ઇદં તુ બ્રહ્મણા પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રમનુત્તમમ્ । વિદુષા બ્રાહ્મણેનેદમધ્યેતવ્યં પ્રયત્નતઃ
આ પરમ ધર્મસૂત્રો બ્રહ્માએ ઘોષિત કર્યા છે; વિદ્વાનો કહે છે કે એક બ્રાહ્મણે તેને પરિશ્રમથી અને મહેનતથી અભ્યાસ કરવો જોઇએ.
શિષ્યેભ્યશ્ચૈવ વક્તવ્યં ચાતુર્વર્ણ્યેભ્ય એવ હિ । અધ્યેતવ્યં ન ચાન્યેન બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વિના । શ્રોતવ્યમેવ શૂદ્રેણ નાધ્યેતવ્યં કદાચન
તે શિષ્યોને અને ચાર વર્ણોને જ શીખવવા માટે છે — સાંસદે તો માત્ર વર્ણોને; બ્રાહ્મણ અથવાักษત્રિય વિના કોઈએ તે શિખવુ ન જોઈએ અને શ્રુતિવિધિના મતીશૂદ્દ્રાએ તેને ક્યારેય અધ્યયન ન કરવું.
દેવાર્ચાં પુરતઃ કૃત્વા બ્રાહ્મણૈશ્ચ નૃપોત્તમ । શ્રોતવ્યમેવ શૂદ્રૈશ્ચ તથાન્યૈશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ
સવારમાં દેવતાઓને પૂજા કરીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ બ્રાહ્મણોના માન રાખવા જોઈએ; શૂદ્રો અને અન્ય લોકો તો માત્ર શ્રોતાઓ હોવા જ યોગ્ય છે, તેમજ દ્વિજ પણ.
શ્રૌતં સ્માર્તં હિ વૈ ધર્મં પ્રોક્તમસ્મિન્નૃપોત્તમ । તસ્માચ્છૂદ્રૈર્વિના વિપ્રાન્ન શ્રોતવ્યં કથઞ્ચન
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, અહીં શ્રુતિ અને સ્મૃતિ કાયદા તરીકે ઘોષિત કરાઈ છે; તેથી શૂદ્રોની હાજરી વિના બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે સુણાવણ કરી શકાય એવી સ્થિતિ સર્જાય છે.
ઇદં શાસ્ત્રમધીયાનો બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ । મનોવાગ્દેહજૈર્નિત્યં કર્મદોષૈર્ન લિમ્પતે
જે બ્રાહ્મણ આ શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરે અને વ્રતપ્રચલિત રહે, જે મન, વાક અને શરીરને નિયમિત રીતે નિયંત્રિત કરે અને પાપકાર્યોથી નિવર્તે છે, તે કર્મોમાં પોંકાઈ ઝપટાતો નથી.
શૃણ્વન્તિ ચાપિ યે રાજન્ ભક્ત્યા વૈ બ્રાહ્મણાદયઃ । મુચ્યન્તે પાતકૈઃ સર્વૈર્ગચ્છન્તિ ચ દિવં પ્રભો
હે રાજા, બ્રાહ્મણોના ઉપદેશને ભક્તિપૂર્વક સાંભળનાર ખુલ્લા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને તેવો સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ કરે છે, સત્ય સેનાપતિ.
શ્રાવયેચ્ચાપિ યો વિપ્રઃ સર્વાન્વર્ણાન્નૃપોત્તમ । સ ગુરુઃ પ્રોચ્યતે તાત વર્ણાનામિહ સર્વશઃ
હે રાજા મઢી, સર્વવર્ણોને શિક્ષણ આપનારો બ્રાહ્મણ ગુરુ કહાય છે; તમામ વર્ણો માટે કોઈ અપવાદ વિના તેને એનું બ્રહ્મસત્તા જાહેર કરવું જોઈએ.
