હંસસ્વરામેકવર્ણાં મધુપિંગલલોચનામ્
હંસ જેવી અવાજવાળી, એક અક્ષરનું નામ ધરાવતી, મધ જેવી પીળા કે પીળા આંખવાળી—
દારાગ્નિહોત્રસંયોગં કુરુતે યોઽગ્રજે સ્થિતે
જે વ્યક્તિ મોટા ભાઈ હાજર હોય ત્યારે પત્ની અને અગ્નિનું સંયોજન કરે છે—
પરિવિત્તિઃ પરિવેત્તા ચ યયા સ પરિવિદ્યતે
જે આપે છે, જે મેળવે છે, અને જેના દ્વારા આપવાનું થાય છે—
ક્લીબે દેશાંતરસ્થે વા પતિતે વ્રજિતે તથા
મોટા ભાઈ નિર્બળ હોય, અન્ય દેશમાં હોય, પતિત હોય કે દૂર ગયેલો હોય—
ખંજવામનકુબ્જેષુ ગદ્ગદેષુ જડેષુ ચ
લંગડા, નાના, કૂબડ, તુટેલા બોલવાળા કે મૂર્ખ લોકોમાં—
ન શ્રાદ્ધં તુ કનિષ્ઠસ્ય વિકુલાય ચ કન્યકા ન મંત્રાઃ કારણં તત્ર ન ચ કન્યા વૃતા ભવેત્
કનિષ્ઠ માટે શ્રાદ્ધ નથી, તૂટેલા કુટુંબની છોકરી માટે પણ નથી; ત્યાં મંત્રોનું કારણ નથી અને છોકરી પસંદ પણ ન કરવી.
ઉદ્વાહિતા તુ યાકન્યા ન ચ પ્રાપ્તા તુ મૈથુનમ્
જે છોકરીનું લગ્ન થયું છે પણ શારીરિક સંયોગ થયો નથી—
સમાક્ષિપ્ય મતાં કન્યાં પિતા ત્વક્ષતયોનિકામ્ 1.182.
પિતા એવી કન્યાને પાછી લઈ શકે છે, જેનું યોનિ અખંડિત છે.
લક્ષણં બ્રૂહિ ચૈતેષાં સમાસાત્તિમિરાપહ
હે અંધકાર દૂર કરનાર, કૃપા કરીને આ બધાની લાક્ષણિકતાઓ સંક્ષિપ્તમાં કહો.
અલંકૃત્યાર્હતે દાનં વિવાહો બ્રાહ્મ ઉચ્યતે
સજાવેલી અને દાન માટે યોગ્ય છોકરી સાથે જે લગ્ન થાય છે, તેને બ્રાહ્મ લગ્ન કહેવામાં આવે છે.
સહ ધર્મક્રિયાહેતોર્દાનં સમયબંધનાત્
ધર્મકર્મ માટે, બંને પક્ષોની સંમતિથી દીકરીનું દાન કરવામાં આવે છે.
પ્રદાનં યત્ર કન્યાયાઃ સહગોમિથુનેન તુ
જે સ્થળે દીકરી સાથે ગાયના જોડીનું દાન પણ આપવામાં આવે છે.
અંતર્વેદ્યાં સમાનીય કન્યાં કનકમંડિતામ્
યજ્ઞસ્થળમાં, સોનાથી સજ્જ દીકરીને લાવવામાં આવે છે.
એતે વિવાહાશ્ચત્વારો ધર્મકામાર્થદાયકાઃ
આ ચાર પ્રકારના લગ્ન ધર્મ, કામ અને ધન આપે છે.
