वृद्धब्राह्मणरूपेण इत एहीत्युवाच तम्
वृद्ध ब्राह्मण का रूप धारण कर उन्होंने उनसे कहा, 'इधर आओ।'
तां पुरीं दर्शयामास दिव्यनारीनरैर्युताम्
उन्होंने उन्हें वह नगरी दिखाई, जहाँ दिव्य स्त्री-पुरुष निवास करते थे।
पार्श्वस्थशंखचक्रासिगदागरुडशोभितम्
जिसके किनारे शंख, चक्र, तलवार, गदा और गरुड़ से शोभित थे।
विभूतिभेदैश्चानन्तमनन्तं परमेश्वरम्
विभिन्न रूपों में, अनंत, असीम, परमेश्वर वहाँ विराजमान थे।
पापोहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः
मैं पापी हूँ, मेरे कर्म पापमय हैं, मेरी आत्मा पाप से भरी है और मैं पाप से ही जन्मा हूँ।
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् गर्दभं कुञ्जरं चैव देव मे ब्रूहि तत्त्वतः
आज मेरा जन्म सफल हो गया और मेरा जीवन भी सार्थक हुआ। हे देवता, कृपा करके मुझे गधे और हाथी के बारे में सच्चाई बताइए।
विद्यादानं नोपकुर्वञ्छिष्येभ्यस्तरुतां गतः
मैंने अपने शिष्यों को विद्या का दान नहीं दिया, इसलिए मैं पेड़ की दशा को प्राप्त हो गया हूँ।
सा गौर्वसुन्धरा दृष्टा निष्फला या त्वयेक्षिता
जिस गाय या धरती को तुमने देखा, वह तुम्हारी दृष्टि के कारण निष्फल हो गई है।
धर्माधर्मव्यवस्थानं तच्च पुष्करिणीद्वयम् ब्राह्मणोसावनंतोहं गुहासंसारगह्वरे
धर्म और अधर्म की व्यवस्था, वे दोनों पवित्र सरोवर, और मैं वही अनंत ब्राह्मण हूँ जो संसार रूपी गुफा में भटक रहा हूँ।
इत्युक्तं ते मया सर्वं विप्र गच्छ पुनर्गृहम्
मैंने तुम्हें सब कुछ बता दिया है। हे विप्र, अब तुम फिर अपने घर लौट जाओ।
चरानंतव्रतं तत्त्वं नव वर्षाणि पंच च
सत्य के साथ अनंत व्रत का पालन पंद्रह वर्षों तक करो।
भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्सर्वान्कामान्यथेप्सितान्
सब प्रकार के सुख और मनचाही इच्छाएँ पूरी करके,
इति दत्त्वा वरं देवस्तत्रैवांतर्हितोऽभवत्
इस प्रकार वर देकर वह देवता वहीं अदृश्य हो गया।
शीलया सह धर्मात्मा भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् कल्पस्थानी च संभूतो दृश्यतेद्यापि स ज्वलन्
अपनी पत्नी शीला के साथ उस धर्मात्मा ने मनोहर भोगों का आनंद लिया, और कल्पभर स्थिर होकर वह आज भी तेजस्वी रूप में दिखाई देता है।
एतत्ते कथितं पार्थ व्रतानामुत्तमं व्रतम्
हे पार्थ, तुम्हें व्रतों में सबसे उत्तम व्रत बताया गया है।
ये च शृण्वंति सततं वाच्यमानं नरोत्तम
और जो श्रेष्ठ पुरुष इसे सदा सुनते हैं,
संसारसागरगुहां सुसुखं विहर्तुं वांछंति ये कुरुकुलोद्भव शुद्धसत्त्वाः
जो कुरु वंश में उत्पन्न शुद्ध हृदय वाले लोग संसार-सागर की गुफा में सुखपूर्वक विचरना चाहते हैं,
इति श्रीभविष्ये महाऽपुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादेऽअनंतचतुर्दशीव्रतवर्णनं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीभविष्य महापुराण के उत्तर पर्व में श्रीकृष्ण और युधिष्ठिर के संवाद में अनंतचतुर्दशी व्रत का वर्णन नामक चौरानवेवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
