મણ્ડલવિધિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ પ્રતિપચ્ય દ્વિતીયા ચ ચતુર્થી પઞ્ચમી તથા । દશમી ત્રયોદશી ચૈવ પૌર્ણમાસી ચ કીર્તિતા । । ૧ સોમો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ શુક્રશ્ચૈવ બુધસ્તથા । એતે સૌમ્યા ગ્રહાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રતિષ્ઠાયજ્ઞકર્મણિ । । ૨ ત્રિષૂત્તરાસુ રેવત્યામશ્વિન્યાં બ્રાહ્મભે તથા । પુનર્વસ્વોસ્તથા હસ્તે વાસવે૧ શ્રવણેઽથવા । । ભરણ્યાં ચૈવ નક્ષત્રે ભાનોઃ૧ સ્થાપનમુત્તમમ્ । । ૩ શોધયિત્વા તુ વૈ ભૂમિં તુષકેશવિવર્જિતામ્ । વાલુકાઙ્ગારપાષાણાસ્થિવિહીનાં વિશોધ્ય તુ । । ૪ ચતુર્હસ્તસમાયુક્તા વેદી વિસ્તરતો રવેઃ
નારદે કહ્યું: પ્રતિપદા, દ્વિતિયા, ચતુર્થી, પંચમી, દશમી, ત્રયોદશી અને પૂર્ણિમા – આ તિથિઓ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. સોમ, બૃહસ્પતિ, શુક્ર અને બુધ – આ સૌમ્ય ગ્રહો પ્રતિષ્ઠા યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે. રેવતી, અશ્વિની, પુનર્વસુ, હસ્ત, શ્રવણ, ભરણિ – આ નક્ષત્રોમાં સૂર્યમૂર્તિ સ્થાપનાનું શ્રેષ્ઠ ફળ મળે છે. જમીનને સારી રીતે શુદ્ધ કરી, જ્યાં ઘાસ, કાંકર, હાડકાં ન હોય એવાં સ્થાન પર ચારે હાથ જેટલી પહોળી વેદી બનાવવી.
પ્રતિષ્ઠાસ્નાનવિધિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્નાનકર્મવિધિં તવ । સ્નાપકસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞો બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ । । ૧ અભિજ્ઞઃ સૌરશાસ્ત્રાણામરુણો યદુસત્તમ
નારદે કહ્યું: હવે હું તને પ્રતિષ્ઠા-સ્નાનવિધિ સમજાવું છું. સ્નાન કરાવનાર બ્રાહ્મણ વિદ્વાન અને વેદપારંગત હોવો જોઈએ. એ સૂર્યશાસ્ત્રનો જાણકાર અને અરુણવર્ણનો હોવો જોઈએ.
સૌરધર્મનિરૂપણમ્ આદિત્ય ઉવાચ સાધુસાધુ સુરશ્રેષ્ઠ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ ભૂધર । શૃણુષ્વૈકમનાઃ કૃષ્ણ ગદતો નિખિલં મમ । । ૧ આરાધય ત્વયં દેવો મમ રૂપમનૌપમમ્ । ચતુષ્કોણં પરં વ્યોમ અદ્ભુતં ગૈરિકોજ્જ્વલમ્ । । ૨ ત્વામારાધ્ય ચ ચક્રાંકં શંકરો વૃત્તમાદરાત્
આદિત્યે કહ્યું: બહુ સારું પૂછ્યું છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે પર્વત! કૃષ્ણ, હવે મારા બધાં વચન ધ્યાનથી સાંભળ. તું મારા અનન્ય સ્વરૂપની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કર—એ ચારે ખૂણે યુક્ત, પરમ, અદ્ભુત અને ગેરુ રંગથી તેજસ્વી આકાશરૂપ છે. તારી આરાધના કરીને ચક્રચિહ્નવાળા રૂપથી, શંકરે ભક્તિપૂર્વક ગોળ સ્વરૂપની આરાધના કરવી.
મધ્યાહ્ને ત્વં સદા દેવ ભક્ત્યા મામર્ચયસ્વ વૈ
મધ્યાહ્ને, હે દેવ, તું હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક મારી આરાધના કરજે.
૫ મણ્ડપસ્તુ પ્રમાણેન દશહસ્તઃ સમંતતઃ । મણ્ડલં વૃક્ષશાખાભિઃ કારયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । । ૬ નદીસઙ્ગમતીરોત્થાં મૃત્તિકાં ચ સમાનયેત્ । ઉપલિપ્ય તતો ભૂમિં કારયેત્કુણ્ડમુત્તમમ્ । । ૭ ચતુરસ્રં શ્રિયા યુક્તં પૂર્વં કુણ્ડં તુ કારયેત્ । દક્ષિણે ચાર્ધચન્દ્રં સ્યાદ્વારુણ્યાં દિશિ વર્તુલમ્ । । ૮ પદ્માકારં તુ વૈ કુર્યાદુત્તરે૪ ચ વિચક્ષણઃ । તોરણાનિ તતઃ કુર્યાત્પઞ્ચહસ્તાનિ સુવ્રત । । ૯ ન્યગ્રોધોદુમ્બરૌ ચૈવ બિલ્વપાલાશમેવ ચ । અશ્વત્થશ્ચ શમી ચૈવ ચન્દનશ્ચેતિ કીર્તિતાઃ । । 1.134.૧૦ શુક્લવસ્ત્રસમાયુક્તશ્ચિત્રપટ્ટસમન્વિતઃ । જપમાલાન્વિતઃ કુર્યાત્તોરણાનિ વિચક્ષણઃ । । ૧૧ અગ્નિમીળેતિ મન્ત્રેણ યજેદ્વૈ પૂર્વતોરણમ્ । ઇષેત્વોર્જેતિ મન્ત્રેણ યજેદ્દક્ષિણતોરણમ્ । । ૧૨ અગ્ન આયાહીતિ મન્ત્રેણ પશ્ચિમં તુ સમર્ચયેત્ । શં નો દેવીતિ મન્ત્રેણ યજેદુત્તરતોરણમ્ । । ૧૩ કલશાંસ્તુ સમાદાય હેમગર્ભસમન્વિતાન્ । શ્વેતચન્દનપઙ્કેન કણ્ઠસ્વસ્તિકભૂષણાન્ । । ૧૪ યવશાલિશરાવાન્નવસ્ત્રાલઙ્કારવિગ્રહાન્ । આજિઘ્રેતિ ચ મન્ત્રેણ કલશાંસ્તુ નિવેશયેત્ । । ૧૫ દુકૂલશ્ચિત્રપટ્ટૈશ્ચ વેષ્ટયેત્સ્તમ્ભમાલિકામ્ । ધ્વજાદર્શપતાકાભિશ્ચામરૈસ્તુ વિતાનકૈઃ । । ૧૬ શઙ્ખઘણ્ટાનિનાદૈશ્ચ ગેયમઙ્ગલવાચનૈઃ । તૂર્યભેરીનિનાદૈશ્ચ વેદધ્વનિસમન્વિતૈઃ । । ૧૭ પુણ્યૈશ્ચ જયશબ્દૈશ્ચ કારયેત મહોત્સવમ્ । પતાકાભિર્વિચિત્રાભિઃ પૂજામાલ્યોપશોભિતમ્ । । ૧૮ વિચિત્રસ્રગ્વિતાનાઢ્યં પ્રકીર્ણકુસુમાઙ્કુરમ્ । તન્મધ્યે તુ કુશાસ્તીર્ણે દેવાર્ચાં સ્થાપયેદ્ બુધઃ । । ૧૯ પતાકાં પીતવર્ણાં તુ પૂર્વે શક્રાય દાપયેત્ । આગ્નેય્યાં રક્તવર્ણાભાં૧ ૨યમાશાયાં યમોપમાન્ । । 1.134.૨૦ નીલાઞ્જનસમપ્રખ્યાં નૈર્ઋત્યાં ચ પ્રદાપયેત્ । વારુણ્યાં સિતવર્ણાં ચ કૃષ્ણાં વાયવ્યગોચરે । । ૨૧ હરિતાં યક્ષરાજાય ઐશાન્યાં સર્વવર્ણિકામ્ । શ્વેતરક્તકચૂર્ણેન પદ્મમાલેખયેત્તતઃ । । ૨૨ વૈદ્યા વેદીતિ મન્ત્રેણ વેદ્યા આલભનં ભવેત્ । પૂર્વાગ્રાનુત્તરાગ્રાંશ્ચ કુશાનાસ્તીર્ય યત્નતઃ । । ૨૩ યોગેયોગેતિ મન્ત્રેણ કુશશ્ચાસ્તરણં ભવેત્ । શય્યા તત્રૈવ કર્તવ્યા દિવ્યાસ્તરણસંયુતા । । ૨૪ ગડુકે દ્વે વિચિત્રે તુ તન્મધ્યે સ્થાપયેદ્બુધઃ । વિચિત્રદીપમાલાભિર્ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનકૈઃ । । ૨૫ પૂપકાન્સુવિચિત્રાન્વૈ મોદકાંશ્ચ પ્રદાપયેત્ । પાયસં કૃશરં ચૈવ દધ્યોદનસમન્વિતમ્ । । ૨૬ દધિ ચન્દ્રસમપ્રખ્યં શુભચ્છત્રં ચ વિન્યસેત્ । । ૨૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને સૂર્યપ્રતિષ્ઠાયાં મંડલવિધિવર્ણનં નામ ચતુસ્ત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
મંડપ દસ હાથ જેટલો ચારે બાજુ સમાન બનાવવો. મંડળ વૃક્ષની ડાળીઓથી નિયમ પ્રમાણે તૈયાર કરવું. નદીના સંગમ કે કાંઠેથી માટી લાવી જમીન પર લપસી શ્રેષ્ઠ કુંડ બનાવવું. પૂર્વ દિશામાં ચોરસ, દક્ષિણમાં અર્ધચંદ્રાકાર, પશ્ચિમમાં ગોળ અને ઉત્તર દિશામાં કમળાકાર કુંડ બનાવવું. પછી પાંચ હાથના દરવાજા તૈયાર કરવા. વટ, ઉદુંબર, બિલ્વ, પલાશ, પિપળ, શમી અને ચંદનના વૃક્ષોનો ઉલ્લેખ કરવો. દરવાજા સફેદ વસ્ત્ર, રંગીન પટ્ટા અને જપમાળાથી શોભાવવાના. પૂર્વ દરવાજે 'અગ્નિમ ઈળે' મંત્રથી, દક્ષિણમાં 'ઇષેત્વોર્જેત', પશ્ચિમમાં 'અગ્ન આયાહિ' અને ઉત્તર દરવાજે 'શં નો દેવી' મંત્રથી પૂજા કરવી. પછી સોનાથી ભરેલા, સફેદ ચંદન અને સ્વસ્તિકથી શોભિત, યવ, ચોખા, ભોજન, વસ્ત્ર અને આભૂષણથી ભરેલા કલશો 'આજિઘ્રેતી' મંત્રથી સ્થાપિત કરવા. સ્તંભ અને માળા રંગીન કપડાંથી વાળવી, ધ્વજ, દરપણ, પટાકા, ચામર અને છત્રથી શોભાવવી. શંખ, ઘંટ, ગીત, વાદ્ય, ઢોલ અને વેદમંત્રના ધ્વનિથી મહોત્સવ મનાવવો. વિવિધ ધ્વજ, પુષ્પમાળા અને છાયાવાળી જગ્યા બનાવવી. મધ્યમાં કુશના આસન પર દેવમૂર્તિ સ્થાપિત કરવી. પૂર્વમાં પીળી ધ્વજ ઈન્દ્રને, અગ્નિદિશામાં લાલ ધ્વજ યમને, નૈઋત્યમાં કાળી, પશ્ચિમમાં સફેદ, વાયવ્યમાં કાળી, ઉત્તર દિશામાં લીલી ધ્વજ યક્ષરાજને, અને ઈશાન દિશામાં રંગબેરંગી ધ્વજ આપવી. સફેદ અને લાલ ચૂર્ણથી કમળ દોરવું. 'વેદ્યા વેદિ' મંત્રથી વેદિનું આલંભન કરવું. કુશા પૂર્વ અને ઉત્તર દિશા તરફ પાથરવી. 'યોગે યોગે' મંત્રથી કુશા પાથરવી. ત્યાં દિવ્ય બિછાણ પાથરવું. મધ્યમાં બે સુંદર ગદલા મુકવા. વિવિધ દીપમાળા, ભોજન અને પાન-પદાર્થો મુકવા. વિવિધ પૌઆ, મિઠાઈ, પાયસ, દહીં-ભાત ધરાવવું. ચંદ્ર જેવું સફેદ દહીં અને શુભ છત્ર મુકવું.
ભોજકો ભોજકૈશ્ચાન્યૈર્બ્રાહ્મણૈશ્ચ તથા વૃતઃ । । ૨ દિશાભાગે મણ્ડલસ્ય ઈશાને વૈ યથાક્રમમ્ । હસ્તમાત્રપ્રમાણં તુ ભદ્રપીઠં તુ વિન્યસેત્ । । ૩ હસ્તિના શકટેનાપિ ભક્ત્યા બ્રહ્મરથેન ચ । મંગલૈર્બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ દેવં પ્રાસાદમાનયેત્ । । ૪ ભદ્રપીઠં સમાદાય ભદ્રં કર્ણેતિ મન્ત્રતઃ । સૂત્રધારસ્તથા પ્રોક્તઃ શુક્લામ્બરધરઃ શુચિઃ । । ૫ સ્નાપયેત્કલશં ગૃહ્ય દેવદેવં વિભાવસુમ્ । સામુદ્રં તોયમાહૃત્ય જાહ્નવં યામુનં તથા । । ૬ સારસ્વતં જલં પુણ્યં ચાન્દ્રભાગં સસૈન્ધવમ્ । પુષ્કરસ્ય જલં શ્રેષ્ઠં ગિરિપ્રસ્રવણોદકમ્ । । ૭ અન્યદ્વાપિ શુચિ તોયં નદીનદતડાગજમ્ । યથાશક્ત્યા ઉપાહૃત્ય કલશૈઃ કાઞ્ચનાદિભિઃ । । ૮ ભોજકાશ્ચાષ્ટભિઃ સૂર્યં કલશૈઃ સ્નાપયન્તિ વૈ । તતસ્તુ મણિરત્નાનિ સર્વબીજૌષધીસ્તથા । । ૯ સુગન્ધીનિ ચ માલ્યાનિ સ્થલજાન્યમ્બુજાનિ ચ । ચન્દનાનિ ચ મુખ્યાનિ ગન્ધાશ્ચ વિવિધાસ્તથા । । 1.135.૧૦ બ્રાહ્મી સુવર્ચલા મુસ્તા વિષ્ણુક્રાન્તા શતાવરી । દૂર્વા ચ શિબિપુષ્પી ચ પ્રિયઙ્ગૂ રજની વચા । । ૧૧ સમ્ભૃત્યૈતાંસ્તુ સમ્ભારાન્સ્નાનકર્મવિભાગવિત્ । બલાશ્વત્થશિરીષાણાં પલ્લવૈઃ કુશસંયુતૈઃ । । ૧૨ કલશોપરિ વિન્યસ્ય દદ્યાદર્ઘ્યં રવેઃ સદા । કાઞ્ચનૈ રાજતૈસ્તામ્રૈર્મૃણ્મયૈઃ કલશૈસ્તથા । । ૧૩ સાક્ષતૈઃ સહિરણ્યૈશ્ચ સર્વૌષધિસમન્વિતૈઃ । ગાયત્ર્યા પરિપૂતૈસ્તુ ષોડશૈઃ સ્નાપયેદ્રવિમ્ । । ૧૪ કુશોત્તરાં૧ તતઃ કૃત્વા વેદિં પક્વેષ્ટકામયીમ્ । તસ્યાં વેદ્યાં સમારોપ્ય પરિધાપ્ય ચ વાસસી । ૧૫ પ્રતિમામભિષિઞ્ચેચ્ચ સોપવાસઃ પ્રયત્નતઃ । મૂર્ધ્નિ સર્વૌષધીઃ કૃત્વા તથૈવામલકાનિ ચ । । ૧૬ મન્ત્રેણ મૃત્તિકાં ચાપિ મન્ત્રતશ્ચ જલં તથા । ત્વં દેવી વન્દિતા દેવૈઃ સકલૈર્દૈત્યદાનવૈઃ । । ૧૭ તેન સંસ્થાપિતા મૂર્ધ્નિ મયા દેવસ્ય શુદ્ધયે । આદિસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં દેવતાનાં ચ સર્વથા । । ૧૮ રસાનાં પતયે તુભ્યમાહ્વાનં ચ કૃતં મયા । ઇત્થં પૌરાણિકૈર્મંત્રૈવૈદિકૈશ્ચ વિશેષતઃ । । ૧૯ કાર્યં હિ વારુણં સ્નાનં દેવસ્ય યદુનંદન । ઇત્થમુચ્ચારયેદ્વાચં કુર્યાત્સ્નાનં વિચક્ષણઃ । । 1.135.૨૦ દેવાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ । વ્યોમગઙ્ગા ચ પૂર્ણેન દ્વિતીયકલશેન તુ । । ૨૧ સારસ્વતસ્ય પૂર્ણેન કલશેન સુરોત્તમ । શક્રાદયોભિષિંચન્તુ લોકપાલાઃ સુરોત્તમાઃ । । ૨૨ સાગરોદકપૂર્ણેન ચતુર્થકલશેન તુ । વારિણા પરિપૂર્ણેન પદ્મપત્રસુગન્ધિના । । ૨૩ પઞ્ચમેનાભિષિઞ્ચન્તુ નાગાશ્ચ કલશેન તુ । હિમવદ્ધેમકૂટાદ્યાશ્ચાભિષિઞ્ચન્તુ વારિણા । । ૨૪ નૈર્ઋતોદકપૂર્ણેન ષષ્ઠેન કલશેન તુ । સર્વતીર્થામ્બુપૂર્ણેન પદ્મરેણુસુવાસિના । । ૨૫ સપ્તમેનાભિષિઞ્ચન્તુ ઋષયઃ સપ્ત યે વરાઃ । વસવશ્ચાભિષિઞ્ચન્તુ કલશેનાષ્ટમેન વૈ । । ૨૬ અષ્ટમઙ્ગલયુક્તેન દેવદેવ નમોઽસ્તુ તે । તતો વૈ કલશૈર્દિવ્યૈઃ સ્નાનકર્મ સમારભેત્ । । ૨૭ સમુદ્રં ગચ્છ યઃ પ્રોક્તો મન્ત્રમેતમુદીરયેત્ । હિરણ્યગર્ભેતિ ચ યો મન્ત્રસ્તં સમુદીરયેત્ । । ૨૮ સમુદ્રજ્યેષ્ઠેતિ મન્ત્રેણ ક્ષાલયેન્મૃત્તિકાન્વિતમ્ । સિનીવાલીતિ મન્ત્રેણ દદ્યાદ્વલ્મીકમૃત્તિકામ્ । । ૨૯ શમ્યુદુમ્બરમશ્વત્થં ન્યગ્રોધં ચ પલાશકમ્ । યજ્ઞં યજ્ઞેતિ મન્ત્રેણ દદ્યાત્પઞ્ચકષાયિકમ્ । । 1.135.૩૦ પઞ્ચગવ્યં પવિત્રં ચ આહરેત્તામ્રભાજને । ગાયત્ર્યા ચૈવ ગોમૂત્રં ગન્ધદ્વારેતિ ગોમયમ્ । । ૩૧ આપ્યાયસ્વેતિ ચ ક્ષીરં દધિક્રાવ્ણેતિ વૈ દધિ । તેજોઽસીતિ ઘૃતં તદ્વદ્દેવસ્ય ત્વા કુશોદકમ્ । । ૩૨ એવમાદિવિધિયુતં પઞ્ચગવ્યં પ્રકીર્તિતમ્ । યા૧ ઓષધીતિ મંત્રેણ સ્નાનમોષધિભિઃ ક્રમાત્ । । ૩૩ દ્રુપદાભિઃ પુનસ્તસ્ય કુર્યાચ્ચોદ્વર્તનં બુધઃ । શિરઃ સ્નાનં તતો દદ્યાન્માનસ્તોકાભિમન્ત્રિતમ્ । । ૩૪ વિષ્ણોરરાટમન્ત્રેણ દદ્યાદ્ગન્ધોદકં શુભમ્ । તતો નદ્યુદ્ભવેનૈવ ક્ષાલયેચ્છુદ્ધવારિણા । । ૩૫ જાતવેદસમુચ્ચાર્ય વસ્ત્રપૂતેન વારિણા । તત આવાહયેદ્દેવં રક્તમાલ્યામ્બરં શુભમ્ । । ૩૬ એહ્યેહિ ભગવન્ભાનો લોકાનુગ્રહકારક । યજ્ઞભાગં ગૃહાણાર્ઘ્યમર્કદેવ નમોઽસ્તુ તે । । ૩૭ હિરણ્યેન તુ પાત્રેણ દેવાયાર્ઘ્યં પ્રદાપયેત્ । ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે મન્ત્રેણાર્ઘ્યં સમર્પયેત્ । । ૩૮ પાર્થિવૈઃ પ્રથમં કલશૈઃ સ્નાપયેદ્ભાસ્કરં બુધઃ । તતસ્ત્વૌદુમ્બરૈર્વીર રાજતૈસ્તદનન્તરમ્ । । ૩૯ તતસ્તુ કાઞ્ચનૈર્દેવં સ્નાપયેદ્યદુનન્દન । સર્વતીર્થજલૈર્યુક્તં સર્વૌષધિસમન્વિતમ્ । । 1.135.૪૦ શઙ્ખમાદાય દેવસ્ય તતો મૂર્ધનિ શઙ્કર । દત્ત્વા પુષ્પાણિ દેવસ્ય મૂર્ધ્નિ યત્નાદ્વિચક્ષણઃ । ।૪ ૧ તોયમુત્ક્ષિપ્ય યત્નેન તતઃ સ્નપનમાચરેત્ । પ્રથમં સ્નાપયેદ્દેવં વારિણા યદુનન્દન । । ૪૨ તતસ્તુ પયસા રાજન્પાયસેન તતસ્તુ વૈ । ઘૃતેન મધુના વાપિ તથા ઇક્ષુરસેન ચ । । ૪૩ અગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય ગોમેધસ્ય ચ સુવ્રત । જ્યોતિષ્ટોમસ્ય રાજેન્દ્ર વાજપેયસ્ય વૈ વિભો । । ૪૪ રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં ઘૃતાદ્યૈર્લભતે ફલમ્ । યસ્તુ કારયતે સ્નાનં યસ્તુ ભક્ત્યા પ્રપશ્યતિ
બ્રાહ્મણો અને અન્ય ભોજનકારો સાથે ઘેરાયેલા મુખ્ય યજમાન, મંડપના ઈશાન કોણે, એક હાથ જેટલી જગ્યા માપી, શુભ આસન ગોઠવે છે. પછી, હાથી, રથ કે શાકટ દ્વારા, ભક્તિપૂર્વક અને મંગલધ્વનિ સાથે દેવને મંદિર સુધી લાવવામાં આવે છે. પછી, 'ભદ્રં કર્ણે' મંત્ર બોલી, શુદ્ધ અને સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલો સૂત્રધાર, ભદ્રપીઠને સ્થાપે છે. પછી, કલશમાં ગંગા, યમુના, સરસ્વતી, ચંદ્રભાગા, સિંધુ, પુષ્કર અને પર્વતોથી વહેતા પવિત્ર જળો ભરી, દેવને સ્નાન કરાવે છે. જો આ જળો ન મળે તો, અન્ય કોઈ પણ શુદ્ધ નદી, તળાવનું પાણી યથાશક્તિ લાવી, સોનાં કે ચાંદીના કલશમાં ભરી સ્નાન કરાવવું. આઠ ભોજનકારો સૂર્યને કલશથી સ્નાન કરાવે છે. પછી, મણિ, રત્ન, વિવિધ બીજ અને ઔષધિઓ, સુગંધિત ફૂલો, જમીન અને જળમાં ઉગતા ફૂલો, ચંદન અને વિવિધ સુગંધો અર્પણ કરાય છે. બ્રાહ્મી, સુવર્ચલા, મુસ્તા, વિશ્નુક્રાંતા, શતાવરી, દુર્વા, શિબિપુષ્પી, પ્રિયંગુ, રજની, વચા વગેરે ઔષધિઓ એકત્રિત કરી, સ્નાનવિધિ માટે ઉપયોગ થાય છે. બલ, અશ્વત્થ, શિરીષના પાંદડા અને કુશ સાથે કલશ પર ગોઠવી, સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરાય છે. સોનાં, ચાંદી, તાંબાં કે માટીના કલશ, અક્ષત અને હીરા સાથે, તમામ ઔષધિઓ ભરી, ગાયત્રીમંત્રથી પવિત્ર કરી, સોળ કલશથી સૂર્યને સ્નાન કરાવવું. પછી, પક્વ ઈંટથી壇 બનાવી, તેમાં વસ્ત્ર વિછાવી, પ્રતિમાને બેસાડવી. સર્વ ઔષધિઓ અને આમળા પ્રતિમાના મસ્તક પર રાખી, મંત્રોચ્ચારથી માટી અને પાણી અર્પણ કરવું. 'દેવી, તું દેવતાઓ અને દૈત્યોથી પૂજિત છે, તને મસ્તક પર સ્થાપિત કરી દેવની શુદ્ધિ માટે અર્પણ કરું છું. તું સર્વ ભૂતો અને દેવીઓની આગવી છે, રસોના સ્વામી તું છે, તને આહ્વાન કરું છું.' આવા પૌરાણિક અને વૈદિક મંત્રોથી, યદુકુળના વંશજ, દેવનું વારુણ સ્નાન કરવું. વિદ્વાન, આવા વચન ઉચ્ચારી, સ્નાનવિધિ કરે. 'દેવો, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે તને સ્નાન કરાવે, ગંગાજળથી ભરેલા બીજા કલશથી, સરસ્વતીના જળથી ત્રીજા કલશથી, ઇન્દ્રાદિ લોકપાલો ચોથા કલશથી, સુગંધિત જળથી પાંછમા કલશથી, નાગો છઠ્ઠા કલશથી, હિમાલય અને સુવર્ણ પર્વતોના જળથી સાતમા કલશથી, સર્વ તીર્થોના જળથી આઠમા કલશથી સ્નાન કરાવે.' ઋષિઓ સાતમા કલશથી, વસુઓ આઠમા કલશથી સ્નાન કરાવે. પછી, દિવ્ય કલશોથી સ્નાનવિધિ શરૂ થાય છે. સમુદ્રના મંત્રો, હિરણ્યગર્ભના મંત્રો, મૃત્તિકા અને વલ્મીકમૃત્તિકા, શમી, ઉદુમ્બર, અશ્વત્થ, વટ, પલાશના પાંદડાં, યજ્ઞમંત્રો સાથે, પાંચ કષાય, પાંચગવ્ય, ગાયત્રીમંત્રથી ગૌમૂત્ર, ગંધમંત્રથી ગૌમય, દહીં, દૂધ, ઘી, પાણી વગેરેથી પવિત્ર કરી, ઔષધિઓથી સ્નાન કરાવવું. પછી, દ્રુપદોથી ઉબટણ, મસ્તકસ્નાન, વિશેષ મંત્રો સાથે ગંધપાણી, નદીના શુદ્ધ જળથી ધોઈ, 'જાતવેદસ' મંત્રથી વસ્ત્રપૂત જળથી, પછી લાલ ફૂલ અને વસ્ત્રથી દેવને આવાહન કરવું. 'આવો, ભગવાન ભાનુ, જગતના કલ્યાણકર્તા, યજ્ઞભાગ ગ્રહણ કરો, અર્કદેવ, નમસ્કાર.' સોનાની પાત્રમાં અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. 'વિષ્ણુ વિચક્રમે' મંત્રથી અર્ઘ્ય સમર્પણ કરવું. પ્રથમ માટીના કલશથી, પછી ઉદુમ્બર, પછી ચાંદી, પછી સોનાના કલશથી, સર્વ તીર્થજળ અને ઔષધિઓ સાથે સ્નાન કરાવવું. પછી, શંખ લઈ, દેવના મસ્તક પર પુષ્પો અર્પણ કરી, પાણી ઊંડાળીને સ્નાન કરાવવું. પ્રથમ પાણીથી, પછી દૂધથી, પછી પાયસથી, પછી ઘી, મધ, ઈક્ષુરસથી સ્નાન કરાવવું. અગ્નિષ્ટોમ, ગોમેધ, જ્યોતિષ્ટોમ, વાજપેય, રાજસૂય, અશ્વમેદ જેવા યજ્ઞોના ફળ, જે સ્નાન કરાવે કે ભક્તિથી જુએ, તેને મળે છે.
કોપનો દુષ્ટશીલશ્ચ યુવા વા વૃદ્ધ એવ ચ । । ૬૩ શ્વિત્રી કુષ્ઠી ચ રોગી ચ કાણો દુર્મતિરેવ ચ । સંકીર્ણો જાતિહીનશ્ચ તથા ન વૃષલીપતિઃ । । ૬૪ કુબ્જશ્ચાધસ્તથા વ્યંગઃ ખલ્વાટો વિકલેન્દ્રિયઃ । અવિનીતો દુરાત્મા ચ વિકલઃ પઙ્ગુરેવ ચ । । ૬૫ તિથિનક્ષત્રયોગાનાં વારાણાં ચ તથા વિભો । સૂચકો જીવિકાર્થં૩ હિ યશ્ચ મૂલ્યેન પાઠયેત્ । । ૬૬ ઈદૃશાન્સ્નાપકાન્સર્વાન્વર્જયેત પ્રયત્નતઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પરીક્ષ્યાઃ સ્નાપકા બુધૈઃ । । ૬૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સાંબોપાખ્યાને સૂર્યપ્રતિષ્ઠાસ્નાનવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
જે યુવાન કે વૃદ્ધ, ગુસ્સાવાળું, દુષ્ટ સ્વભાવ ધરાવતું હોય; કે જે શ્વિત્ર (કોડ), કુષ્ઠરોગ, અન્ય રોગોથી પીડિત હોય; કે જે લંગડું, દુર્વ્યવહારી, મિલાવટવાળું, જાતિહીન, કે નીચ જાતિની સ્ત્રીનો પતિ હોય; કે જે કૂબડું, વિકલાંગ, ટકલું, ઇન્દ્રિયહિન, અવિનયી, દુશ્ચરિત્ર, અશક્ત કે પંગુ હોય; કે જે તિથિ, નક્ષત્ર, વાર વગેરે પૈસા માટે જાહેર કરે, કે ભાડે પાઠ કરે—આવા બધા લોકોને સ્નાનવિધિમાં દૂર રાખવા જોઈએ. તેથી, વિદ્વાનો સ્નાનકર્તાઓની સંપૂર્ણ કાળજીપૂર્વક તપાસ કરે. (અહીં) સૂર્યપ્રતિષ્ઠા સ્નાનવિધિનું વર્ણન પૂર્ણ થયું.
