યસ્તુ દોષવતીં કન્યામનાખ્યાય પ્રય ચ્છતિ
જે કોઈ દોષવાળી કન્યાને જણાવ્યા વિના આપી દે છે—
પિતુર્ગૃહે તુ યા કન્યા રજઃ પશ્યત્યસંસ્કૃતા
પિતાના ઘરમાં, જે કન્યાએ સંસ્કાર વિના રજસ જોવા મળે—
યસ્તુ તાં વરયેત્કન્યાં બ્રાહ્મણો જ્ઞાનદુર્બલઃ
અને જો જ્ઞાનમાં નબળો બ્રાહ્મણ એવી કન્યાને પસંદ કરે—
સર્વદોષાન્હિ વિખ્યાપ્ય સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા
સ્ત્રી કે પુરુષના બધા દોષો સ્પષ્ટ રીતે જણાવવા જોઈએ.
ગૌરી કન્યા પ્રધાના વૈ મધ્યમા કન્યકા સ્મૃતા
ગૌરી કન્યા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; મધ્યમ કન્યાને 'કન્યકા' કહેવાય છે.
રજસ્વલા નગ્નિકા ચ દેવકન્યા ચ કા ભવેત્
કઈ કન્યા રજસવાળી, કઈ નગ્ન, અને કઈ દેવકન્યા છે?
અવ્યઞ્જનયુતા કન્યા કુચહીના ચ નગ્નિકા
જે કન્યામાં દ્વિતીય લક્ષણો નથી અથવા સ્તન નથી, તેને 'નગ્નિકા' કહેવાય છે.
સપ્તવર્ષા ભવેદ્ગૌરી દશવર્ષા તુ નગ્નિકા 1.182.
ગૌરી કન્યા સાત વર્ષની હોય છે; નગ્નિકા દસ વર્ષની હોય છે.
વ્યઞ્જનેન સમોપેતાં સોમો ભુઙ્ક્તે હિ કન્યકામ્ ।। તુ. - [https://sa.wikisource.org/s/9b ઋગ્વેદ ૧૦.૮૫.૪૦] પયોધરેષુ ગંધર્વા રજસ્યગ્નિઃ પ્રકીર્તિતઃ
જે કન્યા સર્વ લક્ષણોથી સજ્જ હોય છે, તેને સોમ આનંદથી ભોગવે છે; સ્તનવાળામાં ગંધર્વો અને રજસવાળામાં અગ્નિનું પ્રભુત્વ કહેવાય છે.
હિનસ્તિ વ્યઞ્જનૈઃ પુત્રાન્કુલં હન્યાત્પયોધરૈઃ
કન્યાના લક્ષણોથી પુત્રોનો નાશ થાય છે, અને સ્તનથી કુળનો નાશ થાય છે.
તસ્માદવ્યઞ્જનોપેતામરજસ્કપયોધરામ્
અતેથી, જે કન્યામાં દ્વિતીય લક્ષણો, રજસ અને સ્તન નથી—
અન્નં તસ્ય ન ભોક્તવ્યં વૃથા પાકો હિ સ સ્મૃતઃ
એવી કન્યાનું અન્ન ખાવું નહીં; એ ખોરાક વ્યર્થ ગણાય છે.
પ્રાણાયામં ત્રિરભ્યસ્ય ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુદ્ધ્યતિ કૃત્વા તસ્યાં સમુત્સર્ગમતિકૃચ્છ્રો વિશોધનમ્
ત્રણ વાર શ્વાસ નિયંત્રણ કરીને અને ઘી પીધા પછી, મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે; આ રીતે કરવાથી, બહાર કાઢવાની ક્રિયા બહુ કઠિન શુદ્ધિ ગણાય છે.
ઉદ્વાહયેત્સગોત્રાં ચ તનયાં માતુલસ્ય ચ
મનુષ્ય પોતાના જ વંશની છોકરી અને માતાના ભાઈની દીકરી સાથે લગ્ન કરી શકે છે.
