નિર્દયોતીવભૃત્યેષુ પશૂનાં દમકશ્ચ યઃ સ્વામિમિત્રગુરુદ્રોહી માયાવી ચપલઃ શઠઃ
જે પોતાના નોકરોથી નિર્દયી છે, પશુઓને માર આપે છે, સ્વામી, મિત્ર કે ગુરુનો વિશ્વાસઘાત કરે છે, અને છેતરપિંડી, ચંચળતા અને દુષ્ટતાથી ભરેલા છે,
યે ભાર્યાપુત્રમિત્રાણિ બાલવૃદ્ધકુશાતુરાન્
જે પોતાની પત્ની, પુત્ર, મિત્ર, બાળક, વૃદ્ધ કે બીમારને દુઃખ આપે છે,
યઃ સ્વયં પક્વમશ્નાતિ વિપ્રાયાન્નં ન યચ્છતિ
જે પોતે રાંધેલું ખાય છે પણ બ્રાહ્મણને અન્ન આપતો નથી,
નિયમં સ્વયમાદાય યે ત્યજંત્યજિતેંદ્રિયાઃ 1.191.
જે પોતે પ્રતિજ્ઞા લે છે પણ ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં ન રાખી તેને તોડી નાખે છે,
યે તાડયંતિ ગાં મૂઢાસ્ત્રાસયંતિ મુહુર્મુહુઃ
જે મૂર્ખો વારંવાર ગાયને મારતા અને ડરાવતા રહે છે,
પીડયંત્યતિભારેણ અક્ષયં વાહયંતિ ચ વાહયંતિ ચ ગાં વંધ્યાં તે પાપિષ્ઠા નરાધમાઃ
જે ગાયને વધારે ભારથી પીડાવે છે, સતત કામ કરાવે છે અથવા વાંઝ ગાયને પણ ભાર વહન કરાવે છે—એ બધા પાપી અને સૌથી નીચા માનવ છે.
અનર્થવિકલં હીનં બાલવૃદ્ધકૃશાનુગમ્
જે દુર્ભાગી, અપંગ, ગરીબ, બાળક, વૃદ્ધ કે દુર્બળને દુઃખ આપે છે,
અજાવિકા માહિષિકાઃ સવિત્રીવૃષલીપતિઃ
છેગડા રાખનાર, મહિષી પાલનાર અને નીચ જાતની સ્ત્રીનો પતિ,
શિલ્પિનઃ કારુકા વેશ્યાઃ ક્ષેમકારનૃપધ્વજાઃ
શિલ્પી, કારગર, વેશ્યા, સુરક્ષા આપનાર અને રાજાની ધ્વજા ધારણ કરનાર,
ઘૃત તૈલાનુપાનાનિ મધુમાંસરસાસવમ્
ઘી, તેલ, પીણાં, મધ, માંસ, રસ અને મદિરા,
તૃણાનિ કાષ્ઠં પુષ્પાણિ બીજૌષધિમનુત્તમામ્
ઘાસ, લાકડું, ફૂલો, બીજ અને ઉત્તમ ઔષધિઓ,
તામ્રં સીસં ત્રપું કાંસ્યં શંખાદ્યં ચ જલોદ્ભવમ્
તામ્બુ, સીસું, રાંગ, કાંસું, શંખ અને પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી બીજી વસ્તુઓ,
ઔર્ણકાર્પાસકૌશેયભંગપટ્ટોદ્ભવાનિ ચ
ઉન્ન, કપાસ, રેશમ, ભાંગ અને પટના વસ્ત્રો,
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ દ્રવ્યાણિ વિવિધાનિ ચ 1.191.
અને આવી જ બીજી અનેક પ્રકારની વસ્તુઓ.
