એતાનિ વ્યાકરણાનિ પુરાણાનિ નિબોધ મે । બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા
હું તમને જે વ્યાકરણ-સાહિત્ય અને પુરાણો ધરાવું છું તે સાંભળો: બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ અને ભગવત આ છે.
તથાન્યન્નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયં ચ સપ્તમમ્ । આગ્નેયમષ્ટમં વીર ભવિષ્યં નવમં સ્મૃતમ્
બીજાં પણ સાંભળો: આરાદીય, સાતમું કહેવાતા માર્કંડેય; આઠમું આ بےગ્નેય; નવમું વીર, એમ કહેવામાં આવે છે.
દશમં બ્રહ્મવૈવર્ત્તં લૈઙ્ગમેકાદશં સ્મૃતમ્ । વારાહં દ્વાદશં પ્રોક્તં સ્કાન્દં ચૈવ ત્રયોદશમ્
દસમું છે બ્રહ્મવૈવર્ત; અગિયારમું છે લૈંગ; બારમું છે વરાહ; તેરમું છે સ્કંદ.
ચતુર્દશં વામનં ચ કૌર્મં પઞ્ચદશં સ્મૃતમ્ । માત્સ્યં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં ચ તતઃ પરમ્
ચૌદમું છે વ્યામન; પંદરમું છે કૌર્મ; પછી માટ્સ્ય અને ગરુડ અને તેમાંથી પરે બ્રહ્માંડ આવે છે.
એતાનિ કુરુશાર્દૂલ ધર્મશાસ્ત્રાણિ પણ્ડિતૈઃ । સાધારણાનિ પ્રોક્તાનિ વર્ણાનાં શ્રેયસે સદા
હે કુરૂઓના વાઘ, આ તે ધર્મશાસ્ત્રો છે જેમને પૂજિત નિપુણ લોકોએ નામરૂપે ઊલેખ કર્યો છે; તેઓ જાતિઓની કલ્યાણકારી અને હંમેશા લાભદાયક ઠહેરાવવામાં આવ્યા છે.
ચતુર્ણામિહ રાજેન્દ્ર શ્રોતુમર્હાણિ સુવ્રત । કિમિચ્છસિ મહાબાહો શ્રોતુમેષાં નૃપોત્તમ
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, રાજાએ ચારેયને ઉપરોક્ત રીતે સાંભળવા જોગો છે; એ બળવાન, તું શું ઇચ્છે છે? શું તને આ સાંભળવાનું મન છે?
શતાનીક ઉવાચ ભારતં તુ શ્રુતં વિપ્ર તાતસ્યાઙ્કગતેન તુ । રામસ્ય ચરિતં ચાપિ શ્રુતં બ્રહ્મન્સમન્તતઃ
શતનાયકેએ કહ્યું: «હે બ્રાહ્મણ, મેં વાંચ્યાં છે અને ભાગતનું વર્ણન પણ — તે જે હૃદયમાં વાસ કરે છે તેના દ્વારા પ્રસંગપણે— અને મેં રામનાં કાર્યો પણ વૈદિક બ્રાહ્મણોથી સાંભળ્યાં છે.»
પુરાણાનિ ચ વિપ્રેન્દ્ર ભવિષ્યં ન તુ સુવ્રત । પુરાણં વદ વિપ્રેન્દ્ર! ભવિષ્યં કૌતુકં હિ મે
બ્રાહ્મણ પ્રભુએ જવાબ આપ્યો: 'હું ભવિષ્યના પુરાણોની વાત નહિ કરીશ, હે સુવ્રત. કહીજો, બ્રાહ્મણપ્રભુ, ભવિષ્યનું પુરાણ; એને સાંભળવા મારી કૌતુકતા છે.'
સુમન્તુરુવાચ સાધુ સાધુ મહાબાહો સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ માનદ । શૃણુ મે વદતો રાજન્ પુરાણં નવમં મહત્
સુમન્તુએ કહ્યું: «સારી વાત, સારી વાત! હે બળવાન, તને પૂછવા માટે હું આનંદિત છું. હવે સાંભળ, હે રાજા, જે હું કહેવું છું તે મહાન નવમું પુરાણ છે.»
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવો નૃપ । અશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય ગચ્છેદ્ ભાનૌ ન સંશયઃ
રાજા જે એમથી સાંભળે છે તેનાથી તેના સર્વપાપ મુક્ત થાય છે; અશ્વમેદ્ ફળ પ્રાપ્ત કરીને નિશ્ચય વિના સૂર્યદેવની તરફ ગમશે.
ઇદં તુ બ્રહ્મણા પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રમનુત્તમમ્ । વિદુષા બ્રાહ્મણેનેદમધ્યેતવ્યં પ્રયત્નતઃ
આ પરમ ધર્મસૂત્રો બ્રહ્માએ ઘોષિત કર્યા છે; વિદ્વાનો કહે છે કે એક બ્રાહ્મણે તેને પરિશ્રમથી અને મહેનતથી અભ્યાસ કરવો જોઇએ.