સ પૂજ્યઃ સર્વકાલેષુ સર્વૈર્વર્ણૈર્નરાધિપ । પૃથિવીં ચ તથૈવેમાં કૃત્સ્નામેકોઽપિ સોઽર્હતિ
હે સિંહાસનાર્થી, દરેકે દરેક સમયમાં સર્વવર્ગે તેને માન આપવો જોઈએ; તે જ એવા યોગ્ય છે કે જે સંપૂર્ણ ધરતી પર પણ હકદાર હોવાનો ઐસો ધરાવે છે.
ઇદં સ્વસ્ત્યયનં શ્રેષ્ઠમિદં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્ । ઇદં યશસ્યં સતતમિદં નિઃશ્રેયસં પરમ્
આ શિક્ષણ શુભ છે અને શ્રેષ્ઠ છે; તે બુદ્ધિને વધારે છે; સદા જ શૌર્યનું સ્ત્રોત અને પરમ કલ્યાણ છે.
અસ્મિન્ધર્મોઽખિલેનોક્તો ગુણદોષૌ ચ કર્મણામ્ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામાચારશ્ચાપિ શાશ્વતઃ
આ ધર્મમાં કર્મોની ગુણ અને દોષ કહેવામાં આવ્યા છે, અને ચાર વર્ણોના આચરણનું વર્ણન પણ — આ બધું સર્વકાળિક છે.
આચારઃ પ્રથમો ધર્મઃ શ્રુત્યુક્તશ્ચ નરોત્તમ । તસ્માદસ્મિન્સમાયુક્તો નિત્યં સ્યાદાત્મવાન્દ્વિજઃ
આચાર પ્રધાન ધર્મ છે, અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ સાંભળેલી પરંપરા મુજબ બોલે છે; તેથી એવો દ્વિજ જે આ પ્રથામાં સ્થાપિત છે પોતાને સદાય સ્વાયત્ત મનવીને ગણાવવો જોઇએ.
આચારાદ્વિચ્યુતો વિપ્રો ન વેદફલમશ્નુતે । આચારેણ ચ સંયુક્તઃ સમ્પૂર્ણફલભાક્સ્મૃતઃ
મૂલ્યવાન આચરણથી વિક્ષિપ્ત બ્રાહ્મણ વેદના ફલ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; પરંતુ આચરણમાં જોડાયેલને પૂર્ણ પરિણામોની ભાગી ગણવામાં આવે છે.
એવમાચારતો દૃષ્ટ્વા ધર્મસ્ય મુનયો ગતિમ્ । સર્વસ્ય તપસો મૂલમાચારં જગૃહુઃ પરમ્
જે જ તેમનાં આચરણથી નિયંત્રિત થનારા સંન્યાસીઓના ગર્તચળનને જોઈને તેઓએ ત્યાગની મૂળજ પાર્ટી આચરણ કહેવાઈ — એ શ્રેષ્ઠ પ્રાયોગikતા તેમને સમજાઈ.
અન્યે ચ માનવા રાજન્નાચારં સંશ્રિતા સદા । એવમસ્મિન્પુરાણે તુ આચારસ્ય તુ કીર્તનમ્
હે રાજા, મનુષ્યોમાં અન્ય લોકો હંમેશા આચરણ પર આધાર રાખે છે; તેથી આ પુરાણમાં ખરેખર આચરણની સ્તુતિ અને વર્ણન છે.
વૃત્તાન્તાનિ ચ રાજેન્દ્ર તથા ચોક્તાનિ પણ્ડિતૈઃ । ત્રિલોક્યાસ્તુ સમુત્પત્તિઃ સંસ્કારવિધિરુત્તમઃ । શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય વિધાનં કથ્યતે નૃપ
હે રાજા, રાજાને વિદ્વાનો દ્વારા ઉચ્ચારيل વાર્તાઓ અને નિર્દેશો પાટિયાત ભાવે કહેવામાં આવે છે; ત્રિજગતીઓનું મૂળ, સંસ્કારના ઉચ્ચાત્મિય નિર્દેશ અને શ્રવણની પ્રગત અને ઐતિહાસિક પદ્ધતિ આપેલ છે.
