समश्रियः । वस्त्रालङ्कारसदृशान्दृष्ट्वा चिन्तां गता चिरम् ।।४२ सा चिन्तयित्वा सुचिरं वैद्यदेवावुवाच ह । बीभत्सोऽपि मया भर्ता परित्यक्तो न कर्हिचित् ।।४३ भवद्भिरात्मसंदृशं कथं१ त्यक्त्वा वृणे परम् । तस्मात्तमेव भर्तारं प्रयच्छध्वं दिवौकसः ।।४४ तया सबहुमानं तौ प्राञ्जल्या प्रार्थितौ तदा । देवचिह्नानि स्वान्येव धारयन्तौ सुपूजितौ ।।४५ सुकन्या निपुणं तौ तु सुनिरीक्ष्य च विह्वला । न रजो न निमेषो वै न स्पृशेते धरां पदे ।।४६ अयं च सरजा म्लानो भूमिमाश्रित्य तिष्ठति । निमेषं चैव तस्यैवं ज्ञात्वा वै च्यवनो वृतः ।।४७ च्यवने वृते सुकन्यया पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त अनेकशः ।।४८ ततस्तु च्यवनस्तुष्टो दिव्यरूपधरस्तदा । उवाच तौ तु सुप्रीत अश्विनौ किं करोमि वाम् ।।४९ भार्या दत्ता कृतं रूपं देवानामपि दुर्लभम् । उपकारं वरिष्ठं यो न करोत्युपकारिणः ।।1.19.५० एकविंशत्स गच्छेच्च नरकाणि क्रमेण वै । तस्मादहं वरिष्ठं वै करिष्येऽहममानुषम् । । ५१ उपकारं भवद्भ्यां तु प्रीतः कुर्यां सुनिश्चितम् । यज्ञभागफलं दद्यां यद्देवेष्वपि दुर्लभम् । । ५२ एवमुक्त्वा तु देवेशौ विससर्ज महामुनिः । आजगामाश्रमं पुण्यं सहभार्यो मुदान्वितः । । ५३ अथ शुश्राव शर्यातिश्च्यवनं देवरूपिणम् । जगाम च महातेजा द्रष्टुं मुनिवरं वशी । । ५४ तं दृष्ट्वा प्रणिपत्यादौ प्रतिपूज्य यथार्हतः । सुकन्यां तु ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिनन्द्य च । । ५५ सस्वजे मूर्ध्नि आघ्राय ततोत्सङ्गं १ समानयत् । सा तस्याः सस्वजे प्रेम्णा आनन्दाश्रुपरिप्लुता । । संस्थाप्य तां मुदा युक्तो नृपतिः सह भार्यया । । ५६ भूयोऽब्रवीत्सुसंतुष्टं च्यवनस्तं नराधिपम् । संभारं कुरु यज्ञार्थं याजयिष्ये नराधिप । । ५७ एवमुक्तः स नृपतिः प्रणिपत्य महामुनिम् । जगाम स्वपुरं हृष्टो यज्ञार्थं यत्नमाचरत् । । ५८ सप्रेष्यान्प्रेषयन्क्षिप्रं यज्ञार्थे द्रव्यमाहरत् । मंत्रिपुरोहिताचार्यानानयामास सत्वरम् । । ५९ समानीतेषु सर्वेषु तेषु द्रव्येषु भारत । आजगाम विशुद्धात्मा च्यवनः सह भार्यया । । 1.19.६० सम्पूजितश्च शुश्राव महान्तं त्यागमौजसम् । अन्यैश्च बहुभिः सार्द्धमत्र्यङ्गिरसभार्गवैः । । ६१ प्रवर्तिते महायज्ञे यजमाने नृपोत्तमे । ऋत्विक्त्वकर्मनिरते हूयमाने हुताशने । । आहूताः स्वागताः सर्वे भागार्थं त्रिदिवालयाः । । ६२ यज्ञभागे प्रवृत्ते तु शास्त्रोक्तेन विधानतः । आगतावश्विनौ तत्र आहूतो च्यवनेन तु । । ६३ आह्वाने क्रियमाणे तु अश्विभ्यां तु तदा नृप । प्रोवाचेन्द्रोऽथ च्यवनं नैतौ भागान्वितौ कुरु । । देवानां भिषजावेतौ न भागार्हौ न दैवतौ । । ६४ च्यवनस्त्विंद्रमाहेदं देवौ ह्येतावुभावपि । ममोपकारिणावेतौ दद्मि भागं न संशयः । । ६५ ततो ह्युवाच सक्रोधः स शक्रश्च्यवनं रुषा । विप्रर्षे प्रहरिष्यामि यदि भागं प्रयच्छसि । । ६६ एवमुक्तस्तु विप्रर्षिर्न चोवाचापि किञ्चन । भागौ ददौ च सोऽश्विभ्यां स्रुवमुद्यम्य मन्त्रतः । । ६७ अथ उद्यम्य भिदुरं मोक्तुकामो दिवस्पतिः । स्तम्भितश्च्यवनेनाथ सवज्रः स नराधिप । । ६८ स स्तम्भयित्वात्विन्द्रं तु भागं दत्त्वाश्विनोर्वशी । समापयामास तदा यज्ञकर्म यथार्थवत् । । ६९ कञ्जजोऽथाजगामाशु आह च च्यवनं तदा । उत्तंभ्यतामयं लेखो भागश्चास्त्वश्विनोरिह ।।