વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ કાલિકો માણિભદ્રકઃ એતે પ્રયચ્છંત્યભયં પ્રાણિનાં પ્રાણજીવિનામ્
વાસુકી, તક્ષક, કાલિકા અને મણિભદ્ર — આ બધા જીવંત પ્રાણીઓ માટે નિર્ભયતા આપે છે.
પઞ્ચમ્યાં સ્નપયંતીહ નાગાન્ક્ષી રેણ યે નરાઃ
પંચમીના દિવસે જે લોકો અહીં નાગોને દૂધથી સ્નાન કરાવે છે,
શપ્તા નાગા યદા માત્રા દહ્યમાના દિવાનિશમ્
જ્યારે નાગો પોતાની માતાના શાપથી દિવસ-રાત દહાતા હતા,
કથં વા તસ્ય શાપસ્ય વિનાશોઽ ભૂજ્જનાર્દન
જનાર્દન, એ શાપનો અંત કેવી રીતે આવ્યો?
તં દૃષ્ટ્વા ચાબ્રવીત્કદ્રૂર્નાગાનાં જનની સ્વસામ્
આ જોઈને, નાગોની માતા કદ્રૂએ પોતાની બહેનને કહ્યું,
અશ્વરત્નમિદં શ્વેતં પશ્યપશ્યામૃતોદ્ભવમ્
‘આ સફેદ, રત્ન જેવું ઘોડું જુઓ, જે અમૃતમાંથી જન્મ્યું છે; જુઓ, જુઓ!’
કથં ત્વં વીક્ષસે કૃષ્ણં વિનતોવાચ તાં સ્વસામ્
વિનતા પોતાની બહેનને કહે છે, ‘તમે તેને કાળું કેમ જુઓ છો?’
વીક્ષેઽહમેકનયના કૃષ્ણબાલ સમન્વિતમ્
‘હું તેને એક આંખથી જોઈ રહી છું, અને તેમાં કાળી પૂંછ છે.’
ન ચેદ્દર્શયસે કદ્રુ મમ દાસી ભવિષ્યસિ ।। 4.36.
‘જો તમે એ રીતે બતાવી શકશો નહીં, કદ્રૂ, તો તમે મારી દાસી બની જશો.’
એવં તે વિપણં કૃત્વા ગતે ક્રોધસમન્વિતે
આ રીતે બંનેએ શરત રાખી અને ગુસ્સાથી દૂર ચાલ્યા ગયા.
આહૂય પુત્રાન્ પ્રોવાચ બાલા ભૂત્વા હયોત્તમે
પોતાના પુત્રોને બોલાવી, કદ્રૂએ કહ્યું, ‘બાળક બનીને શ્રેષ્ઠ ઘોડા પાસે જાઓ.’
પ્રોચુસ્તે જિહ્મબુદ્ધિં તાં નાગાઃ કદ્રૂં વિગૃહ્ય ચ અશપદ્રુષિતા કદ્રૂઃ પાવકો વઃ પ્રધક્ષ્યતિ
નાગોએ કદ્રૂની આજ્ઞા માની, પણ દુષ્ટ મનથી; ગુસ્સામાં કદ્રૂએ તેમને શાપ આપ્યો: ‘અગ્નિ તમને દહશે.’
ગતે બહુતિથે કાલે પાંડવો જનમેજયઃ
ઘણો સમય પસાર થયા પછી, પાંડવ જનમેજયે—
તસ્મિન્સત્રે ચ તિગ્માંશુઃ પાવકો ભક્ષયિષ્યતિ
એ યજ્ઞમાં તેજસ્વી અગ્નિ તમને ભક્ષી લેશે.
માત્રા શપ્તસ્તદા નાગઃ કર્તવ્યં નાન્વપદ્યત
માતા દ્વારા શાપ મળતાં, એ સમયે સાપે યોગ્ય રીતે વર્તન કર્યું નહીં.
વાસુકિં દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા પ્રોવાચ સાંત્વયન્
વાસુકી દુઃખી દેખાતા, બ્રહ્માએ તેને શાંતિ આપતાં શબ્દો કહ્યા.
યાયાવરકુલે જાતો જરત્કારુરિતિ દ્વિજઃ
યાયાવર કુળમાં જન્મે એવા બ્રાહ્મણનું નામ જરત્કારુ હશે.
ભગિનીં ચ જરત્કારું તસ્ય ત્વં પ્રતિદાસ્યસિ
અને તું તારી બહેન જરત્કારુ તેને આપવી.
સ તત્સત્રં પ્રવૃદ્ધં વૈ નાગાનાં ભયદં મહત્ 4.36.
એ મહાન યજ્ઞ, જે સાપો માટે ભયજનક હતો, ખૂબ જ ઉગ્ર બની ગયો.
તદિયં ભગિની નાગ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા
સાપોમાં તેની બહેન સુંદરતા, ઉદારતા અને સારા ગુણોથી ભરપૂર હતી.
યદાસૌ પ્રાર્થ્યતેઽરણ્યે યત્કિઞ્ચિત્પ્રવદિષ્યતિ
જ્યારે પણ તેને જંગલમાં શોધવામાં આવે, તે જે કંઈ કહે એ જ બોલવું.
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા વાસુકિં પ્રણિપત્ય ચ
પિતામહના શબ્દો સાંભળીને, વાસુકીને વંદન કર્યું.
તચ્છ્રુત્વા પન્નગાઃ સર્વે પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચનાઃ
આ સાંભળતાં, બધા સાપોના આંખોમાં આનંદથી તેજ આવી ગયો.
અપ્લવે તુ નિમગ્નાનાં ઘોરે યજ્ઞાગ્નિસાગરે
જે લોકો ભયાનક યજ્ઞની અગ્નિ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા હતા,
શ્રુત્વા સ ચાગ્નિરાજાનમૃત્વિજસ્તદનંતરમ્
આ સાંભળીને, અગ્નિના રાજા અને યજ્ઞકર્તાઓ પછી—
પઞ્ચમ્યાં તચ્ચ ભવિતા બ્રહ્મા પ્રોવાચ લેલિહાન્
પાંચમો દિવસ આવે ત્યારે એ બધું થશે, બ્રહ્માએ એ વાત કહી, હોઠ ચાટતાં.
નાગાનાં હર્ષજનની દત્તા વૈ બ્રહ્મણા પુરા
ક્યારેક બ્રહ્માએ સાપોને આનંદ આપતી વરદાન આપી હતી.
વિસૃજ્ય નાગાઃ પ્રીયંતાં યે કેચિત્પૃથિવીતલે યે નદીષુ મહાનાગા યે સરઃસ્વભિગામિનઃ
સાપો શાંતિથી ચાલે—જે પૃથ્વી પર છે, નદીઓમાં મોટા સાપો છે, અને જળાશયોમાં જતાં છે.
યે વાપીષુ તડાગેષુ તેષુ સર્વેષુ વૈ નમઃ ।।4.36.
અને જે કૂવામાં અને તળાવમાં છે—તેમને સૌને નમન.
નાગાન્વિપ્રાંશ્ચ સંપૂજ્ય વિસૃજ્ય ચ યથાર્થતઃ
સાપો અને બ્રાહ્મણોને સન્માન આપી, યોગ્ય રીતે મુક્ત કરવું.