ચતુર્ષ્વેતેષુ દત્તાયામુત્પન્નો યઃ સુતઃ સ્ત્રિયામ્
આ ચાર લગ્નમાંથી કોઈ એકમાં દીકરી આપવામાં આવે અને તેના ગર્ભે જન્મેલો પુત્ર—
વિવિક્તે સ્વયમન્યોઽન્યં સ્ત્રીપુંસોર્યઃ સમાગમઃ
પતિ અને પત્ની પોતે જ એકાંતમાં મળીને જોડાય છે—
હત્વા ચ્છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ ક્રોશંતીં રુદતીં ગૃહાત્
કોઈ રડતી, ચીસો પાડતી સ્ત્રીને ઘરમાંથી મારી, કાપી કે માર મારીને લઈ જાય—
શુલ્કં પ્રદાય કન્યાયા હરણં વ્યસનાદપિ 1.182.
કન્યાને દહેજ આપી, મુશ્કેલીથી પણ હરણ કરવામાં આવે છે.
સુપ્તાં મત્તાં પ્રમત્તાં વા રહો યત્રોપગચ્છતિ
જે સ્થળે સ્ત્રી સુતી, નશામાં કે બેભાન હોય, અને કોઈ છુપાઈને નજીક જાય—
એતાન્સશુલ્કાન્સામાન્યાન્વિવાહાંશ્ચતુરો વિદુઃ
દહેજવાળા આ ચાર લગ્ન સામાન્ય ગણાય છે.
પ્રાપ્તે પૂર્વવિવાહે તુ વિધિર્વૈવાહિકઃ શિવઃ
જો પહેલો લગ્ન થઈ ગયો હોય, તો વૈવાહિક વિધિ પૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
દોષવત્યાઃ પ્રદાને તુ દાતુઃ ષણ્ણવતિર્દમઃ
જો દોષવાળી સ્ત્રીનું દાન થાય, તો દાતા પર છાણ્નવ ટકાની દંડની ફરજ પડે છે.
મોક્ષોપવર્તનં દ્વેષઃ સ્ત્રીધનસ્ય નિવર્તનમ્
અલગાવ, વૈર અને સ્ત્રીના દાનનું પાછું આપવું થાય છે.
પરસ્પરસ્ય સંબંધાન્મોક્ષઃ સ્ત્રીપુંસયોઃ સ્મૃતઃ
પતિ-પત્ની વચ્ચેના સંબંધમાંથી મુક્તિ મેળવવી વિયોગ કહેવાય છે.
બાધતે ચેત્પતિર્ભાર્યાં સ તુ દ્વેષ ઇતિ સ્મૃતઃ
પતિ પત્નીને દુઃખ આપે, તો તેને વૈર કહેવાય છે.
ભોક્તૃસ્તુ સ્વયમેવેદં પ્રતિજ્ઞાહનનં ભવેત્
પતિ પોતે જ તેનો ઉપયોગ કરે, તો તે સંમતિના ભંગ તરીકે ગણાય છે.
આપત્તિસમયે જાતે સ્ત્રીધનં ભોક્તુમર્હતિ
મુશ્કેલીના સમયે, પતિને સ્ત્રીના દાનનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી છે.
જાયન્તે યદિ નો પુત્રાસ્તસ્યાં યત્ને મહત્યપિ 1.182.
મહાન પ્રયત્ન છતાં પણ, જો તેના પુત્રો જન્મતા નથી—
પુત્રલાભાત્પરં લોકે નાસ્તિ હિ પ્રસવાર્થિનઃ સમસ્તાસ્તોષયિત્વાર્થૈઃ સૂર્યોઢાં પરમાં વરેત્
સંતાનની ઇચ્છા રાખનાર માટે, દુનિયામાં સંતાન પ્રાપ્ત કરતા વધુ મોટું કંઈ નથી; સૌને ભેટ આપી ખુશ કરીને, સૂર્યોદય સમયે શ્રેષ્ઠ વધૂ પસંદ કરવી જોઈએ.
એકા શૂદ્રસ્ય વૈશ્યસ્ય દ્વે તિસ્રઃ ક્ષત્રિયસ્ય તુ
શૂદ્રને એક પત્ની, વૈશ્યને બે અને ક્ષત્રિયને ત્રણ પત્નીઓ રાખવાની મંજૂરી છે.