માહાત્મ્યં સવિતુશ્ચાત્ર તીર્થાનાં ચ વિશામ્પતે । નારાયણસ્ય માહાત્મ્યં તથા રુદ્રસ્ય કથ્યતે
અહીં સવિત્રના મહત્ત્વ અને પવિત્ર સ્નાનસ્થળોની મહિમા વર્ણવવામાં આવી છે; સાથે જ નારાયણ અને રુદ્રની મહત્ત્વપૂર્ણતા પણ ઉલ્લેખવામાં આવી છે.
મહાભાગ્યં ચ વિપ્રાણાં માહાત્મ્યં પુસ્તકસ્ય ચ । દુર્ગાદેવ્યાસ્તથા ચોક્તં સત્યસ્ય ચ મહામતે
શાસ્ત્રમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની મહાન સુખસંયોજક ભૂમિકા, ગ્રંથની પવિત્રતા અને દીર્ગા દેવી તથા સત્યની મહત્ત્વતા જણાવવામાં આવી છે, હે વિદ્વાન.
સંક્ષિપ્તં સંવિધાનં ચ ધર્મં સ્ત્રીપુંસયોરપિ । વિભાગં ધર્મદ્યૂતં ચ કથકાનાં ચ શોધનમ્
સ્ત્રી અને પુરુષ બંને માટે લાગુ પડતો ધર્મનો સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ (માર્ગદર્શન), કર્મોના વિભાજનો અને કથાકારોએ અનુસરવાની શુદ્ધિકારી પ્રથાઓ આપી છે.
વૈશ્યશૂદ્રોપચારં ચ સંકીર્ણાનાં ચ સંભવમ્ । આપદ્ધર્મં ચ વર્ણાનાં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં તથા
વૈશ્વ્ય અને શૂદ્રની સેવા કરવાની રીતો, મિલિત જાતિઓનું ઉત્પત્તિકારણ, આકસ્મિક ફરજો અને વર્ણોના પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિઓ દર્શાવવામાં આવી છે.
સંધ્યાવિધિં પ્રેતશુદ્ધિં સ્નાનતર્પણયોર્વિધિમ્ । વૈશ્વદેવવિધિં ચાપિ તથા ભોજ્યવિધિં નૃપ
સંધ્યા પંચાયતની નિયમાવલી, મૃતકોની વિધિને શુદ્ધ કરવા માટેની રીતો, સ્નાન અને તિર્થે દર્શનના સંસ્કારો, વૈશ્વદેવ વિધિ અને રાજાના ભોજનપ્રોટોકોલ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે.
લક્ષણં દન્તકાષ્ઠસ્ય ચરણવ્યૂહમુત્તમમ્ । સંસારગમનં ચૈવ ત્રિવિધં કર્મસમ્ભવમ્
દાંતમંજનની લાકડીની લક્ષણો અને આરામદાયક બેઠકનું યોગ્ય આયોજન કઇ રીતે હવું તે જણાવાયું છે; વિશ્વાસભર્યું જીવન ત્રણ ત્રિપક્ષ છે અને તે કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે.
નૈઃશ્રેયસં કર્મણાં ચ ગુણદોષપરીક્ષણમ્ । દારાણાં લક્ષણં પ્રોક્તં તથા પાત્રપરીક્ષણમ્
ઉત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્તિ માટે કર્મ દ્વારા અવળાં માર્ગો, ગુણદોષની મૂલ્યાંકન રીતો, પત્નીઓના લક્ષણો અને વાસણોની પરીક્ષા અંગે સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
પ્રસૂતિં ચાપિ ગર્ભસ્ય તથા કર્મફલં નૃપ । જાતિધર્માન્કુલધર્માન્વેદધર્માંશ્ચ પાર્થિવ
ગર્ભનું જન્મ અને પ્રસવ અને કર્મફળનું વર્ણન કરાયો છે, સાથે જ વર્ણ, કુટુંબ અને રાજાઓને જાણીતી વૈશ્વિક જવાબદારીઓની કક્ષાઓ પણ લખાયેલ છે.
વૈતાનવ્રતિકાનાં ચ તથાસૌ પ્રોક્તવાન્વિભુઃ । બ્રહ્મા કુરુકુલશ્રેષ્ઠ શંકરાય મહાત્મને
રાજાએ વેદાના વૈતાણા સંસ્થાના નિયમો પણ ઘોષિત કર્યા અને બ્રહ્માએ કુરૂ કુટુંબના શ્રેષ્ઠ અને મહાત્મા શંકરને આ વાતો કહી સુનવ્યાં.
શંકરેણ તથા વિષ્ણોઃ કથિતં કુરુનન્દન । વિષ્ણુનાપિ પુનઃ પ્રોક્તં નારદાય મહીપતે
શંકરે આ બધું કુરુવંશીના વિશ્વના વંશજને કહ્યું; અને નારદને પણ રાજન, વિષ્ણુ વિશે આ વસ્તુઓ કહેવામાં આવી હતી.
