જ્ઞાયતે નેહ નામુત્ર વ્રતસ્વાધ્યાયવર્જિતઃ
અહીં અને પરલોકમાં, જે વ્રત અને શાસ્ત્રપાઠથી વંચિત છે, તેની ઓળખ નથી થતી.
અત્ર તે કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
હવે હું તને એક પ્રાચીન કથા કહું છું.
યોગર્દ્ધિસિદ્ધ્યા સંસિદ્ધઃ કશ્ચિત્સિદ્ધો મહીતલમ્
ક્યારેક પૃથ્વી પર એક સિદ્ધ પુરુષ હતો, જે યોગ અને સિદ્ધિથી પૂર્ણ થયો હતો.
નિગીર્ણદંતો લંબોષ્ઠઃ પિંગાક્ષસ્તનુમૂર્દ્ધજઃ
તેના દાંત અંદર દબાયેલા, ઓઠા જાડા, આંખો પીળા અને વાળ ઓછા હતા.
ચિપિટાક્ષઃ સ્ફુટિતપાજ્જંઘાઢ્યઃ કૃશકૂર્પરઃ
તેની આંખો ચપટી, ઘૂંટણ અને પગના ભાગ ફાટેલા, અને કોણી પાતળી હતી.
મૂલજાલિકવિપ્રેણ દૃષ્ટઃ પૃષ્ટશ્ચ કો ભવાન્
મૂળજાલિકા બ્રાહ્મણે તેને જોયો અને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?'
કચ્ચિદ્દૃષ્ટા ત્વયા રંભા ભાભાસિતદિગંતરા
'શું તમે રંભાને જોયી છે, જે પોતાની તેજથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે?'
ગત્વા મદ્વચનાદ્વાચ્યા નિર્વાચ્યા દોષદર્શિભિઃ
'મારી વાત લઈને તેના પાસે જાઓ, પણ દોષ શોધનારાઓ સાથે વાત ન કરશો.'
સિદ્ધઃ પ્રસિદ્ધં તં વિપ્રં પ્રાહેદં વિસ્મયાન્વિતઃ
સિદ્ધ પુરુષે આશ્ચર્યથી એ પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણને વાત કરી.
બ્રાહ્મણસ્તમથોવાચ વિજ્ઞાતોઽસિ મયા યથા
પછી બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું તને જેમ છે તેમ ઓળખી લીધો છે.'
ગાત્રત્રયં વિરૂપં સ્યાદ્દ્વિતીયં વા સ્વરૂપતઃ
તમારા ત્રણ અંગોમાંથી એક વિકૃત છે, બીજું સ્વરૂપમાં છે.
દુર્લ્લંઘ્યા પ્રકૃતિઃ સાક્ષાદનુભૂતકરી ભવેત્
પ્રકૃતિને પાર કરવી અઘરી છે અને તે સીધા અનુભવ કરાવે છે.
વિપ્રસ્યૈવં વચઃ શ્રુત્વા જગામાદર્શનં શનૈઃ
વિપ્રના શબ્દો સાંભળીને, એ ધીમે ધીમે નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
મૂલજાલકવિપ્રેણ પૃષ્ટઃ પ્રાહામરાવતીમ્
મૂળજાળના વિપ્રે પૂછતાં, એએ કહ્યું: 'અમરાવતી.'
શક્રસ્યાવસરે વૃત્તે વ્રજન્ત્યાઃ સ્વગૃહં મયા
શક્રીય સમય પૂરો થતાં, જ્યારે એ પોતે પોતાના ઘર તરફ જઈ રહી હતી, ત્યારે મેં—
વિદ્યયા કલયા ચાપિ પૌરુષેણ વ્રતેન ચ
જ્ઞાન, કળા, પુરુષાર્થ અને વ્રતથી—
બ્રાહ્મણસ્તમથોવાચ મુગ્ધા દગ્ધાગ્નિસંભવા
પછી બ્રાહ્મણે એને કહ્યું: 'હે નિર્દોષ, અગ્નિથી જન્મેલી અને દગ્ધ થયેલી—'
તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા સ સિદ્ધઃ સુવિશુદ્ધધીઃ
એના શબ્દો સાંભળીને, એ સિદ્ધ, શુદ્ધ મનવાળો—
કદાચિચ્ચ રતા તેન સ્વર્ગમાર્ગં યદૃચ્છયા
ક્યારેક, એના સાથે એકતામાં, એ સંયોગથી સ્વર્ગના માર્ગે પહોંચી.
મૂલજાલૈર્વર્તયંતં મહાકાલવનાશ્રયમ્
મૂળજાળ વિપ્રો દ્વારા પોષાયેલી, એ મહાકાલવનમાં રહે છે.
દર્શનાદથ સંભાષાદુપકારાત્સહાસનાત્
દેખાવ, વાતચીત, સહાય અને હસવાથી—
ન દર્શનં ન સંભાષા કદાચિત્સહ તેન મે
મારે ક્યારેય એના સાથે દર્શન, વાતચીત કે સહભાગીતા નહોતી.
ઇત્યેવમુક્ત્વા રંભોરૂ રંભા જંભારિણોંતિકમ્
આ રીતે બોલીને, રંભા સુંદર જાંઘવાળી, જંઘાના વિજયી પાસે ગઈ.
ગત્વા નિવેદયામાસ સ્નેહવ્રતવિચેષ્ટિતમ્
એ ત્યાં જઈને, પ્રેમ અને વ્રતના કાર્યો જણાવી દીધા.
શક્રઃ પ્રોવાચ ચાર્વંગીં ગીર્વાણહૃદયંગમામ્
શક્રે સુંદર, દેવોના હૃદયમાં પ્રવેશેલી એને કહ્યું.
દિવ્યમાલ્યાંબરધરં દિવ્યસ્રગુનુલેપનમ્
દિવ્ય માળા અને વસ્ત્ર પહેરેલી, સ્વર્ગીય સુગંધ અને આભૂષણોથી સજ્જ—
તત્રસ્થઃ સ દ્વિજો ભોગીવિભુનક્તિ સહ રંભયા
ત્યાં એ દ્વિજ, રંભા સાથે ભોગનો આનંદ માણે છે.
રાજ્યશ્રિયં જગતિ સર્વજનોપભોગ્યામાપ્નોતિ શક્રશિવકેશવયોર્નિવાસમ્
એ જગતમાં રાજયશ્રી મેળવે છે, જે સર્વ લોકો ભોગવે છે, અને શક્ર, શિવ, કેશવનું નિવાસ પ્રાપ્ત કરે છે.
તિલકવ્રતવર્ણનમ્ દુર્ગાસૂર્યાગ્નિસોમાનાં વ્રતાનિ મધુસૂદન
તિલક વ્રતનું વર્ણન—
શાસ્ત્રાંતરેષુ દૃષ્ટાનિ તવ બુદ્ધિગતાનિ ચ
દુર્ગા, સૂર્ય, અગ્નિ અને સોમના વ્રતો, હે મધુસૂદન, અન્ય શાસ્ત્રોમાં જોવા મળે છે અને તારી બુદ્ધિમાં પણ છે.