સૂર્યપ્રતિષ્ઠાવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ અધિવાસનમુત્તમમ્ । સહસ્રશીર્ષા પુરુષો મણ્ડપં યત્નતો વિશેત્ । । ૧ તતોઽન્યે ચ શુચૌ દેશે અસંસ્પૃષ્ટોપલેપને । મણ્ડલં પઞ્ચવર્ણૈસ્તુ આલિખેચ્ચતુરસ્રકમ્ । । ૨ પતાકાતોરણચ્છત્રધ્વજમાલ્યાદ્યલંકૃતમ્ । વિચિત્રસુવિતાનાઢ્યં પ્રકીર્ણકુસુમોત્કરૈઃ । । ૩ તસ્ય મધ્યે કુશાસ્તીર્ણે મૂર્તિઃ સ્થાપ્યા વિવસ્વતઃ । તત્રાસ્યાવાહનં કૃત્વા દદ્યાદર્ઘ્યં વિવસ્વતે । । ૪ સુવર્ણમધુપર્કાદિ કૃત્વા૧ તત્ર વિધાનતઃ । દેવસ્ય દર્શયેદ્ગાં ચ સવત્સાં રોહિણીં શુભામ્ । । ૫ નમો ગોપતયે તુભ્યં સહસ્રાંશો પ્રસીદ મે । એવમર્ઘ્યેણ સમ્મન્ત્ર્ય પરિધાય ચ વાસસી । । ૬ યજ્ઞોપવીતમાતિથ્યં તથાભ્યઙ્ગં તથૈવ ચ । વત્સરે વત્સરે તસ્ય નવમવ્યઙ્ગમાહરેત્ । । ૭ શ્રાવણે માસિ રાજેન્દ્ર પવિત્રં તસ્ય તદ્ધિ વૈ । બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા તુ વર્ષેવર્ષે પ્રયોજયેત્ । । ૮ અવ્યઙ્ગં યદુશાર્દૂલ શ્રાવણે માસિ ભાસ્કરમ્ । સર્વગન્ધૈઃ સમાલભ્ય ચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈઃ । । ૯ અલઙ્કારૈરલઙ્કૃત્ય કુસુમૈશ્ચ સુગન્ધિભિઃ । માલાભિશ્ચ વિચિત્રાભિરાબદ્ધાભિરનેકશઃ । । 1.136.૧૦ તતો ધૂપં નિવેદ્યાશુ પ્રતિમાગ્રે પ્રયત્નતઃ । સહસ્રશીર્ષા પુરુષો મણ્ડપં ચ પ્રવેશયેત્ । । ૧૧ નમઃ શમ્ભવેતિ મન્ત્રેણ શય્યાયાં વિનિવેશયેત્ । વિશ્વતશ્ચક્ષુરિત્યેવ કુર્યાત્કમલનિષ્કલમ્ । । ૧૨ પુનરેવ ચ વક્ષ્યામિ સઙ્કલીકરણં શુભમ્ । સ્નાપને તુ યથાકાર્યઃ સ્વદેહે ન્યાસ ઉત્તમઃ । । ૧૩ પ્રતિમાયાં તથા કાર્યો યથા ચાલમ્ભનં બુધઃ । ૐ હું ખષોલ્કાય નમો મૂલમન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ । । ૧૪ આદિત્યોઽયં સ્વયં દેવો હ્યક્ષરેણોપબૃંહિતઃ । ૐકારં વિન્યસેન્મૂર્ધ્નિ હુંકારં નાસિકોપરિ । । ૧૫ ખકારં ચ લલાટે તુ ષકારં વદને ન્યસેત્ । લકારં ચૈવ કંઠે તુ કકારં હૃદયે ન્યસેત્ । । ૧૬ યકારં તુ ભુજે વામે નકારં દક્ષિણે ભુજે । મકારં વામકુક્ષૌ ચ વિસર્ગં દક્ષિણે ન્યસેત્ ।। ૧૭ ૐકારં તુ સદા ધ્યાયેજ્જ્વાલામાલાસમાકુલમ્ । હુઙ્કારં શુદ્ધવર્ણાભં પ્રસુવન્તમલં શુભમ્ ।। ૧૮ ખકારં ચિન્તયેત્પ્રાજ્ઞો ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભમ્ । તરુણાદિત્યવર્ણાભં ખકારં ચિન્તયેદ્બુધઃ ।। ૧૯ ષોકારં તુ મહાબાહો હેમવર્ણં વિચિન્તયેત્ । શુક્લપદ્મનિભાકારમકારં ચિંતયેદ્બુધઃ ।।1.136.૨૦ જાતીકુસુમસંકાશં હ્રીંકારં સર્વવર્ણકમ્ । ક્ષીરવર્ણં સકારં તુ ચિન્તયેત્સતતં બુધઃ ।।૨ ૧ નકારં હિમકુન્દાભં મકારમમૃતાક્ષરમ્ । હ્રીંકારં વિદ્યુત્સંકાશં હ્રીંકારં સર્વવર્ણકમ્ ।।૨૨૧ ક્ષીરવર્ણં સકારં તુ ચિન્તયેત્સતતં બુધઃ । નકારં સ્વર્ણવર્ણાભં મકારં કનકપ્રભમ્ ।।૨૩ તતો દેવં મહાત્માનં સહસ્રકિરણં રવિમ્ । પ્રસાદાભિમુખં દેવં શયનીયે નિવેશયેત્ ।।૨૪ અગ્નિકાર્યં તતઃ કુર્યુરગ્નિકુણ્ડેષુ વૈ દ્વિજાઃ । તતોઽરણ્યાં સમુત્થાપ્ય અગ્નિં લૌકિકમેવ વા ।।૨૫ પ્રજ્વાલ્યાગ્નિં વિધાનેન કુર્યાદ્ધોમં વિચક્ષણઃ । બહ્વૃચઃ પૂર્વકાણ્ડેષુ યામ્યાં મધ્યન્દિનસ્તથા ।।૨૬ પશ્ચિમે ચૈવ ચ્છન્દોગ ઉત્તરેઽથર્વણો મતઃ । મધ્યે ચ ભોજકઃ કુર્યાદ્ધોમં યજ્ઞે યદુત્તમ ।।૨૭ શમીપાલાશોદુમ્બરાણિ હ્યપામાર્ગસ્તથૈવ ચ । દ્વાદશ તુ સહસ્રાણિ અષ્ટૌ ચત્વારિ એવ ચ ।।૨૮ દ્વે ત્રીણિ ચ સહસ્રાણિ અથ વા એકમેવ હિ । અગ્નિર્મૂર્ધેતિ મન્ત્રેણ કુણ્ડસ્યાલમ્ભનં ભવેત્ ।।૨૯ ઉલ્લિખ્યાભ્યુક્ષ્ય તેનૈવ અગ્નિં દૂતમિતિ સ્મૃતાઃ । સમ્બુધ્યસ્વાગ્ને મન્ત્રેણ ગર્ભાધાનં તુ કારયેત્ ।।1.136.૩ ૦ સીમન્તેતિ પુનસ્તત્ર મહામન્ત્રેણ હોમયેત્ । જાતકર્મ તથા પ્રોક્તં પ્રાણાયામં વિદુર્બુધાઃ । । ૩૧ નમઃ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ નામકરણમેવ ચ । અન્નપ્રાશનમન્ત્રેણ અન્નપ્રાશનમાદિશેત્ । । ૩૨ જ્યેષ્ઠમગ્રેતિ મન્ત્રેણ તેન ચૂડોપકર્મણિ । વ્રતબન્ધસ્ય મન્ત્રેણ વ્રતબન્ધં સમાદિશેત્ । । ૩૩ સમાવર્તનમિત્યેવ આકૃષ્ણેતિ ચ હોમયેત્ । પત્નીસંયોજનં ચૈવ સ્વયમેવ પ્રકલ્પયેત્ । । ૩૪ અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ યજ્ઞકર્માણિ યાનિ ચ । મહાવ્યાહૃતિમન્ત્રેણ હોતવ્યાનિ સમન્તતઃ । । ૩૫ માતૄણાં યજ્ઞભૂતાનાં બલિકર્મ પ્રદાપયેત્ । સર્વકામસમૃદ્ધ્યર્થં કારયેદધિવાસનમ્ । । ૩૬ ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં ચ અહોરાત્રમથાપિ વા । તતઃ ત્વલઙ્કૃતાં સ્નાતાં મણિરત્નૈર્વિભૂષિતામ્ । । ૩૭ કૃતરક્ષાં પ્રયત્નેન પ્રતિમામધિવાસયેત્ । દેવાગારાદથૈશાને દિગ્ભાગે દિવ્યમન્દિરમ્ । । ૩૮ કૃત્વા કુશપરિસ્તીર્ણે વરાસ્તરણસંવૃતે । પૂર્વશીર્ષાં તથા શય્યાં શુક્લાં શુક્લામ્બરોત્તરામ્ । । ૩૯ તસ્યામાવેશયેત્સમ્યઙ્મહાશ્વેતમુપાહરેત્ । નિક્ષુભા દક્ષિણે પાર્શ્વે વામે રાજ્ઞી ચ કીર્તિતા । । 1.136.૪૦ દણ્ડપિઙ્ગલકૌ ચાસ્ય સ્થિતૌ પાદપ્રવેશિતૌ । તસ્યાં સંવેશિતાયાં તુ શર્વર્યાં પ્રતિમાં રવેઃ । । ૪૧ વસેત્તાં રજનીં તત્ર સ્તૂયમાનશ્ચતુદિશમ્ । બ્રાહ્મણૈર્બન્દિભિશ્ચાપિ ગીતજ્ઞૈશ્ચારણૈસ્તથા । । ૪૨ કુર્યાજ્જાગરણં તત્ર સૂર્યભક્તિસમન્વિતૈઃ । પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં બોધયેદૃગ્વિધાનતઃ । । ૪૩ હવિષ્યં ભોક્તુકામાંસ્તુ બ્રાહ્મણાન્ભોજકાંસ્તથા । દક્ષિણાભિશ્ચ સમ્પૂજ્ય તૈઃ કૃતસ્વસ્તિવાચનઃ । ।૪૪ તતો ગર્ભગૃહસ્થાય મધ્યે કૃત્વા તુ પિણ્ડિકામ્ । વિધિવત્તત્ર સૌવર્ણં ન્યસેત્સપ્તહયં રથમ્ । ।૪૫ સર્વબીજૌષધૈશ્ચૈવ તત્ર ધૃત્વા વિધાનવિત્ । દત્ત્વાર્ઘ્યં સ્થાપયેત્તત્ર યજમાનઃ સહાયવાન્ । । ૪૬ શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્જલધારાસહાક્ષતૈઃ । કૃત્યા પુણ્યાહશબ્દં તુ આલયસ્ય પ્રદક્ષિણામ્ । ।૪૭ શુભલગ્ને દિને ઋક્ષે પૂર્વાહ્ણે ભાનવે ક્ષણે । મુહૂર્તે ચ શુભે ભાનોઃ પ્રતિમાં સ્થાપયેદ્બુધઃ । ।૪૮ નાધોમુખીં નોર્ધ્વમુખીં ન પાર્શ્વાવનતાં તથા । સમામભિમુખીં ચેમાં પ્રતિમાં તુ નિવેશયેત્ । ।૪૯ પત્ન્યૌ ચાસ્ય તતઃ સમ્યક્પાર્શ્વયોર્વિનિવેશયેત્ । નિક્ષુભા દક્ષિણે પાર્શ્વે રવે રાજ્ઞી તુ વામતઃ । । 1.136.૫૦ તતસ્તદુપહારાર્થં સમ્ભારં પ્રાક્તમાહૃતૈઃ । મોદકાયૂષિકાપૂપશષ્કુલીભૂતશીર્ષકૈઃ । । ૫૧ કૃશરૈઃ પાયસોન્મિશ્રૈઃ સર્વદિક્ષુ ક્ષિપેદ્બલિમ્ । ઇન્દ્રાય દેવપતયે બલિને વજ્રપાણયે । ।૫ ૨ શતયજ્ઞાધિપતયે તસ્મૈ ઇન્દ્રાય તે નમઃ । ત્રાતારમિન્દ્રમન્ત્રેણ ઇન્દ્રસ્યાવાહનં ભવેત્ । । ૫૩ અગ્નયે રક્તનેત્રાય જ્વાલામાલાર્ચિતાય વૈ । શક્તિહસ્તાય તીવ્રાય તથા ચૈવાજવાહિને । । આગ્રેય્યામગ્રિમન્ત્રેણ વહ્નેરાવાહનં સ્મૃતમ્ । । ૫૪ દણ્ડહસ્તાય કૃષ્ણાય મહિષોત્તમવાહિને । સૂર્યપુત્રાય દેવાય ધર્મરાજાય વૈ નમઃ । । ૫૫ યમાય ત્વિતિ મન્ત્રેણ મુદ્રાસ્તસ્યૈવ કીર્તિતાઃ । નૈર્ઋતે ખડ્ગહસ્તાય નીલલોહિતકાય ચ । । ૫૬ સર્વબાહ્યાધિપતયે વિરૂપાખ્યાય વૈ નમઃ । આયં ગૌરિતિ મન્ત્રેણ નૈર્ઋત્યાં તુ પ્રકલ્પયેત્ ।।૫૭ વારુણ્યાં પાશહસ્તાય વરુણાયેતિ કલ્પયેત્ । મન્ત્રેણાવાહનં વિદ્યાત્પઞ્ચનદ્યઃ સરસ્વતીમ્ ।।૫૮ પ્રાણાત્મકાય ધૂપાય અવ્યઙ્ગાયાનિલાય ચ । ધ્વજહસ્તાય ભીમાય નમો ગન્ધવહાય ચ ।।૫૯ તસ્યાપ્યાવાહનં વિદ્યાદ્યદ્દેવાદેવહેડનમ્ । ગદાહસ્તાય સોમાય શુષ્મિણે નૃગતાય ચ ।।1.136.૬ ૦ ગદાપટ્ટિશહસ્તાય સોમરાજાય વૈ નમઃ । ઈશાવાસ્યં ચ ગુહ્યા વૈ સોમમન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ।।૬ ૧ ચતુર્મુખાય દેવાય પદ્માસનગતાય ચ । કૃષ્ણાજિનનિષણ્ણાય નમો લમ્બોદરાય ચ ।।૬૨ ગણાધિપતયે દેવ નીલકણ્ઠાય શૂલિને । વિરૂપાક્ષાય રુદ્રાય ત્રૈલોક્યાધિપતે નમઃ ૬ ૩ સર્વનાગાધિરાજાય શ્વેતવર્ણાય ભોગિને । સહસ્રફણિને નિત્યમનન્તાય નમોનમઃ ।।૬૪ નમોઽસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ મન્ત્રશ્ચૈવ પ્રકીર્તિતઃ । પઞ્ચરાત્રાદિભિર્ન્યાસો હ્યંગન્યાસઃ પ્રયુજ્યતે ।।૬૫ તથોપક્ષીરપાનૈશ્ચ સ્તુતિસ્તોત્રૈશ્ચ ભાસ્કરમ્ । વિપ્રેભ્યો ભોજકેભ્યશ્ચ તતો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ।।૬૬ સૂર્યક્રતું મહાપુણ્યં નૈવ કુર્યાદદક્ષિણમ્ । સ્થાપ્યતેઽનેન વિધિના તદ્ભક્તૈઃ પ્રતિમા ચ યા ।।૬૭ સા તુ વૃદ્ધિકરા નિત્યં સાન્નિધ્યાચ્ચ સદા ભવેત્ । સપ્તજન્મસુ તેષાં તુ ન રોગાઃ સમ્ભવન્તિ હિ ।।૬૮ ઉપાસતે ત્રિરાત્રં યે ભાનોર્યાત્રાભિવાસને । ગન્ધમાલ્યોપહારૈસ્તુ તે યાન્તિ ભુવનં રવેઃ ।।૬૯ આત્મીયં પરકીયં વા પ્રતિમાસ્થાપનં રવેઃ । યઃ પશ્યતિ પુમાન્ભક્ત્યા સ સ્વર્લોકમવાપ્નુયાત્ । । 1.136.૭૦ દશાનામશ્વમેધાનાં વાજપેયશતસ્ય ચ । ફલં પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય દિવાકરમ્ । । ૭૧ યાવત્કીર્તિઃ પુણ્યકૃતા ભાનોઃ સ્થાને નિવેશિતે । તાવત્સ તુ યદુશ્રેષ્ઠ સૂર્યલોકે મહીયતે । । ૭૨ સ્થાપને ચાસ્ય વૈ મન્ત્રઃ પ્રોક્તો લોકેષુ પૂજિતઃ । ધ્રુવા દ્યૌશ્ચ ધ્રુવા પૃથ્વી ધ્રુવં વિશ્વમિદં જગત્ । । શ્રેયસે યજમાનસ્ય તથા ત્વં ધ્રુવતાં વ્રજ । । ૭૩ સ્થાપયિત્વા રવિં ભક્ત્યા વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા । માસે માસે ઋતુફલં લભન્તે નાત્ર સંશયઃ । । ૭૪ એકાહેનાપિ યદ્ભાનોઃ પૂજયા પ્રાપ્યતે ફલમ્ । ન તુ ક્રતુશતૈર્વીર પ્રાપ્યતે માનવૈર્ભુવિ । । ૭૫ કૃત્વાપિ સુમહત્પાપં યઃ પશ્ચાત્સેવતે રવિમ્ । સ યાતિ સૂર્યલોકં તુ નરો વિગતકલ્મષઃ । । ૭૬ ન ભવેદિષ્ટકાનાં ચ દ્રવણં ભૂમિસંમિતિ । સ્વર્ગે મહીયતે તાવત્કારકો દેવવેશ્મનઃ । । ૭૭ ખણ્ડસ્ફુટિતસંસ્કારં કૃત્વા યત્ફલમાપ્યતે । ન તુ ક્રતુસહસ્રૈસ્તુ પ્રાપ્યતે ફલમુત્તમમ્ । । ૭૮ સિકતાયામપિ ગૃહં યસ્તુ કુર્યાદ્વિભાવસોઃ । ગોપતેઃ સ પ્રિયસદઃ પ્રગચ્છેદ્ગોપતેર્વરમ્ । । ૭૯ ઇત્યેવં સુરવરસ્ય તસ્ય ભાનોર્ભૂતાનાં સ્થિતિનિલયપ્રસૂતિહેતોઃ । શ્રીભાગી ભવતિ નરો નિકેતકારી કલ્પાનાં વસતિ શતં સ સૂર્યલોકે । । 1.136.૮૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને સૂર્યપ્રતિષ્ઠાવર્ણનં નામ ષટ્ત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નારદે કહ્યું: હવે હું શ્રેષ્ઠ અધિવાસન વિધિ કહું છું. હજારો મસ્તકવાળા પુરુષ (સહસ્રશીર્ષા) યથાયોગ્ય મંડપમાં પ્રવેશે. પછી, બીજા શુદ્ધ સ્થળે, જ્યાં કોઈ અશુદ્ધિ ન હોય, પાંચ રંગોથી ચોરસ મંડળ દોરવું. તે ધ્વજ, પટાકા, તોરણ, છત્રી, ફૂલો અને સુંદર શણગારોથી શોભાયમાન, વિવિધ છતાવાળા અને ફૂલોની ઢગલીઓથી ભરેલું હોય. તેના મધ્યમાં કુશના આસન પર વિવસ્વાન (સૂર્ય)ની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી. ત્યાં આવાહન કરીને, વિવસ્વાનને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. નિયમ મુજબ સોનાનું મઢુપર્ક વગેરે તૈયાર કરી, દેવને વત્સાવાળી રોહિણી ગાય દર્શાવવી. 'ગોપતિને નમસ્કાર, સહસ્રકિરણવાળા, કૃપા કરો'—આ મંત્રથી અર્ઘ્ય આપી, વસ્ત્ર અર્પણ કરવું. યજ્ઞોપવીત, અતિથ્ય અને અભ્યંગ પણ કરવું. દર વર્ષે નવાં નિષ્કલંક પ્રતિમાને લાવવી. શ્રાવણ માસે પવિત્ર અર્પણ કરવું; બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, દર વર્ષે આ વિધિ કરવી. નિષ્કલંક સૂર્યને શ્રાવણમાં ચંદન, અગરૂ, કુંકુમ વગેરે સર્વ સુગંધોથી અભિષેક કરવો. શણગાર અને સુગંધિત ફૂલો, વિવિધ માળાઓથી શોભાવવું. પછી, પ્રતિમાની સામે ધૂપ અર્પણ કરવી. સહસ્રશીર્ષા પુરુષને મંડપમાં પ્રવેશાડવો. 'નમઃ શંભવે' મંત્રથી શય્યામાં સ્થાપવું. 'વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ' મંત્રથી નિષ્કલંક કમળ બનાવવું. પછી, સંકલ્પ વિધિ કહે છે—સ્નાન સમયે સ્વદેહમાં શ્રેષ્ઠ ન્યાસ કરવો. પ્રતિમામાં પણ એ જ રીતે કરવું. 'ઑં હૂં ખષોલ્કાય નમઃ'—મૂળમંત્ર છે. આ આદિત્ય સ્વયં દેવ છે, અક્ષરથી વિશિષ્ટ. 'ઑં' મસ્તક પર, 'હૂં' નાસિકા પર, 'ખ' લલાટ પર, 'ષ' મુખ પર, 'લ' કંઠ પર, 'ક' હૃદય પર, 'ય' ડાબા ભુજ પર, 'ન' જમણા ભુજ પર, 'મ' ડાબા કૂક્ષિ પર, વિસર્ગ જમણા પર સ્થાપવું. 'ઑં'ને હંમેશા જ્વાળામાળાથી ઘેરાયેલું ધ્યાનમાં લાવવું; 'હૂં'ને શુદ્ધ, તેજસ્વી અને શુભ રૂપે; 'ખ'ને કાજળ જેવી કાળી દીપ્તિથી; 'ખ'ને યુવાન સૂર્ય જેવી કાંતિથી; 'ષ'ને સોનાની જેમ; 'મ'ને શ્વેત કમળ જેવી કાંતિથી; 'હ્રીં'ને જાસ્વંદ જેવી, સર્વ રંગો ધરાવતી; 'સ'ને દૂધ જેવી ધોળાઈથી; 'ન'ને હિમ કે કુન્દ જેવી; 'મ'ને અમૃતાક્ષર જેવી; 'હ્રીં'ને વીજળી જેવી; 'સ'ને દૂધ જેવી; 'ન'ને સોનાની જેમ; 'મ'ને સુવર્ણ જેવી કાંતિથી ધ્યાનમાં લાવવું. પછી મહાત્મા, સહસ્રકિરણ સૂર્યને શુભ દિશામાં શય્યામાં સ્થાપવું. પછી, દ્વિજોએ અગ્નિકુંડમાં અગ્નિહોમ કરવો. અરણિથી કે ઘરાગ્નિથી અગ્નિ પ્રગટાવી, નિયમ મુજબ હોમ કરવો. બહ્વૃચ સંહિતાના પૂર્વ, યામ્ય, મધ્યાહ્ન, પશ્ચિમે છાંદોગ્ય, ઉત્તર તરફ અથર્વણ, મધ્યમાં ભોજનકાર શ્રેષ્ઠ યજ્ઞહોમ કરે છે. શમી, પલાશ, ઉદુમ્બર, અપામાર્ગની લાકડીઓથી, બાર હજાર, આઠ, ચાર, બે કે ત્રણ હજાર, અથવા એક—even જેટલી જરૂર હોય. 'અગ્નિમૂર્ધા' મંત્રથી કુંડનું સંસ્કાર કરવું. ચિહ્નિત કરી, છાંટવું, અગ્નિને દૂત માનવું. 'સંબુધ્યસ્વાગ્ને' મંત્રથી ગર્ભાધાન કરવું. 'સીમંતે' મહામંત્રથી સીમંતોન્યન, પછી જાતકર્મ, પ્રાણાયામ, 'નમઃ સ્વાહે' મંત્રથી નામકરણ, 'અન્નપ્રાશન' મંત્રથી અન્નપ્રાશન, 'જ્યેષ્ઠમગ્રે' મંત્રથી મુંડન, 'વ્રતબંધ' મંત્રથી ઉપનયન, 'સમાવર્તન' અને 'આકૃષ્ણે' મંત્રથી હોમ, પત્ની સંયોગ પણ કરવું. અગ્નિહોત્ર અને અન્ય યજ્ઞકર્મ મહાવ્યાહૃતિમંત્રથી કરવું. માતૃમંડળના બલિ પણ કરાવા. સર્વ કામના પૂર્ણ થાય તે માટે અધિવાસન કરવું. ત્રણ, પાંચ રાત કે એક દિવસ-રાત સુધી, પ્રતિમાને સ્નાન, શણગાર, રત્નોથી અલંકૃત કરી, સુરક્ષિત રાખવી. દેવાલયના ઈશાન ભાગે, કુશવિચ્છાય અને શ્રેષ્ઠ પથારી પર, પૂર્વમુખી સફેદ શય્યામાં મહાશ્વેતને બેસાડવી. દક્ષિણ બાજુ નિક્ષુભા, વામ બાજુ રાણી, પગ પાસે દંડ અને પિંગલ, એમ ગોઠવવું. રાત્રે પ્રતિમા ત્યાં રહે, ચારેય દિશામાં બ્રાહ્મણો, ભાટો, ગાયક અને પાઠક સ્તુતિ કરે. સૂર્યભક્તો જાગરણ કરે. સવારે ઋગ્વેદવિધિથી પ્રતિમાને જાગૃત કરવી. હવિષ્ય ભોજન ઇચ્છતા બ્રાહ્મણો અને ભોજનકારોને દક્ષિણાથી સન્માનવું. પછી, ગર્ભગૃહના મધ્યમાં પિંડિકા બનાવી, નિયમસર સોનાનો સાત ઘોડાવાળો રથ ગોઠવવો. સર્વ બીજ અને ઔષધિઓ ત્યાં મૂકવી. અર્ઘ્ય આપી, યજમાન સહાયક સાથે સ્થાપના કરે. શંખ, દુંદુભિ, જળધારા અને અક્ષત સાથે, 'પુણ્યાહ' ધ્વનિ કરી, મંદિરની પરિક્રમા કરવી. શુભ મુહૂર્તે, શુભ દિવસે, શુભ નક્ષત્ર અને પૂર્વાહ્ને, સૂર્યમૂર્તિને સ્થાપિત કરવી. પ્રતિમા ન તો નીચે, ન ઉપર, ન બાજુએ વાળેલી—સરળ અને સામેથી મુકવી. પછી, બંને પત્નીઓ—દક્ષિણ બાજુ નિક્ષુભા, વામ બાજુ રાણી—સ્થાપિત કરવી. પછી, પૂર્વે લવાયેલા મોઢક, યુષિકા, પૂપ, શશકુલિ, ભૂતશીર્ષક, કૃશર, પાયસ વગેરે સર્વ દિશામાં બલિ અર્પણ કરવી. ઇન્દ્ર, દેવપતિ, વજ્રપાણી, શતયજ્ઞાધિપતિને મંત્રથી આવાહન કરવું. અગ્નિ, લાલ આંખવાળા, જ્વાળામાળાધારી, શક્તિધારી, તીવ્ર, અજવાહનને મંત્રથી આવાહન કરવું. યમ, દંડધારી, કાળા, મહિષવાહન, સૂર્યપુત્ર, ધર્મરાજને મંત્રથી આવાહન કરવું. નૈૃત્ય દિશામાં, ખડગધારી, નીલલોહિત, સર્વબાહ્યાધિપતિ, વિરુપને મંત્રથી આવાહન કરવું. પશ્ચિમે, પાશધારી, વરુણ, પાંચ નદીઓ અને સરસ્વતીને મંત્રથી આવાહન કરવું. વાયુ, ધૂપ, અવ્યંગ, ધ્વજધારી, ભીમ, ગંધવાહને મંત્રથી આવાહન કરવું. સોમ, ગદાધારી, શક્તિશાળી, મનુષ્યમાધ્યમને મંત્રથી આવાહન કરવું. ચતુર્મુખ, કમળાસન, કૃષ્ણાજિનાસન, લંબોદર, ગણાધિપતિ, નીલકંઠ, શૂલી, વિરુપાક્ષ, રુદ્ર, ત્રિલોકપતિને મંત્રથી આવાહન કરવું. સર્વનાગાધિરાજ, શ્વેતવર્ણ, સહસ્રફણ, અનંતને મંત્રથી આવાહન કરવું. 'નમો અસ્તુ સર્વસર્પે' મંત્રથી નાગોને આવાહન કરવું. પંચરાત્રાદિ વિધિથી અંગન્યાસ કરવો. પછી, દૂધ અને સ્તુતિથી સૂર્યની પૂજા કરવી. બ્રાહ્મણો અને ભોજનકારોને દક્ષિણાથી સન્માનવું. સૂર્યક્રતુ મહાપુણ્ય વિધિ દક્ષિણાવિહિન ન કરવી. ભક્તિથી સ્થાપિત પ્રતિમા હંમેશા વૃદ્ધિદાયી અને સદા હાજર રહે છે. એના ઉપાસકોને સાત જન્મ સુધી રોગ થતો નથી. જે ત્રણ રાત સુધી સૂર્યયાત્રા અધિવાસન કરે, સુગંધ અને ફૂલો અર્પણ કરે, તેઓ સૂર્યલોકમાં જાય છે. પોતાનું કે બીજાનું—even, જે ભક્તિથી સ્થાપના જુએ, તે સ્વર્ગ પામે છે. દશ અશ્વમેદ અને શત વાજપેય યજ્ઞ જેટલું ફળ સૂર્ય સ્થાપકને મળે છે. જ્યાં સુધી પુણ્યકર્તાની કીર્તિ રહે, ત્યાં સુધી તે સૂર્યલોકમાં મહાન બને છે. સ્થાપન માટેનો મંત્ર: 'ધ્રુવ આકાશ, ધ્રુવ પૃથ્વી, ધ્રુવ જગત—યજમાનના કલ્યાણ માટે તું ધ્રુવ થા.' ભક્તિ અને નિયમથી સૂર્ય સ્થાપ્યા પછી, માસે માસે ઋતુફળ મળે છે—શંકા નથી. એક દિવસની સૂર્યપૂજાથી જે ફળ મળે, તે શત યજ્ઞથી પણ નથી મળે. મોટું પાપ કરનાર પણ, પછી સૂર્યસેવા કરે તો, પાપમુક્ત થઈ સૂર્યલોકમાં જાય છે. ઈંટો ઓગાળવી કે જમીન સાથે મિશ્રણ ન કરવું. મંદિર બનાવનાર સ્વર્ગમાં તેટલો સમય મહાન બને છે, જેટલો મંદિર ટકે. તૂટેલા મંદિરની મરામતથી જે ફળ મળે, તે સહસ્ર યજ્ઞથી પણ નથી મળે. રેતી પર—even, અગ્નિદેવ માટે ઘર બનાવનાર ગોપતિના પ્રિયસદન પામે છે. આમ, સૂર્ય ભગવાન, સર્વ ભૂતોના આધાર અને સર્જક માટે મંદિર બનાવનાર કલ્પો સુધી સૂર્યલોકમાં વસે છે.
પ્રતિષ્ઠાપનવિધિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ યઃ પ્રાસાદં રચયતિ પુમાન્દેવતાનાં પ્રયત્નાત્તત્ર પ્રીત્યા સપદિ કુરુતે સ્થાપનાં ભાનુભક્તઃ । દિવ્યાન્ભોગાઁલ્લભતિ ચ સદા કામતશ્ચાપ્રમેયાંસ્તાન્ભુક્ત્વાસૌ પુનરપિ ભવેચ્ચક્રવર્તી પૃથિવ્યામ્ । । ૧ યે માનવાસ્ત્રિદશમૂર્તિનિકેતનાનિ કુર્વન્તિ સાધુજનદૃષ્ટિમનોહરાણિ । તેષાં મૃતેઽપ્યપરમાર્થમયે શરીરે લોકે પરિભ્રમતિ કીર્તિમયં શરીરમ્ । । ૨ ઇતિ તે કથિતમિદં દેવપૂજ્યસ્ય સવિતુઃ સ્થાપનમિવાધાનમ્ । સાધારણં વિધાનં શૃણુ દેવાનાં પ્રતિષ્ઠાપને વીર । । ૩ સ્નાતો ભુક્તો વસ્ત્રાલઙ્કૃતકુસુમૈર્ગન્ધૈઃ પ્રતિમાયા આસ્તીર્ણાયાં શય્યાયાં સ્થાપનં કુર્યાત્ । સુપ્તાયાં તુ સ નૃત્યગીતૈર્જાગરણૈઃ સમ્યગેવાધિવાસ્ય દૈવજ્ઞેન પ્રતિદિષ્ટકાલે સંસ્થાપનં કુર્યાત્ । અભ્યર્ચ્ય કુસુમગન્ધાનુલેપનૈઃ શઙ્ખતૂર્યનિર્ઘોષૈઃ પ્રાદક્ષિણ્યેન નયેદાયતનસ્ય પ્રયત્નેન કૃત્વા બલિં પ્રતિમામભ્યર્ચ્ય બ્રાહ્મણાંશ્ચ સાધૂન્દત્ત્વા હિરણ્યકલશં વિધિના નિક્ષિપેત્પિંણ્ડિકામધ્યે સુશ્વભ્રે સ્થાપકદૈવજ્ઞદ્વિજાન્સમ્યગ્વિશેષતોઽભ્યર્ચ્યાકલ્પાન્તં ભોગી ભવતીહ પરત્ર સુખી । ।૪ વિષ્ણોર્ભાગવતા મતાશ્ચ સવિતુઃ શમ્ભોઃ સભસ્મદ્વિજા માતૄણામપિ માતૃમણ્ડલવિદો વિપ્રા વિદુર્બ્રાહ્મણાઃ । સર્વે યસ્ય વિમુક્તશુક્લવસના બુદ્ધસ્ય રક્તામ્બરા યે યં દેવમુપાશ્રિતાઃ સુવિધિના તૈસ્તસ્ય કાર્યા ક્રિયા । । ૫ સામાન્યમિદં દેવાનામધિવાસનં ભવતિ મયા કથિતમ્ । ક્રિયમાણમિદં દૃષ્ટ્વા દેવાનાં પ્રતિષ્ઠાપનમ્ । । નરો ભક્ત્યા ઇહ કામાનવાપ્ય સ્વર્ગભાજનં ભવતિ । । ૬ ઇદં તે કથિતં રાજન્પ્રતિષ્ઠાપનમાદિતઃ । યત્કૃત્વા સવિતુઃ સ્નાનં નરો યાતિ મનોગતિમ્ । । ૭ ઇત્થં કુર્યાન્નરો ભક્ત્યા સવિતુઃ સ્થાપનં બુધઃ । કારયેત્પુરતો ભક્તયા સવિતુઃ સ્થાપનં બુધઃ । । ૮ ઇતિહાસપુરાણસ્ય શ્રવણં પાપનાશનમ્ । તાભ્યાં હિ શ્રવણાદ્વીર સાન્નિધ્યં યાતિ ભાસ્કરઃ । । ૯ કૃતે ત્વાયતને તસ્મિન્યે ચાન્યે ચાપિ દેવતાઃ । તસ્માત્કાર્યં બુધૈર્નિત્યં ધર્મશ્રવણમાદિતઃ । । 1.137.૧૦ વાચકં પૂજયિત્વા તુ બ્રાહ્મણાનુપપૂજ્ય ચ । કારયેદ્વાચનં વીર પુસ્તકસ્યાગ્રતો રવેઃ । । ૧૧ સર્વસ્વં સ્થાપકે દદ્યાદ્યત્કિઞ્જિદ્ગૃહમાગતમ્ । ગોદાનમથવા દદ્યાત્તસ્ય ચિત્તં પ્રસાદયેત્ । । ૧૨ ઇત્યેષ કથિતો વીર પ્રતિષ્ઠાકલ્પ આદિતઃ । કૃત્વા દૃષ્ટ્વા ચ શ્રુત્વા ચ યં નરોઽર્કમવાપ્નુયાત્ । । ૧૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને પ્રતિષ્ઠાપનવિધિવર્ણનમ્ નામ સપ્તત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નારદે કહ્યું: જે મનુષ્ય શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી દેવમંદિર બનાવે છે અને તરત જ સૂર્યભક્તિથી પ્રતિષ્ઠા કરે છે, તે હંમેશા ઇચ્છિત અને અપરિમિત દૈવી ભોગો પામે છે; અને એ બધું ભોગવી, ફરી પૃથ્વી પર ચક્રવર્તી બને છે. જે લોકો દેવમૂર્તિ માટે મંદિર બનાવે છે, જે સજ્જનોને આનંદ આપે છે, તેમના શરીર નાશ પામ્યા પછી પણ, તેમની કીર્તિરૂપ દેહ લોકલોકાંત્રમાં વિહરે છે. આમ, મેં તને દેવપૂજ્ય સૂર્યની પ્રતિષ્ઠા અને સ્થાપન કહ્યાં. હવે, દેવોની સામાન્ય પ્રતિષ્ઠા વિધિ સાંભળ. સ્નાન, ભોજન, વસ્ત્ર, ફૂલો અને સુગંધથી શણગાર્યા પછી, તૈયાર કરેલી શય્યામાં પ્રતિમાની સ્થાપના કરવી. પ્રતિમા સુવાસિત અને સુશોભિત કરી, નૃત્ય, ગીત અને જાગરણથી રાત્રિ વિતાવવી. નિર્ધારિત સમયે, દેવજ્ઞાનીના સૂચન અનુસાર સ્થાપના કરવી. ફૂલો, સુગંધ અને લેપનથી પૂજા કરી, શંખ અને વાદ્યના ધ્વનિ સાથે, મંદિરની પરિક્રમા કરવી. પછી, પ્રતિમાની પૂજા કરી, બ્રાહ્મણો અને સજ્જનોને સન્માન આપી, નિયમસર પિંડિકા વચ્ચે સુસજ્જ ખાડામાં સોનાનો કલશ મૂકવો. સ્થાપક દેવજ્ઞ અને બ્રાહ્મણોને વિશેષ સન્માન આપવું. આમ, કલ્પાંત સુધી અહીં ભોગ ભોગવી, પરલોકમાં સુખી રહે છે. વિષ્ણુભક્ત, ભાગવત, સૂર્યભક્ત, શંભુભક્ત, ભસ્મધારી દ્વિજ, માતૃમંડલના જ્ઞાતા, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ—જે જે દેવને પૂજે છે, તેઓએ પોતાના નિયમ પ્રમાણે વિધિ કરવી. આ દેવોની સામાન્ય અધિવાસન વિધિ છે. દેવસ્થાપન જોનાર મનુષ્ય, ભક્તિથી, ઇચ્છિત ફળ પામે છે અને સ્વર્ગ પાત્ર બને છે. રાજન, મેં તને સ્થાપન વિધિ આરંભથી કહી. જે મનુષ્ય સૂર્યસ્નાન કરે છે, તે મનગમતી ગતિ પામે છે. વિદ્વાન પુરુષે ભક્તિથી સૂર્યસ્થાપન કરવી. ભક્તિથી સૂર્યસ્થાપન કરાવવી. ઇતિહાસ અને પુરાણનું શ્રવણ પાપ નાશક છે; એ સાંભળવાથી સૂર્યનું સાન્નિધ્ય મળે છે. જે મંદિર અને અન્ય દેવસ્થાનોમાં—even, વિદ્વાનો હંમેશા ધર્મશ્રવણ કરાવવું. વાચકને પૂજવી, બ્રાહ્મણોને સન્માન આપી, સૂર્ય સામે પુસ્તકનું પાઠન કરાવવું. ઘરમાં જે કંઈ હોય, બધું સ્થાપકને દાન કરવું; અથવા ગાય દાન કરી, તેને પ્રસન્ન કરવું. હે વીર, આ રીતે સ્થાપનકલ્પ આરંભથી કહ્યો. જે મનુષ્ય કરે, જુએ કે સાંભળે—even, તે સૂર્યલોક પામે છે.