નારદાત્પ્રાપ્તવાઞ્છક્રઃ શક્રાદપિ પરાશરઃ । પરાશરાત્તતો વ્યાસો વ્યાસાદપિ મયા વિભો
નરેન્દ્રએ તેનું સ્વીકારણ કર્યું, ત્યાર પછી ઇન્દ્ર (શક્ર)એ ગ્રહણ કર્યું; શક્રમાંથી પરાશર ઉત્પન્ન થયા; પરાશરથી પછી વ્યાસ જન્મ્યા; અને વ્યાસની દ્રARAથી, હરિરાજ, આ મને પ્રાપ્ત થયું છે.
એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તં પુરાણમિદમુત્તમમ્ । શૃણુ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મત્સકાશાત્પરં હિતમ્
આ રીતે આ ઉત્તમ પુરાણ વારસે પ્રાપ્ત થયું; હે રાજા, તૂં પણ સાંભળ, કારણ કે તે પરમ લાભદાયક અને તપસ્વીઓ માટે કલ્યાણકારી છે.
સર્વાણ્યેવ પુરાણાનિ સંજ્ઞેયાનિ નરર્ષભ । દ્વાદશૈવ સહસ્રાણિ પ્રોક્તાનીહ મનીષિભિઃ
હે મનુષ્યોના શ્રેષ્ઠ, બધાને પુરાણો તેમ જ કહેવાય છે; વડિયાઓએ કહયું છે કે એની સંખ્યા ચોક્કસબદ્ધ રીતે બારસો છે.
પુનર્વૃદ્ધિં ગતાનીહ આખ્યાનૈર્વિવિધૈર્વૃષ । યથા સ્કાન્દં તથા ચેદં ભવિષ્યં કુરુનન્દન
પુનઃ એકવાર, હે કુરુવંશજ, અહીં વધારે વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિની અનેક વાર્તાઓ કહી છે — એમથી સ્કંદ અને શેડ્ધા વાળીવાર્તાઓ પણ વર્ણવાશે.
સ્કાન્દં શતસહસ્રં તુ લોકાનાં જ્ઞાતમેવ હિ । ભવિષ્યમેતદૃષિણા લક્ષાર્દ્ધં સંખ્યયા કૃતમ્
સ્કંદને લાખો લોકવિશ્વો ધરાવનાર ગણવામાં આવે છે; આ ભવિષ્યવાણી દર્શાવતી વાર્તા દ્રષ્ટાએ દસ હજારો અને અડધી હજારોમાં રચી છે.
તચ્છ્રુત્વા પુરુષો ભક્ત્યા ઇદં ફલમવાપ્નુયાત્ । ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિસ્તથા શ્રીશ્ચ ભવન્તિ તસ્ય નિશ્ચિતમ્
જેને ભક્તિના સહારે આ સાંભળે તે તેના ફળે પહોંચે છે: નિશ્ચિત જેનાં ભાગ્ય, વૃદ્ધિ અને વૈભવ તેની તરફ આવશે.
સુમન્તુરુવાચ શૃણુષ્વેદં મહાબાહો પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ । યચ્છ્રુત્વા મુચ્યતે રાજન્પુરુષો બ્રહ્મહત્યયા
સુમંતુ કહે છે: હવે આ પંચ-ચિન્હવાળું મહાબાહુ પુરાણ સાંભળો; તેને સાંભળતાં રાજા કે મનુષ્ય બ્રાહ્મણવિહત્યાનું પાપ પણ મક્ત થાય.
પર્વાણિ ચાત્ર વૈ પઞ્ચ કીર્તિતાનિ સ્વયમ્ભુવા । પ્રથમં કથ્યતે બ્રાહ્મં દ્વિતીયં વૈષ્ણવં સ્મૃતમ્
તે ઉપદેશમાં આત્મા દ્વારા જણાવેલાં પાંચ પ્રકારનાં પર્વો કથિત થયા છે: પ્રથમ બ્રાહ્મ છે, બીજો વૈષ્ણવ કહેવાય.
તૃતીયં શૈવમાખ્યાતં ચતુર્થં ત્વાષ્ટ્રમુચ્યતે । પઞ્ચમં પ્રતિસર્ગાખ્યં સર્વલોકૈઃ સુપૂજિતમ્
ત્રીજું શૈવ નામે ઓળખાય છે, ચોથું ત્રસ્ટ્ર કહે છે અને પાંજમ પ્રતિકાર્ગ કહેવાય છે, જેને સર્વલોકોમાં પૂજ્યતા છે.