તથાસ્મિન્કથ્યતે રાજન્માહાત્મ્યં વાચકસ્ય તુ । વ્રતચર્યાશ્રમાચારાઃ સ્નાતકસ્ય પરો વિધિઃ
હે રાજા, વર્ણન એ રીતે કરવામાં આવે છે કે વક્તાના મહાકાર્યનું મહિમા દર્શાવે છે: સંયોગ રાખવાની આવશ્યકતા, આશ્રમોના ફરજ અને સ્નાતકને યોગ્ય આચરણ વિગેરે સર્વ આપેલ છે.
દારાદિગમનં ચૈવ વિવાહાનાં ચ લક્ષણમ્ । પુંસાં ચ લક્ષણં રાજન્યોષિતાં ચાત્ર કથ્યતે
ગૃહસ્થો સંબંધી પ્રક્રીયાઓ — પત્નીઓની આવજાવ, વૈવાહિક લક્ષણો, પુરુષો અને શાસક દ્વારા સ્વીકારેલ લોકોનાં નિશાન — એ બધાં અહીં જણાવવામાં આવ્યા છે.
મહાયજ્ઞવિધાનં ચ શાસ્ત્રકલ્પં ચ શાશ્વતમ્ । પૃથિવ્યા લક્ષણં તાત દેવાર્ચાયાઃ સુલક્ષણમ્
મહા યજ્ઞોનો નિયમ અને શાસ્ત્રોના શાશ્વત આયોજનનું વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે; હે પુત્ર, ધરતીની વિશેષતાઓ અને દેવપૂજા માટેના સરળ રીતો વર્ણવવામાં આવે છે.
વૃત્તીનાં લક્ષણં ચૈવ સ્નાતકસ્ય વ્રતાનિ ચ । ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ શૌચં ચ દ્રવ્યાણાં શુદ્ધિરેવ ચ
રોજગારના લક્ષણો, સ્નાતકના સંકલ્પો, ખાવાનું અને ટાળવાનું, શુદ્ધિના નિયમો અને સંપત્તિનું યોગ્ય સ્થિતિ—આ બધું પ્રગટ કરવામાં આવ્યું છે.
સ્ત્રીધર્મયોગસ્તાપસ્યં મોક્ષઃ સંન્યાસ એવ ચ । રાજ્ઞશ્ચ ધર્મો હ્યખિલઃ કાર્યાણાં ચ વિનિર્ણયઃ
સ્ત્રીઓનું ધર્મ સંયમ અને પારિતોષિકતા છે; મુક્તિ તપસ્યામાં અને ત્યાગમાં નાંખાય છે; રાજા માટે, બધા ધાર્મિક નિયમો કર્મસંકટોને સાચી રીતે ઉકેલવા માટેનું સ્થાન ધરાવે છે.
માહાત્મ્યં સવિતુશ્ચાત્ર તીર્થાનાં ચ વિશામ્પતે । નારાયણસ્ય માહાત્મ્યં તથા રુદ્રસ્ય કથ્યતે
અહીં સવિત્રના મહત્ત્વ અને પવિત્ર સ્નાનસ્થળોની મહિમા વર્ણવવામાં આવી છે; સાથે જ નારાયણ અને રુદ્રની મહત્ત્વપૂર્ણતા પણ ઉલ્લેખવામાં આવી છે.
મહાભાગ્યં ચ વિપ્રાણાં માહાત્મ્યં પુસ્તકસ્ય ચ । દુર્ગાદેવ્યાસ્તથા ચોક્તં સત્યસ્ય ચ મહામતે
શાસ્ત્રમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની મહાન સુખસંયોજક ભૂમિકા, ગ્રંથની પવિત્રતા અને દીર્ગા દેવી તથા સત્યની મહત્ત્વતા જણાવવામાં આવી છે, હે વિદ્વાન.
