અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ શૃણુ પાર્થ પુરાતનમ્ પૃષ્ટો યદુત્તરં પ્રાદાદૃષિભ્યસ્તન્મયા શ્રુતમ્
હવે, પાર્થ, હું તને એ પ્રાચીન વાત કહું છું, સાંભળ; જ્યારે ઋષિઓએ પૂછ્યું ત્યારે જે ઉત્તર મળ્યો હતો, એ મેં સાંભળ્યો છે.
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વાશુભવિનાશનમ્
આ વાત શુભ છે, યશ આપે છે, આયુષ્ય વધારે છે અને સર્વ દુઃખોનો નાશ કરે છે.
એકાત્મકં ત્રિદૈવત્યં ચતુઃપંચસુલક્ષણમ્
આ એકજ સ્વરૂપ છે, ત્રણ દેવત્વ ધરાવે છે અને ચાર તથા પાંચ વિશિષ્ટ લક્ષણોથી યુક્ત છે.
એક એવ જગદ્યોનિઃ પ્રતિયોનિષુ સંસ્થિતઃ
આ સમગ્ર જગતનું મૂળ એક જ છે, જે દરેક સર્જનના મૂળમાં વસે છે.
બ્રહ્મા વિષ્ણુર્વૃષાંકશ્ચ ત્રયો દેવાઃ સતાં મતાઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને વૃષધ્વજ (શિવ)—આ ત્રણને સજ્જનો દેવરૂપે માને છે.
પ્રક્રિયા ચાનુષંગશ્ચ ઉપોદ્ધાતસ્તથૈવ ચ 4.2.
સર્જનની રીત, ક્રમ અને શરૂઆત—
તર્કશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
યુક્તિ, પુનઃસર્જન, વંશાવળી અને મન્વંતર—
એષ વક્તવ્યવિષયઃ સુમહાન્પ્રતિભાતિ મે
આ વિષય મને બહુ વિશાળ અને ગહન લાગે છે.
મહદાદિવિશેષાન્તં સવૈરૂપ્યં સલક્ષણમ્
મહત્તત્વથી લઈ વિશિષ્ટ વસ્તુઓ સુધી, તેમની સર્વ ભિન્નતાઓ અને લક્ષણો સાથે—
અવ્યક્તાજ્જાયતે બુદ્ધિર્મહાનિતિ ચ સા સ્મૃતા
અવ્યક્તમાંથી બુદ્ધિ જન્મે છે, જેને મહત્તત્વ કહે છે.
તન્માત્રાણિ ચ પઞ્ચાહુરહઙ્કારાચ્ચ સાત્ત્વિકાત્
સાત્ત્વિક અહંકારમાંથી પાંચ તત્વોના સૂક્ષ્મ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહે છે.
જલમૂર્તિમયે વિષ્ણૌ નષ્ટે સ્થાવરજંગમે
જ્યારે વિષ્ણુ જળરૂપે અદૃશ્ય થયા, ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ બધું નષ્ટ થયું.
સૃષ્ટ્યાં શક્ત્યા ચ નિર્ભિન્નં તદણ્ડમભવદ્દ્વિધા
સર્જનશક્તિથી એ બ્રહ્માંડ બે ભાગે વિભાજિત થયું.
ઉલ્બં તસ્યાભવન્મેરુર્જરાયુઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ
એના છાલમાંથી મેરુ પર્વત ઉત્પન્ન થયો; એનું જરાયુ પર્વતો કહેવાય છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષોડશાધઃ પ્રતિષ્ઠિત ભૂમિપંકજવિસ્તીર્ણા કર્ણિકા મેરુરુચ્યતે
સોળ હજાર યોજન નીચે વિશાળ ભૂમિપદ્મ સ્થિત છે; એની કર્ણિકા મેરુ કહેવાય છે.
આદિત્યશ્ચાદિદેવત્વાત્તત્રાભૂત્ત્રિગુણાત્મકઃ રુદ્રોઽપરાહ્ણસમયે સ એવૈકસ્ત્રિધામતઃ ।। 4.2.
