પૂર્વા દિશં ગતો નિત્યમુદયાચલમક્રમમ્
જે હંમેશા પૂર્વ દિશામાં જાય છે અને ઉગમ પર્વત પર ચઢે છે.
નાશયિત્વા તમો યસ્તુ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તયેત્
જે અંધકાર નાશ કરીને સર્વ ક્રિયાઓ શરૂ કરે છે.
ગાર્હપત્યેન વિધિના તદ્વદ્ધાર્યેણ કર્મણા પ્રોક્ષણીયવ્રતં ચૈવ અવભૃથં તથૈવ ચ
ગૃહપત્ય અગ્નિની રીતથી, અને આચાર્યના નિર્ધારિત કર્મથી, તેમજ છાંટવાની વિધિ અને અવભૃથ સ્નાનથી.
સર્વાનિમાંશ્ચ યશ્ચક્રે હવ્યભાગપ્રદાન્મુખે 1.157.
જે બધા આ કાર્ય કર્યા અને અર્પણના ભાગો મુખમાં આપ્યા.
ભાગાર્થે મધુધાનાય ચક્રે યો યજ્ઞકર્મણિ
જે ભાગ માટે અને મધુ અર્પણ માટે યજ્ઞકર્મ કર્યું.
યજ્ઞાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞાંશ્ચાપિ સઋત્વિજઃ
જે યજ્ઞ, દ્રવ્ય, યજ્ઞો અને યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણો બનાવ્યા.
વિબભાજ પુરા સર્વં પારમેષ્ઠયેન કર્મણા
કોઈક સમય પહેલાં, સર્વોચ્ચ કર્મથી, તેણે બધું વહેંચી દીધું.
ક્ષણાન્કલાશ્ચ કાષ્ઠાશ્ચ કાલવૈકલ્યમેવ ચ
ક્ષણ, પળ, કલાક અને સમયના ભાગો પણ.
ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં વિવિધં નૃષુ
ઋતુઓ, સમયના સંયોગો અને લોકોમાં વિવિધ માપદંડો છે.
સૃષ્ટા લોકાસ્ત્રયોનંતા યેન જ્ઞાનેન વર્ત્મના
ત્રણે અને અનંત લોકોએ જ્ઞાનના માર્ગથી સર્જાયા છે.
પ્રણામત્રયપૂર્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ
જે યોગ દ્વારા, ત્રણ પ્રકારની વંદના પછી આનંદ અનુભવે છે.
યો ગતિર્વૃષયુક્તાનાં ગતિર્યોઽપાપકર્મણામ્
જે સદ્ગુણવાળાઓની ગતિ છે અને દુષ્કર્મ કરનારાઓની ગતિ પણ છે.
ધાતુવૈદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ
જે તત્વોની સાચી જાણ રાખે છે અને ચાર આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે.
અગ્નીષોમાત્મકં જ્યોતિર્યોગીશઃ ક્ષણદાંતકઃ 1.157.
યોગીઓના સ્વામી, જેનું પ્રકાશ અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું છે, અને રાતનો અંત લાવનાર છે.
યં પરં પરમં પ્રાહુઃ પરમાત્માનમચ્યુતમ્
જેને સર્વોચ્ચ, શ્રેષ્ઠ અને અવિનાશી પરમાત્મા કહેવામાં આવે છે.
યુગાંતેષ્વતંકો યસ્તુ યશ્ચ લોકાંતકોત્તમઃ
યુગના અંતે જે ભયરૂપ છે અને લોકના અંતે શ્રેષ્ઠ છે.
વેત્તા યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્યઃ પ્રભવિષ્ણુનામ્
જે વેદજ્ઞોમાં જાણકાર છે અને શક્તિશાળી લોકોમાં સ્વામી છે.
માનુષાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્
માણસોમાં જે મન છે અને તપસ્વીઓમાં જે તપ છે.
વિગ્રહો વિગ્રહાણાં ચ ગતિર્ગતિમતામપિ દેવાહુતિપ્રદાનોદ્યત્પ્રાણાગ્નિસ્તમનાશનઃ
રૂપોમાં જે સ્વરૂપ છે, ગતિમાં જે ગતિ છે, દેવોને અર્પણ માટે પ્રયત્નશીલ પ્રાણ અગ્નિ છે અને અંધકારનો ભક્ષક છે.
રસાદ્ધિ શોણિતં ભવતિ શોણિતાન્માંસમુચ્યતે
રસમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે; લોહીમાંથી માંસ બને છે.
અસ્થિમજ્જ્ઞઃ સમભવત્તતો વૈ શુક્રમાદિશેત્ તત્રાપઃ પ્રથમો ભાગઃ સ સૌમ્યો રાશિરુચ્યતે
હાડકાં અને મજ્જા બને છે; પછી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં પાણી પ્રથમ ભાગ છે, જેને ચંદ્રનો ભાગ કહેવામાં આવે છે.
તતઃ ક્ષ્માસંભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિરુચ્યતે
પછી ભૂમિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું બીજું ભાગ કહેવાય છે.
ભવો રસાત્મકસ્તેષાં વીર્યં ચ શશિપાવકમ્
એના ઉત્પત્તિમાં રસ છે; એનો બળ અગ્નિ અને ચંદ્ર છે.
કફસ્ય પૃથિવી સ્થાનં પિત્તં નાભૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્ નાભિકોષ્ઠાંતરસ્થં તુ તત્ર દેવો દિવાકરઃ ।।1.157.
કફનું સ્થાન પૃથ્વી છે; પિત્ત નાભીમાં સ્થિર છે. નાભિની અંદર દેવતા સૂર્ય વસે છે.
મનઃ પ્રજાપતિર્જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે
મનને પ્રજાપતિ માનવું જોઈએ; કફ સોમરૂપે પ્રગટ થાય છે.
એવં પ્રવર્તિતે ગર્ભે વર્ધિતેંઽબુદસન્નિભે
આ રીતે, જ્યારે ગર્ભ સ્થિર થાય છે અને પાણીના બૂંદ જેવો વધે છે.
તતોંઽગાનિ વિસૃજતે બિભર્તિ પરિવર્તયન્
પછી એ અંગો છોડી દે છે, અને તેમને જાળવી રાખે છે, બદલાવ લાવે છે.
પ્રાણોસ્ય પ્રથમં સ્થાનં વર્ધયન્પરિવર્તતે વ્યાનોઽથ વ્યાપકો દેહે સમાનઃ સન્નિવર્તતે
એના શ્વાસનું પ્રથમ સ્થાન છે, જે વધે છે અને ફેરવાય છે; પછી વ્યાન, જે શરીરમાં સર્વત્ર વ્યાપી છે, અને સમાન, પોતાના સ્થાન પર પાછા જાય છે.
ભૂતાવાપ્તિસ્તતસ્તસ્ય જાયતીંદ્રિયગોચરા
પછી એમાંથી તત્વોની પ્રાપ્તી થાય છે અને ઇન્દ્રિયોની પહોંચ જન્મે છે.
તસ્યેંદ્રિયાણિ પિષ્ટાનિ સ્વંસ્વં યોગં પ્રચક્રમુઃ
એની ઇન્દ્રિયો રચાઈને, દરેકે પોતપોતાનું કાર્ય શરૂ કર્યું.