સંક્ષિપ્તં સંવિધાનં ચ ધર્મં સ્ત્રીપુંસયોરપિ । વિભાગં ધર્મદ્યૂતં ચ કથકાનાં ચ શોધનમ્
સ્ત્રી અને પુરુષ બંને માટે લાગુ પડતો ધર્મનો સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ (માર્ગદર્શન), કર્મોના વિભાજનો અને કથાકારોએ અનુસરવાની શુદ્ધિકારી પ્રથાઓ આપી છે.
વૈશ્યશૂદ્રોપચારં ચ સંકીર્ણાનાં ચ સંભવમ્ । આપદ્ધર્મં ચ વર્ણાનાં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં તથા
વૈશ્વ્ય અને શૂદ્રની સેવા કરવાની રીતો, મિલિત જાતિઓનું ઉત્પત્તિકારણ, આકસ્મિક ફરજો અને વર્ણોના પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિઓ દર્શાવવામાં આવી છે.
સંધ્યાવિધિં પ્રેતશુદ્ધિં સ્નાનતર્પણયોર્વિધિમ્ । વૈશ્વદેવવિધિં ચાપિ તથા ભોજ્યવિધિં નૃપ
સંધ્યા પંચાયતની નિયમાવલી, મૃતકોની વિધિને શુદ્ધ કરવા માટેની રીતો, સ્નાન અને તિર્થે દર્શનના સંસ્કારો, વૈશ્વદેવ વિધિ અને રાજાના ભોજનપ્રોટોકોલ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે.
લક્ષણં દન્તકાષ્ઠસ્ય ચરણવ્યૂહમુત્તમમ્ । સંસારગમનં ચૈવ ત્રિવિધં કર્મસમ્ભવમ્
દાંતમંજનની લાકડીની લક્ષણો અને આરામદાયક બેઠકનું યોગ્ય આયોજન કઇ રીતે હવું તે જણાવાયું છે; વિશ્વાસભર્યું જીવન ત્રણ ત્રિપક્ષ છે અને તે કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે.
નૈઃશ્રેયસં કર્મણાં ચ ગુણદોષપરીક્ષણમ્ । દારાણાં લક્ષણં પ્રોક્તં તથા પાત્રપરીક્ષણમ્
ઉત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્તિ માટે કર્મ દ્વારા અવળાં માર્ગો, ગુણદોષની મૂલ્યાંકન રીતો, પત્નીઓના લક્ષણો અને વાસણોની પરીક્ષા અંગે સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
પ્રસૂતિં ચાપિ ગર્ભસ્ય તથા કર્મફલં નૃપ । જાતિધર્માન્કુલધર્માન્વેદધર્માંશ્ચ પાર્થિવ
ગર્ભનું જન્મ અને પ્રસવ અને કર્મફળનું વર્ણન કરાયો છે, સાથે જ વર્ણ, કુટુંબ અને રાજાઓને જાણીતી વૈશ્વિક જવાબદારીઓની કક્ષાઓ પણ લખાયેલ છે.
વૈતાનવ્રતિકાનાં ચ તથાસૌ પ્રોક્તવાન્વિભુઃ । બ્રહ્મા કુરુકુલશ્રેષ્ઠ શંકરાય મહાત્મને
રાજાએ વેદાના વૈતાણા સંસ્થાના નિયમો પણ ઘોષિત કર્યા અને બ્રહ્માએ કુરૂ કુટુંબના શ્રેષ્ઠ અને મહાત્મા શંકરને આ વાતો કહી સુનવ્યાં.
શંકરેણ તથા વિષ્ણોઃ કથિતં કુરુનન્દન । વિષ્ણુનાપિ પુનઃ પ્રોક્તં નારદાય મહીપતે
શંકરે આ બધું કુરુવંશીના વિશ્વના વંશજને કહ્યું; અને નારદને પણ રાજન, વિષ્ણુ વિશે આ વસ્તુઓ કહેવામાં આવી હતી.