હિરણ્યાક્ષપ્રભૃતયો દાનવેન્દ્રા મહોરગાઃ
હિરણ્યાક્ષ અને અન્ય દાનવોના રાજા અને મહાન સાપો.
સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષોઽભવત્
પહેલા સ્વાયંભુવ મનુ હતા; પછી સ્વારોચિષ મનુ આવ્યા.
વૈવસ્વતોઽયમધુના વર્તતે મનુરુત્તમઃ
હમણા વૈવસ્વત મનુ, શ્રેષ્ઠ મનુ, રાજ કરી રહ્યા છે.
આદિત્યા વસવો રુદ્રા એકાદશ તથાશ્વિનૌ
આદિત્ય, વસુ, અગિયાર રુદ્ર અને બે અશ્વિનીકુમાર.
વિપ્રચિત્તિહિરણ્યાખ્યૌ દૈત્યદાનવસત્તમૌ
વિપ્રચિત્તિ અને હિરણ્ય, દૈત્ય અને દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
પઞ્ચાશદ્ગુણિતકોટિયોજનાનાં મહત્તયા 4.2.
તેમની મહાનતા પચાસ કરોડ યોજન જેટલી વિશાળ હતી.
પિણ્ડેન ચ સહસ્રાણિ સપ્તતિર્જલમધ્યતઃ
પાણીના મધ્યમાં સત્તર હજાર ગોળા હતા.
લોકા લોકઃ પરતરઃ પર્વતોઽગ્રમહોચ્છ્રયઃ
એમાં અનેક લોક, એક વિશેષ લોક અને એક ઊંચો પર્વત હતો.
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકો લયઃ
અહીં ક્યારેક, સ્વાભાવિક અને સંપૂર્ણ રીતે વિલય થાય છે.
ઉત્પદ્યતે સ્વયં યસ્માત્તત્તસ્મિન્નેવ લીયતે
જે કશું પણ આપમેળે ઉત્પન્ન થાય છે, તે પછી એમાં જ લય પામે છે.
યથર્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે
જેમ ઋતુઓના વિવિધ લક્ષણો ક્રમશઃ દેખાય છે.
પ્રતિલીનેષુ ભૂતેષુ વિબુદ્ધઃ સકલં જગત્
જ્યારે તત્વો લય પામે છે, ત્યારે આખું જગત જાગૃત થાય છે.
હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે
હિંસક અને અહિંસક, નરમ અને કઠોર, ધર્મ અને અધર્મ, સત્ય અને અસત્ય—બધું અહીં છે.
ભૂર્દશગુણેન પયસા સંવૃતા તચ્ચ તેજસા
પૃથ્વી દસગણી પાણીથી ઘેરાયેલી છે અને એ પાણી અગ્નિથી આવરાયેલું છે.
ભૂતાદિના તથાકાશં ભૂતાદિર્મહતાવૃતઃ
તત્વોથી શરૂ કરીને, આકાશ પણ; તત્વો મહત્ત્વથી ઢંકાયેલા છે.
એવં વિધાનામણ્ડાનાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ 4.2.
આ રીતે હજારો અને સૈંકડો એવા ગોળા છે.
વૈકુણ્ઠકોષ્ઠગતમેતદશેષતાયાં ખ્યાતં જગત્સુરનરોરગસિદ્ધનદ્ધમ્
આ બધું વૈકુંઠના મંડપમાં, દેવ, માનવ, સાપ, સિદ્ધ અને બંધાયેલા જીવોથી ભરેલું જગત કહેવાય છે.
માયાદર્શનવર્ણનમ્ કીદૃશી કૃષ્ણ સા માયા વિષ્ણોરમિતતેજસઃ
માયાના દર્શનનું વર્ણન
વાસુદેવઃ સગરુડઃ સચક્રશ્ચ શ્રિયા સહ
કૃષ્ણ, એ કેવી માયા છે, જે અનંત તેજવાળા વિષ્ણુની છે?
નીલોત્પલદલશ્યામઃ કુંડલાભ્યાં વિભૂષિતઃ
વાસુદેવ, ગરુડ અને ચક્ર સાથે, શ્રી સાથે છે.
તસ્ય દ્રષ્ટુમથાભ્યાગાન્નારદો મુનિસત્તમઃ
એનો રંગ નિલોત્પલના પાંદડાં જેવો ગાઢ છે અને બંને કાનમાં કુંડળોથી શોભે છે.
સંશયં પરિપૃચ્છામિ ભગવન્વક્તુમર્હસિ
એને જોવા માટે શ્રેષ્ઠ મુનિ નારદ ત્યાં આવ્યા.
તસ્યા દર્શય મે રૂપં માયાયાઃ પુરુષોત્તમ
હે પુરુષોત્તમ, એ માયાનું રૂપ મને બતાવો.
આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં સદેવાસુરમાનુષમ્
બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, દેવો, દાનવો અને માનવો સહિત બધાં—
એવમુક્તસ્તુ મુનિના દેવદેવો જનાર્દનઃ
મુનિએ આમ કહ્યું ત્યારે દેવોમાં દેવ, જનાર્દન—
ભૂયોઽપિ મોહયામાસ સોમગ્રાહેણ નારદમ્
ફરીથી ચંદ્રગ્રહણના બહાને નારદને ભ્રમિત કર્યો.
માયાં દર્શય મે દેવ નાન્યદસ્તિ પ્રયોજનમ્ 4.3.
હે દેવ, મને માયા બતાવો; બીજું કોઈ કારણ નથી.
અડુલ્યગ્રેણ સંગૃહ્ય નારદં મુનિ પુઙ્ગવમ્
મુનિમાં શ્રેષ્ઠ નારદને કપડાના છેડે પકડી લીધો.
ઋગ્વેદસદૃશઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મવદાસ્થિતઃ
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા જેવો, ઋગ્વેદમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે ત્યાં ઊભો રહ્યો.
શિખી કમંડલુધૃતો મૃગચર્મોપવીતકઃ
જટાવાળું, કમંડલુ હાથમાં, મૃગચર્મ પહેરેલું, તે ઉપવીત તરીકે.