સૂર્ય, જે પ્રથમ દેવ છે, ત્યાં ત્રણ ગુણોવાળો પ્રગટ થયો; અને રુદ્ર, અપરસંધ્યાના સમયે, એ જ એક છે, પણ ત્રણ રૂપે પ્રગટ થાય છે.
પ્રાતઃ પ્રજાપતેર્જાતા મુનયો નવ માનવાઃ ભૃગુર્વશિષ્ઠ ઇત્યષ્ટૌ નારદો નવમઃ સ્મૃતઃ
પ્રભાતે પ્રજાપતિમાંથી નવ મুনি, મનુના પુત્રો જન્મ્યા હતા. ભૃગુ અને વશિષ્ઠ એમ આઠ જણાના નામ છે અને નવમો નારદ કહેવાય છે.
નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેષ પુરાણે નિશ્ચયઃ સ્મૃતઃ
આ નવ જણને બ્રહ્મા કહેવાય છે; પુરાણોમાં આ નિશ્ચય સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.
વામા પ્રસૂતિરુદગાદંગુષ્ઠાત્તૌ ચ દંપતી સૃષ્ટિં પ્રતિ સમુદ્યુક્તા નારદેન મહાત્મના
વામા, તેમની પત્ની, અંગૂઠાથી જન્મી હતી; પતિ-પત્ની બંને મહાત્મા નારદ સાથે સૃષ્ટિ રચવામાં તત્પર થયા.
દક્ષઃ ક્ષીણાન્સુતાન્વીક્ષ્ય જનયામાસ કન્યકાઃ
દક્ષે પોતાના પુત્રો ઓછા થયા જોઈને પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કર્યું.
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
તેણે દસ પુત્રીઓ ધર્મને અને તેર કશ્યપને આપી.
દ્વે પ્રાદાદ્બાહુપુત્રાય દ્વે કૃશાશ્વાય ચૈવ હિ
બે પુત્રીઓ બાહુપુત્રને અને બે કૃશાશ્વને આપી.
એકાં ભૃગોર્ભવાયૈકાં પ્રાદાત્તેભ્યશ્ચરાચરઃ
એક પુત્રી ભૃગુને અને એક ભવને આપી; એમથી જડ અને ચેતન બધું ઉત્પન્ન થયું.
વૈરાજમથ વૈકુણ્ઠં કેલાસમિતિ નામતઃ
પછી વૈરાજ, વૈકુંઠ અને કેલાસ નામે ઓળખાય છે.
પ્રાચીદિક્ક્રમયોગેન તેષાં પાર્શ્વે પુરઃ સ્મૃતાઃ
પૂર્વ દિશાની ક્રમ પ્રમાણે, તેમના પાસે શહેરો ગણાય છે.
હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો મેરુરેવ ચ જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન સહસ્રગુણિતં શતમ્ ।। 4.2.
હિમવાન, હેમકૂટ, નિષધ અને મેરુ—આ બધા જંબૂદ્વીપના માપથી લાખગણું વધારે છે.
ભિદ્યતે નવધા સોઽપિ વર્ષભેદેન ભારત દ્વીપાઃ સપ્ત સમાખ્યાતાઃ સમુદ્રે સપ્તભિર્વૃતાઃ
હે ભારત, તે પણ નવ ભાગમાં વહેંચાય છે; સાત દ્વીપો કહેવાયા છે, જે સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે.
ક્ષારક્ષીરેક્ષુસુરયા દધ્ના ચૈવ ઘૃતેન ચ
લૂણ, દૂધ, ઉખાણું રસ, માદિરા, દહીં અને ઘીથી.
ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્મહર્જ્જન ઇત્યપિ
ભૂર્લોક, પછી ભૂવર્લોક, સ્વર, મહર અને જનલોક પણ છે.
મહાતલો ભૂમિતલઃ સુતલો વિતલ સ્તતઃ
મહાતલ, ભૂમિતલ, સુતલ, વિતલ અને પછી તલાતલ.