શિષ્યેભ્યશ્ચૈવ વક્તવ્યં ચાતુર્વર્ણ્યેભ્ય એવ હિ । અધ્યેતવ્યં ન ચાન્યેન બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વિના । શ્રોતવ્યમેવ શૂદ્રેણ નાધ્યેતવ્યં કદાચન
તે શિષ્યોને અને ચાર વર્ણોને જ શીખવવા માટે છે — સાંસદે તો માત્ર વર્ણોને; બ્રાહ્મણ અથવાักษત્રિય વિના કોઈએ તે શિખવુ ન જોઈએ અને શ્રુતિવિધિના મતીશૂદ્દ્રાએ તેને ક્યારેય અધ્યયન ન કરવું.
દેવાર્ચાં પુરતઃ કૃત્વા બ્રાહ્મણૈશ્ચ નૃપોત્તમ । શ્રોતવ્યમેવ શૂદ્રૈશ્ચ તથાન્યૈશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ
સવારમાં દેવતાઓને પૂજા કરીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ બ્રાહ્મણોના માન રાખવા જોઈએ; શૂદ્રો અને અન્ય લોકો તો માત્ર શ્રોતાઓ હોવા જ યોગ્ય છે, તેમજ દ્વિજ પણ.
શ્રૌતં સ્માર્તં હિ વૈ ધર્મં પ્રોક્તમસ્મિન્નૃપોત્તમ । તસ્માચ્છૂદ્રૈર્વિના વિપ્રાન્ન શ્રોતવ્યં કથઞ્ચન
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, અહીં શ્રુતિ અને સ્મૃતિ કાયદા તરીકે ઘોષિત કરાઈ છે; તેથી શૂદ્રોની હાજરી વિના બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે સુણાવણ કરી શકાય એવી સ્થિતિ સર્જાય છે.
ઇદં શાસ્ત્રમધીયાનો બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ । મનોવાગ્દેહજૈર્નિત્યં કર્મદોષૈર્ન લિમ્પતે
જે બ્રાહ્મણ આ શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરે અને વ્રતપ્રચલિત રહે, જે મન, વાક અને શરીરને નિયમિત રીતે નિયંત્રિત કરે અને પાપકાર્યોથી નિવર્તે છે, તે કર્મોમાં પોંકાઈ ઝપટાતો નથી.
શૃણ્વન્તિ ચાપિ યે રાજન્ ભક્ત્યા વૈ બ્રાહ્મણાદયઃ । મુચ્યન્તે પાતકૈઃ સર્વૈર્ગચ્છન્તિ ચ દિવં પ્રભો
હે રાજા, બ્રાહ્મણોના ઉપદેશને ભક્તિપૂર્વક સાંભળનાર ખુલ્લા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને તેવો સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ કરે છે, સત્ય સેનાપતિ.
શ્રાવયેચ્ચાપિ યો વિપ્રઃ સર્વાન્વર્ણાન્નૃપોત્તમ । સ ગુરુઃ પ્રોચ્યતે તાત વર્ણાનામિહ સર્વશઃ
હે રાજા મઢી, સર્વવર્ણોને શિક્ષણ આપનારો બ્રાહ્મણ ગુરુ કહાય છે; તમામ વર્ણો માટે કોઈ અપવાદ વિના તેને એનું બ્રહ્મસત્તા જાહેર કરવું જોઈએ.
સ પૂજ્યઃ સર્વકાલેષુ સર્વૈર્વર્ણૈર્નરાધિપ । પૃથિવીં ચ તથૈવેમાં કૃત્સ્નામેકોઽપિ સોઽર્હતિ
હે સિંહાસનાર્થી, દરેકે દરેક સમયમાં સર્વવર્ગે તેને માન આપવો જોઈએ; તે જ એવા યોગ્ય છે કે જે સંપૂર્ણ ધરતી પર પણ હકદાર હોવાનો ઐસો ધરાવે છે.
ઇદં સ્વસ્ત્યયનં શ્રેષ્ઠમિદં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્ । ઇદં યશસ્યં સતતમિદં નિઃશ્રેયસં પરમ્
આ શિક્ષણ શુભ છે અને શ્રેષ્ઠ છે; તે બુદ્ધિને વધારે છે; સદા જ શૌર્યનું સ્ત્રોત અને પરમ કલ્યાણ છે.
અસ્મિન્ધર્મોઽખિલેનોક્તો ગુણદોષૌ ચ કર્મણામ્ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામાચારશ્ચાપિ શાશ્વતઃ
આ ધર્મમાં કર્મોની ગુણ અને દોષ કહેવામાં આવ્યા છે, અને ચાર વર્ણોના આચરણનું વર્ણન પણ — આ બધું સર્વકાળિક છે.
આચારઃ પ્રથમો ધર્મઃ શ્રુત્યુક્તશ્ચ નરોત્તમ । તસ્માદસ્મિન્સમાયુક્તો નિત્યં સ્યાદાત્મવાન્દ્વિજઃ
આચાર પ્રધાન ધર્મ છે, અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ સાંભળેલી પરંપરા મુજબ બોલે છે; તેથી એવો દ્વિજ જે આ પ્રથામાં સ્થાપિત છે પોતાને સદાય સ્વાયત્ત મનવીને ગણાવવો જોઇએ.