श्रवणिकाव्रतम् एताः काः किं च कुर्वंति धर्मं चासां ब्रवीहि मे
श्रवणिका व्रत— ये कौन हैं, ये क्या करती हैं और इनका धर्म क्या है? कृपया मुझे बताइए।
ब्रह्मणा प्रथमं सृष्टा नियोगश्च जने कृतः
इनका सृजन सबसे पहले ब्रह्मा ने किया था और लोगों में एक आदेश दिया गया।
यो यद्वदति लोकेस्मिञ्छुभं वाप्यथ वाऽशुभम्
इस संसार में जो भी कोई शुभ या अशुभ कुछ भी कहता है,
जातास्त्रिलोके पूज्यास्तु नियमेन प्रजापते
तीनों लोकों में जन्मी हुई वे सब प्रजापति के आदेश से सदा पूजनीय हैं।
तासामस्तीह सा शक्तिरचिन्त्या तर्कहेतुभिः
उनके बीच यहाँ वह शक्ति है, जिसे तर्क या विचार से समझा नहीं जा सकता।
तच्छृण्वंति यतः पार्थ नैका श्रावणिका मताः
हे पार्थ, क्योंकि वे सुनती हैं, इसलिए उन्हें केवल श्रोता नहीं माना जाता।
यथा हि सिद्धगंधर्वा नागाः किंपुरुषाः खगाः तथैताः पुण्यनामानो वंद्याः श्रावणिकाः स्मृताः
जैसे सिद्ध, गंधर्व, नाग, किम्पुरुष और पक्षी पूजनीय माने जाते हैं, वैसे ही ये पुण्यशाली श्रावणिकाएँ भी वंदनीय मानी गई हैं।
ता समुद्दिश्य कर्तव्यस्तं नारीनरैरिह
इनका स्मरण करके यहाँ स्त्री-पुरुषों को अपने कर्तव्य करने चाहिए।
आघ्राय धूपं पक्वान्नं जलं चागन्ध मेव च
धूप, पका हुआ भोजन, जल और सुगंध अर्पित करके,
अदत्त्वा यदि मृत्युः स्यादंतरालेपि पांडव सफेनिलैर्मुखै रौद्रैर्भ्रियंते नीचदुःखिताः ।। 4.95.
यदि कोई अर्पण न करे, हे पाण्डव, तो बीच में ही मृत्यु आ सकती है; दीन और दुखी लोग भयंकर, झाग वाले मुँह वाले प्राणियों द्वारा सताए जाते हैं।
श्रूयंते हि पुरा पार्थ पृथिव्यां नहुषो नृपः
हे पार्थ, सुना जाता है कि प्राचीन काल में पृथ्वी पर नहुष नामक राजा था।
अनन्त उवाच । तुष्टोऽहं ब्राह्मणश्रेष्ठ भक्त्या तव विशेषतः । वरं गृहाण विप्रेन्द्र तुष्टोऽस्मि त्यज विस्मयं ।। । कौण्डिन्य उवाच । स्वकर्म्मफलभोगेन यां यां योनिं व्रजाम्यहं । तस्यां तस्यां हृषीकेश हरिभक्तिर्दृढास्तु मे ।। अतिप्रमादान्मोहाद्वा यन्मया दुष्कृतं कृतं । तदागः क्षम्यतां नाथ प्रणमामि पुनः पुनः ।। श्रुत्वानन्तस्तु तद्वाक्यं ददौ तस्मै वरत्रयं । दारिद्रनाशनं धर्म्मं विष्णुलोकं तथाक्षयं
अनंत ने कहा— 'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मैं तुम्हारी विशेष भक्ति से प्रसन्न हूँ। कोई वर मांगो, मैं प्रसन्न हूँ, आश्चर्य छोड़ दो।' कौंडिन्य ने कहा— 'अपने कर्मों के फल भोगते हुए मैं जिस भी योनि में जन्म लूँ, वहाँ-वहाँ हे हृषीकेश, मेरी हरिभक्ति अटल बनी रहे। भारी प्रमाद या मोहवश मुझसे जो भी पाप हुआ हो, हे प्रभु, वह क्षमा हो; मैं बार-बार प्रणाम करता हूँ।' अनंत ने यह वचन सुनकर उसे तीन वर दिए— दरिद्रता का नाश, धर्म और विष्णुलोक की प्राप्ति।