યદ્વા તદ્વા તુ પારોક્ષ્યમપિ સર્ષપમાત્રકમ્
છે તે કે બીજું, mustard જેટલું નાનકડું પણ પાપ હોય,
એવમાદ્યૈર્નરઃ પાપૈરુત્ક્રાંતેઃ સમનંતરમ્
આવા પાપો કર્યા પછી, માણસના મૃત્યુ પછી તરત જ,
યમલોકે વ્રજેદેવં શરીરેણ યમાજ્ઞયા
યમરાજના હુકમથી, એ શરીર સાથે યમલોકમાં જાય છે.
દેવમાનુષજીવાનામધર્મનિરતાત્મનામ્
દેવતાઓ, મનુષ્યો અને બીજા જીવોમાં, જેમનું મન અધર્મમાં લાગેલું છે,
વિનયાભાવયુક્તાનાં પ્રમાદા ત્સ્વલિતાત્મનામ્
જેમને લાજ નથી, જે બેધ્યાન છે અને જે માર્ગથી ભટકી ગયા છે,
પારદારિકચોરાણામન્યાયવ્યવહારિણામ્
પરસ્ત્રીગામી, ચોર અને જે અયોગ્ય રીતે વર્તે છે,
તસ્માત્કૃતસ્ય પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્
એટલે, જે પાપ થઈ ગયું હોય તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.
યઃ કરોતિ શુભં કર્મ કારયેદનુમોદયેત્
જે સારા કામ કરે છે, કરાવે છે કે તેમાં સંમતિ આપે છે,
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા પાપભેદાત્ત્રિધા ગતિઃ
આ રીતે, પાપના પ્રકાર પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારની ગતિ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવી છે.
સપ્તાશ્વતિલકાનૂરુસંવાદવર્ણનમ્ સપ્તાશ્વતિલક ઉવાચ સંત્રાસજનનં ઘોરં પાપાનાં પાપકારિણામ્ । ૧ સ્ત્રીપુનપુંસકૈર્વૃદ્ધૈર્ગંતવ્યં સર્વજંતુષુ
સપ્તાશ્વતિલક બોલ્યા: પાપીઓ અને પાપ કરનારાઓ માટે ભયજનક અને ડરાવનારી ગતિ છે; સ્ત્રી, પુરુષ કે વૃદ્ધ, બધા જીવોએ એમાં જવું પડે છે.
ચિત્રગુપ્તાદિભિઃ સર્વૈર્ધર્મસ્થૈઃ સત્યવાદિભિ અવશ્યં હિ કૃતં કર્મ ભોક્તવ્યં તદ્વિચારિતમ્
ચિત્રગુપ્ત અને બીજા સત્ય અને ધર્મમાં સ્થિર એવા લોકો દ્વારા, જે કર્મ કર્યું છે તેનું ફળ ચોક્કસ ભોગવવું જ પડે છે.
તત્ર યે શુભકર્માણઃ સૌમ્ય ચિત્તા દયાન્વિતાઃ
ત્યાં, જે સારા કર્મ કરે છે, જેમનું મન નરમ છે અને દયા ધરાવે છે,
યઃ પ્રદદ્યાદ્દ્વિજેંદ્રાણામુપાનત્કાષ્ઠછત્રકમ્
જે કોઈ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ચંપલ, લાકડાની લાઠી કે છત્રી આપે છે,
સોપાનત્કો નરો યસ્તુ દેવાયતનમાવિશેત્
અને જે માણસ ચંપલ પહેરીને દેવમંદિરમાં જાય છે,
સોપાનત્કાનિ દાનાનિ તથાન્નં તુ વિશેષતઃ યસ્માદ્યાતિ સુખેનૈવ તસ્માદ્ધર્મં સમાચરેત્
ચંપલ સાથે આપેલા દાન અને ખાસ કરીને અન્નનું દાન—એથી સુખથી ગમન થાય છે, એટલે ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ.
યે પુનઃ ક્રૂરકર્માણો નરાઃ પાપરતાઃ ખગ
પણ જે મનુષ્યો ક્રૂર કર્મ કરે છે અને પાપમાં મગ્ન છે, હે પંખી,