અસપિણ્ડા તુ યા માતુરસગોત્રા ચ યા પિતુઃ
જે છોકરી માતાની તરફથી સમાન પિંડમાં નથી અને પિતાની તરફથી સમાન વંશમાં નથી—
અરુણ ઉવાચ દારકર્મ કિમુક્તં વૈ યદુક્તં ભવતા ઇદમ્
અરુણએ પૂછ્યું: લગ્ન સંબંધી જે વાતો તમે કહી, એ શું છે અને અહીં તમે શું જણાવ્યું છે?
તદુક્તં દારકર્મેતિ દ્વાભ્યાં યોગાત્તુ મૈથુને
જે કહ્યું છે એ જ લગ્નવિધિ છે; બે વ્યક્તિઓના મિલનથી, શારીરિક સંયોગથી.
નોદ્વહેત્કપિલાં કન્યાં નાધિકાંગીં ન રોગિણીમ્ 1.182.
કોઈએ પીળા વાળવાળી, વધારે અંગવાળી કે રોગી છોકરી સાથે લગ્ન ન કરવું.
ઋક્ષવૃક્ષનદીનામ્નીં નાન્યપર્વતનામિકામ્
જે છોકરીનું નામ તારા, વૃક્ષ, નદી કે બીજા પર્વત પરથી રાખવામાં આવ્યું હોય, એ સાથે પણ લગ્ન ન કરવું.
યસ્યાસ્તુ ન ભવેદ્ભ્રાતા ન વિજ્ઞાયેત વૈ પિતા
જે છોકરીને ભાઈ નથી કે પિતા ઓળખાતા નથી—
હંસસ્વરામેકવર્ણાં મધુપિંગલલોચનામ્
હંસ જેવી અવાજવાળી, એક અક્ષરનું નામ ધરાવતી, મધ જેવી પીળા કે પીળા આંખવાળી—
દારાગ્નિહોત્રસંયોગં કુરુતે યોઽગ્રજે સ્થિતે
જે વ્યક્તિ મોટા ભાઈ હાજર હોય ત્યારે પત્ની અને અગ્નિનું સંયોજન કરે છે—
પરિવિત્તિઃ પરિવેત્તા ચ યયા સ પરિવિદ્યતે
જે આપે છે, જે મેળવે છે, અને જેના દ્વારા આપવાનું થાય છે—
ક્લીબે દેશાંતરસ્થે વા પતિતે વ્રજિતે તથા
મોટા ભાઈ નિર્બળ હોય, અન્ય દેશમાં હોય, પતિત હોય કે દૂર ગયેલો હોય—
ખંજવામનકુબ્જેષુ ગદ્ગદેષુ જડેષુ ચ
લંગડા, નાના, કૂબડ, તુટેલા બોલવાળા કે મૂર્ખ લોકોમાં—
ન શ્રાદ્ધં તુ કનિષ્ઠસ્ય વિકુલાય ચ કન્યકા ન મંત્રાઃ કારણં તત્ર ન ચ કન્યા વૃતા ભવેત્
કનિષ્ઠ માટે શ્રાદ્ધ નથી, તૂટેલા કુટુંબની છોકરી માટે પણ નથી; ત્યાં મંત્રોનું કારણ નથી અને છોકરી પસંદ પણ ન કરવી.
ઉદ્વાહિતા તુ યાકન્યા ન ચ પ્રાપ્તા તુ મૈથુનમ્
જે છોકરીનું લગ્ન થયું છે પણ શારીરિક સંયોગ થયો નથી—
સમાક્ષિપ્ય મતાં કન્યાં પિતા ત્વક્ષતયોનિકામ્ 1.182.
પિતા એવી કન્યાને પાછી લઈ શકે છે, જેનું યોનિ અખંડિત છે.
લક્ષણં બ્રૂહિ ચૈતેષાં સમાસાત્તિમિરાપહ
હે અંધકાર દૂર કરનાર, કૃપા કરીને આ બધાની લાક્ષણિકતાઓ સંક્ષિપ્તમાં કહો.
અલંકૃત્યાર્હતે દાનં વિવાહો બ્રાહ્મ ઉચ્યતે
સજાવેલી અને દાન માટે યોગ્ય છોકરી સાથે જે લગ્ન થાય છે, તેને બ્રાહ્મ લગ્ન કહેવામાં આવે છે.