1.19.७० तथेन्द्रस्तमुवाचेदं च्यवनं प्रीतमानसः । जानामि शक्तिं तपसश्च्यवनेह तवोत्तमाम् ।।७ १ ख्यापनार्थं हि तपसस्तव एतत्कृतं मया । अद्यप्रभृति भागोऽस्तु देवत्वं चाश्विनोस्तथा ।।७२ यस्त्विमां तपसः ख्यातिं त्वदीयां वै पठिष्यति । शृणुयाद्वापि शुद्धात्मा तस्य पुण्यफलं शृणु ।।७३ विरोचनसदो गत्वा गत्वा पुष्पसदस्तथा । कालेऽथ वामदेवस्य मुञ्जकेशसदस्तथा ७४ एवमुक्त्वा जगामाशु देवः स्वभवनं वशी । च्यवनोऽपि सभार्यो वै शयार्तिश्चाश्रमं गतः ।।७५ अथापश्यद्विमानाभं भवनं देवनिर्मितम् । शय्यासनवरैर्जुष्टं सर्वकामसमृद्धिमत् ।।७६ १उद्यानवापिभिर्जुष्टं देवेन्द्रेण समाहृतम् । २गोखण्डसन्निभं रेजे गृहं तद्भुवि दुर्लभम् ।।७७ सुभूषणानि दिव्यानि रत्नवन्ति महान्ति च । अरजान्सि च वस्त्राणि दिव्यप्रावरणानि च । ।७८ तत्सर्वमखिलं सह पत्न्या महामुनिः । मुदं परमिकां लेभे शक्रं च प्रशशंस ह ।।७९ एवमिष्टा तिथिरियं द्वितीया अश्विनोर्नृप । देवत्वं यज्ञभागं च सम्प्राप्ताविह भारत ।।1.19.८० उपोष्या विधिना येन तं शृणुष्व नराधिप । रूपं सुरूपं यो वाञ्छेद्द्वितीयायां नराधिप । । ८१ कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां नराधिप । पुष्पाहारो वर्षमेकं भवेत्स नियतात्मवान् । । ८२ कालप्राप्तानि यानि स्युर्हविष्यं कुसुमानि तु । भुञ्जीयात्तानि दत्त्वा तु ब्राह्मणेभ्यो नराधिप । । ८३ सौवर्णरौप्यपुष्पाणि अथ वा जलजानि १ च । व्रतान्ते तस्य सन्तुष्टौ देवौ त्रिभुवनेऽश्विनौ । । ८४ ददतुः कामगं दिव्यं विमानमतितेजसम् । सुचिरं दिवि नारीभिर्लोकेऽसौ रमतेऽश्विनोः । । ८५ इह चागत्य कल्पान्ते जातो विप्रः पुरस्कृतः । वेदवेदांगविदुषः सप्तजन्मान्तराण्यसौ । । ८६ जातो जातो भवेद्विद्वान्ब्राह्मणोऽसौ कृते युगे । दाता यज्ञपतिर्वाग्मी आधिव्याधिविवर्जितः । । ८७ पुत्रपौत्रैः परिवृतः सह पन्त्याऽवसच्चिरम् । मध्यदेशे सुनगरे २ धर्मिष्ठो राज्यभाग्भवेत् । । ८८ इत्येषा कथिता तुभ्यं द्वितीया पुष्पसंज्ञिता । फलसंज्ञा तथान्या स्यात्सुते वै मुञ्जकेशिनि । । ८९ सुष्ठु पुण्या पापहरा विष्टरश्रवसः प्रिया । अशून्यशयना लोके प्रख्याता कुरुनन्दन । । 1.19.९० तामुपोष्य नरो राजञ्छ्रद्धाभक्तिपुरस्कृतः । ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं वाथ भार्यया सह मोदते । । ९१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि द्वितीयाकल्पे शर्यात्याख्याने पुष्पद्वितीयावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
जो कार्तिक महीने की अमावस्या को ब्रह्मा के मंदिर में दीप जलाता है, वह ब्रह्मा के धाम को प्राप्त करता है।
राजन्, द्वितीया तिथि पर अश्विनीकुमारों ने, जो सोमपान करने वाले हैं, च्यवन ऋषि द्वारा यज्ञ में, इंद्र के देखते-देखते सोमपान किया।
हम तुम्हारे पति को सुंदर बना देंगे, जैसा तुम चाहो। फिर तुम उन तीनों में से जो बीच में होगा, उसे अपना पति चुन सकती हो।