ધ્વજારોપણવિધિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ હન્ત તે કથયિષ્યામિ ધ્વજારોપણમુત્તમમ્ । યદુક્તં બ્રહ્મણા પૂર્વમૃષભાધિપતે પુરઃ । । ૧ પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે યાનિ દેવૈર્જયેપ્સુભિઃ । કૃતાન્યુપરિ ચિહ્નાનિ વાહનાનિ ધ્વજાનિ તુ । । ૨ લક્ષ્મચિહ્નધ્વજં કેતુરિતિ પર્યાયનામભિઃ । કીર્તિતઃ સ ચ તસ્યેહ પ્રમાણં ગદતઃ શૃણુ । । ૩ ધ્વજો વંશસ્ય કર્તવ્યસ્ત્વવિદ્ધ ઋજુરવ્રણઃ । પ્રાસાદવ્યાસ તુલ્યસ્ય ધ્વજવંશપ્રમાણતઃ । । ૪ દેવાગારસ્ય યે પ્રોક્તા મઞ્જરીકલશાદયઃ । અથ વા તત્પ્રમાણસ્તુ ધ્વજદણ્ડઃ પ્રકીર્તિતઃ । । ૫ અન્તર્ગૃહસ્ય યા વેદી સૂત્રતઃ પરિકલ્પિતા । તસ્યા વ્યાસો ભવેદ્વંશઃ પ્રસાદસ્ય યદૂત્તમ । । ૬ અથ વા મૂલસૂત્રેણ યો વ્યાસોઽન્તર્ગૃહસ્ય તુ । પ્રાસાદવ્યાસ ઇતિ તે પ્રોક્તશ્ચેહ ન સંશયઃ । । ૭ કેતુર્ભવેદ્વરો વંશો ન નિમ્નો ન ઋજુસ્તથા । પત્રં ધ્વજે યુગં ચૈવ નલિકાપુરુષસ્તથા । । ૮ ચતુર્હસ્તા ભવન્ત્યેતે પ્રશસ્તાઃ કૃષ્ણનન્દન । અષ્ટહસ્તપ્રમાણસ્તુ વિંશાર્ધસ્ય૧ પ્રમાણતઃ । । ૯ સામાન્યો ધ્વજદણ્ડસ્તુ સર્વસાધારણો મતઃ । દણ્ડપાણિધ્વજો યસ્તુ સ્મૃતઃ ષોડશહસ્તવાન્ । । 1.138.૧૦ વિંશદ્ધસ્તાત્પરો દણ્ડો ન કાર્યઃ સર્વથા રવેઃ । યુગ્મહસ્તસ્તુ કર્તવ્યો ધ્વજદણ્ડો મનીષિભિઃ । । ૧૧ ચતુરઙ્ગુલવિસ્તીર્ણઃ સુવૃત્તો દ્વ્યઙ્ગુલોપરિ । નાતિસૂક્ષ્મો ન ચ સ્થૂલો ન કાર્યો નતપર્વકઃ । । ૧૨ સમપર્વાતુ કર્તવ્યઃ સુદૃઢઃ સૂક્ષ્મ એવ હિ । વક્રઃ પુત્રવિનાશાય સવ્રણોઽર્થવિનાશનઃ । । ૧૩ રોગદો યુગ્મહસ્તસ્તુ ભિન્નો દુઃખમનન્તકમ્ । કરોતિ હાનિ ધર્મસ્ય હીનો યસ્તુ પ્રમાણતઃ । । ૧૪ વૈષમ્યમસમપર્વા દદ્યાત્કૃચ્છ્રમધોન્નતઃ । જયો જયન્તો જૈત્રેયઃ૪ શત્રુહન્તા જયાવહઃ । । ૧૫ નન્દોપનન્દનૌ ચૈવેન્દ્રોપેન્દ્રૌ ગદિતૌ તથા । દશૈતે કીર્તિતા ભેદા ધ્વજસ્યાનન્દસમ્મિતાઃ । । ૧૬ દ્વિજહસ્તસ્તુ જયો દણ્ડો જયન્તો દ્વિગુણો મતઃ । દ્વાદશહસ્તસ્તુ જૈત્રેયઃ શત્રુહન્તા કલાન્વિતઃ । । ૧૭ જયાવહસ્તુ વિંશાર્ધો નન્દ આદિત્યસન્નિભઃ । ચતુર્દશોપનન્દસ્તુ ઇન્દ્રઃ ષોડશ ઉચ્યતે । । ૧૮ ઉપેન્દ્રોઽષ્ટાદશઃ૫ પ્રોક્તસ્તથેન્દ્રો વિંશતિઃ સ્મૃતઃ । ભિન્નો વક્રોઽસાધિતશ્ચ ન કાર્યો દણ્ડ એવ હિ । । ૧૯ મૂલમન્ત્રેણ કર્તવ્યો વ્યાસતોઽન્તર્ગૃહસ્ય તુ । ધ્વજદણ્ડો મહાબાહો અથ વા વાસ્તુમાનતઃ । । 1.138.૨૦ મઞ્જરીમાનતો વાપિ તદર્ધેનાથવા વિભો । પતાકા વૈ શુભા કાર્યા ધ્વજવંશાવલમ્બિની । । ૨૧ દેવાગારસ્ય શિખરાત્ત્રિભાગપરિમાર્જની । સા પ્રોક્તા દશધા વીર માનતોમાનતસ્તથા । । ૨૨ અઙ્કુરઃ પલ્લવશ્ચૈવ સ્કન્ધઃ શાખા તથૈવ ચ । પતાકા કદલી વીર કેતુર્લક્ષ્મ જયસ્તથા । । ૨૩ ધ્વજશ્ચ દશમઃ પ્રોક્તઃ સર્વદેવમયોવ્યયઃ । અઙ્કુરો દ્વયંગુલઃ પ્રોક્તઃ પલ્લવશ્ચતુરઙ્ગુલઃ । । ૨૪ સ્કન્ધઃ ષડઙ્ગુલઃ પ્રોક્તઃ શાખા ચાષ્ટાઙ્ગુલો મતા । એકાદશપતાકા તુ કદલી ચ ચતુર્દશ । । ૨૫ કેતુસ્તુ ષોડશઃ પ્રોક્તો લક્ષ્માષ્ટાદશમુચ્યતે । જયા વિંશતિ વૈ પ્રોક્તા એતાવત્ત્વઙ્ગુલાનિ તુ । । ૨૬ દેવાગારસ્ય કુમ્ભસ્ય પ્રસન્ના સા પ્રમાર્જની । અઙ્કુરેતિ પતાકા સા વિજ્ઞેયા યદુનન્દન । । ૨૭ પલ્લવેતિ દ્વિતીયસ્ય માર્જની પરિકીર્તિતા । ત્રિભાગમાર્જનીસ્કન્ધઃ શાખા વૈ પઞ્ચમસ્ય તુ । । ૨૮ ષષ્ઠસ્યોક્તા પતાકા તુ કદલી સપ્તમસ્ય તુ । અષ્ટમસ્ય તથા કેતુર્લક્ષ્મ ચ નવમસ્ય તુ । । ૨૯ તતસ્તુ દશમઃ પ્રોક્તો જયન્તો યદુનન્દન । વૃષસ્થાનાવમાર્ગી તુ ધ્વજસ્તુ પરિકીર્તિતઃ । । 1.138.૩૦ ગજો મેષોઽથ મહિષઃ કબન્ધસ્તુ વૃષસ્તથા । હરિણોઽથ નરશ્ચૈવ નરશ્ચ નરસત્તમ । । ૩૧ સ્થાનાન્યેતાનિ ભૂયોઽથ૧ પ્રયુક્તસ્ય ધ્વજસ્ય તુ । દિશભાગે તુ પૂર્વાત્તુ ક્રમેણ પરિકલ્પયેત્ । । ૩૨ એવં દશવિધા પ્રોક્તા પતાકા તત્ત્વદર્શિભિઃ । કર્તવ્યા સા યથાપૂર્વં તચ્છૃણુ ત્વં નરાધિપ । । ૩૩ શુક્લવસ્ત્રમયી ચિત્રા સઘણ્ટા સુમનોહરા । નાનાચામરસમ્પન્ના કિઙ્કિણીજાલમણ્ડિતા । । ૩૪ ધ્વજાગ્રે ચૈવ કર્તવ્યો દેવતાલિઙ્ગસૂચકઃ । કાઞ્ચનો વાથ રૌપ્યો વા મણિરત્નમયોઽપિ વા । । ૩૫ રઙ્ગકૈર્લિખ્યતે વાપિ તદ્વાહનસમાકૃતિઃ । ધ્વજદણ્ડોઽત્ર વિન્યસ્તઃ કર્તવ્યો યદુનન્દન । । ૩૬ ગરુત્માત્માંસ્તુ ધ્વજો વિષ્ણોરીશ્વરસ્ય ધ્વજો વૃષઃ । બ્રહ્મણઃ પઙ્કજં કાર્યં રવેર્ધર્મઃ સ્મૃતો ધ્વજઃ । । ૩૭ હંસો૧ જલાધિપસ્યોક્તઃ સોમસ્ય તુ નરો ધ્વજઃ । બલદેવસ્ય કાલસ્તુ કામસ્ય મકરધ્વજઃ । । ૩૮ સિંહો ધ્વજસ્તુ દુર્ગાયાઃ કીર્તિતો યદુનન્દન । ગોધા ચાપિ ઉમાદેવ્યા રૈવતસ્ય હયઃ સ્મૃતઃ । । ૩૯ કચ્છપો વરુણસ્યોક્તો વાતસ્ય હરિણો મતઃ । પાવકસ્ય તથા મેષ આખુર્ગણપતેર્મતઃ । । 1.138.૪૦ બ્રહ્મર્ષીણાં [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશઃ] પ્રોક્ત ઇત્યેષા ધ્વજ કલ્પના । યસ્ય યદ્વાહનં પ્રોક્તં તત્તસ્ય ધ્વજ ઉચ્યતે । । ૪૧ વિષ્ણોર્ધ્વજે તુ સૌવર્ણં દણ્ડં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ । પતાકા ચાપિ પીતા સ્યાદ્ગરુડસ્ય સમીપગા । । ૪૨ ઈશ્વરસ્ય ધ્વજે દણ્ડો રાજતો યદુનન્દનઃ । પતાકા ચાપિ શુક્લા સ્યાદ્વૃષભસ્ય સમીપગા । । ૪૩ પિતામહધ્વજે દણ્ડઃ સ્મૃતસ્તામ્રમયો બુધૈઃ । પદ્મવર્ણા પતાકા સ્યાત્પઙ્કજસ્ય સમીપગા । । ૪૪ આદિત્યસ્ય ચ સૌવર્ણો ધ્વજે દણ્ડઃ પ્રકીર્તિતઃ । પઞ્ચવર્ણા પતાકા સ્યાદ્ધર્મસ્યાધોગતા નૃપ । । ૪૫ કિઙ્કિણીજાલસમ્પન્ના નાનબુદ્બુદસન્નિભા । પુષ્પમાલોપસમ્પન્ના નાનાવાદિભિરાવૃતા । । ૪૬ દણ્ડ ઇન્દ્રધ્વજસ્યોક્તઃ કાઞ્ચનો યદુનન્દન । પતાકા બહુવર્ણા સ્યાત્કુઞ્જરસ્ય સમીપગા । । ૪૭ આયસશ્ચાપિ દણ્ડોક્તો યમચિહ્નં વિચક્ષણૈઃ । પતાકા વર્ણતઃ કૃષ્ણા મહિષસ્ય સમીપગા । । ૪૮ જલાધિપધ્વજો દણ્ડો રાજતઃ પરિકીર્તિતઃ । પતાકા સર્વતઃ શ્વેતા વિચિત્રા સા ચ કથ્યતે । । ૪૯ ધ્વજે ચાપિ કુબેરસ્ય દણ્ડો મણિમયઃ સ્મૃતઃ । પતાકા ચાપિ રક્તા સ્યાન્નરપાદસમીપગા । । 1.138.૫૦ બલદેવધ્વજે દણ્ડો રાજતો યદુનન્દન । પતાકા વર્ણતઃ શુક્લા તાલસ્યાધોગતા સ્મૃતા । । ૫૧ કામધ્વજે ત્રિલોહઃ સ્યાદ્દણ્ડો યદુકુલોદ્વહ । પતાકા રોહિણી તત્ર મકરસ્ય સમીપગા । । ૫૨ માયૂરં કાર્ત્તિકેયસ્ય ચિહ્નં લોકેષુ ગીયતે । ત્રિલોહદણ્ડમારૂઢં બહુરત્નવિભૂષિતમ્ । । ૫૩ બહુવર્ણકચિત્રા તુ પતાકા કથિતા બુધૈઃ । હસ્તિદન્તભવં દણ્ડં કુર્યાદ્ગણપતેર્નૃપ । । ૫૪ તામ્રદણ્ડં સમારુઢં સંશુદ્ધં સમ્પ્રતિષ્ઠિતમ્ । શુક્લા પતાકા કર્તવ્યા સુપ્રમાણા મહીપતે । । ૫૫ માતૄણાં ચાપિ કર્તવ્યો નૈકરૂપો ધ્વજો બુધૈઃ । પતાકાભિરનેકાભિબર્હુરત્નાભિરન્વિતઃ । । ૫૬ રેવતસ્યાપિ કર્તવ્યો ધ્વજો વાજી નરાધિપ । રક્તા પતાકા તત્રાપિ કર્તવ્યા યદુનન્દન । । ૫૭ ચામુણ્ડામન્દિરે કાર્યઃ શિરોમાલાકુલો ધ્વજઃ । નીલા પતાકા કર્તવ્યા દણ્ડો લોહમયસ્તથા । । ૫૮ રીતીમયશ્ચ માતૄણાં રેવતસ્ય ચ કારયેત્ । ગૌર્યા ધ્વજસ્તામ્રમયઃ પતાકા ગોપસન્નિભા । । ૫૯ સ્વર્ણદણ્ડસ્તુ વીરસ્ય ધ્વજો મેષસમન્વિતઃ । પતાકા બહુરત્નાઢ્યે૧ કર્તવ્યા યદુનન્દન । । 1.138.૬૦ અશ્મસારમયો દણ્ડો ધ્વજો વાતસ્ય ઉચ્યતે । પતાકા કૃષ્ણવર્ણા તુ હરિણસ્ય સમીપગા । । ૬૧ ભગવત્યા ધ્વજો દણ્ડઃ સર્વરત્નમયઃ સ્મૃતઃ । પતાકા તુ ત્રિવર્ણા સ્યાત્સિંહસ્યાધોગતા નૃપ । । ૬૨ એવંવિધમિમં કૃત્વા ધ્વજં લક્ષણલક્ષિતમ્ । અધિવાસ્ય તતો રાજંસ્તત આરોપયેદ્બુધઃ । । ૬૩ તતઃ સર્વૌષધીભિશ્ચ સ્નાપયિત્વા પ્રયત્નતઃ । સમાલભ્ય ચ બધ્નીયાન્મધ્યે પ્રતિસરાન્નૃપ । । ૬૪ કલ્પયિત્વા શુભાં વેદિં કલશૈરુપશોભિતામ્ । તસ્યાં વેદ્યાં સમારોપ્ય તાં રાત્રિમધિવાસયેત્ । । ૬૫ નાનાકુસુમચિત્રાં ચ સ્રજં તસ્યાનુલમ્બયેત્ । સમભ્યર્ચ્ય પ્રયત્નેન ધૂપમસ્ય નિવેદયેત્ । । ૬૬ બલિકર્મ તતઃ કૃત્વા કૃશરાપૂપકાદિભિઃ । પલાલપૂપિકાભિશ્ચ દધિપાયસસૂપકૈઃ
નારદએ કહ્યું: હવે હું તને ધ્વજારોપણની શ્રેષ્ઠ રીત કહું છું, જે પહેલાં બ્રહ્માએ વૃષભાધિપતિને કહી હતી. પ્રાચીન સમયમાં દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ થયું ત્યારે વિજયની ઈચ્છાથી દેવોએ વિવિધ ચિહ્નો, વાહનો અને ધ્વજાઓ તૈયાર કર્યા. ધ્વજ પર જે વિશિષ્ટ નિશાન હોય તેને 'કેતુ' કહે છે, અને બીજા નામો પણ છે; હવે એનું યોગ્ય માપ કઈ રીતે હોય તે સાંભળ. ધ્વજનો દંડ સીધો, ભેદ વગરનો અને નિર્દોષ હોવો જોઈએ, અને તેની લંબાઈ મંદિરની પહોળાઈ જેટલી હોવી જોઈએ. ધ્વજદંડનું માપ મંદિરના શિખર કે કલશના માપ જેટલું રાખવું, અથવા મંદિરની અંદર જે વેદી છે, તેની દોરીથી માપેલી પહોળાઈ જેટલી રાખવી. યદુકુળના શ્રેષ્ઠ, ધ્વજદંડ ક્યારેય નમેલો કે વાંકડો ન હોવો જોઈએ. ધ્વજ પર પાંદડું, યૂગ, નળી અને પુરુષનું આકાર હોવું જોઈએ—આ ચાર વસ્તુઓ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આ બધાનું સામાન્ય માપ આઠ હાથ છે, અને દંડપાણી ધ્વજ માટે તે માપ સોળ હાથ છે. ધ્વજદંડ ક્યારેય વીસ હાથથી વધારે ન હોવો જોઈએ. ધ્વજદંડ ચાર આંગળ પહોળો, ગોળ અને ઉપરથી બે આંગળ વધારે હોવો જોઈએ; બહુ પાતળો કે જાડો ન હોવો જોઈએ, અને સાંધા વાંકડા ન હોવા જોઈએ. દંડ મજબૂત અને સરખા સાંધાવાળો હોવો જોઈએ. વાંકડો દંડ સંતાનનો નાશ કરે છે, ઘાયલ દંડ ધનનો નાશ કરે છે, તૂટી ગયેલો દંડ દુઃખ આપે છે, અને માપ વગરનો ધ્વજ ધર્મનું નુકસાન કરે છે. દંડના સાંધા અસમાન હોય તો મુશ્કેલી આવે છે. ધ્વજના દસ પ્રકાર છે: જય, જયંત, જયત્ર, શત્રુહંત, જયાવહ, નંદ, ઉપનંદ, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર—આ બધા આનંદદાયક ગણાય છે. જય ધ્વજનો દંડ બે હાથનો, જયંતનો ચાર હાથનો, જયત્રનો બાર હાથનો, શત્રુહંતાનો કલાવાળો, જયાવહનો વીસ હાથનો, નંદ સૂર્ય જેવો, ઉપનંદ ચૌદ હાથનો, ઇન્દ્ર સોળ હાથનો, ઉપેન્દ્ર અઢાર હાથનો અને ઇન્દ્ર વીસ હાથનો ગણાય છે. તૂટી ગયેલો, વાંકડો કે અધૂરો દંડ ક્યારેય ન કરવો. ધ્વજદંડ મૂળ મંત્ર અને મંદિરની પહોળાઈ પ્રમાણે બનાવવો, અથવા વાસ્તુના નિયમ પ્રમાણે કે કલશના અડધા માપ જેટલો રાખવો. શુભ ધ્વજ પતાકા ધ્વજદંડ પર લટકાવવી. મંદિરના શિખર પરથી પતાકા ત્રીજા ભાગ જેટલી લંબાવવી. ધ્વજના દસ અવયવ છે: અંકુર (અંકુરણ), પલ્લવ (પાંદડું), સ્કંધ (ડાળ), શાખા (શાખા), પતાકા (ધ્વજ), કદળી (કેળા), કેતુ (નિશાન), લક્ષ્મ (ચિહ્ન), જય (વિજય) અને ધ્વજ (ધ્વજ)—આ બધાં દેવમય અને અવિનાશી છે. અંકુર બે આંગળનો, પલ્લવ ચાર, સ્કંધ છ, શાખા આઠ, પતાકા અગિયાર, કદળી ચૌદ, કેતુ સોળ, લક્ષ્મ અઢાર, જય વીસ આંગળનો ગણાય છે. મંદિરના કલશની પતાકા અંકુર કહેવાય છે. પલ્લવ બીજું, સ્કંધ ત્રીજું, શાખા પાંચમું, પતાકા છઠ્ઠું, કદળી સાતમું, કેતુ આઠમું, લક્ષ્મ નવમું અને જય દસમું કહેવાય છે. ધ્વજ માટે વાઘ, હાથી, ઘેટું, ભેંસ, કપાળ, હરણ અને મનુષ્યના સ્થાન ગણાય છે. ધ્વજના દસ પ્રકાર વિદ્વાનો દ્વારા જણાવાયા છે, અને તે પ્રમાણે જ બનાવવી. ધ્વજ સફેદ કપડાંની, રંગબેરંગી, ઘંટીઓથી સજ્જ, સુંદર, વિવિધ ચામરાથી શોભાયમાન, અને કિંકિણીના ઝાંઝરથી શોભાયમાન હોવી જોઈએ. ધ્વજના ટોચે દેવતાનું ચિહ્ન બનાવવું—સોનાનું, ચાંદીનું, રત્નમય કે રંગથી દોરેલું, અથવા દેવના વાહનનું આકાર. ધ્વજદંડ યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરવો. વિષ્ણુ માટે ગરુડધ્વજ, શિવ માટે વૃષભ, બ્રહ્મા માટે કમળ, સૂર્ય માટે ધર્મનું ચિહ્ન; જળના દેવ માટે હંસ, ચંદ્ર માટે મનુષ્ય, બલદેવ માટે હળ, કામદેવ માટે મકર; દુર્ગા માટે સિંહ, ઉમાદેવી માટે ગોધ, રેવત માટે ઘોડો; વરુણ માટે કચ્છપ, વાયુ માટે હરણ, અગ્નિ માટે મેષ, ગણપતિ માટે ઉંદર; બ્રહ્મર્ષિ માટે કુશધ્વજ—જે દેવનું જે વાહન, એ જ ધ્વજનું ચિહ્ન. વિષ્ણુના ધ્વજ માટે સોનાનો દંડ, પીળી પતાકા, ગરુડની પાસે; શિવના ધ્વજ માટે ચાંદીનો દંડ, સફેદ પતાકા, વૃષભની પાસે; બ્રહ્માના ધ્વજ માટે તાંબાનો દંડ, કમળવર્ણની પતાકા, કમળની પાસે; સૂર્યના ધ્વજ માટે સોનાનો દંડ, પાંચ રંગની પતાકા, ધર્મ નીચે; ઘંટીઓથી શોભાયમાન, ફૂલોની માળાથી શોભાયમાન, વિવિધ વાદ્યોની ધ્વનિથી ઘેરાયેલ; ઇન્દ્રના ધ્વજ માટે સોનાનો દંડ, બહુ રંગની પતાકા, હાથીની પાસે; યમના ધ્વજ માટે લોખંડનો દંડ, યમનું ચિહ્ન, કાળી પતાકા, ભેંસની પાસે; વરુણના ધ્વજ માટે ચાંદીનો દંડ, સર્વે દિશામાં સફેદ અને રંગબેરંગી પતાકા; કુબેરના ધ્વજ માટે રત્નમય દંડ, લાલ પતાકા, મનુષ્યના પગની પાસે; બલદેવના ધ્વજ માટે ચાંદીનો દંડ, સફેદ પતાકા, તાડની જેમ નીચે લટકતી; કામદેવના ધ્વજ માટે ત્રિધાતુ દંડ, રોહિણી પતાકા, મકર પાસે; કાર્તિકેય માટે મોરનું ચિહ્ન, ત્રિધાતુ દંડ, અનેક રત્નોથી શોભાયમાન; ગણપતિ માટે દાંતીનો દંડ, સફેદ પતાકા, યોગ્ય માપની; માતૃઓ અને રેવત માટે વિવિધ રૂપના ધ્વજ, અનેક પતાકા અને રત્નોથી શોભાયમાન; રેવત માટે ઘોડાનો ધ્વજ, લાલ પતાકા; ચામુંડાના મંદિરમાં માથાની માળાવાળો ધ્વજ, નીલી પતાકા, લોખંડનો દંડ; માતૃઓ અને રેવત માટે રીંટીનો દંડ; ગૌરી માટે તાંબાનો દંડ, ગોપ જેવી પતાકા; વીર માટે સોનાનો દંડ, મેષવાળો ધ્વજ, અનેક રત્નોથી શોભાયમાન પતાકા; વાયુ માટે પથ્થરનો દંડ, કાળી પતાકા, હરણની પાસે; દેવી માટે સર્વે રત્નમય દંડ, ત્રિવર્ણી પતાકા, સિંહની જેમ નીચે લટકતી. આવો શુભ લક્ષણવાળો ધ્વજ બનાવી, વિધિવત્ સ્થાપન કર્યા પછી જ ધ્વજ આરોપણ કરવો. પછી સર્વ ઔષધિઓથી ધ્વજને સ્નાન કરાવવું, મધ્યમાં પ્રતીસરા (રક્ષાસૂત્રો) બાંધવા. શુભ વેદી તૈયાર કરી, કલશોથી શોભાયમાન કરી, ધ્વજને વેદી પર સ્થાપિત કરી, રાત્રે અધિવાસ કરાવવો. વિવિધ ફૂલોની માળા લટકાવવી, શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરી, ધૂપ અર્પણ કરવો. પછી કૃશરા, પૂપક વગેરે ભોજન, પલાળપૂપિકા, દહીં, પાયસ અને સૂપથી બલિ કરવી.
૬૭ ઉદ્દિશ્ય લોકપાલેભ્યો બલિં દદ્યાચ્ચ વાયસૈઃ । બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિ વાચ્યાથ કૃત્વા પુણ્યાહમઙ્ગલમ્ । । ૬૮ વાદિત્રકૃતનિર્ઘોષં જલં સંસ્કારસંયુતમ્ । નાનાબુદ્બુદસપન્નં વેષ્ટિતં નવવાસસા । । ૬૯ શુભે લગ્ને દિને ઋક્ષે ધ્વજં ચારોપયેદ્બુધઃ । વિન્યસ્ય સ્વર્ણકલશં શ્વભ્રરાજં ધ્વજસ્ય તુ । । 1.138.૭૦ એવમારોપયેદ્યસ્તુ ધ્વજં દેવાલયોપરિ । સ શ્રિયા વર્ધતે નિત્યં પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ । । ૭૧ અસુરા વાસમિચ્છન્તિ ધ્વજહીને સુરાલયે । તસ્માદ્દેવાલયં પ્રાજ્ઞો ધ્વજહીનં ન કારયેત્ । । ૭૨ મન્ત્રશ્ચ સ્થાપને પ્રોક્તો વિધાનજ્ઞૈર્ધ્વજસ્ય તુ । એહ્યેહિ ભગવન્દેવ દેવવાહન વૈ ખગ । । ૭૩ શ્રીકરઃ શ્રીનિવાસશ્ચ જય જૈત્રોપશોભિત । વ્યોમરૂપ મહારૂપ ધર્માત્મંસ્ત્વં ચ વૈ ગતેઃ । । ૭૪ સાન્નિધ્યં કુરુ દણ્ડેઽસ્મિન્સાક્ષી ચ ધ્રુવતાં વ્રજ । કુરુ વૃદ્ધિં સદા કર્તુઃ પ્રાસાદસ્યાર્કવલ્લભ । । ૭૫ ૐ એહ્યેહિ ભગવન્નીશ્વરવિનિર્મિત ઉપરિચરવાયુમાર્ગાનુસારિઞ્છ્રીનિવાસ રિપુધ્વંસ યક્ષનિલય સર્વદેવપ્રિયં કુરુ સાન્નિધ્યં શાન્તિ સ્વસ્ત્યયનં ચ મેભયં સર્વવિઘ્ના વ્યપસરન્તુ । । ૭૬ મન્ત્રેણાનેન રાજેન્દ્ર શ્વભ્રે દણ્ડે નિવેશયેત્ । પતાકાં પૂર્વમન્ત્રેણ સ્થિત્યા પૂર્વમુખો નૃપ । । ૭૭ ક્ષિપેદૂર્ધ્વમથાકાશં પ્રાસાદશિખરાદ્વિભોઃ । યજમાનસ્તતઃ પશ્યેત્પતાકાં યદુનન્દન । । ૭૮ પ્રાસાદપુરતો વાપિ પતાકાં પાતયેદ્યદિ । ઇન્દ્રલોકં તદા કર્તા વિશેદ્વૈ યદુનન્દન । । ૭૯ આગ્નેય્યામગ્નિલોકં તુ યામ્યાં યમસદો ભજેત્ । નૈઋત્યાં નૈઋતં લોકં વારુણ્યઃ વારુણં વ્રજેત્ । । 1.138.૮૦ યસ્ય દેવસ્ય યદ્વેશ્મ કૃતં યદુકુલોદ્વહ । તસ્ય લોકમવાપ્નોતિ વૃષસ્થાનગતો યદિ । । ૮૧ વાયવ્યે વાયુમાપ્નોતિ સૌમ્યાયાં સોમમાપ્નુયાત્ । ઐશાન્યામીશમાપ્નોતિ કર્તા વૈ દેવવેશ્મનઃ । । ૮૨ ય એવં કારયેદ્ભક્ત્યા ધ્વજસ્યારોપણં રવેઃ । સ હિ ભુક્ત્વા પરાન્ભોગાન્સૂર્યલોકે મહીયતે । । ૮૩ તેજસામ્બુજસંકાશઃ કાન્ત્યા ચામ્બુજસન્નિભઃ । દ્વિજાતિતુલ્યઃ પ્રભયા વિક્રમેણ ચ ગોપતેઃ । । ૮૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ધ્વજારોપણવિધિવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
પછી દિશાના રક્ષકો માટે બલિ આપવી અને કાગડાઓને પણ અન્ન આપવું. બ્રાહ્મણો પાસેથી શુભ આશીર્વાદ લેવાં અને પુણ્યાહમંગલ વિધિ કરવી. વાદ્યોના નાદ સાથે, વિધિપૂર્વક શુદ્ધ પાણી, વિવિધ ફીણથી શોભાયમાન, નવા કપડાંમાં લપેટેલું, શુભ મુહૂર્ત, શુભ દિવસ અને નક્ષત્રમાં વિદ્વાન ધ્વજ આરોપણ કરે. ધ્વજના તળિયે સોનાનો કલશ મૂકી, ધ્વજ મંદિર પર આરોપવું. જે આ રીતે મંદિર પર ધ્વજ આરોપે છે, તે હંમેશા ધન-સંપત્તિમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને પરમ ગતિ પામે છે. ધ્વજ વગરના મંદિરમાં અસુરો વસવા ઈચ્છે છે, એટલે વિદ્વાન ક્યારેય ધ્વજ વિના મંદિર ન બનાવે. ધ્વજ સ્થાપન માટે જે મંત્ર વિધિવિદો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યો છે, તે છે: 'આવો, ભગવાન, દેવ, દેવનું વાહન, પંખી, શ્રી આપનારો, વિજયથી શોભાયમાન, આકાશરૂપ, મહારૂપ, ધર્મમય, તું જ માર્ગ છે. આ દંડમાં તું હાજરી આપ, સાક્ષી બન, સ્થિરતા પામ. ધ્વજ સ્થાપન કરનાર અને મંદિરના કલ્યાણ માટે હંમેશા વૃદ્ધિ કર.' 'ૐ, આવો, ભગવાન, ઈશ્વર રચિત, ઉપરવાસી વાયુના માર્ગે ચાલનાર, શ્રીનિવાસ, દુશ્મનનો નાશક, યક્ષનિલય, સર્વ દેવોને પ્રિય, હાજરી આપ, શાંતિ, શુભતા અને સર્વે ભય-વિઘ્ન દૂર કર.' આ મંત્રથી ધ્વજદંડને તળિયે સ્થાપિત કરવો. પતાકાને પૂર્વમુખ રાખી, પહેલાંના મંત્રથી બાંધવી. પછી ધ્વજને મંદિરના શિખર પરથી ઉપર ઉઠાવવી, અને યજમાન ધ્વજને જુએ. જો પતાકા મંદિરની સામે પડે તો કરનાર ઈન્દ્રલોક પામે છે. અગ્નિદિશામાં અગ્નિલોક, દક્ષિણમાં યમસદન, નૈઋત્યમાં નૈઋતલોક, પશ્ચિમમાં વરુણલોક મળે છે. જે દેવનું મંદિર બનાવ્યું હોય, તેના ધ્વજને વૃષસ્થાન પર મૂકે તો તે દેવલોક પામે છે. વાયવ્યમાં વાયુલોક, ઉત્તરમાં ચંદ્રલોક, ઈશાનમાં ઈશ્વરલોક મળે છે. જે ભક્તિથી સૂર્યના ધ્વજ આરોપે છે, તે સર્વે ભોગ ભોગવીને સૂર્યલોકમાં માન પામે છે. તે તેજમાં કમળ જેવો, કાંતિમાં કમળ સમાન, પ્રતિષ્ઠામાં દ્વિજ સમાન અને પરાક્રમે ગોપાલ સમાન બને છે.
ભોજકાનયનવર્ણનમ્ સામ્બ ઉવાચ ત્વત્પ્રસાદાન્મયા પ્રાપ્તં રૂપમેતત્પુરાતનમ્ । પ્રત્યક્ષદર્શનં ચાપિ ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ । । ૧ સર્વમેતત્તુ સમ્પ્રાપ્ય પુનશ્ચિન્તાકુલં મનઃ । દેવસ્ય પરિચર્યાયાઃ પાલનં કઃ કરિષ્યતિ । । ૨ ગુણયુક્તં દ્વિજં કિઞ્ચિત્સમર્થં પરિપાલને । મમૈવાનુગ્રહાદ્બ્રહ્મન્દ્વિજં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ । । ૩ એવમુક્તસ્તુ સામ્બેન નારદઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ । ન દ્વિજાઃ પરિગૃહ્ણન્તિ દેવસ્ય સ્વીકૃતં ધનમ્ । । ૪ વિદ્યતે હિ ધનં હ્યત્ર ગુણશ્ચાયં પ્રતિગ્રહઃ । દેવચર્યાગતૈર્દ્રવ્યૈઃ ક્રિયા બ્રાહ્મી ન વિદ્યતે । । ૫ અવજ્ઞયા ચ કુર્વન્તિ યે ક્રિયાં લોભમોહિતાઃ । અપાઙ્ક્તેયા ભવન્તીહ તે વૈ દેવલકા દ્વિજાઃ । । ૬ દેવસ્વં બ્રાહ્મણત્વં ચ યો લોભાદુપજીવતિ । સ પાપાત્મા નરો લોકે ગૃધ્રોચ્છિષ્ટેન જીવતિ । । તતો ન બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્દેવચર્યાં કરિષ્યતિ । । ૭ વિધિજ્ઞં જ્ઞાનવન્તં ચ પરિચર્યાક્ષમં તથા । દેવ એવ તમાખ્યાતું તસ્માત્તં શરણં વ્રજ । । ૮ અથવા યદુશાર્દૂલ ઉગ્રસેનપુરોહિતમ્ । ગત્વા૧ ગૌરમુખં પૃચ્છ સ તે કામં વિધાસ્યતિ । । ૯ નારદેનૈવમુક્તસ્તુ સામ્બો જામ્બવતીસુતઃ । સુખાસીનં ગૃહે વીર ઉગ્રસેનપુરોહિતમ્ । । 1.139.૧૦ કૃતપૂર્વાહ્ણિકં વીર વિપ્રં ગૌરમુખં નૃપ । વિનયેનોપસઙ્ગમ્ય સામ્બો વાક્યમથાબ્રવીત્ । । ૧૧ મયા ભાનોઃ પ્રસાદેન કારિતં વિપુલં ગૃહમ્ । સપત્નીકં સસૈન્યં ચ પૃથિવ્યાં સારવત્સ્થિતમ્ । । ૧૨ સર્વં તસ્મિન્મયા દત્તં કૃતં મૂર્તેશ્ચ મણ્ડલમ્ । તસ્માદિષ્ટ્વા વિશિષ્ટેભ્યો દેયં દાનં મનોગતમ્ । । ૧૩ તત્સર્વં મમ સમ્પ્રીત્યા ગૃહાણ ત્વં મહામુને । સામ્બવાક્યમિદં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ મહામુનિઃ । । ૧૪ ગૌરમુખ ઉવાચ બ્રવીમ્યહમશેષેણ યથાવદનુપૂર્વશઃ । અહં વિપ્રો ભવાન્રાજા સ ચ દેવપરિગ્રહઃ । । અપરસ્પરમેવં તુ ગ્રહણં મે વિરુધ્યતે । । ૧૫ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રણીતાનિ સ્વકર્માણિ દ્વિજાતયઃ । કુર્વાણા ન પ્રહીયન્તે અન્યથા ભિન્નવૃત્તયઃ । । ૧૬ ક્ષાન્તિરધ્યાપનં૨ જાપઃ સત્યં ચ યદુનન્દન । એતાનિ વિપ્રકર્માણિ ન દેવાર્થપરિગ્રહઃ
સામ્બએ કહ્યું: તમારી કૃપાથી મને આ પ્રાચીન રૂપ મળ્યું છે અને મહાન ભાસ્કરદેવના દર્શન પણ થયા છે. આ બધું પ્રાપ્ત થયા પછી પણ મારા મનમાં ચિંતાનો ઉદય થયો છે—દેવની સેવા અને પાલન કોણ કરશે? હે મહામુને, કૃપા કરીને કોઈ ગુણવાન અને સમર્થ બ્રાહ્મણનું વર્ણન કરો, જે સેવા-પાલન કરી શકે. સામ્બના આ પ્રશ્ન પર નારદએ કહ્યું: બ્રાહ્મણો દેવ માટે સમર્પિત ધન સ્વીકારતા નથી. અહીં ધન છે, પણ તેનું સ્વીકારણ યોગ્ય નથી; દેવની સેવા માટેના દ્રવ્યોથી કરેલી ક્રિયા બ્રાહ્મણની ગણાતી નથી. જે લોભ અને મોહથી, અવમાનના કરીને, આવી ક્રિયા કરે છે, એવા બ્રાહ્મણ 'દેવલક' કહેવાય છે અને પંક્તિમાં અયોગ્ય ગણાય છે. જે લોભથી દેવનું ધન અથવા બ્રાહ્મણત્વ અપનાવે છે, તે પાપી છે અને ગૃધ્રના ઉચ્છિષ્ટથી જીવતો હોય તેમ છે. તેથી, કોઈ બ્રાહ્મણ દેવની સેવા ન કરે. જે વિધિ જાણે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સેવા માટે યોગ્ય છે, તેને દેવ પોતે નિમણૂક કરે; તેથી તું એનું શરણ લે. અથવા, યદુકુળના વીર, તું ઉગ્રસેનના પુરોહિત ગૌરમુખ પાસે જા—તે તારી ઈચ્છા પૂર્ણ કરશે. નારદના આ શબ્દો સાંભળી, સામ્બ, જાંબવતીપુત્ર, ગૌરમુખ બ્રાહ્મણ પાસે ગયો, જે ઘરેથી આરામથી બેઠો હતો. વિધિવત્ સ્નાન-સંધ્યા કર્યા પછી, સામ્બએ વિનમ્રતાથી ગૌરમુખને કહ્યું: ભાનુદેવની કૃપાથી મેં વિશાળ ઘર બાંધ્યું છે, પત્ની અને સેના સાથે ધરતી પર સ્થિર કર્યું છે. ત્યાં બધું અર્પણ કર્યું છે અને મૂર્તિની સ્થાપના કરી છે; તેથી શ્રેષ્ઠને દાન આપવાનું મન છે. મહામુને, તું કૃપાથી બધું સ્વીકાર. સામ્બના શબ્દો સાંભળી, મહામુનિ ગૌરમુખે કહ્યું: હું તને સર્વે વાત યોગ્ય રીતે કહું છું. હું બ્રાહ્મણ છું, તું રાજા છે અને એ દેવનું ધન છે; આમ આપસમાં લેવડદેવડ કરવી મને યોગ્ય નથી. બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિદ્યાથી પ્રેરિત પોતાના કર્મ કરે છે, તેથી તેઓ પોતાના ધર્મથી વિમુખ થતા નથી; નહીં તો તેમનું વર્તન બગડી જાય. ક્ષમા, અધ્યાપન, જપ અને સત્ય—આ બ્રાહ્મણના કર્મ છે, દેવ માટેનું ધન સ્વીકારવું તેમનું ધર્મ નથી.
