તન્માત્રાણિ ચ પઞ્ચાહુરહઙ્કારાચ્ચ સાત્ત્વિકાત્
સાત્ત્વિક અહંકારમાંથી પાંચ તત્વોના સૂક્ષ્મ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહે છે.
જલમૂર્તિમયે વિષ્ણૌ નષ્ટે સ્થાવરજંગમે
જ્યારે વિષ્ણુ જળરૂપે અદૃશ્ય થયા, ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ બધું નષ્ટ થયું.
સૃષ્ટ્યાં શક્ત્યા ચ નિર્ભિન્નં તદણ્ડમભવદ્દ્વિધા
સર્જનશક્તિથી એ બ્રહ્માંડ બે ભાગે વિભાજિત થયું.
ઉલ્બં તસ્યાભવન્મેરુર્જરાયુઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ
એના છાલમાંથી મેરુ પર્વત ઉત્પન્ન થયો; એનું જરાયુ પર્વતો કહેવાય છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષોડશાધઃ પ્રતિષ્ઠિત ભૂમિપંકજવિસ્તીર્ણા કર્ણિકા મેરુરુચ્યતે
સોળ હજાર યોજન નીચે વિશાળ ભૂમિપદ્મ સ્થિત છે; એની કર્ણિકા મેરુ કહેવાય છે.
આદિત્યશ્ચાદિદેવત્વાત્તત્રાભૂત્ત્રિગુણાત્મકઃ રુદ્રોઽપરાહ્ણસમયે સ એવૈકસ્ત્રિધામતઃ ।। 4.2.
સૂર્ય, જે પ્રથમ દેવ છે, ત્યાં ત્રણ ગુણોવાળો પ્રગટ થયો; અને રુદ્ર, અપરસંધ્યાના સમયે, એ જ એક છે, પણ ત્રણ રૂપે પ્રગટ થાય છે.
પ્રાતઃ પ્રજાપતેર્જાતા મુનયો નવ માનવાઃ ભૃગુર્વશિષ્ઠ ઇત્યષ્ટૌ નારદો નવમઃ સ્મૃતઃ
પ્રભાતે પ્રજાપતિમાંથી નવ મুনি, મનુના પુત્રો જન્મ્યા હતા. ભૃગુ અને વશિષ્ઠ એમ આઠ જણાના નામ છે અને નવમો નારદ કહેવાય છે.
નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેષ પુરાણે નિશ્ચયઃ સ્મૃતઃ
આ નવ જણને બ્રહ્મા કહેવાય છે; પુરાણોમાં આ નિશ્ચય સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.
વામા પ્રસૂતિરુદગાદંગુષ્ઠાત્તૌ ચ દંપતી સૃષ્ટિં પ્રતિ સમુદ્યુક્તા નારદેન મહાત્મના
વામા, તેમની પત્ની, અંગૂઠાથી જન્મી હતી; પતિ-પત્ની બંને મહાત્મા નારદ સાથે સૃષ્ટિ રચવામાં તત્પર થયા.
દક્ષઃ ક્ષીણાન્સુતાન્વીક્ષ્ય જનયામાસ કન્યકાઃ
દક્ષે પોતાના પુત્રો ઓછા થયા જોઈને પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કર્યું.
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
તેણે દસ પુત્રીઓ ધર્મને અને તેર કશ્યપને આપી.
દ્વે પ્રાદાદ્બાહુપુત્રાય દ્વે કૃશાશ્વાય ચૈવ હિ
બે પુત્રીઓ બાહુપુત્રને અને બે કૃશાશ્વને આપી.
એકાં ભૃગોર્ભવાયૈકાં પ્રાદાત્તેભ્યશ્ચરાચરઃ
એક પુત્રી ભૃગુને અને એક ભવને આપી; એમથી જડ અને ચેતન બધું ઉત્પન્ન થયું.
વૈરાજમથ વૈકુણ્ઠં કેલાસમિતિ નામતઃ
પછી વૈરાજ, વૈકુંઠ અને કેલાસ નામે ઓળખાય છે.
પ્રાચીદિક્ક્રમયોગેન તેષાં પાર્શ્વે પુરઃ સ્મૃતાઃ
પૂર્વ દિશાની ક્રમ પ્રમાણે, તેમના પાસે શહેરો ગણાય છે.
હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો મેરુરેવ ચ જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન સહસ્રગુણિતં શતમ્ ।। 4.2.
હિમવાન, હેમકૂટ, નિષધ અને મેરુ—આ બધા જંબૂદ્વીપના માપથી લાખગણું વધારે છે.
ભિદ્યતે નવધા સોઽપિ વર્ષભેદેન ભારત દ્વીપાઃ સપ્ત સમાખ્યાતાઃ સમુદ્રે સપ્તભિર્વૃતાઃ
હે ભારત, તે પણ નવ ભાગમાં વહેંચાય છે; સાત દ્વીપો કહેવાયા છે, જે સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે.
ક્ષારક્ષીરેક્ષુસુરયા દધ્ના ચૈવ ઘૃતેન ચ
લૂણ, દૂધ, ઉખાણું રસ, માદિરા, દહીં અને ઘીથી.
ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્મહર્જ્જન ઇત્યપિ
ભૂર્લોક, પછી ભૂવર્લોક, સ્વર, મહર અને જનલોક પણ છે.
મહાતલો ભૂમિતલઃ સુતલો વિતલ સ્તતઃ
મહાતલ, ભૂમિતલ, સુતલ, વિતલ અને પછી તલાતલ.
હિરણ્યાક્ષપ્રભૃતયો દાનવેન્દ્રા મહોરગાઃ
હિરણ્યાક્ષ અને અન્ય દાનવોના રાજા અને મહાન સાપો.
સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષોઽભવત્
પહેલા સ્વાયંભુવ મનુ હતા; પછી સ્વારોચિષ મનુ આવ્યા.
વૈવસ્વતોઽયમધુના વર્તતે મનુરુત્તમઃ
હમણા વૈવસ્વત મનુ, શ્રેષ્ઠ મનુ, રાજ કરી રહ્યા છે.
આદિત્યા વસવો રુદ્રા એકાદશ તથાશ્વિનૌ
આદિત્ય, વસુ, અગિયાર રુદ્ર અને બે અશ્વિનીકુમાર.
વિપ્રચિત્તિહિરણ્યાખ્યૌ દૈત્યદાનવસત્તમૌ
વિપ્રચિત્તિ અને હિરણ્ય, દૈત્ય અને દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
પઞ્ચાશદ્ગુણિતકોટિયોજનાનાં મહત્તયા 4.2.
તેમની મહાનતા પચાસ કરોડ યોજન જેટલી વિશાળ હતી.
પિણ્ડેન ચ સહસ્રાણિ સપ્તતિર્જલમધ્યતઃ
પાણીના મધ્યમાં સત્તર હજાર ગોળા હતા.
લોકા લોકઃ પરતરઃ પર્વતોઽગ્રમહોચ્છ્રયઃ
એમાં અનેક લોક, એક વિશેષ લોક અને એક ઊંચો પર્વત હતો.
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકો લયઃ
અહીં ક્યારેક, સ્વાભાવિક અને સંપૂર્ણ રીતે વિલય થાય છે.
ઉત્પદ્યતે સ્વયં યસ્માત્તત્તસ્મિન્નેવ લીયતે
જે કશું પણ આપમેળે ઉત્પન્ન થાય છે, તે પછી એમાં જ લય પામે છે.