એતાનિ તાત પર્વાણિ લક્ષણાનિ નિબોધ મે । સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
હે પિતાજી, આ પર્વો અને તેમનાં લક્ષણો મને સમજાવો: સર્જન અને પુનઃસર્જન, વાયવતીઓ અને મન્વંતર વિશે.
વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ । ચતુર્દશભિર્વિદ્યાભિર્ભૂષિતં કુરુનન્દન
આ પુરાણ રાજવંશનું વર્ણન કરે છે અને પાંચ મુખ્ય ચિન્હો ધરાવે છે; તે ચૌદ ચાતુર્ગજ્ઞાન શાખાઓથી શોભાયમાન છે અને તે કુરુની બેામીવાળી પાસે સંબોધિત છે.
અઙ્ગાનિ ચતુરો વેદા મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ । પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ
ચાર અંગો વાયદ છે; મીમાંસા અને ન્યાય તેનું પરિષ્કૃત નિવેદન બનાવે છે. આ પુરાણ ધર્મશાસ્ત્ર છે અને ચૌદ વિદ્યોને મળીને જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે.
આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ । અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થં તુ વિદ્યા હ્યષ્ટાદશૈવ તાઃ
આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વવેદ ત્રણે કળાઓ છે; અર્થશાસ્ત્ર ચોથી છે — આ રીતે આ અડધીસો સ્પષ્ટનીની અઢી (આઠ) અઠ્ઠરવિદ્યાઓ ગણવામાં આવી છે.
પ્રથમં કથ્યતે સર્ગો ભૂતાનામિહ સર્વશઃ । યચ્છ્રુત્વા પાપનિર્મુક્તો યાતિ શાન્તિમનુત્તમામ્
સબથી પહેલા તમામ પ્રાણીઓનું સર્જન (સર્ગ) વર્ણવાય છે; એવું સાંભળતાં વ્યક્તિ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે અને પરમશાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
જગદાસીત્પુરા તાત તમોભૂતમલક્ષણમ્ । અવિજ્ઞેયમતર્ક્યં ચ પ્રસુપ્તમિવ સર્વશઃ
બહુ<Role>એ સમય દુરે દુનિયા અંધકારમાં હતી, લાક્ષણિકતા ગુમાઈ ગયેલી અને અસ્પષ્ટ; સર્વ વસ્તુઓ અધૂરા સવાર જેવી, સામાન્ય વહેચાણની બહાર અને અજાણ્ય જેવી મુક્ત હાલતમાં પડેલી હતી.
તતઃ સ ભગવાનીશો હ્યવ્યક્તો વ્યઞ્જયન્નિદમ્ । મહાભૂતાનિ વૃત્તૌજાઃ પ્રોત્થિતસ્તમનાશનઃ
પછી પ્રભુ, પરમ તત્વ, અઅવ્યક્તે આ વ્યાવ્યક્ત અન્પરુત કર્યું: મહા તત્વો વ્યવસ્થિત રીતે ઊભા થયા, પ્રાચીન અંધકારને પ્રગટાવીને અને નાસ્તા કરી.
યોઽસાવતીન્દ્રિયોઽગ્રાહ્યઃ સૂક્ષ્મોઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ । સર્વભૂતમયોઽચિન્ત્યઃ સ એષ સ્વયમુત્થિતઃ
જે પહેલામાં ઈન્દ્રિયો માંથું છે, અણૂ, સૂક્ષ્મ, અઅવ્યક્ત અને નિરૂપણ — સર્વપ્રાણીઓમાં વ્યાપી, વિચારથી પરે — એ જ આત્મા પોતે ઉદ્ભવ્યો.
યોઽસૌ ષડ્વિંશકો લોકે તથા યઃ પુરુષોત્તમઃ । ભાસ્કરશ્ચ મહાબાહો પરં બ્રહ્મ ચ કથ્યતે
જે વિશ્વમાં છવીસગણો છે, માણસોમાં શ્રેષ્ઠ; હેતુ મહાબાહુ, એને સૂર્ય અને પરમ બ્રહમ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
સોઽભિધ્યાય શરીરાત્સ્વાત્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અત એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમવાસૃજત્
તેણે 'શરીર' નામે ભેગા જન્મ્યાં; તેની પાસેથી વિવિધ જાતિના જીવ ઉત્પન્ન થયા; પ્રથમ સર્જનમાં તેનાથી જ તેમને જીવશક્તિઓ આપવામાં આવી.
યસ્માદુત્પદ્યતે સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ । બીજં શુક્રં તથા રેત ઉગ્રં વીર્યં ચ કથ્યતે
જેમાંથી સર્વ—દેવતા, રાક્ષસ અને માનવ—હવે સર્જાય છે: બીજ (બીજ), શુક્ર (શુક્ર), તેજસ્વી રેતા અને વીરી્ય—આવી રીતે નામ કરાય છે.