૧૭ યદિ દેવાર્થદાનં૧ સ્યાત્તતો દેવલકા દ્વિજાઃ । દેવદ્રવ્યાભિલાષશ્ચ બ્રાહ્મણ્યં તુ વિમુઞ્ચતિ । । ૧૮ દેવદ્વારે ચ યદ્દાનં બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ । દ્વાવેતૌ પાપકર્તારાવાત્મદોષેણ માનવૌ । । ૧૯ દેવાર્થદાનં૨ વાર્ષ્ણેય યદ્ગૃહીત્વા ચ યો દ્વિજઃ । શ્રાદ્ધે વા યદિ વા સત્રે તજ્જુહોતિ દદાતિ વા । । ભિન્ન વૃત્તો દ્વિજઃ પાપો રાક્ષસઃ સોઽભિજાયતે । । 1.139.૨૦ દ્વિજો દેવલકો યત્ર પઙ્ક્ત્યાં ભુઙ્ક્તે મહીપતે । અન્નાન્યુપસ્પૃશેન્નીચા સા પઙ્ક્તિઃ પાપમાચરેત્ । । ૨૧ દ્વિજો દેવલકો યસ્ય સંસ્કારં સમ્પ્રયચ્છતિ । સોઽધોમુખાન્પિતૄન્સર્વાનાક્રમ્ય વિનિપાતયેત્ । । ૨૨ આત્માનં પાતયેદ્યસ્તુ સોન્યાનુદ્ધરતે કથમ્ ઉદ્ધરિષ્યતિ ચાત્માનમિત્યેષા કલ્પનાધમા । । ૨૩ યો હઠાચ્ચ ભયાચ્ચૈવ કુરુતે રવિવેશ્મનઃ । વૃત્તિં વિધત્તે વિપ્રત્વાત્પતિતસ્સ તુ જાયતે । । ૨૪ સપ્રતિગ્રહમન્ત્રેણ દ્વિજોઽશ્નાતિ પરિગ્રહમ્ । દેવપ્રતિગ્રહાર્થેષુ વેદવાક્યં ન વિદ્યતે । । ૨૫ તસ્માદ્રાજા ન દેવાર્થં વિપ્રે દદ્યાત્કથઞ્ચન । બ્રહ્મસૂત્રમહં છિત્ત્વા ગમિષ્યામીતિ ગમ્યતામ્ । । ૨૬ સામ્બ ઉવાચ અગ્રાહ્યં ચેદ્દ્વિજાતિભ્યઃ કસ્મૈ દેયમિદં મયા । શ્રુતં વા દૃષ્ટપૂર્વં વા તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ । । ૨૭ ગૌરમુખ ઉવાચ મગાય સમ્પ્રયચ્છ ત્વં પુરમેતચ્છુભં વિભો । તસ્યાધિકારો દેવાન્ને દેવતાનાં ચ પૂજને । । ૨૮ સામ્બ ઉવાચ કોઽયં મગેતિ તે પ્રોક્તાઃ ક્વ વાસૌ વસતે વિભો । કસ્ય પુત્રો દ્વિજશ્રેષ્ઠ કિમાચારઃ કિમાકૃતિઃ । । ૨૯ ગૌરમુખ ઉવાચ યોઽયં મગેતિ વૈ પ્રોક્તો મગો દિવ્યો દ્વિજોત્તમઃ । નિક્ષુભાયાં ૧ સુતો વીર આદિત્યાત્મજ ઉચ્યતે । । 1.139.૩૦ સામ્બ ઉવાચ કથં સ નિક્ષુભાપુત્રઃ કથં વીરસુતસ્તથા । કથં ચાદિત્યતનયો મગોઽસાવુચ્યતેનઽઘ । । ૩૧ ગૌરમુખ ઉવાચ માનુષત્વં ગતા દેવી નિક્ષુભા કિલ યાદવ । ગતા શાપમવાપ્યેહ ભાસ્કરાલ્લોકપૂજિતા । । ૩૨ ગોત્રં મિહિરમિત્યાહુસ્તસ્મૈ બ્રાહ્મણ્યમુત્તમમ્ । સુજિહ્વા નામ ધર્માત્મા ઋષિપુત્રઃ પુરાનઘ । । ૩૩ તસ્યાત્મજા સમુત્પન્ના નિક્ષુભા સા વરાઙ્ગના । રૂપેણાપ્રતિમા લોકે હારલીલા મતા તુ સા । । ૩૪ પિતુર્નિયોગાત્સા કન્યા વિહરેજ્જાતવેદસિ । । ૩૫ વિહરન્તી યથાન્યાયં સમિદ્ધે પાવકે તથા । અથ તાં દેવદેવેશો હ્યંશુમાલી દદર્શ હ । । ૩૬ રૂપયૌવનસમ્પન્નાં તતઃ કામવશં ગતઃ । ચિન્તયામાસ દેવેશઃ કથં તાં વૈ ભજામ્યહમ્ । । ૩૭ અનયાવહૃતો યોઽયં પાવકો દેવપૂજિતઃ । વનમાવિશ્ય તન્વઙ્ગીં ભજેયં લોકપૂજિતામ્ । । ૩૮ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય દેવેશઃ સહસ્રાંશુર્દિવસ્પતિ । વિવેશ પાવકં વીર તત્પુત્રશ્ચાભવત્તદા । । ૩૯ તતો વિલાસલાવણ્યરૂપયૌવનશાલિની । સમિદ્ધં લઙ્ઘયિત્વાગ્નિં જગામાયતલોચના । । 1.139.૪૦ ક્રુદ્ધઃ સ્વરૂપમાસ્થાય દૃષ્ટ્વા કન્યાં સ પીડિતઃ । કરં કરેણ સઙ્ગૃહ્ય તતસ્તાં હવ્યવાહનઃ । । ૪૧ ઉવાચ યદુશાર્દૂલ નોદિતો ભાસ્કરેણ તુ । વેદોક્તં વિધિમુત્સૃજ્ય યથાહં લંઘિતસ્ત્વયા । ।૪ ૨ તસ્માન્મત્તઃ સમુત્પન્નો ન ચ પુત્રો ભવિષ્યતિ । જરશબ્દ ઇતિ ખ્યાતો વંશકીર્તિવિવર્ધનઃ । । ૪૩ અગ્નિજાત્યા મગાઃ પ્રોક્તાઃ સોમજાત્યા દ્વિજાતયઃ । ભોજકાદિત્યજાત્યા હિ દિવ્યાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ । ।૪૪ તામેવમુક્ત્વા ભગવાનાદિત્યોઽન્તરતસ્તદા । અથોત્પન્નાં પ્રજાં જ્ઞાત્વા ધ્યાનયોગેન વૈ ઋષિઃ । । ૪૫ પતિતઃ સ્યાન્મહાતેજા ઋગ્જિહ્વઃ સુમહામતિઃ । શાપમુદ્યમ્ય તેજસ્વી ઋગ્જિહ્વો વાક્યમબ્રવીત્ । । ૪૬ આત્માપરાધાત્કામિન્યા યથા ગર્ભો નલાવૃતઃ । સમ્ભૂતસ્તે મહાભાગે અપૂજ્યોઽયં ભવિષ્યતિ । । ૪૭ પુત્રશોકાભિસન્તપ્તા બાલા પર્યાકુલેક્ષણા । ચિન્તયામાસ દુઃખાર્તા તમેકં જ્વલનાકૃતિમ્ । । ૪૮ તતો દેવવરિષ્ઠસ્ય મમ યોનિસમુદ્ભવઃ । અયં દત્તો મહાશાપઃ પૂજ્યતાં કર્તુમર્હસિ । ।૪ ૯ ભવેત્પૂજ્યો હિ મે પુત્રો દેવેશ્વર તથા કુરુ । એવં ચિંતયમાનસ્તુ ભગવાનર્યમા કિલ । । 1.139.૫૦ આગ્નેયં રૂપમાશ્રિત્ય ચેદં વચનમબ્રવીત્ । સ્નિગ્ધો ગમ્ભીરનિર્ઘોષઃ શાન્તો જ્વરવિવર્જિતઃ । । ૫૧ ઋગ્જિહ્રઃ સુમહાતેજા ધર્મં ચરતિ સુવ્રત । તેનોત્સૃષ્ટં મહાશાપં નાન્યથા કર્તુમુત્સહે । । ૫૨ કિં તુ કાર્યગરીયસ્ત્વાદાત્મનો યોગ્યમુત્તમમ્ । તવ પુત્રં વિધાસ્યામિ ચાપૂજ્યં વેદપારગમ્ । । ૫૩ વંશશ્ચ સુમહાંસ્તસ્ય નિવસિષ્યતિ ભૂતલે । મમાઙ્ગાનિ મહાત્માનો વાશિષ્ઠા બ્રહ્મવાદિનઃ । । ૫૪ મદ્ગાયના મદ્યજના મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ । મમ શુશ્રૂષકાશ્ચૈવ મમ ચ વ્રતચારિણઃ । । ૫૫ ત્વાં ચ માં ચ યથાન્યાયં વેદં તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ । પૂજયિષ્યન્તિ નિરતાઃ સદા મદ્ભાવભાવિતાઃ । । ૫૬ મત્કર્મણાં મદઙ્ગાનાં મદ્ભાવવિનિવેશનાત્ । વિરજા મત્પ્રસાદેન મામેવૈષ્યન્ત્યસંશયમ્ । । ૫૭ જટાશ્મશ્રુધરા નિત્યં સદા મયિ પરાયણાઃ । પઞ્ચકાલવિધાનજ્ઞા વીરકાલસ્ય યજ્વિનઃ । । ૫૮ પૂર્ણેકદક્ષિણે પાણૌ વર્મ વામેન ધારયન્ । પતિદાનેન વદનં પ્રચ્છાદ્ય નિયતઃ શુચિઃ । । ૫૯ પ્રાણં હિ મહતાં કૃત્વા તતો ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ । અયમાચ્ચાપ્રસાદાચ્ચ વ્યાકુલેન્દ્રિયચેતસા । । 1.139.૬૦ વિધિહીનં મંત્રહીન યે વૈ યક્ષ્યન્તિ મામતઃ । તેઽપિ સ્વર્ગાચ્ચ્યુતાઃ ક્લાન્તા રમન્તે સૂર્યસન્નિધૌ । । ૬૧ એવંવિધાસ્તવ સુતા ભવિષ્યન્તિ મહીતલે । મગવંશે મહાત્માનો વેદવેદાઙ્ગપારગાઃ । । ૬૨ એવમાશ્વાસ્ય તાં દેવીં ભાસ્કરો વારિતસ્કરઃ । અન્તદર્ધે મહાતેજાઃ સા ચ હર્ષમવાપ હ । । ૬૩ એવમેતે સમુત્પન્ના ભોજકાઃ કૃષ્ણનન્દન । વિષ્ણુભાસ્તે તથાદિત્યા ઉત્પન્ના લોકપૂજિતાઃ । । ૬૪ તેષામેતત્પુરં દેહિ પર્યાપ્તાસ્તે પ્રતિગ્રહે । ત્વદીયસ્યાસ્ય મે વીર તથા ભાસ્કરપૂજને । । ૬૫ તસ્ય ગૌરમુખસ્યેદં વાક્યં શ્રુત્વા સ યાદવઃ । સામ્બો જામ્બવતીપુત્રઃ પ્રણમ્ય શિરસોક્તવાન્ । । ૬૬ ક્વ વસન્તે મહાત્માન એતે ભાસ્કરપુત્રકાઃ । ભોજકા દ્વિજશાર્દૂલ યેન તાનાનયામ્યહમ્ । । ૬૭ ગૌરમુખ ઉવાચ નાહં જાને મહાબાહો વસન્તે યત્ર વૈ મગાઃ । જાનીતે તાન્રવિર્વીર તસ્માત્તં શરણં વ્રજ । । ૬૮ બ્રાહ્મણેનૈવમુક્તસ્તુ પ્રણમ્ય શિરસા રવિમ્ । જગાદ ભાસ્કરં સામ્બઃ કસ્તે પૂજાં કરિષ્યતિ । । ૬ ૯- વિજ્ઞપ્તસ્ત્વેવ સામ્બેન પ્રતિમા તમુવાચ હ । ન યોગ્યાઃ પરિચર્યાયાં જમ્બૂદ્વીપે મમાનઘ । । 1.139.૭૦ મમ પૂજાકરં ગત્વા શાકદ્વીપાદિહાનય । લવણોદાત્પરે પારે ક્ષીરોદેન સમાવૃતઃ । । ૭૧ જમ્બૂદ્વીપાત્પરો યસ્માચ્છાકદ્વીપ ઇતિ સ્મૃતઃ । તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચતુર્વર્ણસમન્વિતાઃ । । ૭૨ મગાશ્ચ મગગાશ્ચૈવ ગાનગા૧ મન્દગાસ્તથા । મગા બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠા મગગાઃ ક્ષત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ । । ૭૩ વૈશ્યાસ્તુ ગાનગા જ્ઞેયાઃ શૂદ્રાસ્તેષાં તુ મન્દગાઃ । ન તેષાં સઙ્કરઃ કશ્ચિદ્ધર્માશ્રયકૃતે ક્વચિત્ । । ૭૪ ધર્મસ્યાસ્ય વિચારો વા હ્યેકતઃ સુખિનઃ પ્રજાઃ । તેજસસ્તે મદીયસ્ય નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા । । । । ૭૫ તેભ્યો વેદાસ્તુ ચત્વારઃ સરહસ્યા મયોદિતાઃ । વેદોક્તૈર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ પરૈર્ગુહ્યૈર્મયા કૃતૈઃ । । ૭૬ તે ચ ધ્યાયન્તિ મામેવ યજન્તે માં ચ નિત્યશઃ । મન્માનસા મદ્યજના મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ । । ૭૭ મમ શુશ્રૂષકાશ્ચૈવ મમ ચ વ્રતચારિણઃ । અવ્યઙ્ગધારિણશ્ચૈવ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા । । ૭૮ કુર્વન્તિ તે સદા ભદ્રાં મમ પૂજાં મમાનુગાઃ । તથા દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ । । વિહરન્તે રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ । । ૭૯ જમ્બૂદ્વીપે ત્વહં વિષ્ણુર્વેદવેદાઙ્ગપૂજિતઃ । શક્રોઽહં શાલ્મલીદ્વીપે ક્રૌઞ્ચદ્વીપે હ્યહં ભગઃ
જો દેવ માટેનું દાન હોય તો બ્રાહ્મણો 'દેવલક' બની જાય; દેવના ધનની ઇચ્છા બ્રાહ્મણત્વ છોડી દે છે. જ્યારે દેવના દ્વારેથી બ્રાહ્મણને દાન મળે છે, ત્યારે આપનાર અને લેનાર બંને પાપી બને છે—પોતાના દોષથી. જે બ્રાહ્મણ દેવ માટેનું દાન સ્વીકારી, શ્રાદ્ધ કે યજ્ઞમાં તેનો ઉપયોગ કરે છે, તે બ્રાહ્મણ પથથી વિમુખ થઈ પાપી બને છે અને રાક્ષસ તરીકે જન્મે છે. જ્યાં દેવલક બ્રાહ્મણ પંક્તિમાં ભોજન કરે છે અને અન્ન સ્પર્શે છે, ત્યાં પંક્તિ પાપી બને છે. દેવલક બ્રાહ્મણ જેનું સંસ્કાર કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને અધોગતિમાં પાડી દે છે. જે પોતે પતિત થાય છે, તે બીજાને કેમ ઉદ્ધરશે?—આ સૌથી નીચી સમજ છે. જે જોરથી કે ભયથી સૂર્યમંદિરમાં જીવન નિર્વાહ કરે છે, તે બ્રાહ્મણત્વથી પતિત થાય છે. બ્રાહ્મણ દાનમંત્ર સાથે ભોજન કરે છે, પણ દેવપ્રતિગ્રહ માટે વેદમાં અનુમતિ નથી. તેથી રાજાએ ક્યારેય દેવનું ધન બ્રાહ્મણને ન આપવું. હું બ્રહ્મસૂત્ર કાપી જઇશ—મને જવા દો. સામ્બએ કહ્યું: જો બ્રાહ્મણો માટે ગ્રહણયોગ્ય નથી, તો હું કોને આપું? સાંભળેલું કે જોયેલું હોય તો કહો. ગૌરમુખે કહ્યું: તું આ પવિત્ર શહેર મગોને આપ; તેમને દેવભોજન અને દેવપૂજાનો અધિકાર છે. સામ્બએ પૂછ્યું: આ મગ કોણ છે? તેઓ ક્યાં રહે છે? કોના પુત્ર છે? તેમનો આચાર અને સ્વરૂપ શું છે? ગૌરમુખે કહ્યું: મગ દેવત્વ ધરાવતો બ્રાહ્મણ છે, તે નિક્ષુભાની પુત્રી અને સૂર્યપુત્ર કહેવાય છે. સામ્બે પૂછ્યું: તે કેવી રીતે નિક્ષુભાનો પુત્ર? કેવી રીતે વીરપુત્ર? કેવી રીતે સૂર્યપુત્ર કહેવાય છે? ગૌરમુખે કહ્યું: નિક્ષુભા દેવી માનવ સ્વરૂપે આવી, યાદવ, તેણે સૂર્યના શાપથી માનવ જન્મ લીધો, ભલે વિશ્વમાં પૂજાયેલી હતી. તેના કુળને 'મિહિર' કહે છે, તેને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણત્વ મળ્યું. સુજિહ્વા નામના ધર્મનિષ્ઠ ઋષિપુત્ર તેના પિતા હતા. તેની પુત્રી નિક્ષુભા, અતિ સુંદર, હારલિલા તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી. પિતાના આદેશે તે જાતવેદસ અગ્નિમાં રમવા ગઈ. જેમ રીતે યોગ્ય હોય તેમ તે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં રમતી હતી, ત્યારે દેવોના દેવ સૂર્યદેવે તેને જોયી. રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત તેને જોઈ દેવેશ કામવશ થયા અને વિચાર્યું—કેવી રીતે તેને મેળવો? તે સ્ત્રીને જોઈ અગ્નિદેવ પણ મોહિત થયા; સૂર્યે વિચાર્યું: વનમાં જઈ, આ સુંદર કન્યાને મેળવો. આમ વિચારી સૂર્યદેવ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યા અને પછી પુત્ર જન્મ્યો. પછી રૂપ, લાવણ્ય અને યુવાનીથી યુક્ત, વિશાળ આંખોવાળી કન્યા, પ્રજ્વલિત અગ્નિને લાંઘી ગઈ. ગુસ્સે થઈ, અગ્નિદેવે પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરી, કન્યાનો હાથ પકડી કહ્યું: યદુકુળના શ્રેષ્ઠ, તું સૂર્યના આદેશ વિના, વેદોક્ત વિધિ છોડીને, મને લાંઘી ગઈ. તેથી, મારી પાસેથી જન્મેલો પુત્ર તારો પુત્ર ગણાશે નહીં; તે 'જરશબ્દ' તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, વંશનીर्ति વધારશે. અગ્નિથી જન્મેલા 'મગ' કહેવાય છે, સોમથી બ્રાહ્મણ, અને સૂર્યથી 'દિવ્ય ભોજક' કહેવાય છે. આમ કહી સૂર્યદેવ અંતર્ધાન થયા. પછી પુત્ર જન્મ્યો જાણીને ઋષિએ ધ્યાનથી જાણ્યું. મહાતેજસ્વી ઋજિહ્વાએ શાપ આપ્યો: મારી જાતે કામવશ થઈ, જેમ ગર્ભ મલથી ઢંકાયો, તેમ તારો પુત્ર અપૂજ્ય ગણાશે. પુત્રશોકથી વ્યાકુળ, બાળા દુઃખી થઈ અગ્નિદેવનું ધ્યાન કરવા લાગી. પછી દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવને કહ્યું: મારા યોનિથી જન્મેલા પુત્રને મહાશાપ મળ્યો છે, તેને પૂજ્ય બનાવો. ભગવાન આર્યમા અગ્નિરૂપ ધારણ કરી કહ્યું: ઋજિહ્વા મહાતેજસ્વી, ધર્મનિષ્ઠ છે; તેણે આપેલો મહાશાપ બદલાઈ શકતો નથી. છતાં, જે કરવું છે તે વધુ મહત્વનું છે; હું તારા પુત્રને, ભલે અપૂજ્ય હોય, પણ વેદપારંગત બનાવું. તેની વંશ ધરતી પર ખૂબ ફેલાશે. મારા અંગોથી મહાત્મા, વાશિષ્ઠ બ્રાહ્મણો જન્મશે. મદગાયન, મદયજન, મારા ભક્તો, મારા પરાયણ, મારા સેવક અને વ્રતધારી થશે. જે વેદના તત્વને જાણે છે, તેઓ હંમેશા તને અને મને યોગ્ય રીતે પૂજે છે, મારા ભાવમાં લીન રહે છે. મારા કર્મ, અંગ અને ભાવમાં લીન રહી, મારા પ્રસાદથી પાપમુક્ત થઈ, નિશ્ચયે મને પામશે. જટાધારી, દાઢીધારી, હંમેશા મારા પરાયણ, પંચકાળ વિધિ જાણનારા, વીરકાળના યજમાન, જમણા હાથમાં શસ્ત્ર, ડાબા હાથમાં કવચ, પતિના દાનથી મુખ ઢાંકી, નિયમિત અને શુદ્ધ, ઊંડો શ્વાસ લઈ, પછી મૌનભાવે ભોજન કરે. વિધિ અને મંત્ર વિના, વ્યાકુળ મનથી જે મારી પૂજા કરે, તે પણ સ્વર્ગથી પતિત થઈ, સૂર્યની નજીક ભટકે છે. આવા તારા પુત્રો ધરતી પર મગવંશમાં મહાત્મા, વેદ-વેદાંગ પારંગત થશે. દેવીને આમ આશ્વાસન આપી, અંધકારહરતા સૂર્યે મધ્યરાત્રે તેને આનંદ આપ્યો. આમ ભોજકનો જન્મ થયો, કૃષ્ણનંદન, તેઓ વિષ્ણુ અને સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી અને લોકપૂજિત છે. તેમને આ શહેર આપ, તેઓ ગ્રહણ માટે યોગ્ય છે, જેમ તું અને હું સૂર્યપૂજામાં યોગ્ય છીએ. ગૌરમુખના આ શબ્દો સાંભળી, સામ્બે નમન કરી કહ્યું: ભાસ્કરપુત્ર એવા ભોજક મહાત્માઓ ક્યાં રહે છે, જેથી હું તેમને લાવી શકું? ગૌરમુખે કહ્યું: હે મહાબાહુ, મગો ક્યાં રહે છે એ હું જાણતો નથી; સૂર્યજીએ જાણે છે, તેથી તું તેમનું શરણ લે. બ્રાહ્મણના આ શબ્દો પછી, સામ્બે સૂર્યને નમન કરી પૂછ્યું: તમારી પૂજા કોણ કરશે? સામ્બના વિનંતી પર પ્રતિમાએ કહ્યું: જાંબુદ્વીપમાં મારી સેવા માટે કોઈ યોગ્ય નથી; તું શાકદ્વીપમાં જઈ મારા પૂજકોને અહીં લાવ. લવણસમુદ્રના પાર, ક્ષીરસમુદ્રથી ઘેરાયેલો, જાંબુદ્વીપથી પર શાકદ્વીપ છે. ત્યાં પવિત્ર લોકો છે, ચાર વર્ણવાળા: મગ, મગગા, ગાનગા અને મંદગા. મગો મુખ્યત્વે બ્રાહ્મણ, મગગા ક્ષત્રિય, ગાનગા વૈશ્ય અને મંદગા તેમના શૂદ્ર છે. ધર્મ માટે ત્યાં કોઈ સંકર નથી. તેમનું ધર્મ એવું છે કે પ્રજાઓ સુખી છે. તેમનું તેજ વિશ્વકર્માએ બનાવ્યું છે. મેં તેમને ચારેય વેદ અને રહસ્યો જણાવ્યા છે. તેઓ મને ધ્યાન કરે છે અને હંમેશા મારી પૂજા કરે છે; મારા લોકો, મારા ભક્તો, મારા પરાયણ, મારા સેવક અને વ્રતધારી હંમેશા વિધિપૂર્વક મારી પૂજા કરે છે. દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો પણ તેમને સાથે આનંદ કરે છે. જાંબુદ્વીપમાં હું વિષ્ણુ તરીકે, વેદ-વેદાંગથી પૂજાય છું; શાલમલિદ્વીપમાં ઈન્દ્ર, ક્રૌંચદ્વીપમાં ભગ છું.
1.139.૮૦ પ્લક્ષદ્વીપે ત્વહં ભાનુઃ શાકદ્વીપે દિવાકરઃ । પુષ્કરે ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા તતશ્ચાહં મહેશ્વરઃ । । ૮૧ તાન્મગાન્મમ પૂજાર્થં શાકદ્વીપાદિહાનય । આરુહ્ય ગરુડં સામ્બ શીઘ્રં ગત્વાવિચારયન્ । । ૮૨ તથેતિ ગૃહ્ય તામાજ્ઞાં રવેર્જામ્બવતીસુતઃ । પુનર્દ્વારવતીં ગત્વા કાન્ત્યાતીવ સમન્વિતઃ । । ૮૩ આખ્યાતવાન્પિતુઃ સર્વં સ્વકીયં દેવદર્શનમ્ । તસ્માચ્ચ ગરુડં લબ્ધ્વા યયૌ સામ્બોઽધિરુહ્ય તમ્ । । ૮૪ શાકદ્વીપમનુપ્રાપ્ય સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ । તત્રાપશ્યદ્યથોદ્દિષ્ટાન્સામ્બસ્તેજસ્વિનો મગાન્ । । ૮૫ વિવસ્વન્તં પૂજયન્તો ધૂપદીપાદિભિઃ શુભૈઃ । સોઽભિવાદ્ય ચ તાન્પૂર્વં કૃત્વાપ્યેષાં પ્રદક્ષિણામ્ । । ૮૬ પૃષ્ટ્વા ચાનામયં તેષાં પ્રશંસાસામપૂર્વકમ્ । યૂયં હિ પુણ્યકર્માણો દ્રષ્ટવ્યાર્થે શુભાર્થિનઃ । । રતા યેઽર્કસ્ય પૂજાયાં યેષાં ચૈવ વરપ્રદઃ । । ૮૭ તનયં વિત્ત માં વિષ્ણોઃ સામ્બં નામ્ના ચ વિશ્રુતમ્ । ચન્દ્રભાગાતટે ચાપિ મયા સૂર્યો નિવેશિતઃ । । ૮૮ તેનાહં પ્રેષિતશ્ચાત્ર ઉત્તિષ્ઠધ્વં વ્રજામહે । તે તમૂચુસ્તતઃ સામ્બમેવમેતન્ન સંશયઃ । । ૮૯ અસ્માકમપિ દેવેન વ્યાખ્યાતાં પૂર્વમેવ હિ । અષ્ટાદશ કુલાનીહ મગાનાં વેદવાદિનામ્ । । યાસ્યન્તિ યે ત્વયા સાર્ધં યથા દેવેન ભાષિતમ્ । । 1.139.૯૦ તતસ્તાનિ દશાષ્ટૌ ચ કુલાનીહ સમન્તતઃ । આરોપ્ય ગરુડે સામ્બસ્ત્વરિતઃ પુનરભ્યગાત્ । । ૯૧ સોઽલ્પેનૈવ તુ કાલેન પ્રાપ્તો મિત્રવનં તતઃ । કૃત્વાજ્ઞાં તુ રવેઃ સામ્બઃ કૃત્સ્નં ત્વેવં ન્યવેદયત્ । । ૯૨ રવિઃ શોભનમિત્યુક્ત્વા પ્રસન્નઃ સામ્બમબ્રવીત્ । મમ પૂજાકરા હ્યેતે પ્રજાનાં શાન્તિકારકાઃ । । ૯૩ મમ પૂજાં કરિષ્યન્તિ વિધાનોક્તાં યદૂત્તમ । તત્કૃતે ન પુનશ્ચિન્તા તવ કાચિદ્ભવિષ્યતિ । । ૯૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ભોજકાનયનં નામૈકોનચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
પ્લક્ષદ્વીપમાં હું ભાનુ તરીકે ઓળખાય છું, શાકદ્વીપમાં હું દિવાકર છું, પુષ્કરદ્વીપમાં મને બ્રહ્મા કહે છે અને પછી હું મહેશ્વર તરીકે માનવામાં આવું છું. શાકદ્વીપમાંથી મારા પૂજન માટે તે મગોને અહીં લાવ. સંબ, તું તરત જ ગરુડ પર ચડીને વિલંબ કર્યા વિના જઈને તેમને લાવ. રવિદેવની આજ્ઞા સ્વીકારી સંબ, જાંબવતીપુત્ર, તેજથી ઝગમગતો, ફરી દ્વારકામાં આવ્યો અને પિતાને પોતે જે દેવદર્શન કર્યું તેનું બધું વર્ણન કર્યું. પછી ગરુડ મળતાં સંબ એ પર ચઢીને ત્યાંથી નીકળી પડ્યો. શાકદ્વીપ પહોંચતા જ આનંદથી તેનું શરીર રોમાંચિત થયું અને તેણે ત્યાં જણાવ્યા પ્રમાણે તેજસ્વી મગોને જોયા. તેઓ સુગંધિત ધૂપ, દીવો અને અન્ય શુભ વસ્તુઓથી સૂર્યદેવની પૂજા કરી રહ્યા હતા. સંબએ પહેલાં તેમને નમસ્કાર કર્યો, તેમની પરિક્રમા કરી, તેમનું સુખ-દુઃખ પૂછ્યું અને અનોખી પ્રશંસા કરી: 'તમે ખરેખર પુણ્યશાળી છો, સૂર્યના દર્શન માટે શુભ ફળ ઇચ્છતા, તેની પૂજામાં તત્પર છો અને જેની કૃપાથી વર મળે છે. મને વિષ્ણુનો પુત્ર સંબ કહો, જેનું નામ સૌને જાણીતું છે. ચંદ્રભાગાના કાંઠે મેં સૂર્યદેવને સ્થાપિત કર્યો છે. તેમની આજ્ઞાથી હું અહીં આવ્યો છું; હવે ઉઠો, ચાલો જઈએ.' ત્યારે મગોએ સંબને કહ્યું: 'હા, એ સાચું છે, અમને દેવએ પહેલેથી જ કહ્યું છે; અઠાર મગ કુળો, જે વેદજ્ઞ છે, તેઓ તારી સાથે જશે, જેમ દેવએ કહ્યું છે.' પછી તે અઠારેય કુળોને સંબએ ગરુડ પર બેસાડ્યા અને ઝડપથી પાછા ફર્યો. થોડા જ સમયમાં તે મિત્રવન પહોંચ્યો અને રવિદેવની આજ્ઞા પૂર્ણ કરીને બધું વર્ણન કર્યું. pleased થઈને રવિદેવે સંબને કહ્યું: 'આ બધા મારા પૂજક છે, લોકોમાં શાંતિ લાવનારા છે. તેઓ નિયમ પ્રમાણે મારી પૂજા કરશે, યદુકુળશિરોમણિ; તેથી હવે તને કોઈ ચિંતા રહેવાની જરૂર નથી.'