આચારાદ્વિચ્યુતો વિપ્રો ન વેદફલમશ્નુતે । આચારેણ ચ સંયુક્તઃ સમ્પૂર્ણફલભાક્સ્મૃતઃ
મૂલ્યવાન આચરણથી વિક્ષિપ્ત બ્રાહ્મણ વેદના ફલ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; પરંતુ આચરણમાં જોડાયેલને પૂર્ણ પરિણામોની ભાગી ગણવામાં આવે છે.
એવમાચારતો દૃષ્ટ્વા ધર્મસ્ય મુનયો ગતિમ્ । સર્વસ્ય તપસો મૂલમાચારં જગૃહુઃ પરમ્
જે જ તેમનાં આચરણથી નિયંત્રિત થનારા સંન્યાસીઓના ગર્તચળનને જોઈને તેઓએ ત્યાગની મૂળજ પાર્ટી આચરણ કહેવાઈ — એ શ્રેષ્ઠ પ્રાયોગikતા તેમને સમજાઈ.
અન્યે ચ માનવા રાજન્નાચારં સંશ્રિતા સદા । એવમસ્મિન્પુરાણે તુ આચારસ્ય તુ કીર્તનમ્
હે રાજા, મનુષ્યોમાં અન્ય લોકો હંમેશા આચરણ પર આધાર રાખે છે; તેથી આ પુરાણમાં ખરેખર આચરણની સ્તુતિ અને વર્ણન છે.
વૃત્તાન્તાનિ ચ રાજેન્દ્ર તથા ચોક્તાનિ પણ્ડિતૈઃ । ત્રિલોક્યાસ્તુ સમુત્પત્તિઃ સંસ્કારવિધિરુત્તમઃ । શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય વિધાનં કથ્યતે નૃપ
હે રાજા, રાજાને વિદ્વાનો દ્વારા ઉચ્ચારيل વાર્તાઓ અને નિર્દેશો પાટિયાત ભાવે કહેવામાં આવે છે; ત્રિજગતીઓનું મૂળ, સંસ્કારના ઉચ્ચાત્મિય નિર્દેશ અને શ્રવણની પ્રગત અને ઐતિહાસિક પદ્ધતિ આપેલ છે.
તથાસ્મિન્કથ્યતે રાજન્માહાત્મ્યં વાચકસ્ય તુ । વ્રતચર્યાશ્રમાચારાઃ સ્નાતકસ્ય પરો વિધિઃ
હે રાજા, વર્ણન એ રીતે કરવામાં આવે છે કે વક્તાના મહાકાર્યનું મહિમા દર્શાવે છે: સંયોગ રાખવાની આવશ્યકતા, આશ્રમોના ફરજ અને સ્નાતકને યોગ્ય આચરણ વિગેરે સર્વ આપેલ છે.
દારાદિગમનં ચૈવ વિવાહાનાં ચ લક્ષણમ્ । પુંસાં ચ લક્ષણં રાજન્યોષિતાં ચાત્ર કથ્યતે
ગૃહસ્થો સંબંધી પ્રક્રીયાઓ — પત્નીઓની આવજાવ, વૈવાહિક લક્ષણો, પુરુષો અને શાસક દ્વારા સ્વીકારેલ લોકોનાં નિશાન — એ બધાં અહીં જણાવવામાં આવ્યા છે.
મહાયજ્ઞવિધાનં ચ શાસ્ત્રકલ્પં ચ શાશ્વતમ્ । પૃથિવ્યા લક્ષણં તાત દેવાર્ચાયાઃ સુલક્ષણમ્
મહા યજ્ઞોનો નિયમ અને શાસ્ત્રોના શાશ્વત આયોજનનું વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે; હે પુત્ર, ધરતીની વિશેષતાઓ અને દેવપૂજા માટેના સરળ રીતો વર્ણવવામાં આવે છે.
વૃત્તીનાં લક્ષણં ચૈવ સ્નાતકસ્ય વ્રતાનિ ચ । ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ શૌચં ચ દ્રવ્યાણાં શુદ્ધિરેવ ચ
રોજગારના લક્ષણો, સ્નાતકના સંકલ્પો, ખાવાનું અને ટાળવાનું, શુદ્ધિના નિયમો અને સંપત્તિનું યોગ્ય સ્થિતિ—આ બધું પ્રગટ કરવામાં આવ્યું છે.
સ્ત્રીધર્મયોગસ્તાપસ્યં મોક્ષઃ સંન્યાસ એવ ચ । રાજ્ઞશ્ચ ધર્મો હ્યખિલઃ કાર્યાણાં ચ વિનિર્ણયઃ
સ્ત્રીઓનું ધર્મ સંયમ અને પારિતોષિકતા છે; મુક્તિ તપસ્યામાં અને ત્યાગમાં નાંખાય છે; રાજા માટે, બધા ધાર્મિક નિયમો કર્મસંકટોને સાચી રીતે ઉકેલવા માટેનું સ્થાન ધરાવે છે.