ભોજકોત્પત્તિવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ એવં સ આનયિત્વા તુ મગાન્સામ્બો મહીપતે । સ મહાત્મા પુરા સામ્બશ્ચન્દ્રભાગાસરિત્તટે । । ૧ પુરં નિવેશયામાસ સ્થાપયિત્વા દિવાકરમ્ । કૃત્વા ધનસમૃદ્ધં તુ ભોજકાનાં સમર્પયત્ । । ૨ તત્પુરં સવિતુઃ પુણ્યં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । સાંબેન કારિતં યસ્માત્તસ્માત્સામ્બપુરં સ્મૃતમ્ । । ૩ તસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતો દેવઃ પુરમધ્યે દિવાકરઃ । સત્કૃત્ય સ્થાપિતાઃ સર્વે આત્મનામાઙ્કિતે પુરે । । ૪ મગાનાં તુ સદાચારો દૃષ્ટાચારકુલોચિતઃ । દેવશુશ્રૂષણં ગીતં વેદપ્રોક્તેન કર્મણા । । ૫ કૃતકૃત્યસ્તદા સામ્બો વરં લબ્ધ્વા પુનર્યુવા । આદિદેવં સુરજ્યેષ્ઠમાદિત્યં પ્રણિપત્ય સઃ । । ૬ અનન્તરં મગાન્સર્વાન્પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ । પ્રસ્થિતો નિર્મલઃ સામ્બઃ પુરીં દ્વારવતીં તદા । । ૭ મગાનાં કારણાર્થેન પ્રાર્થિતા ભોજવંશજાઃ । વસુદેવસ્ય પૌત્રેણ ગોત્રજેન મહાત્મના । । ૮ કન્યાદાનં કૃતં તેષાં મગાનાં ભોજકોત્તમૈઃ । સર્વાસ્તાઃ સહિતાઃ કન્યાઃ પ્રવાલમણિભૂષિતાઃ । । ૯ અર્ચયિત્વા તુ તાઃ સર્વાઃ પ્રેષિતાઃ સવિતુર્ગૃહમ્ । પુનર્ગત્વા તુ સાંબેન પૃષ્ટો દેવો દિવાકરઃ । । 1.140.૧૦ મગાનાં જ્ઞાનમાખ્યાહિ૧ વેદાનવ્યઙ્ગમેવ ચ । સામ્બસ્ય વચનં શ્રુત્વા ભાસ્કરો વાક્યમબ્રવીત્ । । ૧૧ પૃચ્છ ત્વં નારદં ગત્વા સ તે સર્વં વદિષ્યતિ । એવમુક્તોઽથ વૈ સામ્બો ગતવાન્નારદં પ્રતિ । । ૧૨ ગત્વા કૃત્સ્નમિદં સર્વં તસ્મૈ તેન નિવેદિતમ્ । સ ચાપ્યાહ તતઃ સામ્બં ન જાને જ્ઞાનમુત્તમમ્ । । ૧૩ ભોજકાનાં યદુશ્રેષ્ઠ જ્ઞાનં વ્યાસો મહામુનિઃ । તં ગત્વા પરિપૃચ્છ ત્વં પ્રણમ્ય શિરસા મુનિમ્ । । ૧૪ કૃષ્ણાનુરોધાત્તે સર્વં સ વક્ષ્યતિ ન સંશયઃ । નારદેનૈવમુક્તસ્તુ સામ્બો જામ્બવતીસુતઃ । । ૧૫ વ્યાસાશ્રમં સ ગત્વા તુ પ્રણમ્ય શિરસા મુનિમ્ । કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્ । । ૧૬ શાકદ્વીપં મયા ગત્વા આનીતા મગપુઙ્ગવાઃ । બાલા યૌવનસમ્પન્નાઃ સન્નિવિષ્ટા મગોત્તમાઃ । । ૧૭ સત્કૃત્ય પૂજયિત્વા તુ પુરં તેષાં સમર્પિતમ્ । સમ્પ્રાપ્ય તુ પુરં તે વૈ જ્યેષ્ઠમધ્યકનીયસઃ । । ૧૮ ભોજવંશસમુત્પન્નાઃ કન્યકાઃ સમલઙ્કૃતાઃ । વરયિત્વા કૃતં તેષાં વિપ્રપ્રણયનં શુભમ્ । । ૧૯ અહો સભાગ્યાઃ શ્લાઘ્યાશ્ચ કૃતપુણ્યાશ્ચ તે સદા । પૂજાયાં યે રતા ભાનોર્યેષાં ચૈવ વરપ્રદઃ । । 1.140.૨૦ પર્યાપ્તં સર્વમેતેષામિહ ચામુષ્મિકં ફલમ્ । અનિત્યે સતિ માનુષ્યે દેવપૂજારતા હિ યે । । ૨૧ કિન્તુ ચિન્તયતઃ સૂર્યં ચિન્તયિત્વા તુ ભોજકાન્ । જ્ઞાનં પ્રતિ તથા ચૈષાં હદયે સંશયો મમ । । ૨૨ કથં પૂજાકરા હ્યેતે કે મગાઃ કે ચ ભોજકાઃ । જ્ઞાનં કિં પરમં તેષાં જ્ઞેયસ્તેષાં ક એવ તુ । । ૨૩ દિવ્યેતિ તે કથં પ્રોક્તાઃ કિમર્થં કૂર્ચધારણમ્ । સૌરવ્રતં કિમર્થં તુ વાચકાસ્તે કથં સ્મૃતાઃ । । ૨૪ કિમર્થં તેજસા વેદાન્ગાયન્તશ્ચૈવ તે કથમ્ । અથાહિકઞ્ચુકસ્યાઙ્ગં કિં પ્રમાણં ચ કસ્ય વૈ । । ૨૫ કસ્ય વૈ કા સમાખ્યાતા યદુત્પન્નં કથં સ્મૃતમ્ । કથં દેવાંશ્ચ ગાયન્તિ યજ્ઞં કુર્વન્તિ તે કથમ્ । । ૨૬ અગ્નિહોત્રં ચ કિં તેષાં પઞ્ચ દોલાશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ । એતત્સર્વં સમાખ્યાહિ ભોજકાનાં વિચેષ્ટિતમ્ । । ૨૭ સામ્બસ્ય વચનં શ્રુત્વા કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ । કાલીસુતો મહાતેજા ઉવાચ પરમં વચઃ । । ૨૮ સાધુસાધુ યદુશ્રેષ્ઠ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ સુવ્રત । દુર્જ્ઞેયચેષ્ટિતં કિઞ્ચિદ્ભોજકાનાં ન સંશયઃ । । ૨૯ ભાસ્કરસ્ય પ્રસાદેન મમાપિ સ્મૃતિમાગતમ્ । યથાખ્યાતં વશિષ્ઠેન તથા તે વચ્મિ કૃત્સ્નશઃ । । 1.140.૩૦ મગાનાં ચરિતં શ્રેષ્ઠં શૃણુ ત્વં કૃષ્ણનન્દન । જ્ઞાનવેદિન એવૈતે કર્મયોગં સમાશ્રિતાઃ । । ૩૧ શ્રૂયન્તે ઋષયઃ સર્વે મૌનેન નિયમસ્થિતાઃ । ભુઞ્જતે ચાપિ મૌનેન સર્વે વૈ પરમર્ષયઃ । । ૩૨ મુનિચર્યાકૃતસ્તેઽપિ શાકદ્વીપનિવાસિનઃ । તસ્માન્મૌનેન ભોક્તવ્યમગુણત્વમનિચ્છતા । । ૩૩ વચઃ સૂર્યસમાખ્યાતં કારણં ચ વરં તથા । અર્ચાયાં તે ચ તે નિત્યમર્ચયન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ । । ૩૪ ભોજકન્યાસુજાતત્વાદ્ભોજકાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ । બ્રાહ્મણાનાં યથા પ્રોક્તો વેદાશ્ચત્વાર એવ તુ । । ૩૫ ઋગ્વેદોઽથ યજુર્વેદઃ સામવેદસ્ત્વથર્વણઃ । બ્રહ્મણોક્તાસ્તથા વેદા મગાનામપિ સુવ્રત । । ૩૬ ત એવ વિપરીતાસ્તુ તેષાં વેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । વેદો વિશ્વમદશ્ચૈવ વિદ્વદ્વહ્નિરસસ્તથા । । ૩૭ વેદા હ્યેતે મગાનાં તુ પુરોવાચ પ્રજાપતિઃ । મગા વેદમધીયન્તે વેદાઙ્ગાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ । । ૩૮ શેષો ન હિ મહાભાગઃ સર્વસત્ત્વસુખાવહઃ । સસૂર્યરથમાસાદ્ય રથિભિઃ સહ વર્ષતિ । । ૩૯ યસ્તસ્ય તુ પુનર્મોકં સ રવેર્હિ મહાનકઃ । વન્દિતવ્યો મગાનાં તુ અસ્ત્રમન્ત્રેણ નિત્યશઃ । ।1.140.૪ ૦ યથા સ્રજો દ્વિજાનાં તુ પૂજાકાલે પ્રમીયતે । સર્વસંસ્કારયજ્ઞેષુ યથા દર્ભા દ્વિજાતિષુ । ।૪ ૧ પવિત્રાઃ કીર્તિતાસ્તેષાં તથા ધર્મો મગસ્ય તુ । એભિર્જયન્તિ ભૂયિષ્ઠં તસ્મિન્દ્વીપે મગાધિપાઃ । ।૪૨ વિદ્યાવન્તઃ કુલશ્રેષ્ઠાઃ શૌચાચારસમન્વિતાઃ । યજ્ઞાવસક્તા૧ ભક્તાશ્ચ જપન્તો મન્ત્રમાદિતઃ । ।૪ ૩ પ્રિયાસ્તુ યદુશાર્દૂલ ભોજકા યદુનન્દન । અસ્ત્રમિવ વૈ મન્ત્રો વેદસ્ય પરિપઠ્યતે । ।૪૪ સર્વેષાં બ્રાહ્મણાનાં તુ સાવિત્રી પરિકલ્પ્યતે । અસ્માકં તુ યદુશ્રેષ્ઠ મહાવ્યાહૃતિપૂર્તિકા । ।૪૫ અમોહકેનાથ વિમાનભુઞ્જી મૌનેન ચૈવાપિ યથા હિ યુક્તમ્ । ન ચાપિ કિઞ્ચિત્સ્મૃતિકં સ્પૃશેચ્ચ તચ્ચાપિ નાત્રૈવ ચ સંસ્પૃશેદ્ધિ । । ૪૭ શ્વસન્ત્યનિચ્છંસ્તુ પરિક્ષિપેત્તુ સ્વાભીષ્ટસૂર્યં તુ નમેત્સદૈવ । યથા યજ્ઞં હિ મન્ત્રેણ વેદપ્રોક્તેન કર્મણા । ।૪૭ તત્ત્વમન્યન્મગાનાન્તુ વિધિમન્ત્રપુરસ્કૃતમ્ । હવિઃ સમ્પદ્યતે યસ્માત્તેન તે યજ્વિનઃ સ્મૃતાઃ । ।૪૮ યથાગ્નિહોત્રં પ્રથિતં દ્વિજાનાં તથાધ્વહોત્રં વિહિતં મગાનામ્ । અચ્છં ચ નામેતિ તદધ્વરસ્ય મુનેર્વચો નાત્ર વિચારણાસ્તિ । ।૪૯ પઞ્ચધૂપાઃ પ્રદાતવ્યાઃ સિદ્ધિરસ્યેહ સર્વદા । દણ્ડનાયકવેલે દ્વે ત્રિસન્ધ્યં ભાસ્કરસ્ય તુ । । 1.140.૫૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ભોજકોત્પત્તિવર્ણનં નામ ચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યું: સંબે, મહાન આત્માએ, મગોને લાવીને, ચંદ્રભાગા નદીના કાંઠે એક શહેર વસાવ્યું, તેમાં સૂર્યદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી, ધનથી સમૃદ્ધ બનાવ્યું અને તે ભોજકાઓને સોંપી દીધું. તે સૂર્યનું પવિત્ર શહેર, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ, સંબે બનાવ્યું હોવાથી 'સાંબપુર' કહેવાય છે. એ શહેરના મધ્યમાં દિવાકર દેવની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી અને દરેકને તેમની જાતના નામવાળા વિસ્તારમાં વસાવવામાં આવ્યા. મગાઓ સદાચારથી, કુળની પરંપરા પ્રમાણે, દેવની સેવા, ગીત અને વેદોક્ત કર્મોથી જીવન વિતાવતા. સંબે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી, વર મેળવ્યા પછી, યુવાન વયે પણ, આદિદેવ, સૂર્યદેવને વંદન કર્યું. પછી બધા મગાઓને વંદન કરીને, સંબ શુદ્ધ મનથી દ્વારકાપુરી તરફ નીકળી ગયો. મગાઓ માટે, ભોજક કુળના ઉત્પન્ન, વસુદેવના પૌત્ર સંબે, પોતાના કુળના, ભોજક વંશજોને વિનંતી કરી. ભોજકોએ પોતાની દીકરીઓ મગાઓને આપી; એ બધી કન્યાઓ, પ્રવાળ અને મણિથી શોભિત, પૂજ્યા અને સૂર્યદેવના ઘરમાં મોકલવામાં આવી. પછી સંબ પાછો જઈ, દિવાકર દેવને પૂછ્યું: 'મગાઓનું જ્ઞાન અને નિર્વિકાર વેદ જણાવો.' સંબના શબ્દો સાંભળી, સૂર્યદેવે કહ્યું: 'નારદ પાસે જા, તે તને બધું કહેશે.' એમ કહી, સંબે નારદ પાસે જઈ બધું જણાવ્યું. નારદે કહ્યું: 'મારે ભોજકાઓનું પરમ જ્ઞાન ખબર નથી, યદુકુળશિરોમણિ; મહામુનિ વ્યાસને એ જ્ઞાન છે. તું તેમના શિષ પર નમન કરીને પૂછજે; કૃષ્ણની ઇચ્છાથી, એ તને બધું નિઃશંકપણે કહેશે.' એમ નારદે કહ્યું પછી સંબ, જાંબવતીપુત્ર, વ્યાસના આશ્રમમાં ગયો, શિષ પર નમન કર્યું, હાથ જોડ્યા અને કહ્યું: 'હું શાકદ્વીપ ગયો અને શ્રેષ્ઠ મગાઓ, યુવાન અને વૃદ્ધ, બધા લાવ્યો. તેમનું સન્માન કરીને, તેમને શહેર સોંપ્યું. શહેર મળતાં, તેઓ, મોટા, મધ્યમ અને નાના, ભોજક કુળના ઉત્પન્ન, શોભિત કન્યાઓએ પતિ પસંદ કર્યા અને શુભ વિવાહ થયા. અરે, કેટલા ભાગ્યશાળી, પ્રશંસનીય અને પુણ્યશાળી છે, સદા ભાનુની પૂજામાં તત્પર, જેમને વર મળે છે. એમને અહીં અને પરલોકમાં સર્વ ફળ પૂરતું છે. માનવજીવન નાશવાન છે છતાં દેવપૂજામાં તત્પર એ સાચા ધન્ય છે. છતાં, હું સૂર્ય અને ભોજકાઓ વિશે વિચારી રહ્યો છું ત્યારે એમના જ્ઞાન વિશે મારા હૃદયમાં સંશય થાય છે. એ લોકો કેવી રીતે પૂજક છે? કોણ મગ છે, કોણ ભોજક છે? એમનું પરમ જ્ઞાન શું છે? એમમાં કોણ જાણી શકાય તેવો છે? એમને દૈવી કેમ કહે છે? કુર્ચા કેમ ધારણ કરે છે? સૌરવ્રત શું છે અને એમને વાચક કેમ કહે છે? તેઓ તેજસ્વી રીતે વેદ કેમ ગાય છે? 'અહિકંચુક' નામના વસ્ત્રનું પ્રમાણ શું છે અને એ કોને છે? એનું નામ શું છે અને એ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? તેઓ દેવોને કેવી રીતે ગાય છે અને યજ્ઞ કેવી રીતે કરે છે? એમનું અગ્નિહોત્ર શું છે અને પાંચ ડોલા કઈ છે? ભોજકાઓની આ બધી રીતરિવાજ મને કહો.' સંબના શબ્દો સાંભળી, મહામુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન, કાળીપુત્ર, પરમ તેજસ્વી, એ શ્રેષ્ઠ વચન બોલ્યા: 'યદુકુળશિરોમણિ, તું સારા પ્રશ્નો પૂછ્યા છે, સુવ્રત, ભોજકાઓની રીતરિવાજ સમજવી મુશ્કેલ છે, એમાં શંકા નથી. સૂર્યદેવની કૃપાથી મને સ્મૃતિ આવી છે; જેમ વશિષ્ઠે કહ્યું તેમ હું તને બધું કહું છું. હે કૃષ્ણનંદન, મગાઓનું શ્રેષ્ઠ વર્તન સાંભળ. એ જ્ઞાનના જાણકાર છે, કર્મયોગમાં સ્થિર છે. બધા ઋષિઓ મૌન અને નિયમમાં સ્થિત કહેવામાં આવે છે; તેઓ પણ મૌનથી જમતા, બધા મહર્ષિ. શાકદ્વીપના નિવાસીઓ પણ ઋષિની રીત પાળે છે; તેથી ગુણરહિતતા ઇચ્છતા મૌનથી જમવું. સૂર્યદેવના શબ્દો, વરનું કારણ અને એમની પૂજા એમ છે. તેઓ હંમેશા પૂજક તરીકે ઓળખાય છે અને ભોજક કન્યાઓમાંથી ઉત્પન્ન હોવાથી ભોજક કહેવાય છે. જેમ બ્રાહ્મણો માટે ચાર વેદ છે, તેમ મગાઓ માટે પણ છે, સુવ્રત. ઋગ્વેદ, યજુરવેદ, સામવેદ અને અથર્વણ—બ્રહ્માએ કહેલા વેદો, મગાઓ માટે પણ. પણ એમના વેદ અલગ છે: વેદ, વિશ્વમદ, વિદ્વદ્વહ્નિર—આ એમના વેદ છે, પ્રજાપતિએ કહેલા. મગાઓ વેદ અને એના અંગો ભણે છે, તેથી વેદજ્ઞ કહેવાય છે. બાકીનું મહત્વનું નથી, પણ સર્વજીવોને સુખ આપે છે. જે સૂર્યરથ પર ચઢે છે, તે વરસાદ લાવે છે. જે મુક્તિ ઇચ્છે છે, સૂર્ય એ મહાન આશ્રય છે; મગાઓએ હંમેશા શસ્ત્રમંત્રથી પૂજા કરવી. જેમ બ્રાહ્મણો પૂજાકાળે માળાની માપણી કરે છે, યજ્ઞમાં દર્ભા પવિત્ર માનાય છે, તેમ મગાઓ માટે પણ એ જ ધર્મ છે. એથી મગાધિપતિઓ એ દ્વીપમાં વધુ ફલે છે, વિદ્વાન, કુળશ્રેષ્ઠ, શુદ્ધાચારવાળા, યજ્ઞપ્રેમી, ભક્તિથી મંત્ર જપતા. યદુકુળશિરોમણિ, ભોજકાઓ પ્રિય છે, મંત્ર વેદ માટે શસ્ત્ર જેવો છે. બધા બ્રાહ્મણો માટે સાવિત્રી નિર્ધારિત છે; અમારા માટે મહાવ્યાહૃતિ છે. અમોહક મંત્રથી, યોગ્ય રીતે, મૌનથી જમવું; અશુદ્ધ કંઈ સ્પર્શવું નહીં, એ પણ ન કરવું. ઇચ્છા વિના શ્વાસ લેવું, ઇચ્છિત સૂર્યને ઘેરીને હંમેશા નમવું, જેમ યજ્ઞ મંત્ર અને વેદોક્ત કર્મથી થાય છે. મગાઓ માટે એ જ તત્વ છે; નિયમિત મંત્રપૂર્વક હવનાદિ કાર્ય પૂર્ણ થાય છે, તેથી તેઓ યજ્ઞકર્તા કહેવાય છે. જેમ બ્રાહ્મણો માટે અગ્નિહોત્ર છે, તેમ મગાઓ માટે અધ્વહોત્ર છે. 'અચ્છં ચ નામેતી' એ યજ્ઞનું નામ છે, ઋષિએ કહ્યું છે; એમાં શંકા નથી. હંમેશા પાંચ ધૂપ આપવાની, એથી સિદ્ધિ મળે છે. દંડનાયકના સમયે બે વાર અને ત્રણ સંધ્યાએ સૂર્યની પૂજા કરવી જોઈએ.'
ભોજકજાતિવર્ણનમ્ સામ્બ ઉવાચ ભોજકાનાં યત્ત્વયોક્તમવ્યઙ્ગો દેહશોધકઃ । વ્રતબન્ધસ્ત્વસૌ પ્રોક્તસ્તેષાં જાતિશ્ચ કા સ્મૃતા । । ૧ વ્યાસ ઉવાચ તે પૃષ્ટા ભવતા સર્વે ભોજકાનાં કુમારકાઃ । કિમાખ્યાતં તતસ્તૈસ્તુ તદેવાચક્ષ્વ કૃત્સ્નશઃ । । ૨ સામ્બ ઉવાચ સન્નિવેષા મયા પ્રોક્તા ભોજકાનાં સમન્તતઃ । મમૈવ બ્રૂત તત્ત્વં તદ્વર્ણઃ કોઽત્ર કથં સ્થિતઃ । । ૩ તતસ્તુ ભગવાન્પ્રાહ વાક્યં વાક્યવિશારદઃ । યે ત્વયોક્તા શ્રુતાઃ સામ્બ ભોજકાનાં કુમારકાઃ । । ૪ મમૈવૈતે મગા જ્ઞેયા અષ્ટૌ શૂદ્રા મદઙ્ગજાઃ । એતદ્બુદ્ધ્વા તુ વચનં પ્રણમ્ય શિરસા રવિમ્ । । ૫ દત્તા ભોજકુલોત્પન્ના દશભ્યો દશકન્યકાઃ । તતસ્તુ મન્દકેભ્યોઽપિ દત્તાશ્ચાષ્ટૌ હિ કન્યકાઃ । । ૬ તતો નિવેશિતં તેષાં મયા સામ્બ પુરં સ્મર । દાસકન્યાસ્તુ યાશ્ચાષ્ટૌ ભોજકન્યાશ્ચ યા દશ । । ૭ એતાસ્તેષાં કુમારાણાં જ્ઞેયાસ્તા દશ ચાષ્ટ ચ । તત્ર તે ભોજકન્યાસુ દ્વિજૈરુત્પાદિતાઃ સુતાઃ । । ૮ ભોજકાસ્તાન્ગણાન્પ્રાહુર્બ્રાહ્મણાન્દિવ્યસંજ્ઞિતાન્ । દાસકન્યાસુ યે જાતા મન્દગૈરન્ત્યસંજ્ઞિતૈઃ । । ૯ મદઙ્ગા નામ તે જ્ઞેયાઃ સવિતુઃ પરિચારકાઃ । તે ચ વિપ્રપુરે તસ્મિન્પુત્રદારશુભૈર્વૃતાઃ । । 1.141.૧૦ સ્વધર્મૈર્યષ્ટુમારબ્ધૈઃ શાકદ્વીપેઽર્ચિતો રવિઃ । નાનાવિધૈર્વૈદિકૈસ્તુ મન્ત્રૈર્મુનિવરોત્તમાઃ । । ૧૧ અવ્યઙ્ગધારિણો મર્ત્યાઃ પૂજયન્તે દિવસ્પતિમ્ । દૃષ્ટ્વા વ્યઙ્ગં તુ વૈ તેષાં કૌતૂહલસમન્વિતઃ । । ૧૨ સામ્બઃ પ્રાહ નમસ્કૃત્ય ભૂયઃ સત્યવતીસુતમ્ । કથં વરોઽયમવ્યઙ્ગઃ કથિતો મુનિસત્તમ । । ૧૩ કુત એષ સમુત્પન્નઃ કસ્માચ્ચ સ શુચિઃ સ્મૃતઃ । બન્ધનીયઃ કદા ચાયં કિમર્થં ચૈવ ધાર્યતે । । કિં પ્રમાણં ચ ભગવન્વ્યઙ્ગશ્ચાયં કિમુચ્યતે । । ૧૪ સુમન્તુરુવાચ શ્રુત્વૈવં વચનં વ્યાસો જામ્બવત્યાઃ સુતસ્ય ચ । । ૧૫ ઉવાચ કુરુશાર્દૂલ સામ્બં કાલીસુતઃ સ તુ । । વ્યાસ ઉવાચ એતચ્ચ મે યથોક્તસ્ત્વં જાતિરેષાં ન સંશયઃ । । ૧૬ અવ્યઙ્ગસ્યાપિ તે વચ્મિ લક્ષણં ગદતઃ શૃણુ । । ૧૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ભોજકજાતિવર્ણનં નામૈકચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સાંબએ પૂછ્યું: ભોજકાઓ વિશે તમે જે કહ્યું કે 'અવ્યંગ' શરીરશુદ્ધિ માટે છે—એ તેમનું વ્રત અને બંધન કહેવાય છે. પણ એમની જાત કઈ માનવામાં આવે છે? વ્યાસે કહ્યું: ભોજકાઓના જે કિશોરો વિશે તું પૂછ્યું, તેમણે શું કહ્યું? એ બધું મને કહો. સાંબે કહ્યું: મેં ભોજકાઓના વસવાટ બધે બતાવ્યા છે. હવે સાચું કહો—અહીં એમનો વર્ણ કયો છે અને કેવી રીતે સ્થિર છે? પછી ભગવાને, વાક્યવિદ્વાન, કહ્યું: સંબ, ભોજકાઓના જે કિશોરોનું તું ઉલ્લેખ કર્યો, એ સાંભળ્યા છે—એ આઠ મારા પોતાના મગા છે, મારા અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા શૂદ્ર છે. આ વાત સમજીને, સૂર્યને શિષ પર નમન કર. દસ ભોજક કુળમાં જન્મેલી કન્યાઓ દસને અપાઈ. પછી મંદકાઓમાંથી પણ આઠ કન્યાઓ અપાઈ. સંબ, મેં તેમને શહેરમાં વસાવ્યા, એ યાદ રાખ. જે આઠ દાસી કન્યાઓ અને દસ ભોજક કન્યાઓ છે—એ જ એમના દસ અને આઠ પુત્રો કહેવાય. એ ભોજક કન્યાઓમાં દ્વિજોએ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. એ જૂથોને ભોજક કહે છે અને બ્રાહ્મણો તેમને 'દિવ્ય' કહે છે. દાસી કન્યાઓમાં મંદકોથી ઉત્પન્ન થયેલા 'અંત્ય' કહેવાય. તેઓ 'મદંગ' કહેવાય છે, સૂર્યના સેવા માટે. એ બ્રાહ્મણોના શહેરમાં પત્ની-પુત્રો સાથે રહે છે, શુભ છે. પોતાના ધર્મમાં તત્પર રહી, શાકદ્વીપમાં વિવિધ વેદમંત્રોથી મહર્ષિઓએ સૂર્યની પૂજા શરૂ કરી. અવ્યંગ ધારણ કરનાર મનુષ્યો દિવસપતિની પૂજા કરે છે. એમમાં કોઈ અવ્યંગ ન હોય તો, તેઓ જિજ્ઞાસાથી ભરાઈ જાય છે. સાંબે ફરી સત્યવતીપુત્રને નમન કરીને પૂછ્યું: 'મુનિશ્રેષ્ઠ, આ અવ્યંગ કેવી રીતે અવ્યંગ કહેવાય છે? એ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયું અને શુદ્ધ કેમ કહેવાય છે? ક્યારે બાંધવું અને શા માટે ધારવું? ભગવાન, એનું પ્રમાણ શું છે અને વ્યંગ શું કહેવાય છે?' સુમંતુએ કહ્યું: વ્યાસ અને જાંબવતીપુત્રના આ શબ્દો સાંભળી, કુરુશાર્દૂલ, કાળીપુત્રે સાંબને કહ્યું: 'હું જેમ કહ્યું તેમ, એ જ એમની જાત છે—એમાં શંકા નથી. હવે હું તને અવ્યંગના લક્ષણ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.'
વ્યડ્ગોત્પત્તિનામવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ દેવતા ઋષયો નાગા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ । યક્ષરક્ષાંસિ વૈ ભાનૌ નિવસન્તિ ઋતુક્રમાત્ । । ૧ તત્ર તુ વાસુકિર્હ્યબ્દમુદ્યત્સૂર્યરથં જવાત્ । સ્વસ્થાનમાજગામાશુ નમસ્કૃત્ય દિવાકરમ્ । । ૨ અવ્યઙ્ગમેવ સૂર્યાય પ્રીત્યર્થં વૈ સમર્પયત્ । ગાઙ્ગેયભૂષિતં દિવ્યં નાતિરક્તસિતં શુભમ્ । । ૩ બબન્ધ તં ચ તત્પ્રીત્યૈ મધ્યભાગે તમાત્મનઃ । નાગરાજાઙ્ગસમ્ભૂતો ધૃતો યસ્માચ્ચ ભાનુના । । ૪ તત્તસ્માદ્ધાર્યતે સૂર્યપ્રીત્યૈ તદ્ભક્તિમિચ્છતા । વિધાનેન ચ તત્ત્વેન શુચિર્ભવતિ ભોજકઃ । । ૫ નિત્યં ચ ધારણાત્તસ્ય ભવેત્પ્રીતો દિવાકરઃ । ન ધારયન્તિ યે ત્વેવં ભોજકાઃ પૂજકાઃ રવેઃ । । ૬ સૌરહીના ન તે યાજ્યા ઉચ્છિષ્ટા નાત્ર સંશયઃ । સ્મૃત્યાચારે તે હિ ભગ્ના રવિં નાર્હન્તિ પૂજિતુમ્ । । ૭ પૂજયન્તો રવિં તે હિ નરકં યાન્તિ રૌરવમ્ । ન વૈ હસેન્ન ઉત્તિષ્ઠેદ્યાવદર્ચા લભન્તિ તે । । ૮ ઇત્થં જ્ઞાત્વા ન સન્દેહો હ્યવ્યઙ્ગેન વિના રવિઃ । નાગરાજસ્ય સંસ્પૃષ્ટો હ્યારસુસ્તેન સંસ્મૃતઃ । । ૯ એકવર્ણઃ સ કર્તવ્યઃ કાર્યસિદ્ધિકરસ્તથા । પ્રમાણેનાઙ્ગુલાનાં તુ શતાદ્ધિ શતમુત્તરમ્ । । 1.142.૧૦ ઉત્કૃષ્ટોઽયં પ્રમાણેન મધ્યમો વિંશદુત્તરઃ । શતમષ્ટોત્તરં હ્રસ્વો ન તુ હ્રસ્વતરસ્તતઃ । । ૧૧ તદાકૃતિઃ કૃતશ્ચૈષ નિર્મિતો વિશ્વકર્મણા । મધ્યમે ભોજકાનાં તુ પરઃ શત ઉદાહૃતઃ । । ૧૨ સંસ્કૃતોઽપિ વિના તેન શુચિર્નૈવ ભવત્યુત । તેનાસ્ય ધારણાદ્વીર શુચિરેવ તદા ભવેત્ । । ૧૩ હવિર્હોમાદિકાઃ સર્વા ભવન્ત્યસ્ય ક્રિયાઃ શુભાઃ । અવ્યઙ્ગઃ પતિતાઙ્ગશ્ચ અવ્યઙ્ગોઽથ મહીપતે । । ૧૪ એષ સારશ્ચ સા રમ્યા વૈ જ્ઞેયા જયનામભિઃ । અહેરઙ્ગાત્સમુત્પન્નો હ્યવ્યઙ્ગસ્તુ તતઃ સ્મૃતઃ । । ૧૫ યસ્માદસ્માદહેરઙ્ગમવ્યઙ્ગસ્તેન ચોચ્યતે । અર્હેતિ પૂજાયાં ધાતોઃ પ્રત્યયો ણ્વુલ્તતઃ સ્મૃતઃ । । ૧૬ પૂજિતશ્ચ પવિત્રશ્ચ યસ્માત્તેનાર્હકઃ સ્મૃતઃ । સારસાર્તઃ સ્મૃતં રૂપં પ્રધાનં સાર ઉચ્યતે । । ૧૭ ષણ ભક્તૌ સ્મૃતૌ ધાતુસ્તસ્માત્સારસનઃ સ્મૃતઃ । યસ્માદર્ચિતમેવં તુ સુવર્ણમણિમૌક્તિકૈઃ । । ૧૮ સ જ્ઞેયઃ પતિતાઙ્ગસ્તુ નિત્યયજ્ઞૈરુપાહૃતઃ । ઇત્યેતે કથિતા વીર અવ્યઙ્ગા વ્યઙ્ગભોજકાઃ । । ૧૯ ઋદ્ધિવૃદ્ધિકરો નિત્યં કાયશુદ્ધિકરસ્તથા । સર્વવેદમયશ્ચાયં સર્વદેવમયસ્તથા । । 1.142.૨૦ સર્વભૂતમયઃ સામ્બ સર્વલોકમયસ્તથા । મધ્યેઽસ્ય સંસ્થિતો બ્રહ્મા મૂલે વિષ્ણુર્મહામતે । । ૨૧ શશાઙ્કમૌલિરન્ત્યે તુ સંસ્થિતો યદુનંદન । ઋગ્વેદોઽસ્ય સ્થિતો મૂલે યજુર્વેદોઽસ્ય મધ્યગઃ । । ૨૨ અગ્રે સ્થિતઃ સામવેદો ગ્રન્થિરાઙ્ગિરસોનઘ । પૃથ્વી મૂલમાશ્રિત્ય સ્થિતા ચ યદુસત્તમ । । ૨૩ મૂલાશનાસ્ત્વપઃ સામ્બ મધ્યે દેવો વિભાવસુઃ । તાસામનન્તરં વાત આકાશોઽગ્રે સમાસ્થિતઃ । । ૨૪ મૂલે સ્થિતસ્તુ ભૂર્લોકો ભુવર્લોકસ્તુ મધ્યગઃ । સ્વર્લોકશ્ચાગ્રમાશ્રિત્ય સ્થિતો વ્યઙ્ગસ્ય યાવતા । । ૨૫ એવં દેવમયઃ સાંબ એવં લોકમયસ્તથા । ધારણીયો મહાન્ભક્ત્યા પૂજકઃ પ્રીતયે રવેઃ । । ૨૬ પૂજયન્તિ રવિં યે વૈ વિનાનેન યદૂત્તમ । પૂજાફલં ન તેષાં સ્યાન્નરકં ચ વ્રજન્તિ હિ । । ૨૭ તથા તેષાં ભવેન્નિત્યમવ્યઙ્ગો ભોજકઃ સદા । અન્યકાલે યદુશ્રેષ્ઠ ઇત્યેતત્કથિતં તવ । । ૨૮ બન્ધને કારણં વીર ભૂષણાનિ ચ સુવ્રત । । ૨૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને વ્યઙ્ગોત્પત્તિર્નામ દ્વિચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
વ્યાસે કહ્યું: દેવતાઓ, ઋષિઓ, નાગો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓના જૂથો, યક્ષ અને રાક્ષસો સૌ સૂર્યમાં ઋતુ પ્રમાણે નિવાસ કરે છે. એમાં વસુકિ, વર્ષ પૂરું થતાં, ઝડપથી ઉગતા સૂર્યરથ પાસે જઈ, દિવાકરને નમન કરીને પોતાના સ્થાન પર પાછો ફર્યો. તેણે સૂર્યને પ્રસન્ન કરવા માટે 'અવ્યંગ' અર્પણ કર્યું—ગંગાજળના મણિથી શોભિત, ન તો બહુ લાલ કે બહુ સફેદ, દિવ્ય અને શુભ. એ અવ્યંગ પોતાના શરીરના મધ્યભાગે બાંધ્યું. નાગરાજના અંગમાંથી ઉત્પન્ન અને સૂર્યદેવે ધારેલું. તેથી, જે સૂર્યભક્તિ ઈચ્છે છે, તે નિયમથી ધારવાથી ભોજક શુદ્ધ બને છે. હંમેશા એ ધારવાથી દિવાકર પ્રસન્ન થાય છે. જે ભોજક સૂર્યની પૂજા કરે છે પણ એ અવ્યંગ ન ધારે, તેઓ સૌરવિધિ માટે યોગ્ય નથી, એ અશુદ્ધ ગણાય છે, એમાં શંકા નથી. સ્મૃતિ અને આચાર તોડી દેતાં તેઓ તૂટે છે અને સૂર્યની પૂજા માટે યોગ્ય નથી. જે આવા રીતે સૂર્યની પૂજા કરે છે, તેઓ રૌરવ નરકમાં જાય છે. પૂજા પૂરી થાય ત્યાં સુધી હસવું કે ઊભા થવું નહીં. આમ જાણવું કે અવ્યંગ વિના સૂર્ય સ્પર્શાય નહીં—એમાં શંકા નથી. નાગરાજે સ્પર્શ્યું હોવાથી એ 'અરસુ' કહેવાય છે. એ એક રંગનું અને કાર્યસિદ્ધિમાં ફળદાયક હોવું જોઈએ. એનું યોગ્ય માપ એકસો એક આંગળી છે. એ જ શ્રેષ્ઠ છે; મધ્યમ માપ એકસો વીસ, નાનું માપ એકસો આઠ, પણ એના કરતાં નાનું ન હોવું જોઈએ. એ આકૃતિ વિશ્વકર્માએ બનાવી. ભોજકાઓમાં મધ્યમ માપ એકસો ગણાય છે. શુદ્ધિ કર્યા પછી પણ એ વિના શુદ્ધિ થતી નથી. એ ધારવાથી શુદ્ધિ થાય છે. હવનાદિ સર્વ શુભ કર્મો માટે એ જરૂરી છે. અવ્યંગ એ અખંડ અંગ છે, રાજન. એ જ સાર છે અને 'જય' નામે ઓળખાય છે. એ અવ્યંગ અહિના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે, તેથી 'અવ્યંગ' કહેવાય છે. પૂજામાં યોગ્ય, એટલે 'અરહક' કહેવાય છે. એ પૂજિત અને પવિત્ર હોવાથી 'અરહક' કહેવાય છે. એનું સ્વરૂપ 'સાર' કહેવાય છે, મુખ્ય તત્વ. 'ષણ' ધાતુથી ભક્તિ અર્થમાં 'સારસન' કહેવાય છે. સોનાં, મણિ અને મુક્તાથી પૂજિત હોવાથી એ 'પતિતાંગ' કહેવાય છે, જે હંમેશા દૈનિક યજ્ઞમાં અપાય છે. આમ, હે વીર, અવ્યંગ અને વ્યંગ ભોજકાઓનું વર્ણન થયું. એ હંમેશા ઋદ્ધિ-વૃદ્ધિદાયક અને કાયાશુદ્ધિદાયક છે. એ સર્વ વેદમય અને સર્વ દેવમય છે. એ સર્વ ભૂતમય અને સર્વ લોકમય છે, સંબ. એના મધ્યમાં બ્રહ્મા, મૂળમાં વિષ્ણુ છે, જ્ઞાનવાન. અંતે ચંદ્રમૌળી છે, યદુનંદન. મૂળમાં ઋગ્વેદ, મધ્યમાં યજુરવેદ, આગળ સામવેદ અને ગ્રંથિ અંગિરસ છે, પાપરહિત. પૃથ્વી મૂળમાં, પાણી મૂળમાં, મધ્યમાં અગ્નિ, પછી વાયુ અને આગળ આકાશ છે. મૂળમાં ભૂર્લોક, મધ્યમાં ભુવર્લોક, આગળ સ્વર્લોક વ્યંગ સુધી છે. આમ, સંબ, એ દેવમય અને લોકમય છે. એ મહાભક્તિથી સૂર્યની પ્રસન્નતા માટે ધારવું જોઈએ. જે વિના સૂર્યની પૂજા કરે છે, યદુકુળશિરોમણિ, તેમને પૂજાફળ મળતું નથી અને તેઓ નરકમાં જાય છે. તેથી ભોજક હંમેશા અવ્યંગ ધારણ કરે. બીજા સમયે, હે યદુકુળશિરોમણિ, આ તને કહેલું. બાંધવાનો હેતુ, હે વીર, શોભા માટે છે, સુવ્રત.
ધૂપાદિવિવિધવિધિવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ શ્રુત્વૈવમેવ સામ્બેન વ્યાસાત્સત્યવતીસુતાત્ । અવ્યઙ્ગસ્ય ચ ઉત્પત્તિં પુનરાગાન્મહામતિઃ । । ૧ અથાગત્ય મહાતેજાઃ સામ્બો ગત્વાશ્રમં પુનઃ । । ૨ નારદસ્ય મહાબાહોર્નારદં વાક્યમબ્રવીત્ । કથમુત્ક્ષિપ્ય વૈ ધૂપં ભોજકૈઃ સવિતુર્મુને । । ૩ સ્નાનમાચમનં ચૈવમર્ઘ્યદાનં મહાત્મને । સામ્બસ્ય વચનં શ્રુત્વા નારદો મુનિસત્તમઃ । । ૪ ઉવાચ કુરુશાર્દૂલ સામ્બં જામ્બવતીસુતમ્ । હન્ત તે કથયિષ્યામિ રવેર્ધૂપવિધિક્રમમ્ । । ૫ સ્નાનમાચમનં ચૈવ સ્વર્ણદાનં તથૈવ ચ । આચાન્તસ્ત્રિસ્તતઃ સ્નાત્વા વાસસી નિર્મલે શુભે । । ૬ અનાર્દ્રે સંવસીતૈવ પવિત્રે પરિધાય ચ । ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વાપ્યાચામેચ્ચ પ્રયત્નતઃ । । ૭ જલે જલસ્થો નાચામેજ્જલાદુત્તીર્ય યત્નતઃ । અપ્સુ સૂર્યસ્તથાગ્નિશ્ચ માતા દેવી સરસ્વતી । । ૮ તસ્માદુત્તીર્ય ચાચામેન્નાચામેત્તુ જલાશયે । ઉપવિશ્ય શુચૌ દેશે પ્રયતઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ । । ૯ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ ચ અન્તર્જાનુસ્તથાચમેત્ । પ્રસન્નાસ્ત્રિઃ પિબેત્ત્વાપઃ પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ । । 1.143.૧૦ સમ્માર્જનં તુ દ્વિઃ કુર્યાત્ત્રિભિરભ્યુક્ષણં પુનઃ । મૂર્ધાનં ખાનિ ચાત્માનમુપસ્પૃશ્યાનુ પૂર્વશઃ । । ૧૧ આચાન્તોઽર્કં નમસ્કૃત્ય શૌચેષુ શુચિતામિયાત્ । ક્રિયાં યઃ કુરુતે મોહાદનાચમ્યેહ નાસ્તિકઃ । । ૧૨ ભવન્તીહ ક્રિયાઃ સર્વા વૃથા તસ્ય ન સંશયઃ । શુચિકામા હિ વૈ દેવા વેદૈરેવમુદાહૃતાઃ । । ૧૩ ઇનોપાસાકૃતશ્ચૈવ સર્વે દેવાઃ પ્રયત્નતઃ । શૌચમેવ પ્રશંસન્તિ શૌચાઙ્ગૈર્હિ વિધીયતે । । ૧૪ આચાન્તો મૌનમાસ્થાય દેવાગારં તતો વ્રજેત્ । શ્વાસરોધનિમિત્તં તુ પ્રાણમાચ્છાદ્ય વાસસા । । ૧૫ શિરઃ પ્રાવૃત્ય યત્નેન કેશોદકનિવૃત્તયે । તતઃ પૂજાં રવેઃ કુર્યાત્પુષ્પૈર્નાનાવિધૈઃ શુભૈઃ । । ૧૬ ગાયત્રીં સશિરસ્કાં ચ યજમાનઃ પ્રયત્નતઃ । ધૂપં તતોઽગ્નયે દદ્યાત્પ્રથમં ગુગ્ગુલાહુતમ્ । । ૧૭ પુષ્પાઞ્જલિં તતો ગૃહ્ય તચ્છિખાયાં પ્રયત્નતઃ । રવેર્મૂર્ધનિ તં દદ્યાદ્દેવમન્ત્રમુદાહરન્ । । ૧૮ ૐ વ્રતેન યદ્વ્રતિનો વર્જયન્તિ દેવા મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચ સર્વે । તસ્યાદિત્યં પ્રસરં ચ મનામહે યસ્તેજસા પ્રથમં નાવિભાતિ । । ૧૯ ધૂપવેલાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ ધૂપેષ્વેવ તુ પઞ્ચસુ । હવનાદ્યાઃ ક્રિયાઃ પઞ્ચ રક્ષિષ્યેઽહં તથા પુનઃ । 1.143.૨૦ દણ્ડનાયકવેલા તુ પ્રત્યૂષે ઋક્ષદર્શનાત્ । નાજ્ઞાવેલા પ્રદોષસ્તુ તત્ત્વકાર્યં વિજાનતા । । ૨૧ ત્રિકાલં તુ રવેઃ પૂજા કર્તવ્યા સૂર્યદર્શનાત્ । અર્ધોદિતસ્તુ પૂર્વાહ્ણે તતોઽર્દ્ધસ્તુ રવિર્વિભુઃ । । ૨૨ હેલયેતિ ચ પૂર્વાહ્ણે મધ્યાહ્ને જ્વલનાય ચ । તથૈવ મણ્ડલે દેયં નીચાહ્ને જ્વલનાય ચ । । ૨૩ ચન્દનોદકમિશ્રાણિ ગન્ધોદકયુતાનિ ચ । પદ્માનિ કરવીરાણિ તથા રક્તોત્પલાનિ ચ । । ૨૪ કુસુમોદકમિશ્રાણિ કુરુંટકુસુમં તથા । ગન્ધાદીનિ ચ દિવ્યાનિ કૃત્વા વૈ તામ્રભાજને ।।૨૫ ધૂપં દત્ત્વાગ્નયે વીર પ્રયત્નાદ્ગુગ્ગુલાહુતિમ્ । અર્ઘ્યપાત્રં તદા ગૃહ્ય કુર્યાદાવાહનં રવેઃ ।।૨૬ એહિ સૂર્ય સહસ્રાંશો તેજોરાશે જગત્પતે । અનુકમ્પ્ય માં દેવ ગૃહાણાર્ઘ્યં દિવાકર ।।૨૭ અનેનાવાહનં કૃત્વા જાનુભ્યામવનીં ગતઃ । રવેર્નિવેદયેદર્ઘ્યમાદિત્યહૃદયે ગતઃ ।।૨૮ ૐ નમો ભગવતે૧ આદિત્યાય વિશ્વાય ખેશાય બ્રહ્મણેલોકકર્તૃણે। ઈશાનાય પુરાણાય સહસ્રાક્ષાય તે નમઃ ।।૨૯ સોમાય ઋગ્યજુરથર્વાય। ૐ ભૂર્ભુવઃસ્વઃૐમહઃ ૐજનઃ ૐતપઃ ૐ સત્યં બ્રહ્મણે મુણ્ડે મધ્યે પુરતઃ 1.143.૩ ૦ નારદ ઉવાચ સાવિત્ર્યાશ્ચ પરે તન્ત્રે ત્રૈલોક્યત્રાણકારિણે । પરિતઃ પરિગૃહ્યાથ ધૂપભાજનમુત્ક્ષિપેત્ ।।૩ ૧ નિવેદયેત્તતો ધૂપં વાચમેતામુદીરયેત્ । ત્વમેક એવ રુદ્રાણાં વસૂનાં ચ પુરાતનઃ ।।૩૨ દેવાનાં ગીર્ભિરભિતઃ સંસ્તુતઃ શાશ્વતો દિવિ । પૂર્વાહ્ણે ચ ત્વયા તેન મધ્યાહ્ને ચાપરેણ તુ ।।૩ ૩ ૐ નમો ભગવતે જ્ઞાનાત્મને ત્વાં ચ । વિષ્ણોસ્તત્પરમં પદં સદા પશ્યંતિ સૂરયઃ ।।૩૪ દિવાકરસ્તુ સાયાહ્ને મન્ત્રેણાર્ઘ્યં નિવેદયેત્ । ૐ નમો વરુણાય શમ્ભવે ।।૩૫ ૐ આકૃષ્ણેન રજસા વર્તમાનો નિવેશયન્નમૃતં મર્ત્યં ચ । હિરણ્યયેન સવિતા રથેનાદેવો યાતિ ભુવનાનિ પશ્યન્।।૩૬ અનેન વિધિના દત્ત્વા ધૂપં સૂર્યાય ભોજકઃ । ઉત્ક્ષિપેચ્ચૈવ ધૂપેન વિશેદ્ગર્ભગૃહં તતઃ । । ૩૭ તતઃ પ્રવિશ્ય ધૂપં તુ પ્રતિમાર્થં નિવેદયેત્ । મન્ત્રેણ મિહિરાયેતિ નિક્ષુભાયેતિ નિત્યશઃ । । ૩૮ તતો રાજ્ઞૈ નમશ્ચેતિ નિક્ષુભાયૈ તતો નમઃ । દણ્ડનાયકસંજ્ઞાય પિઙ્ગલાય ચ વૈ નમઃ । । ૩૯ તથા રાજ્ઞાય સ્રૌષાય તથેશાય ગરુત્મતે । તતઃ પ્રદક્ષિણં કુર્વન્દિગ્દેવેભ્યો નિવેદયેત્ । । 1.143.૪૦ દિણ્ડિને તુ તતો દદ્યાદ્ધેમન્તાય યદૂત્તમ । મહેશ્વરાય દદ્યાત્તુ તથા વ્યોમાય યાદવ । ।૪ ૧ (વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો નમઃ । રુદ્રેભ્યો નમઃ) । ૐ બ્રહ્મણે મુણ્ડપતયે આદિત્યાય પુરુષેશ્વરાય સૂર્યાય નમોનમઃ । । ૪૨ ૐ અનેકકાન્તયે નત્વા શેષાય વાસુકિતક્ષકકર્કોટકાય પદ્મશઙ્ખકુલિકેભ્યો નાગરાજેભ્યો નમઃ । ।૪ ૩ તલસુતલપાતાલાતલવિતલરસાતલાદિવાસિભ્યો દૈત્યાદાનવપિશાચેભ્યો નમઃ । તતઃ પ્રદક્ષિણં કુર્યાન્માતૃકાભ્યો નમોનમઃ ( ૐ ગ્રહેભ્યો નમઃ । । ૪૪ ૐ દણ્ડનાયકાય નમઃ । ૐ માર્તંડાય નમઃ । ૐ વિનાયકાય નમઃ । । ૪૫) એવમુદ્દિશ્ય નામાનિ ધૂપં દત્ત્વા વરાનન । ઉત્ક્ષિપ્તો યત્ર વૈ ધૂપો મુક્ત્વા તત્રૈવ તં પુનઃ । । ૪૬ સૂર્યગુપ્તૈરભિષ્ટૂય એવં વિજ્ઞાય તે તતઃ । અર્ચિતસ્ત્વં યથા શક્ત્યા મયા ભક્ત્યા વિભાવસો । । ઐહિકામુષ્મિકીં નાથ કાર્યસિદ્ધિં વદસ્વ મે । । ૪૭ એવં ત્રિષવણં સ્નાત્વા યોઽર્ચયેત્પ્રણતો રવિમ્ । વિધિના તુ યથોક્તેન સોઽશ્વમેધફલં લભેત્ । । ૪૮ યશ્ચૈવં કુરુતે નિત્યં યથોક્તં ધૂપવિસ્તરમ્ । સ પુત્રવાનરોગી ચ મૃતઃ સંલીયતે રવૌ । । ૪૯ વિધિના તુ યથોક્તેન ક્રિયમાણાનિ યત્નતઃ । સર્વકાર્યાણિ સિદ્ધ્યન્તિ સફલાનિ ભવન્તિ ચ । । 1.143.૫૦ પુષ્પં શ્રેષ્ઠં યદા ન સ્યાત્પત્રાણિ સમુપાહરેત્ । પત્રં ન સ્યાત્તતો ધૂપં ધૂપો ન સ્યાત્તતો જલમ્ । । ૫૧ સર્વં ન સ્યાદ્યદા ચૈવ પ્રણિપાતેન પૂજયેત્ । અશક્તઃ પ્રણિપાતસ્ય મનસા પૂજયેદ્રવિમ્ । । ૫૨ અસમ્ભવે તુ દ્રવ્યાણાં વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ । દ્રવ્યાણાં સમ્ભવે ચૈવ સર્વમેવોપહારયેત્ । । ૫૩ મન્ત્રૈઃ કર્મયુતો યસ્તુ મિત્રે ધૂપં નિવેદયેત્ । ઉચ્ચારણાચ્ચ વૈ તેષાં ધૂપપ્રીતો ભવેદ્રવિઃ । । ૫૪ શિરો નાસામુખં ચૈવ ભૃશમાવૃત્ય યત્નતઃ । પૂજયેદ્ભાસ્કરં વીર શિથિલં૧ તુ ન કારયેત્ । । ૫૫ નલિનેન તુ રાજેન્દ્ર નરો યાતિ દિવાકરમ્ । તસ્માદ્યુક્તં સદા કાર્યં પૂજ્યતે ચ દિવાકરઃ । । ૫૬ તેઽશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય સૂર્યલોકં વ્રજન્તિ હિ । ધૂપેન પૂજ્યમાનં તુ નરાઃ પશ્યન્તિ યાદવ । । ૫૭ યાન્તિ તે પરમં સ્થાનં યન્ન પશ્યન્તિ સૂરયઃ । ક્રિયમાણં તથાર્કં ચ ભક્ત્યા પશ્યન્તિ યે નરાઃ । । સર્વાન્કામાનિહ પ્રાપ્ય તે યાન્તિ પરમં પદમ્ । । ૫૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ધૂપાદિવિવિધવર્ણનં નામ ત્રિચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુ કહે છે: સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજી પાસેથી અવ્યંગની ઉત્પત્તિ વિશે સાંભળ્યા પછી, મહામતિ સાંબ ફરી આશ્રમમાં ગયા. મહાતેજસ્વી સાંબ, આશ્રમમાં જઈ, મહાબાહુ નારદજીને મળ્યા અને પૂછ્યું: 'મુનિશ્રેષ્ઠ, ભોજકોએ સવિતાર દેવને ધૂપ કેવી રીતે અર્પણ કરવી?' સ્નાન, આચમન અને મહાત્માને અર્ઘ્ય આપવાની વિધિ શું છે, એ પણ જણાવો.' સાંબના આ વચન સાંભળી, મુનિશ્રેષ્ઠ નારદજીએ, જાંબવતીપુત્ર સાંબને કહ્યું: 'કુરુશ્રેષ્ઠ, હવે હું તને રવિદેવને ધૂપ અર્પણ કરવાની વિધિ સમજાવું છું. સ્નાન, આચમન અને સોનાની દાનની વિધિ પણ કહું છું.' ત્રણ વખત આચમન કરીને, સ્નાન કર્યા પછી, શુદ્ધ અને નિર્મળ વસ્ત્ર પહેરવું. ભીનું વસ્ત્ર ન પહેરવું, શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરવું. ઉત્તર કે પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, ધ્યાનપૂર્વક આચમન કરવું. પાણીમાં ઊભા રહીને આચમન ન કરવું, પણ પાણીમાંથી બહાર આવીને જ કરવું. પાણીમાં સૂર્ય, અગ્નિ, માતા અને સરસ્વતી દેવી વસે છે, તેથી બહાર આવીને જ આચમન કરવું. શુદ્ધ જગ્યાએ, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને, ધ્યાનપૂર્વક બેસવું. પગ અને હાથ ધોઈ, ઘૂંટણ સુધી પાણી લગાડવું. મન શાંત રાખીને, ત્રણ વખત પાણી પીવું. શરીર બે વખત પછડવું અને ત્રણ વખત છાંટવું. ક્રમશઃ માથું અને ઇન્દ્રિયો સ્પર્શવી. આચમન કર્યા પછી, સૂર્યને વંદન કરીને, શુદ્ધતામાં જવું. જે વિધિ વિના આચમન કર્યે કર્મ કરે છે, તે અસ્થિક છે; તેના બધા કર્મ નિષ્ફળ થાય છે. દેવતાઓ શુદ્ધતાની ઈચ્છા રાખે છે, એવું વેદોમાં કહેવામાં આવ્યું છે. જે શુદ્ધતા પાળે છે, તે બધા દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; શુદ્ધતાથી જ સર્વ વિધિ પૂર્ણ થાય છે. આચમન કર્યા પછી, મૌન રાખીને દેવમંદિર તરફ જવું. શ્વાસ રોકવા માટે મોઢું કપડાંથી ઢાંકવું. માથું પણ સારી રીતે ઢાંકવું, જેથી વાળમાંથી પાણી ન ટપકે. પછી વિવિધ શુભ ફૂલો વડે રવિદેવની પૂજા કરવી. યજમાનએ માથું ઢાંકી ગાયત્રી મંત્રનો જાપ કરવો. પછી અગ્નિદેવને પ્રથમ ગુગ્ગળની આહુતિ સાથે ધૂપ અર્પણ કરવી. પછી ફૂલોનો અંજલિ લઈને, તેને રવિદેવની મૂર્તિના શિખર પર મૂકી, દેવમંત્ર બોલવો: 'ૐ, જે વ્રતથી દેવ, મનુષ્ય અને પિતૃઓ બધાએ નિયમ પાળ્યો છે, એ તેજસ્વી આદિત્યને અમે વંદન કરીએ છીએ.' ધૂપ માટે પાંચ સમય ગણાય છે, અને યજ્ઞાદિ પાંચ વિધિ છે. હવે હું એ ફરી સમજાવું છું. દંડધારી અધિકારીનો સમય પ્રભાતે, તારાઓ દેખાય ત્યારે છે. આજ્ઞાવેલા પ્રદોષ સમયે છે. સૂર્ય દર્શન સમયે ત્રણ વખત રવિદેવની પૂજા કરવી. પ્રભાતે અર્ધ સમય પૂર્વાહ્ન ગણાય છે, પછી બીજો અર્ધ ભાગ મહાસૂર્ય ગણાય છે. પૂર્વાહ્ને 'હેલય', મધ્યાહ્ને અગ્નિ માટે, અને મંડળમાં પણ, તથા અપરસાંજે અગ્નિ માટે અર્પણ કરવું. ચંદનમિશ્રિત પાણી, સુગંધિત પાણી, કમળ, કરવીર અને લાલ કમળના ફૂલો, ફૂલમિશ્રિત પાણી, કુરૂંટ ફૂલો અને દિવ્ય સુગંધીઓ તાંબાના વાસણમાં રાખવા. પછી અગ્નિદેવને ગુગ્ગળની આહુતિ સાથે ધૂપ અર્પણ કરવી. પછી અર્ઘ્યપાત્ર લઈને રવિદેવને આમંત્રણ આપવું: 'આવો સૂર્યદેવ, હજારો કિરણોવાળા, તેજપુંજ, જગતના સ્વામી, દયા કરીને આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો.' આ રીતે આમંત્રણ આપી, ઘૂંટણ ટેકીને, આદિત્યહૃદયનો પાઠ કરીને રવિદેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું: 'ૐ, ભગવાન આદિત્ય, સર્વવ્યાપી, આકાશવાસી, બ્રહ્મા, લોકકર્તા, ઈશાન, પુરાતન, હજારો આંખોવાળા, તમને વંદન.' 'સોમને, ઋગ્વેદ, યજુર, અથર્વને, ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ ૐ મહઃ ૐ જનઃ ૐ તપઃ ૐ સત્યમ્ બ્રહ્માને, માથા, મધ્ય અને આગળ.' નારદ કહે છે: 'ત્રિલોકીની રક્ષા કરનાર સાવિત્રીના ઉત્તમ તંત્રમાં, ચારે બાજુ ફર્યા પછી ધૂપપાત્ર ઊંચું કરવું. પછી ધૂપ અર્પણ કરીને બોલવું: 'તમે જ રુદ્રો અને વસુઓમાં પ્રાચીન છો, દેવતાઓએ તમારા ગુણગાન કર્યા છે, તમે સ્વર્ગમાં શાશ્વત છો. સવારે તમારે અને મધ્યાહ્ને બીજાએ પૂજા કરવી.' 'ૐ, જ્ઞાનમય સ્વરૂપ ભગવાનને વંદન. વિષ્ણુનું પરમ પદ મહાત્માઓ હંમેશા જુએ છે.' સાંજે સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરતાં મંત્ર બોલવો: 'ૐ, વરુણ અને શંભુને વંદન.' 'ૐ, કાળી ધૂળમાં ફરતા, અમૃત અને મર્ત્યને સ્થાપિત કરતા, સવિતા દેવ સોનેરી રથમાં વિશ્વને જુએ છે.' આ વિધિથી સૂર્યને ધૂપ અર્પણ કર્યા પછી, ભોજકે ધૂપ લઈને ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશવું. પછી મૂર્તિને ધૂપ અર્પણ કરીને મંત્ર બોલવો: 'મિહિરને, નિક્ષુભને હંમેશા.' પછી 'રાજાને, નિક્ષુભને, દંડનાયકને, પિંગલાને વંદન.' 'રાજાને, શ્રૌષને, ઈશાને, ગરુડવાહનને વંદન.' પછી દિશાદેવતાઓને ફરતા ફરતા અર્પણ કરવું. પછી દિંડિન, હેમંત, મહેશ્વર અને વ્યોમને પણ અર્પણ કરવું. 'સર્વ દેવોને વંદન, રુદ્રોને વંદન.' 'ૐ, બ્રહ્માને, મુંડપતિને, આદિત્યને, પુરુષેશ્વરને, સૂર્યને વારંવાર વંદન.' 'ૐ, અનેક રંગવાળા, શેષ, વસુકિ, તક્ષક, કર્કોટક, પદ્મ, શંખ, કુલિક અને નાગરાજોને વંદન.' 'તલ, સુતલ, પાતાળ, અતલ, વિતલ, રસાતલ વગેરેમાં વસતા દૈત્ય, દાનવ અને પિશાચોને વંદન.' પછી માતૃકાઓને, ગ્રહોને, દંડનાયક, માર્તંડ અને વિનાયકને વંદન. આ રીતે નામો ઉલ્લેખ કરીને, ધૂપ અર્પણ કર્યા પછી, જ્યાં ધૂપ ઊંચો કર્યો હતો ત્યાં જ પાછો મૂકી દેવું. સૂર્યના સેવકો દ્વારા સ્તુતિ થયા પછી, 'હે વિભાસ્વાન, મારી શક્તિ અને ભક્તિ પ્રમાણે મેં તારી પૂજા કરી છે. હે નાથ, આ લોક અને પરલોકના કાર્યોમાં સફળતા આપ.' જે વ્યક્તિ ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, નિયમ પ્રમાણે રવિદેવની પૂજા કરે છે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. જે નિયમ પ્રમાણે રોજ ધૂપવિસ્તાર કરે છે, તેને સંતાન, આરોગ્ય મળે છે અને મૃત્યુ પછી સૂર્યમાં લીન થાય છે. નિયમ પ્રમાણે શ્રદ્ધાથી કરેલા બધા કર્મ સફળ થાય છે અને ફળ આપે છે. શ્રેષ્ઠ ફૂલ ન મળે તો પાંદડા, પાંદડા ન મળે તો ધૂપ, ધૂપ ન મળે તો પાણી અર્પણ કરવું. કશું જ ન મળે તો વંદનથી પૂજા કરવી. વંદન પણ ન કરી શકાય તો મનથી રવિદેવની પૂજા કરવી. દ્રવ્ય ન મળે ત્યારે આ વિધિ છે; દ્રવ્ય મળે ત્યારે બધું અર્પણ કરવું. જે મંત્ર અને વિધિથી મૈત્ર દેવને ધૂપ અર્પણ કરે છે, તે ધૂપથી રવિદેવ પ્રસન્ન થાય છે. માથું, નાક અને મોઢું સારી રીતે ઢાંકી, ભાસ્કરદેવની પૂજા કરવી, ક્યારેય ઢીલીપૂર્વક નહીં. કમળથી પૂજા કરનાર મનુષ્ય સૂર્યને પામે છે, તેથી હંમેશા યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું અને સૂર્યની પૂજા કરવી. જે લોકો આવું કરે છે, તેઓ અશ્વમેઘનું ફળ પામે છે અને સૂર્યલોકમાં જાય છે. ધૂપથી પૂજા કરનાર યાદવો, સૂર્યને જુએ છે. તેઓ પરમ સ્થાન પામે છે, જે મહાત્માઓ પણ નથી જોઈ શકતા. જે ભક્તિથી સૂર્યની પૂજા કરે છે, તેઓ અહીં સર્વ કામના પામી, પરમ પદને પામે છે.
ભોજકસ્યોત્પત્તિવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ અથાજગામ ભગવાન્વ્યાસો દ્વારવતીં પુરીમ્ । દ્રષ્ટું નારાયણં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ । । ૧ તમાગતમૃષિં દૃષ્ટ્વા વાસુદેવો વિશાંપતે । અભ્યુત્થાય મહાતેજાઃ પૂજયામાસ ભારત । । ૨ સ્વયમેવાસનં દત્ત્વા પાદ્યમર્ઘ્યં તથૈવ ચ । પપ્રચ્છ પ્રયતો ભૂત્વા વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્ । । ૩ ય એતે ભોજકા વિપ્રા આનીતા મત્સુતેન વૈ । શાકદ્વીપમિતો ગત્વા જ્ઞાનિનો મોક્ષગામિનઃ । । ૪ તાન્દૃષ્ટ્વા રૂપતો વિપ્ર પ્રવેશાત્કર્મતસ્તથા। કૌતૂહલં સમુત્પન્નં હર્ષશ્ચ પરમો મમ । । ૫ કથમેતે ક્ષણમપિ તિષ્ઠન્તે પૃથિવીતલે । યેષાં રવિઃ સદા પૂજ્યસ્તેષાં મુક્તિઃ સદા વસેત્ । । ૬ નાગત્વા ભોજકત્વં હિ મોક્ષમાપ્નોતિ કશ્ચન । ઇદં મે મનસો બ્રહ્મન્સદા સમ્પ્રતિભાતિ વૈ । । ૭ વ્યાસ ઉવાચ એવમેવ યથાત્થ ત્વં શઙ્ખચક્રગદાધર । ધન્યા એતે મહાત્માનો ભોજકા નાત્ર સંશયઃ । । ૮ યે પૂજયન્તિ સતતં ભાનુમન્તં દિવાકરમ્ । જ્ઞાનિનઃ કર્મનિષ્ઠાશ્ચ સદા મોક્ષગતિં ગતાઃ । । ૯ યજન્તે સતતં ભાનું બલિપુષ્પફલૈસ્તથા । અન્નેનૌષધિભિશ્ચૈવ આજ્યહોમૈશ્ચ કૃત્સ્નશઃ । । 1.144.૧૦ હોમં ચ શાશ્વતં કૃત્વા પરં હોમં તતઃ શ્રિતાઃ । પરહોમસ્ય કરણાત્પૂતાત્માનો હ્યકલ્મષાઃ । । ૧૧ વિશન્તિ પરમાં દિવ્યાં ભાસ્કરીં તૈજસીં કલામ્ । કર્મણઃ સાધને ચૈકા તત્ર ચાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતા । । ૧૨ વાયુમાર્ગસ્થિતા વ્યોમ્નિ દ્વિતીયાન્તઃ પ્રકાશિકા । તતઃ પરં તૃતીયા તુ તત્સ્મૃતં સૂર્યમણ્ડલે । । ૧૩ મણ્ડલં તચ્ચ સવિતુર્દિવ્યં હ્યજરમવ્યયમ્ । તસ્યાઽસૌ પુરુષો મધ્યે યોઽસૌ સદસદાત્મકઃ । । ૧૪ ક્ષરાક્ષરસ્તુ વિજ્ઞેયો મહાસૂર્યસ્તથૈવ ચ । નિષ્કલઃ સકલશ્ચાપિ દ્વૌ ચ તસ્ય પ્રકલ્પિતૌ । । ૧૫ અક્ષરઃ સકલશ્ચૈવ સર્વભૂતવ્યવસ્થિતઃ । સતત્ત્વઃ સકલઃ પ્રોક્તસ્તત્ત્વહીનસ્તુ નિષ્કલઃ । । ૧૬ તૃણગુલ્મલતાવૃક્ષવૃકસિંહદ્વિજાધિપાન્ । સુરસિદ્ધમનુષ્યાંશ્ચ સ્થલજાઞ્જલજાન્હરેત્ । । ૧૭ વ્યવસ્થિતઃ સ સર્વત્ર સર્વેષામન્તરાત્મનિ । યદા કલ્પાત્મકશ્ચૈવ દ્વિતીયાં તનુમાશ્રિતઃ । । ૧૮ નિષ્કલસ્તુ સદા જ્ઞેયઃ સંસ્થિતસ્તૈજસીં કલામ્ । હિમં ઘર્મં ચ વર્ષં ચ ત્રૈલોક્યે કુરુતે સદા । । ૧૯ દ્વિતીયા યા તનુસ્તસ્ય અક્ષરં તત્પરં પદમ્ । દેવયાનં તુ પન્થાનં કર્મયોગેન સંસ્થિતા । 1.144.૨૦ આદિત્યસિદ્ધાન્તરિતાઃ સાઙ્ખ્યયોગવિદશ્ચ યે । તેઽભિગચ્છન્તિ તત્સ્થાનં સ મોક્ષઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૨૧ નિર્દ્વન્દ્વો નિર્ગમશ્ચૈવ તત્ર ગત્વા ન શોચતિ । વેદેષુ બ્રહ્મ વદન્તિ ધ્યાયન્તે તત્ત્વવેદિનઃ । । ૨૨ અકારં તત્ત્વતશ્ચાપિ ધ્યાયન્તે પુરુષોત્તમ । ત્ર્યક્ષરં ચ તમોંકારં સાર્ધમાત્રાત્રયે સ્થિતમ્ । । ૨૩ વદન્તિ ચાર્ધમાત્રસ્થં મકારં વ્યઞ્જનાત્મકમ્। ધ્યાયન્તિ યે મકારીયં જ્ઞાનં તે હિ સદાત્મકમ્ । । ૨૪ મકારો ભગવાન્દેવો ભાસ્કરઃ પરિકીર્તિતઃ । મકારધ્યાનયોગાચ્ચ મગા હ્યેતે પ્રકીર્તિતાઃ । । ૨૫ ધૂપમાલ્યૈર્યુતશ્ચાપિ ઉપહારૈસ્તથૈવ ચ । ભોજયન્તિ સહસ્રાંશું તેન તે ભોજકાઃ સ્મૃતાઃ । । ૨૬ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ભોજકસ્યોત્પત્તિવર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુ કહે છે: પછી ભગવાન વ્યાસજી દ્વારકા શહેરમાં નારાયણ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર દેવને મળવા આવ્યા. મહાન ઋષિ વ્યાસજી આવ્યા ત્યારે વાસુદેવે, રાજાઓના સ્વામી, ઊભા રહી, મહાન તેજથી તેમની પૂજા કરી. પોતે બેઠાડ્યું, પગ ધોવા અને અર્ઘ્ય આપ્યું અને પછી શ્રદ્ધાપૂર્વક સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજીને પૂછ્યું: 'મારા પુત્ર દ્વારા લાવવામાં આવેલા આ ભોજક બ્રાહ્મણો, જે શાકદ્વીપથી આવ્યા છે, જ્ઞાનવાન અને મોક્ષગામી છે. તેમને દેખીને અને તેમના પ્રવેશ અને કર્મોથી મને વિશેષ ઉત્સુકતા અને આનંદ થયો છે. જે લોકો માટે સૂર્યદેવ હંમેશા પૂજ્ય છે અને જેમને માટે મુક્તિ હંમેશા હાજર છે, એવા લોકો પૃથ્વી પર ક્ષણ પણ કેમ રહે છે? ભોજક ન બને ત્યાં સુધી કોઈને મોક્ષ મળતો નથી—મારા મનમાં હંમેશા આવું જ વિચારો આવે છે.' વ્યાસ કહે છે: 'શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે. આ ભોજક મહાત્મા ધન્ય છે, તેમાં શંકા નથી. જે હંમેશા ભાનુદેવની પૂજા કરે છે, તે જ્ઞાનવાન અને કર્મનિષ્ઠ છે અને હંમેશા મોક્ષમાર્ગ પામે છે. તેઓ હંમેશા ફૂલ, ફળ, અન્ન, ઔષધિ અને સંપૂર્ણ ઘૃતહોમથી ભાનુદેવની પૂજા કરે છે. શાશ્વત યજ્ઞ કરીને, પછી પરમ યજ્ઞ તરફ જાય છે. પરમ યજ્ઞના કરવાથી તેમનું મન શુદ્ધ અને પાપમુક્ત થાય છે. પછી તેઓ પરમ દિવ્ય ભાસ્કરી તેજસ્વી કિરણમાં પ્રવેશે છે. કર્મસાધન માટે એક અગ્નિમાં સ્થિત છે. બીજું વાયુમાર્ગે આકાશમાં પ્રકાશમાન છે. ત્રીજું સૂર્યમંડળમાં કહેવાય છે. સવિતાનું મંડળ દિવ્ય, અજર અને અવિનાશી છે. તેના મધ્યમાં જે પુરુષ છે, તે સદા-અસદા સ્વરૂપ છે. તે ક્ષર અને અક્ષર, મહાસૂર્ય તરીકે ઓળખાય છે. તે નિષ્કલ અને સકલ, એમ બે રૂપે છે. અક્ષર અને સકલ સર્વભૂતમાં વ્યાપેલા છે. સત્યતત્વ સકલ કહેવાય છે, અને તત્વહીન નિષ્કલ કહેવાય છે. તેઓ ઘાસ, ઝાડ, વનસ્પતિ, વૃક્ષ, સિંહ, પક્ષીઓ, દેવ, સિદ્ધ, મનુષ્ય, સ્થલ અને જલચર બધામાં વ્યાપેલા છે. તેઓ સર્વત્ર સર્વના અંતરમાં સ્થિત છે. જ્યારે કલ્પરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે બીજું રૂપ ધારણ કરે છે. નિષ્કલ હંમેશા તેજસ્વી કિરણમાં સ્થિત છે. તે હંમેશા ત્રિલોકમાં ઠંડી, ઉષ્ણતા અને વરસાદ લાવે છે. બીજું રૂપ અક્ષર છે, એ પરમ પદ છે. દેવયાન માર્ગ કર્મયોગથી પ્રાપ્ત થાય છે. આદિત્ય સિદ્ધાંત અને સાંખ્યયોગ જાણનારા તે સ્થાન પામે છે—એ મોક્ષ કહેવાય છે. ત્યાં પહોંચીને દ્વંદ્વથી મુક્ત થાય છે અને દુઃખી થતો નથી. વેદોમાં બ્રહ્મ કહેવામાં આવ્યું છે, અને તત્વજ્ઞાની તેનું ધ્યાન કરે છે. 'અ' અક્ષરનું તત્વરૂપે ધ્યાન કરે છે, અને ત્રણ માત્રાવાળું 'ૐ'નું પણ. અર્ધમાત્રાવાળું 'મ' અક્ષર વ્યંજનરૂપ છે. જે 'મ'નું ધ્યાન કરે છે, તે સદા સત્વરૂપ છે. 'મ' અક્ષર ભગવાન ભાસ્કર કહેવાય છે. 'મ'ના ધ્યાનયોગથી તેઓ 'મગ' કહેવાય છે. ધૂપ, ફૂલમાળા અને અન્ય ઉપહારથી તેઓ હજારો કિરણવાળા સૂર્યની પૂજા કરે છે, તેથી તેઓ ભોજક કહેવાય છે.
ભોજકજ્ઞાનવર્ણનમ્ વાસુદેવ ઉવાચ જ્ઞાનોપલબ્ધિં વિપ્રેન્દ્ર ભોજકાનાં મહામુને । બ્રૂહિ તત્ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૌતુકં પરમં મમ । । ૧ વ્યાસ ઉવાચ ઇમાં જ્ઞાનોપલબ્ધિં તુ નિબોધ ગદતો મમ । અસ્થિસ્થૂલં સ્નાયુયુતં માંસશોણિતલેપનમ્ । । ચર્માવનદ્ધં દુર્ગંધિપૂર્ણં મૂત્રપુરીષયોઃ । । ૨ જરાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમાતુરમ્ । રજસ્વલમનિત્યં ચ ભૂતાવાસમિમં ત્યજેત્ । । ૩ કપાલં વૃક્ષમૂલાનિ કુચૈલમસહાયતા । સમતા સર્વભૂતેષુ એવં મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ । । ૪ તિલે તૈલં ગવિ ક્ષીરં કાષ્ઠે પાવકસન્તતિઃ । ઉપાયં ચિન્તયેદસ્ય ધિયા ધીરઃ સમાહિતઃ । । ૫ પ્રમાથિ ચ પ્રયત્નેન મનઃ સંયમ્ય ચઞ્ચલમ્ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય શકુનાનિવ પઞ્જરે । । ૬ ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્દેહી ધારાભિરિવ તૃપ્યતે । સતતમમૃતસ્યૈવ જનાર્દન મહામતે । । ૭ પ્રાણાયામૈર્દહેદ્દોષાન્ધારણાભિશ્ચ૧ કિલ્બિષમ્ । પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ગુણાન્ । । ૮ ધ્યાયમાનસ્ય દહ્યન્તે ચાન્તે દોષા યથાગ્નિના । તથેન્દ્રિયકૃતા દોષા દહ્યન્તે પ્રાણનિગ્રહાત્ । । ૯ ચિત્તં ચિત્તેન સંશોધ્ય ભાવં ભાવેન શોધયેત્ । મનસ્તુ મનસા શોધ્યં બુદ્ધિં બુદ્ધ્યા તુ શોધયેત્ । । 1.145.૧૦ ચિત્તસ્યાતિપ્રસાદેન ભાતિ કર્મ શુભાશુભમ્ । શુભાશુભવિનિર્મુક્તો નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ । । નિર્મમો નિરહઙ્કારસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ । । ૧૧ પર્વાહ્ણે લોહિતં રૂપં પ્રથમમૃઙ્મમયં સ્મૃતમ્ । યજુર્મયં દ્વિતીયં તુ શ્વેતં માધ્યાહ્નિકં સ્મૃતમ્ । । ૧૨ કૃષ્ણં તૃતીયં સાયાહ્ને સામ્નો રૂપં તુ તત્કૃતમ્ । પ્રથમં રાજસં દેવ દ્વિતીયં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ । ૧૩ તૃતીયં તામસં રૂપં ત્રૈગુણ્યં તસ્ય કલ્પિતમ્ । ત્રયાણાં વ્યતિરેકેણ ચતુર્થં સૂર્યમણ્ડલમ્ । । ૧૪ જ્યોતિઃ પ્રકાશકં સૂક્ષ્મં પ્રોક્તં દેવનિરઞ્જનમ્ । ચતુર્થં તુ વેદવિદઃ સૂર્યસિદ્ધાન્તવેદિનઃ । । ૧૫ ૐકારપ્રણવૈર્યુક્તા ધ્યાનનિર્ભૂતકલ્મષાઃ । સ્થિતાઃ પદ્માસને વીરા નાભિસંન્યસ્તપાણયઃ । । ૧૬ સુષુમ્નાનાડિકામાર્ગં કુમ્ભરેચકપૂરકૈઃ । ત્રિભિઃ સંશોધ્ય તાન્પઞ્ચ મરુતો દેહમધ્યગાન્ ।। ૧૭ પદાઙ્ગુષ્ઠાન્વિતઃ સ્વિન્નમૂર્ધ્વમુત્ક્ષેપયેત્ક્રમાત્ । નાભિદેશે તુ તં દૃષ્ટ્વા દેવમગ્નિમનામયમ્ ।। ૧૮ સોમં ચ હદયે દૃષ્ટ્વા મૂર્ધ્નિ વાગ્નિશિખાં તતઃ । વાતરશ્મિભિરાસાદ્ય તં ભિત્ત્વા મણ્ડલં પરમ્ ।। ૧૯ તતઃ પરં તુ યો ગચ્છેદ્યોગસ્થઃ સૂર્યમણ્ડલમ્ । યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તત્સૌરં પરમં પદમ્ ।।1.145.૨ ૦ દેવાર્ચનં મહાબાહો કીર્તિતઃ કેશિસૂદન । પ્રથમં હદયં સ્થાનં દ્વિતીયં ચાગ્નિમાશ્રિતમ્ ।।૨ ૧ તૃતીયં નાભિસંસ્થં ચ ચતુર્થં સૂર્યમણ્ડલમ્ ।।૨૨ સ્થાનં પરં વૈ પરમાત્મસંસ્થં ભાનોઃ સુરેશસ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ । જ્ઞેયઃ સ મોક્ષશ્ચ નૃણાં સ એવ સંસારવિચ્છિત્તિકરં પદં તતઃ ।।૨૩ ઇદમમૃતસમં પરસ્ય વેદ્યં કિરણસહસ્રમૃતો હિતં જનાનામ્ । ઋષિચરિતમવેત્ય તત્ત્વસારં વ્યપગતમોહધિયઃ પ્રયાન્તિ મોક્ષમ્ ।।૨૪ ઇદં મગાનાં ચરિતં મયા તે પ્રખ્યાપિતં યાનવરેણ યુક્તમ્ । જ્ઞાત્વાત્વિમં મોક્ષવિદો વદન્તિ સિદ્ધાશ્ચ તત્સ્થાનમવાપ્નુવન્તિ ।।૨૫ યન્મયોક્તમિદં જ્ઞાનં દેયં શ્રદ્ધાવતાં નૃણામ્ । નાસ્તિકાનામબુદ્ધીનાં ન દેયં ભૂતિમિચ્છતા ।।૨૬ સુમન્તુરુવાચ ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વ્યાસો ભોજકજ્ઞાનમુત્તમમ્ । નારાયણં મહાબાહો જગામાયતનં હરેઃ ।।૨૭ ખ્યાતો યસ્ત્રિષુ લોકેષુ ગંગયા પરિતોષિતઃ । બદર્યા મણ્ડિતો વીર નરનારાયણાશ્રમઃ । । ૨૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે ભોજકજ્ઞાનવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
વાસુદેવ કહે છે: 'હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, હે મહામુની, ભોજકોમાં જ્ઞાનની પ્રાપ્તી કેવી રીતે થાય છે, એ મને સાચું કહો. મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.' વ્યાસ કહે છે: 'હવે મારી વાત સાંભળો, હું જ્ઞાનપ્રાપ્તિ કેવી થાય છે એ સમજાવું છું. આ શરીર હાડકાંથી બનેલું છે, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું છે, માંસ અને લોહીથી લપેટાયેલું છે, ચામડીથી ઢાંકાયેલું છે અને મૂત્ર-મળથી દુર્ગંધયુક્ત છે. વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી પીડાય છે, રોગનું ઘર છે, કામવાસનાથી ભરેલું છે, અસ્થિર છે—આ ભૌતિક શરીરને ત્યાગવું જોઈએ. કપાળ, વૃક્ષમૂળો, જૂના કપડા અને સહાય વગર રહેવું, સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખવો—આ મુક્તિના લક્ષણ છે. જેમ તલમાં તેલ, ગાયમાં દૂધ અને લાકડામાં અગ્નિ હોય છે, તેમ ધીરજવાળો મનુષ્ય બુદ્ધિથી ઉપાય વિચારવો જોઈએ. પ્રયત્નપૂર્વક ચંચળ મનને સંયમમાં રાખવું, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો પાંજરામાં પક્ષીઓની જેમ નિયંત્રિત કરવી. સંયમિત ઇન્દ્રિયોવાળો મનુષ્ય હંમેશા અમૃતની જેમ તૃપ્ત રહે છે, હે જનાર્દન. પ્રાણાયામથી દોષો, ધારણા દ્વારા પાપો, પ્રતિાહારથી સંસર્ગ અને ધ્યાનથી અદૈવી ગુણો દહાય છે. ધ્યાન કરતા અંતે દોષો અગ્નિથી દહાય છે, તેમ ઇન્દ્રિયજન્ય દોષો પણ પ્રાણનિગ્રહથી દહાય છે. મનને મનથી, ભાવને ભાવથી, મનને મનથી, બુદ્ધિને બુદ્ધિથી શુદ્ધ કરવી. મન પૂર્ણપણે પ્રસન્ન થાય ત્યારે સારા-ખરાબ કર્મ પ્રકાશિત થાય છે. સારા-ખરાબથી મુક્ત, દ્વંદ્વથી પર, નિર્લોભી, નિર્મમ અને નિરહંકાર થાય ત્યારે પરમ ગતિ મળે છે. પહેલાં બપોરે લાલ રૂપ છે, જે ઋગ્વેદમય કહેવાય છે; બીજું સફેદ, યજુરમય, મધ્યાહ્નનું છે; ત્રીજું કાળું, સાંજનું, સામવેદમય છે. પહેલું રાજસ, બીજું સાત્વિક, ત્રીજું તામસ રૂપ છે—એમ ત્રિગુણાત્મક છે. આ ત્રણથી પર ચોથું સૂર્યમંડળ છે. ચોથું રૂપ પ્રકાશમય, સુક્ષ્મ અને દેવતાઓનું નિરંજન સ્થાન છે. વેદજ્ઞ અને સૂર્યસિદ્ધાંત જાણનારા તેને ચોથું કહે છે. 'ૐ'ના જાપથી નિષ્પાપ, પદ્માસનમાં બેઠેલા, હાથ નાભિ પર રાખીને, સુષુમ્ના નાડીના માર્ગે કુંભક, રેચક અને પૂરિકથી શરીરમાં ચાલતા પાંચ વાયુઓને શુદ્ધ કરે છે. પગના અંગૂઠાથી ઉપર તરફ ક્રમશઃ ઉર્જા ઉઠાવી, નાભિમાં અગ્નિદેવને જુએ છે. હૃદયમાં સોમને, પછી માથામાં અગ્નિશિખાને જુએ છે. વાયુના કિરણોથી એ પરમ મંડળ ભેદી જાય છે. પછી યોગસ્થ મનુષ્ય જે સૂર્યમંડળમાં જાય છે, ત્યાં પહોંચીને દુઃખ નથી રહેતું—એ પરમ સૂર્યપદ છે. 'હે મહાબાહુ કેશીસૂદન, દેવપૂજાની વિધિ કહી. પહેલું સ્થાન હૃદય, બીજું અગ્નિમાં, ત્રીજું નાભિમાં, ચોથું સૂર્યમંડળ છે. જ્ઞાની લોકો કહે છે કે પરમ સ્થાન એ સૂર્યમાં પરમાત્માનું નિવાસસ્થાન છે—એજ મોક્ષ છે, એજ સંસારનાશક પદ છે.' 'આ અમૃતસમાન જ્ઞાન, હજારો કિરણવાળું, જનકલ્યાણ માટે છે. જે ઋષિચરિત્ર જાણે છે અને મોહહીન છે, તેઓ મોક્ષ પામે છે.' 'મગોના આ આચારને મેં તને સમજાવ્યો, જે શ્રેષ્ઠ માર્ગવાળા છે. જે આ જાણે છે, તે મોક્ષજ્ઞ અને સિદ્ધો એ સ્થાન પામે છે.' 'મારા દ્વારા કહેલું આ જ્ઞાન શ્રદ્ધાવાનને જ આપવું, અસ્થિક અને મુર્ખને ક્યારેય ન આપવું.' સુમંતુ કહે છે: 'આવી રીતે ભગવાન વ્યાસે ભોજકજ્ઞાન સમજાવ્યું અને પછી હરિનું સ્થાન, બદરીકાશ્રમમાં ગયા, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, ગંગા દ્વારા પ્રસન્ન થયેલું છે અને નરનારાયણ આશ્રમથી શોભાયમાન છે.'
ભોજકવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ ય એતે ભોજકાઃ પ્રોક્તા દેવદેવસ્ય પૂજકાઃ । નાન્યં ભોજ્યમથૈતેષાં બ્રાહ્મણૈશ્ચ કદાચન । । ૧ ભાસ્કરસ્ય પ્રિયા હ્યેતે પૂજ્યત્વં ચ તથા ગતાઃ । દિવ્યાશ્ચૈતે સ્મૃતા વિપ્રા આદિત્યામ્ભઃ સમુદ્ભવાઃ । । ૨ અભોજ્યત્વં કથં યાતા ભોજકાસ્તદ્વદસ્વ મે । કિં કુર્વાણાસ્તથા કર્મ ભોજ્યતાં યાન્તિ મે વદ । । ૩ સુમન્તુરુવાચ ઇમમર્થં પુરા પૃષ્ટો વાસુદેવો મહીપતે । કૃતવર્મણા પુરા રાજંસ્તથા સામ્બો મહાબલઃ । । ૪ ગતૌ સામ્બપુરીં વીર તથા નારદપર્વતૌ । ભુક્તવન્તો ગૃહે સર્વે ભોજકસ્ય મહાત્મનઃ । । ૫ આદિત્યકર્મણો લોકે દેવાન્નખ્યાતિમાગતાઃ । તેન તે પૂજિતાઃ સર્વે ભક્ત્યા ભોજ્યૈરનેકશઃ । । ૬ આગતાસ્તે પુરીં વીર પુણ્યાં દ્વારવતીં વિભોઃ । તાવૃષી દિવમારુઢૌ રાજન્નારદપર્વતૌ । ૭ વાસુદેવં મહાતેજા હાર્દિક્યો વાક્યમબ્રવીત્ । ય એતે ભોજકા વિપ્ર પૂજકા ભાસ્કરસ્ય તુ । । ૮ અન્નમેષાં કથં વિપ્રૌ ભુક્તવન્તૌ જનાર્દન । તાવૃષી દિવ્યમાખ્યાતૌ યૌ તૌ નારદપર્વતૌ । । અભોજ્યાઃ કિલ એતે વૈ બ્રાહ્મણાનાં જનાર્દન । । ૯ વાસુદેવ ઉવાચ ન તે ભોજ્યા મહાબાહો ભોજ્યા ભોજાશ્ચ સર્વદા । અભિવાદ્યાં પ્રયત્નેન યથાદિત્યો મહામતે । । 1.146.૧૦ આચરન્તશ્ર તત્કર્મ ભોજ્યત્વં પ્રવજન્તિ તે । તચ્છ્રૂયતાં યદુશ્રેષ્ઠ યત્કાર્યં ચાપિ તૈર્વિભો । । યતમાનૈર્મહાબાહો તદિહૈકમનાઃ શૃણુ । । ૧૧ વૃષલી યસ્ય વૈ ભાર્યા યશ્ચાવ્યઙ્ગં ન ધારયેત્ । અભોજ્યઃ સ તુ વિજ્ઞેયો ભોજકો નાત્ર સંશયઃ । । ૧૨ અસ્નાતઃ પૂજયેદ્યસ્તુ તથાભ્યઙ્ગવિવર્જિતઃ । આદિત્યં યદુશાર્દૂલ તથા ચ વિધિના વિભો । । ૧૩ સેવકો ભોજકો યસ્તુ શૂદ્રાન્નં યેન ભુજ્યતે । કૃષિં ચ કુરુતે યસ્તુ દેવાર્ચામપિ વર્જયેત્ । । ૧૪ જાતકર્માદયો યસ્ય ન સંસ્કારાઃ કૃતા વિભો । આરુણેયૈશ્ચ મન્ત્રૈશ્ચ સાવિત્રીં ન ચ વૈ પઠેત્ । । તસ્ય ગેહે દ્વિજો ભુક્ત્વા કૃચ્છ્રપાદેન શુધ્યતિ । । ૧૫ પિતૃદેવમનુષ્યાણાં ભૂતાનાં ભાસ્કરસ્ય તુ । અકૃત્વા વિધિવત્પૂજાં યસ્તુ ભુઙ્ક્તે સ ધર્મહા । । ૧૬ અભ્યઙ્ગેન વિહીનો યઃ શંખહીનસ્તથૈવ ચ । શિરસા ધારયેત્કેશાન્સ જ્ઞેયો ભોજકાધમઃ । । ૧૭ દેવાર્ચનં તથા હોમં સ્નાનં તર્પણમેવ ચ । દાનં બ્રાહ્મણપૂજાં ચ કુર્વતો ભોજકસ્ય તુ । । અભ્યઙ્ગેન વિહીનસ્ય સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્ । । ૧૮ સર્વદેવમયો હ્યેષ સર્વવેદમયસ્તથા । અભ્યઙ્ગો યદુશાર્દૂલ પવિત્રઃ પરમઃ સ્મૃતઃ । । ૧૯ ભોજકાનાં યદુશ્રેષ્ઠ તસ્ય મૂલે સ્થિતો હરિઃ । મધ્યે બ્રહ્મા મહાતેજા અગ્રે ગોશ્રુતિભૂષણઃ । । 1.146.૨૦ ઋગ્વેદો યસ્ય મૂલસ્થો મધ્યે સામાનિ કૃત્સ્નશઃ । યજુર્વેદસ્તથા શ્રેષ્ઠશ્ચાથર્વસહિતઃ સ્થિતઃ । । ૨૧ ત્રયોઽગ્નયસ્તથા રાજંસ્ત્રયો લોકાઃ સ્થિતાઃ ક્રમાત્ । એવમેવ પવિત્રસ્તુ અભ્યઙ્ગો ભોજકસ્ય તુ । । ૨૨ યસ્ત્વનેન વિહીનસ્તુ ભોજકો ભોજકાધમઃ । અભોજ્યઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સોઽશુચિર્નાત્ર સંશયઃ । । ૨૩ નિર્માલ્યમથ નૈવેદ્યં કુઙ્કુમં દેવહેલિનામ્ । યે પ્રયચ્છન્તિ શૂદ્રાણાં વિક્રીણન્તિ ચ ભોજકાઃ । । તેઽધમા ભોજકા જ્ઞેયા યે ચ દેવસ્વહારિણઃ । । ૨૪ ન પૂજયન્તિ દેવેશં દેવસ્વં ક્ષપયન્તિ ચ । ન તે દેવ પ્રિયાસ્તાત વિજ્ઞેયા ભોજકાધમાઃ । । ૨૫ યસ્મિન્ન ભુક્તે નૈવેદ્યં ભોજકોઽશ્નાતિ માનદ । તદન્નં ભુઙ્જતસ્તસ્ય નરકાય ન શાન્તયે । । ૨૬ નૈવેદ્યં ભોજયેત્તસ્માદ્ભાસ્કરસ્ય નરઃ સદા । પ્રથમં યદુશાર્દૂલ તચ્ચ દેહવિશોધનમ્ । । ૨૭ બ્રાહ્મણાનાં પુરોડાશો યથા કાયવિશોધનઃ । ભોજકાનાં તથા વીર નૈવેદ્યં કાયશોધનમ્ । । ૨૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ભોજકવર્ણનં નામ ષટ્ચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
શતાનિક કહે છે: 'જે ભોજકો દેવદેવના પૂજક કહેવાય છે, તેમને ક્યારેય બ્રાહ્મણો કે બીજાના હાથનું ભોજન લેવું નહીં. તેઓ ભાસ્કરદેવને પ્રિય છે અને પૂજ્યપદ પામ્યા છે. આ બ્રાહ્મણો દિવ્ય ગણાય છે, સૂર્યજળથી ઉત્પન્ન છે. ભોજકો અભોજ્ય કેમ ગણાયા, એ મને કહો. કયા કર્મથી તેઓ ભોજનયોગ્ય કે અયોગ્ય બને છે, એ પણ સમજાવો.' સુમંતુ કહે છે: 'આ પ્રશ્ન વાસુદેવને કૃતવર્મા અને મહાબલી સાંબે પણ પૂછ્યો હતો. તેઓ સાંબપુર અને નારદપર્વત ગયા અને મહાત્મા ભોજકના ઘરમાં સૌએ ભોજન લીધું. સૂર્યકર્મના કારણે તેઓ દેવભોજનથી પ્રસિદ્ધ થયા. તેથી ભક્તિપૂર્વક અનેક ભોજનથી સર્વે પૂજિત થયા. પછી તેઓ પવિત્ર દ્વારકા શહેર આવ્યા અને નારદ-પર્વત નામના બંને ઋષિઓ સ્વર્ગે ગયા. મહાતેજસ્વી હાર્દિક્યએ વાસુદેવને કહ્યું: 'જે ભોજક વિપ્ર ભાસ્કરદેવના પૂજક છે, તેમના ઘરમાં લોકો કેવી રીતે ભોજન કરે? નારદ-પર્વત ઋષિ દિવ્ય કહેવાય છે. શું ભોજકો ખરેખર બ્રાહ્મણો માટે અભોજ્ય છે?' વાસુદેવ કહે છે: 'તેઓ અભોજ્ય છે, હે મહાબાહુ, ભોજકો હંમેશા પૂજ્ય છે, જેમ સૂર્યદેવ છે તેમ. વિધિ પ્રમાણે કર્મ કરતાં તેઓ ભોજનયોગ્ય બને છે. હવે, હે યદુશ્રેષ્ઠ, શું કરવું જોઈએ એ સાંભળો. જેનાં પત્ની શૂદ્રવર્ણની હોય, કે જે અવ્યંગ (યજ્ઞોપવીત) ન ધારણ કરે, એ ભોજક અભોજ્ય છે, તેમાં શંકા નથી. જે સ્નાન વિના, અભ્યંગ વિના, વિધિ વિના સૂર્યની પૂજા કરે છે, જે ભોજક દાસ છે, શૂદ્રનું અન્ન ખાય છે, ખેતી કરે છે, દેવપૂજા ટાળી દે છે, કે જેના જન્માદિ સંસ્કાર થયા નથી, કે આરુણેય મંત્રથી સાવિત્રીનો પાઠ નથી કરતો—એના ઘરમાં બ્રાહ્મણ ભોજન કરે તો કઠિન પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ થાય છે. પિતૃ, દેવ, મનુષ્ય, ભૂત અને ભાસ્કરદેવની વિધિપૂર્વક પૂજા કર્યા વિના જે ભોજન કરે છે, તે ધર્મહંત છે. અભ્યંગ વિના, શંખ વિના, કે જે માથા પર વાળ રાખે છે, એ ભોજકાધમ કહેવાય છે. જે ભોજક દેવપૂજા, હવન, સ્નાન, તર્પણ, દાન અને બ્રાહ્મણપૂજા કરે છે પણ અભ્યંગ વિના કરે છે, તેના બધા કર્મ નિષ્ફળ થાય છે. ભોજક સર્વદેવમય અને સર્વવેદમય છે. અભ્યંગ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેના મૂળમાં હરિ, મધ્યમાં મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા અને આગળ ગૌશ્રુતિથી શોભાયમાન છે. મૂળમાં ઋગ્વેદ, મધ્યમાં તમામ સામગાન, શ્રેષ્ઠ યજુરવેદ અને અથર્વવેદ સ્થિત છે. ત્રણ અગ્નિ અને ત્રણ લોક ક્રમશઃ સ્થિત છે. એમ ભોજક માટે અભ્યંગ પવિત્ર છે. જે ભોજક અભ્યંગ વિના છે, એ ભોજકાધમ, અભોજ્ય અને અશુદ્ધ છે—એમાં શંકા નથી. જે ભોજક નૈવેદ્ય, નિર્માલ્ય કે કુંકુમ શૂદ્રને આપે છે કે વેચે છે, કે દેવસ્વનું અપહરણ કરે છે, તે ભોજકાધમ છે. જે દેવની પૂજા નથી કરતો કે દેવસ્વનો નાશ કરે છે, તે દેવને પ્રિય નથી અને ભોજકાધમ છે. જે ભોજક નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યા વિના ખાય છે, એ અન્ન ખાવાથી નરક મળે છે, શાંતિ નથી. તેથી હંમેશા ભાસ્કરદેવને પ્રથમ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું, એ શરીરશુદ્ધિ માટે છે. જેમ બ્રાહ્મણો માટે પુરોડાશ શરીરશુદ્ધિ માટે છે, તેમ ભોજકો માટે નૈવેદ્ય શરીરશુદ્ધિ માટે છે.'
ભોજકબ્રાહ્મણવર્ણનમ્ વાસુદેવ ઉવાચ અત્ર પૃષ્ટો યથા દેવો ભાસ્કરો દેવપૂજિતઃ । અરુણેન મહાબાહો કે પ્રિયા ભોજકાસ્તથા । । ૧ પૂજાયાં તવ કે યોગ્યાઃ કે ન યોગ્યા ભવન્તિ ચ । ઇતિ પૃષ્ટઃ સ ભગવાનરુણેન દિવાકરઃ । । યદુવાચ મહાબાહો તદિહૈકમનાઃ શૃણુ । । ૨ ભાસ્કર ઉવાચ પરદારાન્પરદ્રવ્યં યે ન હિંસન્તિ ભોજકાઃ । તે પ્રિયા મમ વૈ નિત્યં યે ન નિંદન્તિ દૈવતાન્ । । ૩ વાણિજ્યં કૃષિસેવાં તુ વેદાનાં નિન્દનં ચ યે । કુર્વન્તિ ભોજકા જ્ઞેયાઃ સર્વે તે મમ વૈરિણઃ । । ૪ યેષાં ભાર્યાસઙ્ગ્રહણં કર્ષણં યે પ્રકુર્વતે । નૃપસેવાં ખગશ્રેષ્ઠ વિજ્ઞેયાઃ પતિતાસ્તુ તે । । ભુઞ્જતે યે ચ શૂદ્રાન્નં જ્ઞેયાસ્તે શત્રવો મમ । । ૫ પૂજા કૃતા તુ યા તૈસ્તુ તથાર્ઘ્યં ચ ખગોત્તમ । પૂજાં તામથ ચાપ્યર્ઘ્યં નાહં ગૃહ્ણામિ ખેચર । । ૬ ય એતે કથિતા વીર યે ચ શઙ્ખવિવર્જિતાઃ । નિર્માલ્યં યે મદીયં તુ નૈવેદ્યં કુઙ્કુમં તથા । । ૭ શૂદ્રાય યે પ્રયચ્છન્તિ વિકીર્ણન્તિ ચ યે ખગ । યચ્છન્તિ યે ચ વૈશ્યાય ભોજકા મે ન તે પ્રિયાઃ । । ૮ યજન્તે યે ચ સાવિત્રીં મહાશ્વેતાં ચ ગોપતેઃ । યે ન જાનન્તિ મે મુદ્રાં કિઙ્કરાણાં ચ નામતઃ । । ૯ ય એતે૧ કથિતા વીર ભોજકાસ્તે મયા ખગ । નૈતે પૂજયિતું શક્તા યે પ્રિયા મમ ભોજકાઃ । । તાઞ્છૃણુષ્વ ખગશ્રેષ્ઠ ભૂત્વા ચૈકાગ્રમાનસઃ । । 1.147.૧૦ દેવદ્વિજમનુષ્યાણાં પિતૄણાં ચાપિ પૂજકાઃ । તે પ્રિયા મમ વૈ નિત્યં શક્તાઃ પૂજયિતું રવિમ્ । । ૧૧ યેષાં મુણ્ડં શિરો નિત્યં યે ચાભ્યઙ્ગસમન્વિતાઃ । વાદયન્તિ ચ યે શઙ્ખં દિવ્યાસ્તે ભોજકા મતાઃ । । ૧૨ ત્રિકાલં યે ચ માં નિત્યં સુસ્નાતાઃ ક્રોધવર્જિતાઃ । પૂજયન્તિ ખગશ્રેષ્ઠ તે પ્રિયા મમ ભોજકાઃ । । ૧૩ વારે મદીયે નક્તં તુ ષષ્ઠ્યાં યે ચ પ્રકુર્વતે । સપ્તમ્યામુપવાસં તુ તથા સઙ્ક્રમણે મમ । । ૧૪ દિવ્યાસ્તે બ્રાહ્મણા જ્ઞેયા ભોજકા મમ પૂજકાઃ । પૂજયન્તિ ચ યે વિપ્રાન્મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ । । તે પ્રિયાઃ સતતં મહ્યં ભોજકા ગરુડાગ્રજ । । ૧૫ મયિ ભક્તિં ન કુર્વન્તિ બ્રાહ્મણાન્પૂજયન્તિ નો । ન તે પૂજ્યા ન વન્દ્યાશ્ચ યે દ્વિષન્તિ ચ માં સદા । । ૧૬ યે કુર્વન્તિ મહાયજ્ઞાન્ભોજકા ગરુડાગ્રજ । પિતૃદેવમનુષ્યાણાં પૂજાર્થં સન્તતં ખગ । । ૧૭ પ્રિયાસ્તે સતતં વીર ભોજકાનાં તથોત્તમાઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પઞ્ચયજ્ઞાન્પ્રવર્તયેત્ । । ૧૮ એકભક્તેન યે નિત્યં વર્તન્તે કશ્યપાત્મજ । ભુઞ્જતે ન ચ યે રાત્રૌ ભોજકાસ્તે પ્રિયા મમ । । ૧૯ મમ વારે ચ યે વીર તથા ષષ્ઠ્યાં ચ કેશવ । ન રાત્રૌ ભુઞ્જતે પ્રાજ્ઞા મત્પ્રિયાસ્તે મગાઃ ખગ । । 1.147.૨૦ પ્રતિસંવત્સરં યે તુ ભોજકા ગરુડાગ્રજ । ન યચ્છન્તિ પિતુર્માતુર્દિવસે તેન મે પ્રિયાઃ । । ૨૧ ઇત્થં ભૂતા ભોજકા યા માઘમાસે ચ સપ્તમી । પુષ્પાણાં કરવીરાણિ તથા રક્તં ચ ચન્દનમ્ । । ૨૨ વાચકો બ્રાહ્મણાનાં તુ નૈવેદ્યં મોદકાસ્તથા । ઘૃતાહુત્યો ગુગ્ગુલશ્ચ ક્ષીરેણ સ્નપનં તથા । । ૨૩ વાદ્યાનાં શઙ્ખશબ્દશ્ચ નૃત્યં નાટ્યં મતં મમ । પઞ્ચવર્ણા પતાકાસ્તુ શ્વેતં છત્રં ચ મે પ્રિયમ્ । । ૨૪ નાન્યવર્ણૈઃ કૃતા પૂજા તથા પ્રીણાતિ માં ખગ । યથા કૃતા ભોજકેન પૂજા પ્રીણાતિ માં સદા । । નાન્યદેવપ્રતિષ્ઠા તુ કર્તવ્યા ભોજકેન તુ । । ૨૫ વાસુદેવ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવશ્ચારુણાય પુરાનઘ । લક્ષણં ભોજકાનાં તુ તતો મેરુમથાક્રમત્ । । ૨૬ એવં ભોજ્યા ભોજકાસ્તુ ન ચાભોજ્યાઃ કદાચન । અનુષ્ઠાનવિહીના યે ન તે ભોજ્યાસ્તુ ભોજકાઃ । । ૨૭ ભૌમાસ્તુ બ્રાહ્મણા યે તુ અનુષ્ઠાનવિવર્જિતાઃ । તેઽપ્યભોજ્યા ભવન્તીહ વિકર્મસ્થા વિશેષતઃ । । ૨૮ નાસ્તિ પૂજ્યતમં કિઞ્ચિન્માઙ્ગલ્યં પાવનં તથા । ચતુર્ણામિહ વર્ણાનાં મુક્ત્વા ભોજકમુત્તમમ્ । । પૂજિતે ભોજકે વીર આદિત્યઃ પૂજિતો ભવેત્ । । ૨૯ ભુઞ્જતે યસ્ય વૈ ગેહે ભોજકા યદુનંદન । તસ્ય ભુઙ્ક્તે સ્વયં ભાનુર્બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા શિવઃ । । 1.147.૩૦ યથેહ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રધાનત્વે સ્થિતો રવિઃ । તથેહ સર્વભૂતાનાં ભોજકઃ પૂજ્ય ઉચ્યતે । । ૩૧ તીર્થાનાં તુ કુરુક્ષેત્રં સરસાં સાગરો યથા । તથા પૂજ્યતમો જ્ઞેયઃ પૂજ્યાનાં ભોજકો વિભો । । ૩૨ વિશેષેણ ચ સૌરાણાં ભોજકઃ પૂજ્ય ઉચ્યતે । ભર્તા પૂજ્યો યયા સ્ત્રીણાં શિષ્યાણાં ચ યથા ગુરુઃ । । ભોજકસ્તુ તથા પૂજ્યઃ સૌરાણાં હૃદિકાત્મજ । । ૩૩ યસ્ય ભુઙ્ક્તે ભોજકસ્તુ ગન્ધપુષ્પાદિનાર્ચિતઃ । તસ્ય ભુઙ્ક્તે સ્વયં ભાનુઃ પિતરો દેવતાસ્તથા । । ૩૪ એવં પૂજ્યાસ્તથા ભોજ્યા ભોજકા હૃદિકાત્મજ । યે સૌરા ભોજકસ્યાન્નં ભુઞ્જતે નિર્વિકલ્પતઃ । । તે સર્વે પાપનિર્મુક્તા યાન્તિ સૂર્યસલોકતામ્ । । ૩૫ કથિતો યત્ર યો ભોજ્યો યથા ભોજ્યઃ સ વર્જિતઃ । અથ કિં બહુનોક્તેન શ્રૂયતાં વચનં મમ । । ૩૬ નાસ્તિ વેદાત્પરં શાસ્ત્રં નાસ્તિ ગઙ્ગાસમા સરિત્ । અશ્વમેધસમં પુણ્યં નાસ્તિ પુત્રસમં સુખમ્ । । ૩૭ નાસ્તિ ભાનુસમો દેવો નાસ્તિ માતૃસમા ગતિઃ । યથૈતાનિ સમસ્તાનિ ઉત્તમાનિ યદૂત્તમ ।। તથોત્તમો ભોજકસ્તુ સમ્પ્રોક્તો ભાસ્કરેણ તુ । । ૩૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને ભોજકલક્ષણવર્ણનં નામ સપ્તચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
વાસુદેવે કહ્યું: અરુણે દેવ ભાસ્કરને પૂછ્યું, 'હે મહાબાહુ, જેમ ભગવાનને દેવતાઓ પૂજે છે, તેમ કોણ-કોણ ભોજકાને પ્રિય છે? તમારી પૂજામાં કોણ યોગ્ય છે અને કોણ અયોગ્ય છે?' ત્યારે દિવાકરે અરુણને ઉત્તર આપ્યો. યદુએ કહ્યું: 'હે મહાબાહુ, ધ્યાનથી સાંભળ.' ભાસ્કરે કહ્યું: જે ભોજકા પરસ્ત્રીઓ કે પરધનને નુકસાન પહોંચાડતા નથી, દેવતાઓની નિંદા કરતા નથી, તે મને હંમેશા પ્રિય છે. જે ભોજકા વેપાર, ખેતી કે વેદોની નિંદા કરે છે, તે બધા મારા દુશ્મન ગણાય છે. જે બીજાની સ્ત્રી રાખે છે, બીજાની જમીન ખેડે છે, રાજાની સેવા કરે છે, અથવા શૂદ્રનું અન્ન ખાય છે, તે બધા પતિત અને મારા દુશ્મન છે. એવા ભોજકાઓ દ્વારા કરેલી પૂજા કે અર્ઘ્ય હું કદી સ્વીકારતો નથી. જે ભોજકાઓ પાસે શંખ નથી, જે મારા નૈવેદ્ય, પ્રસાદ કે કુંકુમ શૂદ્ર કે વૈશ્યને આપે છે, તે મને પ્રિય નથી. જે સાવિત્રી કે મહાશ્વેતાની પૂજા કરે છે, કે મારી મુદ્રા કે મારા સેવકોના નામ જાણતા નથી, એવા ભોજકાઓ મારી પૂજા કરવા યોગ્ય નથી. હવે, હે ખગશ્રેષ્ઠ, જે ભોજકાઓ મને પ્રિય છે, તે સાંભળ: જે દેવ, બ્રાહ્મણ, મનુષ્ય અને પિતૃઓની પૂજા કરે છે, તે મને હંમેશા પ્રિય છે અને સૂર્યની પૂજા કરવા યોગ્ય છે. જેઓનું માથું હંમેશા મુંડાયેલું હોય છે, તેલથી અભ્યંગ કરે છે, શંખ વગાડે છે, તે દિવ્ય ભોજકા ગણાય છે. જે ત્રણ વખત સ્નાન કરે છે, ક્રોધથી રહિત છે અને મારી પૂજા કરે છે, તે મને પ્રિય છે. જે મારા દિવસે, છઠ્ઠી, સાતમી અને સંક્રમણના દિવસે રાત્રે ઉપવાસ કરે છે, એવા બ્રાહ્મણો દિવ્ય છે, મારા પૂજક છે. જે બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, મારા ભક્ત છે, તે મને હંમેશા પ્રિય છે. જેમાં મારી ભક્તિ નથી, બ્રાહ્મણોની પૂજા નથી, કે હંમેશા મારી દ્વેષ કરે છે, તે પૂજ્ય કે વંદનીય નથી. જે ભોજકા પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યની પૂજા માટે મહાયજ્ઞ કરે છે, તે મને હંમેશા પ્રિય છે અને શ્રેષ્ઠ છે. તેથી, દરેકે પાંચ યજ્ઞમાં પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જે એકાગ્ર ભક્તિથી હંમેશા ભોજન કરે છે અને રાત્રે ભોજન નથી કરતા, તે મને પ્રિય છે. મારા દિવસે કે છઠ્ઠી પર કે રાત્રે ભોજન નથી કરતા, તે જ્ઞાની અને મને પ્રિય છે. જે ભોજકા દર વર્ષે પિતા કે માતાના દિવસે દાન નથી આપતા, તે મને પ્રિય છે. જે ભોજકા માઘ મહિનાની સાતમીના દિવસે કરવીરનાં પુષ્પ, લાલ ચંદન, બ્રાહ્મણોને મોઢક નૈવેદ્ય, ઘી-હવન, ગુગ્ગળ, દૂધથી અભિષેક, શંખનાદ, નૃત્ય, નાટ્ય, પાંચ રંગની ધ્વજાઓ, સફેદ છત્રી વગેરેથી પૂજા કરે છે, એ મને પ્રિય છે. અન્ય રંગોથી કરેલી પૂજા મને એટલી પ્રિય નથી, જેટલી ભોજકાની પૂજા. ભોજકાએ બીજાં દેવતાની પ્રતિષ્ઠા કરવી નહીં. વાસુદેવે કહ્યું: આ રીતે ભગવાને અરુણને કહ્યા પછી, મેરુ પર ગયા. ભોજકા હંમેશા ભોજન માટે યોગ્ય છે, અયોગ્ય કદી નથી. જે અનુષ્ઠાનથી રહિત છે, તે ભોજન માટે યોગ્ય નથી. પૃથ્વી પર જે બ્રાહ્મણો અનુષ્ઠાન વિના છે, તે પણ અયોગ્ય છે, ખાસ કરીને પાપકર્મવાળા. ચાર વર્ણોમાં ભોજકાથી શ્રેષ્ઠ, પૂજ્ય, પાવન અને શુભ બીજું કંઈ નથી. ભોજકાની પૂજા થાય ત્યારે સૂર્યની પૂજા થાય છે. જેના ઘરમાં ભોજકા ભોજન કરે છે, ત્યાં સ્વયં સૂર્ય, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ ભોજન કરે છે. જેમ સૂર્ય બધા જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ ભોજકા પણ સર્વ શ્રેષ્ઠ પૂજ્ય છે. જેમ તીર્થોમાં કુરુક્ષેત્ર, નદીઓમાં સાગર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ પૂજ્યમાં ભોજકા શ્રેષ્ઠ છે. ખાસ કરીને સૌરમતોમાં ભોજકા પૂજ્ય છે, જેમ પતિ સ્ત્રીઓ માટે, ગુરુ શિષ્ય માટે, તેમ સૌરમતોમાં ભોજકા પૂજ્ય છે. જેના ઘરમાં સુગંધ અને પુષ્પોથી સન્માનિત ભોજકા ભોજન કરે છે, ત્યાં સ્વયં સૂર્ય, પિતૃઓ અને દેવતાઓ ભોજન કરે છે. આ રીતે ભોજકા પૂજ્ય અને ભોજન માટે યોગ્ય છે. જે સૌરમતો ભોજકાનું અન્ન નિર્ભયતાથી ભોજન કરે છે, તે બધા પાપમુક્ત થઈને સૂર્યલોકને પામે છે. કોણ ભોજન માટે યોગ્ય છે અને કોણ અયોગ્ય, એ અહીં કહેવામાં આવ્યું છે. હવે વધુ શું કહેવું? મારા વચન સાંભળો: વેદથી શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્ર નથી, ગંગા જેવી નદી નથી, અશ્વમેઘ જેટલું પુણ્ય નથી, પુત્ર જેટલું સુખ નથી, સૂર્ય જેટલો દેવ નથી, માતા જેવી ગતિ નથી. જેમ આ બધું શ્રેષ્ઠ છે, તેમ ભોજકા પણ શ્રેષ્ઠ છે, એવું ભાસ્કરે કહ્યું છે.
કાલચક્રવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ અધ સામ્બો મહાતેજા દૃષ્ટ્વા ચક્રં પિતુઃ કરે । જ્વાલામાલાકરાલં તુ મહતા તેજસાન્વિતમ્ । । ૧ પપ્રચ્છ પિતરં સામ્બો ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । કુતસ્તાત ત્વયા પ્રાપ્તં ચક્રમાદિત્યસન્નિભમ્ । । ૨ કિમર્થં વહતે દેવ દિવ્યમાયુધમુત્તમમ્ । એતદાખ્યાહિ મે સર્વં શ્રોતુકામસ્ય૧ કૌતુકાત્ । । ૩ વાસુદેવ ઉવાચ સાધુસાધુ૨ મહાબાહો સાધુ પૃષ્ટોસ્મ્યઽહં ત્વયા । શૃણુષ્વૈકમનાઃ પુત્ર ચક્રસ્ય વિધિનિર્ણયમ્ । ।૪ દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ ભાનુમારાધ્ય શ્રદ્ધયા । પ્રાપ્તં ચક્રં મયા તસ્માદ્ભાસ્કરાલ્લોકપૂજિતાત્ । ।૫ નભોગઃ પઞ્ચકારૂઢઃ સ્થિતઃ સાક્ષાદ્દિવાકરઃ । ગ્રહાઃ સોમાદયો યસ્ય સંસ્થિતા નાભિમણ્ડલે । । ૬ આદિત્યા દ્વાદશ સમા અરેષુ ક્રમશસ્તથા । પ્રોક્તં પથિષુ તત્ત્વાનિ પૃથિવ્યાદીનિ યાનિ વૈ । ।૭ એતૈસ્તત્ત્વૈઃ પરિવ્યાપ્તં ચક્રં કાલાત્મકં પરમ્ । સંક્ષેપાત્તે મયાખ્યાતં દત્તં ચક્રમિવાપરમ્ । । ૮ સામ્બ ઉવાચ કથં કાલમયં દેવ ચક્રં કમલમુચ્યતે । ઇદં તાવન્મમાચક્ષ્વ જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ । । ૯ વાસુદેવ ઉવાચ કમલં હ્યૃતુભિઃ ષડ્ભિઃ ષટ્દલં ચાક્ષયાશ્રિતમ્ । પુરુષાધિષ્ઠિતં તદ્ધિ તત્ર સાઙ્ગો રવિઃ સ્થિતઃ । । 1.148.૧૦ યચ્ચ કાલત્રયં લોકે તન્નાભિત્રયમુચ્યતે । માસા અરા મહાબાહો પક્ષાશ્ચ પ્રધયઃ સ્મૃતાઃ । । ૧૧ નેમી ચૈવ પરે પ્રોક્તે અયને દક્ષિણોત્તરે । પથિનાભિષુ યોગે ચ યોગાખ્યાસ્તપનાદિભિઃ । । ૧૨ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવ સદા ચાત્ર સ્થિતાઃ સ્મૃતાઃ । એતૈર્વ્યાપ્તમિદં ચક્રં સ્થૂલસૂક્ષ્મપ્રભેદતઃ । । ૧૩ અત્રોદ્દિષ્ટેષુ કાલેષુ યે નોદ્દિષ્ટા મયા તવ । યુગાદિકલ્પપર્યન્તાસ્તેઽપિ ચાત્ર સ્થિતાઃ ક્રમાત્ । । ૧૪ યત્તે કાલાત્મકં ચક્રમિદં સંક્ષેપતો મયા । કથિતં તદ્વિનિષ્ક્રાન્તં પ્રદીપ્તાત્સૂર્યમણ્ડલાત્ । । ૧૫ અસુરાણાં વધાયેદં મયા લબ્ધં દિવાકરાત્ । આરાધ્ય તપસા સૂર્યં પુરા કલ્પે જગદ્ગુરુમ્ । । અતઃ સમ્પૂજ્યયામ્યેનં ગ્રહૈસ્તત્ત્વૈર્વૃતં સદા । । ૧૬ અર્કં ભક્તો હિ ચક્રસ્થં યઃ પૂજયતિ ભક્તિમાન્ । તેજસા રવિસંકાશઃ પુષ્પોત્તરપુરં વ્રજેત્ । । ૧૭ તસ્માત્તં મત્કુલાનન્દં મિત્રં સમ્પૂજયામ્યહમ્ । ગ્રહૈસ્તત્ત્વૈર્વૃતં ભક્ત્યા સ્વમન્ત્રૈઃ સતતં વિભુમ્ । । ૧૮ સપ્તમ્યાં ચક્રમાલિખ્ય યે યજન્તિ દિવાકરમ્ । રક્તચન્દનપૂર્ણેન કુંકુમેન સુગંધિના । । ૧૯ પિષ્ટગન્ધાદિભિર્વાપિ રક્તવર્ણકમિશ્રકૈઃ । રક્તૈશ્ચ કમલૈઃ શુદ્ધૈઃ કરવીરૈઃ સુગન્ધિભિઃ । । 1.148.૨૦ અન્યૈર્વા કુસુમૈર્વન્યૈઃ પ્રત્યગ્રૈર્જન્તુવર્જિતૈઃ । અપર્યુષિતનિશ્છિદ્રૈઃ શુભધન્યૈર્દલૈરપિ । । ૨૧ ફલૈઃ પક્વૈરોષધિભિસ્તથા દૂર્વાઙ્કુરૈઃ કુશૈઃ । ધૂપૈશ્ચ વિવિધૈર્ગન્ધૈસ્તથા વસ્ત્રૈશ્ચ ભૂષણૈઃ । । ૨૨ ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશ્ચ પેયૈશ્ચ ચોષ્યૈર્લેહ્યૈશ્ચ શક્તિતઃ । વિતાનશોભાસિકતૈઃ પલાશૈરુપશોભિતૈઃ । । ૨૩ છત્રચામરઘણ્ટાભિર્ભૂષણૈર્દર્પણાદિભિઃ । નૃત્યવાદિત્રગીતૈશ્ચ વેદૈઃ પુણ્યકથાસ્વનૈઃ । । ૨૪ સર્વત્ર જયઘોષૈશ્ચ સમ્પૂર્ણે પૂજયન્તિ યે । સમ્પૂર્ણાન્વિવિધાન્કામાન્નિર્વિઘ્નાન્પ્રાપ્નુવન્તિ તે । । ૨૫ સ્વચક્રં ચાપિ નિર્વિઘ્નં વૃદ્ધિમાયાતિ સુવ્રત । હન્યતે પરચક્રં ચ યત્રેદં પૂજ્યતે સકૃત્ । । ૨૬ સઙ્ક્રાન્તૌ ગ્રહણે ચાપિ લિખિત્વા યો જપેદિદમ્ । ભવન્તિ નિયતાઃ સામ્બ તસ્ય સાનુગ્રહા ગ્રહાઃ । । ૨૭ સર્વરોગવિહીનસ્તુ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ । ચિરં જીવતિ ધર્માત્મા સર્વૈશ્વર્યસમન્વિતઃ । । ૨૮ એષ વૈ કથિતો વત્સ ચક્રયોગો મયા તવ । અર્કસ્ય સર્વયજ્ઞાનાં શ્રેષ્ઠં સિદ્ધિપ્રદો ભૃશમ્ । । ૨૯ પુણ્યો ધર્મસ્તથા પુષ્ટ્યઃ શત્રુઘ્નશ્ચ વિશેષતઃ । શ્વેતો રક્તોઽથ પીતશ્ચ કૃષ્ણશ્ચાપિ વિભાગશઃ । । 1.148.૩૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને કાલચક્રવર્ણનં નામાષ્ટચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યું: પછી મહાતેજસ્વી સાંબે પોતાના પિતાના હાથે જ્વાળાઓથી તેજસ્વી અને વિશાળ ચક્ર જોઈને, શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક પિતાને પૂછ્યું: 'પિતા, તમને સૂર્ય સમાન આ ચક્ર ક્યાંથી મળ્યું? ભગવાન આ દિવ્ય શસ્ત્ર શા માટે ધારણ કરે છે? કૃપા કરીને મને બધું કહો, મને જાણવાની ઇચ્છા છે.' વાસુદેવે કહ્યું: 'હે મહાબાહુ, તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે. ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, હું તને ચક્રનું રહસ્ય સમજાવું છું. હજારો વર્ષ સુધી શ્રદ્ધાથી સૂર્યની આરાધના કરીને, મેં જગતપૂજ્ય ભાસ્કર પાસેથી આ ચક્ર મેળવ્યું છે. પાંચ નાગો પર આરૂઢ સૂર્ય સ્વયં પ્રગટ છે. ચંદ્રાદિ ગ્રહો તેની નાભિમાં સ્થિત છે. બાર આદિત્ય ચક્રના આરામાં ક્રમશઃ સ્થિત છે. પૃથ્વીથી આરંભી તત્વો માર્ગોમાં વ્યાપેલા છે. આ ચક્ર સર્વ તત્વોથી વ્યાપ્ત છે અને સમયરૂપ છે. હું તને સંક્ષિપ્તમાં સમજાવ્યું છે, જાણે બીજું ચક્ર આપ્યું હોય તેમ. સાંબે પૂછ્યું: 'આ સમયમય ચક્રને કમળ કેમ કહે છે? હકીકતમાં એ શું છે, એ મને કહો.' વાસુદેવે કહ્યું: 'છ ઋતુઓથી છ પાંખડાવાળું કમળ બને છે, તેમાં પુરુષ સ્થાપિત છે અને તેમાં સૂર્ય પોતાના અંગો સાથે સ્થિત છે. ત્રણ પ્રકારના સમયને ત્રણ નાભિ કહેવાય છે. મહાબાહુ, મહિના આરા છે, પક્ષ પ્રધય (કિનારા) છે. બાહ્ય વળય દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન છે. નાભિના માર્ગો યોગ છે, જેમ તપનાદિ નામે ઓળખાય છે. નક્ષત્રો અને ગ્રહો હંમેશા તેમાં સ્થિત છે. આ ચક્રમાં તે બધાથી સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ રીતે વ્યાપ છે. અહીં જણાવેલા સમય સિવાય, યુગથી કલ્પ સુધીના બધા સમય પણ તેમાં ક્રમશઃ સ્થિત છે. આ સમયમય ચક્ર blazing સૂર્યમંડળમાંથી નીકળે છે, એ હું તને સંક્ષિપ્તમાં સમજાવ્યું છે. અસુરોના વિનાશ માટે મેં ભૂતકાળના કલ્પમાં તપ કરીને જગતગુરુ સૂર્યની આરાધના કરી, અને તે ચક્ર મેળવ્યું છે. માટે હું હંમેશા ગ્રહો અને તત્વોથી ઘેરાયેલા સૂર્યની ભક્તિપૂર્વક પોતાના મંત્રોથી પૂજા કરું છું. જે ભક્ત ચક્રસ્થ સૂર્યની પૂજા કરે છે, તે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બને છે અને પુષ્પોથી સજ્જ શહેરને પામે છે. માટે હું એ મિત્ર, કુળને આનંદ આપનારા, ગ્રહો અને તત્વોથી ઘેરાયેલા, ભક્તિપૂર્વક પોતાના મંત્રોથી હંમેશા પૂજા કરું છું. જે લોકો સાતમીના દિવસે ચક્ર દોરીને લાલ ચંદન, કુંકુમ અને સુગંધિત પદાર્થોથી, અથવા લાલ રંગના પિષ્ટગંધથી, શુદ્ધ લાલ કમળ, સુગંધિત કરવીર, અથવા અન્ય તાજા, જંગલી, જીવથી અસ્પર્શિત પુષ્પોથી, તાજા, અખંડિત, શુભ પાંદડાથી, પાકેલા ફળ, ઔષધિ, દુર્વા, કુશ, વિવિધ ધૂપ, સુગંધ, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ભોજન, પીણું, ચૂસવાનું, ચાટવાનું, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, પલાશથી શોભાયમાન છત, છત્રી, ચામર, ઘંટડી, દર્પણ, નૃત્ય, વાદ્ય, ગીત, વેદપાઠ, પુણ્યકથાના સ્વર, સર્વત્ર જયઘોષથી પૂજા કરે છે, તેને સર્વ ઇચ્છિત ફળ નિર્વિઘ્ન મળે છે. તેમનું પોતાનું ચક્ર નિર્વિઘ્ન અને વૃદ્ધિ પામે છે, અને દુશ્મનનું ચક્ર જ્યાં આ પૂજા થાય ત્યાં નષ્ટ થાય છે. સંક્રાંતિ કે ગ્રહણ સમયે જે આ ચક્ર દોરીને જપ કરે છે, તેના ગ્રહ હંમેશા અનુકૂળ રહે છે. તે સર્વ રોગ અને દુઃખથી મુક્ત થાય છે, લાંબું આયુષ્ય પામે છે, ધર્મનિષ્ઠ બને છે અને સર્વ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે. હે વત્સ, આ રીતે મેં તને ચક્રયોગ સમજાવ્યો છે, જે સર્વ યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સિદ્ધિદાયક છે, પુણ્યદાયક, ધર્મદાયક, પોષક અને શત્રુનાશક છે, અને સફેદ, લાલ, પીળો, કાળો એમ વિભાગ છે.'
સૂર્યદીક્ષાવર્ણનમ્ સામ્બ ઉવાચ કિં પ્રમાણં લિખેચ્ચક્રં તત્ર પદ્મં ચ કિં ભવેત્ । નેમિપ્રધ્યારનાભીનાં વિભાગઃ ક્રિયતે કથમ્ । । ૧ વાસુદેવ ઉવાચ ચતુઃષષ્ટ્યઙ્ગુલં ચક્રં કૃત્વા વૃત્તં પ્રમાણતઃ । અષ્ટાઙ્ગુલા ભવેન્નેમિઃ સેયં વિભવતઃ સદા । । ૨ નાભિક્ષેત્રં તથૈવ સ્યાત્પદ્મં તત્ત્રિગુણં ભવેત્ । અરક્ષેત્રં ચ પદ્મસ્ય કણિકાકેસરાણિ ચ । । ૩ કેસરસ્ય ચ પાદેન શેષપત્રાણિ કલ્પયેત્ । પત્રસન્ધિશ્ચ પાદાઙ્ગં ક્રમાત્તત્રાપિ ભિદ્યતે । ।૪ ઉન્નતં કમલં તત્તુ કુર્યાન્નાભ્યાં ન સંશયઃ । આકીર્ણાઃ સંવિભક્તાશ્ચ કર્તવ્યાઃ પ્રધયઃ ક્રમાત્ । ।૫ અઙ્ગુલસ્થૂલમૂલં સ્યાદરાગ્રં ત્રિગુણં તતઃ । ભૂમિઃ પીતા બહિર્જ્ઞેયા કર્ણિકાકેસરાણિ ચ । । ૬ સિતં નાભિસ્થલં તત્ર દ્વારાણિ પરિકલ્પયેત્ । હસ્તમાત્રં ભવેત્તસ્ય તન્માનં દ્વારસન્નિભમ્ । ।૭ શેષં રક્તં સમુદ્દિષ્ટં સંહતાઃ પત્રસન્ધયઃ । નાભિનેમ્યન્તરે લેખાઃ સિતાશ્ચાઙ્ગુલમાનતઃ । । ૮ સિતરક્તસિતાભિશ્ચ સમન્તાદુપશોભિતમ્ । કપોલં દ્વારપદ્મં ચ દ્વારકોણે પ્રકલ્પયેત્ । । ૯ ચતુર્દ્વારં ભવેદેવમૈન્દ્રદ્વારં પ્રકલ્પયેત્ । અપરાહ્ણેઽથ પૂર્વાહ્ણે વરુણમાવાહયેત્સદા । । 1.149.૧૦ દ્વારાણ્યેતાનિ સંવર્ત્ય યથોક્તવિધિના યજેત્ । યથોક્તા દેવતાઃ સર્વાઃ સ્વમન્ત્રૈરેવ ભક્તિતઃ । । ૧ ૧ ચક્રમેવં સમુદ્દિષ્ટં યજનાર્થં મયા તવ । યજ્ઞેનાનેન સમ્બદ્ધો દીક્ષિતશ્ચાર્કમણ્ડલે । । ઇત્થં મે ભાનુના પૂર્વમિદમુક્તં વરાનન । । ૧૨ સામ્બ ઉવાચ કે મન્ત્રાશ્ચક્રયજ્ઞેઽસ્મિન્દેવતાનાં પ્રકીર્તિતાઃ । યજ્ઞક્રમશ્ચ કઃ પ્રોક્તો રૂપં કિં ચ પૃથક્પૃથક્ । । ૧૩ વાસુદેવ ઉવાચ ખષોલ્કં હદયાધ્યક્ષં પૂર્વોક્તે કમલે યજેત્ । કર્ણિકાયાં દલેષ્વેવમઙ્ગાનિ હૃદયાદિ ચ । । ૧૪ નામમન્ત્રાશ્ચતુર્થ્યંતાસ્તેષાં પૂર્વોક્તકોટયઃ । નમસ્કારશ્ચ સર્વત્ર એષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ । । ૧૫ સ્વાહાન્તા હોમકાલે ચ કર્મસ્વન્યેષુ તે પુનઃ । યથા કર્માવસાનાશ્ચ પ્રયોક્તવ્યાઃ સમાસતઃ । । ૧૬ ૐ ખષોલ્કાય વિદ્મહે દિવાકરાય ધીમહિ । તન્નઃ સૂર્યઃ પ્રચોદયાત્ । । ૧૭ સાવિત્રી ચ મહાબાહો ચતુર્વિંશાક્ષરા મતા । સર્વતત્ત્વમયી પુણ્યા બ્રહ્મગોત્રાર્કવલ્લભા । । ૧૮ એવં મન્ત્રાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ સર્વકર્મસ્વતંદ્રિતૈઃ । અન્યથા વિફલં કર્મ ભવેદિહ પરત્ર ચ । । ૧૯ તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મન્ત્રાઞ્જ્ઞાત્વા વિધિં તથા । યથાવત્કર્મ તત્કૃત્વા સાધયેદીપ્સિતં ફલમ્ । । 1.149.૨૦ સામ્બ ઉવાચ આદિત્યમણ્ડલે દીક્ષા કસ્ય કાર્યા કથં ચ સા । કદા કેન કિમર્થં ચ કથયેદં મમાખિલમ્ । । ૨૧ વાસુદેવ ઉવાચ બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં કુલીનં શૂદ્રમેવ ચ । પુરુષં વા સ્ત્રિયં વાપિ દીક્ષયેત્સૂર્યમણ્ડલે । । ૨૨ સ્વયં ભક્ત્યોપપન્નશ્ચ પ્રણિપત્ય ગુરું તથા । ગુરુસ્તં દીક્ષયેદ્વિપ્રઃ કલ્પજ્ઞઃ સત્યવાક્છુચિઃ । । ૨૩ ષષ્ઠ્યામગ્નિં સમાધાય પૂર્વોક્તવિધિના ક્રમાત્ । સમ્પૂજ્યાર્કં તથા વહ્નૌ હુત્વા વૈ હવિષા રવિમ્ । । ૨૪ શિષ્યં સ્નાતમથાચાન્તં ખષોલ્કાકૃતિવિગ્રહમ્ । સ્વાઙ્ગૈરાલભ્ય ચાઙ્ગેષુ દર્ભવદ્ભિસ્તથાક્ષતૈઃ । । ૨૫ પુષ્પૈઃ સમ્પૂજ્ય ચાઙ્ગાનિ દેયઃ કાર્યો બલિસ્તથા । આદિત્યો વરુણોઽર્કોઽગ્નિઃ સાધિતો હૃદયેન ચ । । ૨૬ ભવેદ્ ઘૃતગુડક્ષીરૈસ્તન્દુલૈશ્ચ૧ પ્રમાણતઃ । ત્રિભિરઞ્જલિભિર્હુત્વા દેવાયાગ્નૌ હુતં પુનઃ । । ૨૭ દત્ત્વા શિષ્ટાય મુક્ત્વૈવં દત્ત્વાન્તે દન્તધાવનમ્ । ક્ષીરં વૃક્ષોદ્ભવં તસ્મૈ દ્વાદશાઙ્ગુલસન્નિભમ્ । । ૨૮ દન્તશ્લિષ્ટેઽપનીતે ચ તેન પ્રાચ્યાં ક્ષિપેત્તતઃ । દન્તધાવનમાસ્યં ચ તદા તસ્યોપરિ ક્ષિપેત્ । । ૨૯ મૈત્રાવારુણમીશાનં વક્રં સૌમ્યસમાશ્રિતમ્ । પ્રશસ્તં દન્તકાષ્ઠસ્ય મુખમન્યત્ર નિન્દિતમ્ । । 1.149.૩૦ યાં દિશં દન્તકાષ્ઠસ્ય મુખં પશ્યતિ તત્પતિમ્ । અર્ચયેત્તેન શાંતિઃ સ્યાદિત્યુક્તં ભાનુના સ્વયમ્ । । ૩૧ પુનસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા અઙ્ગૈરાલભ્ય ચ ક્રમાત્ । સમ્પૂજ્ય લોચને તત્ર સઞ્ચિંત્ય પરિજપ્ય ચ । । ૩૨ કારયિત્વા ચ સઙ્કલ્પં તથા ચેન્દ્રિયસંયમમ્ । સ્થાપયેત સ્વયં ચાપિ વરં શ્રુત્વા સમાહિતઃ । । ૩૩ આચમ્ય કૃતરક્ષસ્તુ કૃતદ્રવ્યાધિવાસનઃ । હદયેન નમેત્પ્રાતઃ સ્નાત્વા હુત્વા હુતાશનમ્ । । ૩૪ સ્વપ્નં પૃચ્છેદ્યથા દૃષ્ટં શુભં સંવાદયેચ્ચ તમ્ । હદયેનાશુભે દૃષ્ટે શતહોમં સમાચરેત્ । । ૩૫ સ્વપ્ને પશ્યતિ હર્મ્યાણિ દેવતાનાં હુતાશનમ્ । નદીયાનાનિ રમ્યાણિ ઉદ્યાનોપવનાનિ ચ । । ૩૬ પત્રપુષ્પફલાઢ્યાનિ કમલાનિ ચ રાજતમ્ । સમ્પશ્યતિ યદિ સ્વપ્ને બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્ । । ૩૭ રાજાનં શૌર્યસમ્પન્નં ધનાઢ્યં ક્ષત્રિયોત્તમમ્ । શુશ્રૂષણપરં શૂદ્રં યદિ તત્ત્વાર્થમાદિશેત્ । । ૩૮ પ્રશસ્તં ભાષણં ચૈવ યથાસમ્ભવતો મતમ્ । એતૈઃ સ્પર્શનમેતેષાં શ્રેષ્ઠમારોહણં તતઃ । । ૩૯ વાહનાનિ પ્રશસ્તાનિ પ્રાસાદં નાવમેવ ચ । પર્વતં ચ સમારુહ્ય વિપુલાં ભાર્ગવીં ભજેત્ । । 1.149.૪૦ પીત્વા સુરાં સમુદ્રં ચ દધ્યાજ્યં ક્ષીરમેવ ચ । સોમં માંસં હવિર્ભુક્ત્વા કાશ્યપીં લભતે નરઃ । । ૪૧ લબ્ધ્વા વસ્ત્રાણિ રત્નાનિ વિવિધાભરણાનિ ચ । વાહનાનિ મહીં ગાશ્ચ ધાન્યોપકરણાનિ ચ । । ૪૨ સમૃદ્ધિમાપ્નુયાત્કિઞ્ચિત્સ્વપ્નાનાં દર્શનં શુભમ્ । શુભકર્માનુગં યચ્ચ તત્સર્વં શુભમુચ્યતે । ।૪ ૩ તસ્માદન્યદનિષ્ટં સ્યાત્તસ્માદ્યુક્તા પ્રતિક્રિયા । ક્રમાદાલિખ્ય સપ્તમ્યાં તત્ર સમ્પૂજ્ય ભાસ્કરમ્ ।૪૪ તર્પયિત્વા દ્વિજાઞ્ચ્છિષ્ટાનાનમ્ય પૂર્વવદ્ગુરુમ્ । સૃષ્ટિક્રમેણ ભૃત્યર્થં મુક્ત્યર્થં નાન્યથા ભવેત્ । ।૪૫ દિવાકરં સમાલભ્ય પુરુષોઽથ યથાક્રમમ્ । સર્વગ્રહેષુ તત્ત્વેષુ યથાવત્તન્નિયોજયેત્ । ।૪૬ વિશુદ્ધેષુ વિશુદ્ધં તં ધ્યાત્વા ચાદિત્યવત્ક્રમાત્ । નિયોજયેત્પૃથિવ્યાશ્ચ તતઃ પ્રભૃતિ સર્વશઃ । ।૪૭ આદિત્યમણ્ડલં શુદ્ધં સર્વમુક્તં નિયોજયેત્ । એવં તુ મનસા ધ્યાત્વા જુહુયાચ્ચૈવ તં શતમ્ ।। ૪૮ સર્વૈર્મન્ત્રૈઃ ક્રમાદેવં દીક્ષા પ્રોક્તા વરાપરા । કૃત્વૈવ પુષ્પપાતં તુ તસ્મિન્નાદિત્યમણ્ડલે । । ૪૯ બદ્ધ્વાસ્યમઞ્જલૌ પુષ્પં કૃત્વા દત્ત્વા ચ મન્ત્રિતમ્ । ક્ષિપેદ્વૈ કુલશુદ્ધ્યર્થં નામાર્થં ચ વિશેષતઃ । 1.149.૫૦ યત્ર તત્પતિતં પુણ્યં તસ્ય તત્કુલમાદિશેત્ । નામ ચાદિત્યસંયુક્તમિત્યુક્તં ભાનુના સ્વયમ્ । । ૫૧ સમ્પૂજ્ય શ્રાવયેત્તત્ર સમયાનર્કભાષિતાન્ । પ્રાતઃ સાયં મધ્યાહ્ને રવેરભિમુખઃ સ્થિતઃ । । ૫૨ ઉપસ્થાનં સદા કુર્યાદર્ચનં ચ સદા નરઃ । અદૃષ્ટ્વાર્કં ન ભોક્તવ્યં દિવા રાત્રૌ હુતાશનમ્ । ।૫ ૩ દૃષ્ટ્વા ભોક્તવ્યમર્કાખ્યં ન ભોક્તવ્યં કદાચન । ન ચ પદ્યા સ્પૃશેત્તદ્વન્નાસનં પરિવર્જયેત્ । । ૫૪ ન લઙ્ઘ્યા પ્રતિમાચ્છાયા ન લઙ્ઘ્યાસ્તિથયઃ ક્વચિત્ । નક્ષત્રાણિ ગ્રહા યોગા માસા માસાધિપાશ્ચ યે । । ૫૫ અયને ઋતવઃ પક્ષાસ્તથૈવ દિવસાનિ ચ । કાલઃ સંવત્સરશ્ચાપિ યઃ કશ્ચિત્કાલ ઉચ્યતે । । ૫૬ અભિવન્દ્યઃ સ સર્વોઽપિ નમસ્યઃ પૂજ્ય એવ ચ । તસ્માત્કાલાધિપઃ સૂર્યઃ સ્વયં કાલશ્ચ પઠ્યતે । ।૫૭ જ્યોતિર્ગણસ્ય સર્વસ્ય સ્થાવરાસ્થાવરસ્ય ચ । ચેતનાચેતનસ્યાપિ સર્વાત્મા યઃ પ્રકીર્તિતઃ । । ૫૮ સ્તુત્યો વન્દ્યઃ સદા પૂજ્યસ્ત્વયાયં સર્વથા નૃપ । મનસા કર્મણા વાચા દેવનિન્દાં પરિત્યજેત્ । ।૫ ૯ પ્રેષયિત્વા૧ ચ નિર્માલ્યં તદશ્વેભ્યો નિવેદયેત્ । પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ નમસ્કુર્યાદ્દિવાકરમ્ । । 1.149.૬૦ ઇત્યેષા પરમા દીક્ષા તવ સંક્ષેપતો મયા । ભુક્તિમુક્તિકરી ચાપિ કથિતા પ્રવિભાગતઃ । । ૬૧ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને સૂર્યદીક્ષાવર્ણનં નામૈકોનપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સાંબે પૂછ્યું: 'ચક્ર દોરવાનું માપ શું હોવું જોઈએ? તેમાં કમળનું માપ કેટલું? નાભિ, આરા અને કિનારા કેવી રીતે વહેંચવા?' વાસુદેવે કહ્યું: 'ચક્ર ચૌસઠ અંગુલનું વૃત્તાકાર દોરવું. તેની કિનારી આઠ અંગુલની હોવી જોઈએ. નાભિનું ક્ષેત્ર પહેલાં જેવું જ, અને તેમાંનું કમળ એના ત્રિગુણ જેટલું મોટું હોવું જોઈએ. કમળનું ક્ષેત્ર, મધ્યસ્થાન અને કેસરા દર્શાવવું. કેસરાના એક ભાગથી બાકી પાંદડાં બનાવાં. પાંદડાંના જોડાણ એક અંગુલ પ્રમાણે અલગ-અલગ દર્શાવાં. કમળને નાભિથી ઊંચું દોરવું. કિનારા સુધી રેખાઓ ક્રમશઃ દોરવી. પાંદડાંનું મૂળ એક અંગુલ અને ટોચ ત્રણ અંગુલની. બહારની જમીન પીળી, મધ્ય અને કેસરા પણ પીળા. નાભિનું સ્થાન સફેદ, તેમાં દરવાજા દર્શાવાં. દરેક દરવાજું એક હાથ જેટલું, દરવાજા જેવું માપ. બાકીનું લાલ, પાંદડાંના જોડાણ ગાઢ. નાભિ અને કિનારા વચ્ચે સફેદ રેખાઓ, દરેક એક અંગુલની. સફેદ-લાલ-સફેદથી આસપાસ શોભાયમાન બનાવવું. દરવાજાના ખૂણે કપોળ અને દરવાજાવાળું કમળ દર્શાવવું. આ રીતે ચાર દરવાજા, પૂર્વનું ઇન્દ્રદ્વાર કહેવાય. બપોરે કે સવારે વરુણને હંમેશા આમંત્રિત કરવો. આ દરવાજા ગોઠવી, જે પ્રમાણે કહ્યું એ પ્રમાણે દેવતાઓની પૂજા કરવી. દરેક દેવતાને પોતાના મંત્રથી ભક્તિપૂર્વક પૂજવી. આ રીતે ચક્ર દોરવું અને યજ્ઞ માટે ઉપયોગ કરવો. આ યજ્ઞથી સૂર્યમંડળમાં દીક્ષા મળે છે. આ મને ભાનુએ પહેલાં કહ્યું હતું. સાંબે પૂછ્યું: 'આ ચક્રયજ્ઞમાં કયા મંત્રો દેવતાઓ માટે કહેવાયા છે? યજ્ઞક્રમ શું? દરેકનું સ્વરૂપ શું?' વાસુદેવે કહ્યું: 'કમળમાં હૃદયસ્થ ખષોલ્કની પૂજા કરવી. કર્ણિકા અને પાંદડાંમાં હૃદયાદિ અંગોની પૂજા કરવી. નામમંત્રો ચોથા અક્ષરે પૂર્ણ થાય છે, અને ખૂણાઓ પહેલાં જણાવ્યા મુજબ. સર્વત્ર નમસ્કાર કરવો, એ જ વિધિ છે. હોમ સમયે સ્વાહાંત મંત્રો, અન્ય કર્મોમાં અનુકૂળ મંત્રો. કર્મ પૂર્ણ થયા પછી જે યોગ્ય હોય તે પ્રમાણે મંત્રો બોલવા. 'ૐ ખષોલ્કાય વિદ્મહે દિવાકરાય ધીમહિ, તન્નઃ સૂર્યઃ પ્રચોદયાત' – આ ગાયત્રી છે. સાવિત્રી ચોવીસ અક્ષરી છે, સર્વ તત્વમય, પુણ્ય, બ્રાહ્મણગોત્ર અને સૂર્યપ્રિય છે. આ રીતે સર્વ કર્મોમાં મંત્રો જ્ઞાનપૂર્વક બોલવા. નહીં તો કર્મ નિષ્ફળ જાય છે. માટે સર્વ પ્રયત્નથી વિધિ અને મંત્ર જાણીને યોગ્ય રીતે કર્મ કરવું, તો ઇચ્છિત ફળ મળે છે. સાંબે પૂછ્યું: 'સૂર્યમંડળમાં દીક્ષા કોને, કેવી રીતે, ક્યારે, કોણ આપે અને શા માટે? બધું કહો.' વાસુદેવે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, કુલીન કે શૂદ્ર – પુરુષ કે સ્ત્રી – સૌને સૂર્યમંડળમાં દીક્ષા આપી શકાય છે. જે ભક્તિપૂર્વક તૈયાર હોય, તે ગુરુને વંદન કરે. ગુરુ બ્રાહ્મણ, વિધિવિદ, સત્યવચન અને શુદ્ધ હોવો જોઈએ. છઠ્ઠા દિવસે અગ્નિ પ્રગટાવી, પહેલાં જણાવ્યા પ્રમાણે સૂર્યની પૂજા કરી, અગ્નિમાં હવન કરવું. શિષ્યે સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ, ખષોલ્કાકૃતિના ચિહ્નો અંગો પર દર્ભ અને અક્ષતથી સ્પર્શ કરવો. પુષ્પોથી અંગોની પૂજા કરી, બલિ અર્પણ કરવો. સૂર્ય, વરુણ, અર્ક, અગ્નિ – હૃદયથી સંતોષાવા. ઘી, ગોળ, દૂધ, તાંદુલથી ત્રણ અંજલિ હવન કરવી, પછી અગ્નિમાં પણ હવન કરવું. શિષ્યને આપવું, પછી દંતકાંડી આપવી – દૂધવાળા વૃક્ષની, બાર અંગુલની. દાંત સાફ કરીને, જે બાકી રહે તે પૂર્વ દિશામાં ફેંકવું. મોઢું અને દંતકાંડી ઉપર રાખવી. મૈત્રાવરુણ, ઈશાન અને સૌમ્ય દિશા તરફ દાંતકાંડીનું મોઢું રાખવું, બીજે નહીં. જે દિશા તરફ મોઢું, ત્યાંના પતિની પૂજા કરવી – એથી શાંતિ મળે છે, એવું સૂર્યે કહ્યું છે. પછી, આ પ્રમાણે અંગો સ્પર્શી, આંખોની પૂજા, ધ્યાન અને મંત્રજપ કરવો. સંકલ્પ કરીને, ઇન્દ્રિય સંયમ રાખવો, અને મનથી શ્રવણ કરી, વરદાન સ્થાપવું. આચમન કરીને, રક્ષા કરી, દ્રવ્યાધિવાસન કરીને, હૃદયથી પ્રાતઃસ્નાન પછી અગ્નિમાં હવન કરવું. સ્વપ્ન પૂછવું, શુભ હોય તો પુષ્ટિ આપવી, અશુભ હોય તો હૃદયથી શતહવન કરવું. સ્વપ્નમાં મહેલ, દેવતા, અગ્નિ, સુંદર નદીઓ, બગીચા, કમળ, પાંદડાં, પુષ્પ, ફળથી ભરપૂર, ચાંદીના કમળ, વેદપારંગત બ્રાહ્મણ, શૂરવીર રાજા, ધનવાન ક્ષત્રિય, સેવા પરાયણ શૂદ્ર, તત્વજ્ઞાન – આવું જોવું શુભ છે. શુભ વાણી, સ્પર્શ, વાહન, મહેલ, નાવ, પર્વત, ભર્ગવી, દ્રાક્ષ, દૂધ, ઘી, દહીં, સોમ, માંસ, હવિષ્ય ભોજન – આવું જોવું શુભ છે. વસ્ત્ર, રત્ન, આભૂષણ, વાહન, જમીન, ગાય, ધાન્ય – આવું મળે તો સમૃદ્ધિ મળે છે. સ્વપ્ન અને તેના અનુરૂપ કર્મ બધું શુભ છે. બીજું બધું અશુભ છે, માટે યોગ્ય પ્રતિક્રિયા કરવી. સાતમીના દિવસે ચક્ર દોરી, સૂર્યની પૂજા કરવી. બ્રાહ્મણ અને શિષ્યને તૃપ્ત કરી, ગુરુને વંદન કરવું. સૃષ્ટિક્રમ પ્રમાણે ભક્તિ અને મુક્તિ માટે કરવું. સૂર્યને આમંત્રિત કરી, સર્વ ગ્રહો અને તત્વોમાં યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરવો. શુદ્ધ સ્થાને, મનથી શુદ્ધ સૂર્યનું ધ્યાન કરી, પૃથ્વીથી આરંભી સર્વમાં સ્થાપિત કરવું. આ રીતે મનથી ધ્યાન કરી, શતહવન કરવું. સર્વ મંત્રોથી ક્રમશઃ દીક્ષા કરવી. સૂર્યમંડળમાં પુષ્પપાત કરવું. હાથ જોડીને પુષ્પ, મંત્રથી સંસ્કાર કરી, કુળશુદ્ધિ અને નામ માટે ફેંકવું. જ્યાં પુષ્પ પડે, એ કુળ પવિત્ર ગણાય. નામ સૂર્ય સાથે જોડાય, એવું સૂર્યે કહ્યું છે. પૂજા કરી, ત્યાં સૂર્યના વચન સંભળાવાં. પ્રાતઃ, સાંજ, મધ્યાહ્ને સૂર્યની સામે ઊભા રહી ઉપસ્થાન અને પૂજા હંમેશા કરવી. સૂર્યને જોયા વિના દિવસ કે રાત્રે ભોજન ન કરવું. સૂર્યને જોઈને જ ભોજન કરવું, બીજું કદી નહીં. પગથી સ્પર્શ ન કરવું, ત્યાં બેઠા ન રહેવું. મૂર્તિની છાંયા કદી લાંઘવી નહીં, મહેમાનને પણ નહીં. નક્ષત્ર, ગ્રહ, યોગ, મહિના, માસપતિ, ઋતુ, પક્ષ, દિવસ, વર્ષ – જે પણ સમય છે, બધાને વંદન, નમન અને પૂજા કરવી. માટે, સૂર્ય સમયના સ્વામી છે અને પોતે સમય છે. તે સર્વ જ્યોતિ, સ્થાવર-જંગમ, ચેતન-અચેતનનો આત્મા છે. હંમેશા સ્તુતિ, વંદન અને પૂજા કરવી. મન, વાણી, કર્મથી દેવનિંદા ન કરવી. પ્રસાદ દૂર કરી, ઘોડાઓને અર્પણ કરવું. હાથ-પગ ધોઈ, સૂર્યને વંદન કરવું. આ રીતે સર્વોત્તમ દીક્ષા સંક્ષિપ્તમાં કહી. એ ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.'
આદિત્યપૂજાવિધિવર્ણનમ્ વાસુદેવ ઉવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યથા પૂજ્યો દિવાકરઃ । સ્થણ્ડિલે યદુશાર્દૂલ નિબોધૈકાગ્રમાનસઃ । । ૧ મણ્ડલૈરષ્ટભિઃ કાર્યં ચક્રં કાલાત્મકં શુભમ્ । મધ્યે પદ્માકૃતં ચક્રમરૈર્દ્વાદશભિર્યુતમ્ । । ૨ તન્મધ્યે કમલં પ્રોક્તં પત્રાષ્ટકસમન્વિતમ્ । સર્વાત્મા સકલો દેવઃ ખષોલ્કઃ કિરણોજ્જ્વલઃ । । ૩ પૂજનીયઃ સદા મધ્યે સહસ્રકિરણાયુધઃ । પ્રણવેન મહાબાહો ચતુર્બાહુસમન્વિતઃ । ।૪ અરુણં૧ પૂજયેત્પ્રાજ્ઞઃ સદા દેવાગ્રજં૨ શુભમ્ । દક્ષિણે પૂજયેદ્દેવીં નિક્ષુભાં ભાસ્કરસ્ય તુ । । ૫ રેવતં દક્ષિણે પાર્શ્વે ઉત્તરે પિઙ્ગલં સદા । સંજ્ઞાં ચ યદુશાર્દૂલ શ્રેયસે સતતં બુધઃ । । ૬ આગ્નેય્યાં લેખકં વીર નૈર્ઋત્યામશ્વિનૌ તથા । વાયવ્યાં પૂજયેદ્દેવં મનું વૈવસ્વતં વિભુમ્ । । ૭ ઐશાન્યાં પૂજયેદ્દેવીં યમુનાં લોકપાવનીમ્ । દ્વિતીયાવરણે વીર પૂર્વતઃ પૂજયેદ્વિયત્ । । ૮ દક્ષિણે ચ તતો દેવીં પશ્ચિમે ગરુડં તથા । ઉત્તરે નાગરાજાનં પુત્રમૈરાવતં શુભમ્ । । ૯ આગ્નેય્યાં પૂજયેદ્ધેલિં પ્રહેલિં નૈર્ઋતે તથા । વાયવ્યામુર્વશીં દેવીમીશાને વિનતાં તથા । । 1.150.૧૦ તૃતીયાવરણે પૂર્વે પૂજયેદ્ગુરુમાદરાત્ । પશ્ચિમે ત્વર્કપુત્રં તુ ઉત્તરે ધિષણં તથા । । ૧૧ ઐશાને શશિપુત્રં તુ સોમમાગ્નેયમણ્ડલે । પૂજયેદ્દક્ષિણે કોણે નૈર્ઋતે રાહુમાદરાત્ । । ૧૨ વાયવ્યે વિકચં વીર પૂજયેત્સતતં બુધઃ । ચતુર્થાવરણે દેવં પૂજયેલ્લેખમાદરાત્ । । ૧૩ આગ્નેયે શાણ્ડિલીપુત્રં દક્ષિણે દક્ષિણાધિપમ્ । વિરૂપાક્ષં નૈર્ઋતે દેવં જલેશં પશ્ચિમે તથા । । ૧૪ વાયુપુત્રં ચ વાયવ્યાં સતતં પૂજયેન્નરઃ । ઈશાને દેવમીશાનં પૂજયેત્સતતં બુધઃ । । ૧૫ ઉત્તરે યક્ષરાજાનાં કુબેરં પૂજયેદ્બુધઃ । પઞ્ચમે પૂજયેદ્વીર સદા સ્વાવરણે દ્વિજાઃ । । ૧૬ પૂર્વતઃ પરમાં દેવીં મહાશ્વેતાં મહામતિઃ । શ્રિયમૃદ્ધિં વિભૂતિં ચ ધૃતિં ચૈવોન્નતિં તથા । । ૧૭ પૃથિવીં યદુશાર્દૂલ મહાકીર્તિં તથૈવ ચ । ઇન્દ્રં વિષ્ણું ચાર્યમણં ભગં પર્જન્યમેવ ચ । । ૧૮ વિવસ્વન્તં તથાર્કં ચ ત્વષ્ટારં કિરણોજ્જ્વલમ્ । પૂજયેદ્વરુણં ષષ્ઠે ચૈવમેતાન્દિવાકરાન્ । । ૧૯ શિરો નેત્રે તથા વર્મ અસ્ત્રં ચ યદુસત્તમ । અરુણં સરથં વીર સપ્તમે પૂજયેદ્બુધઃ । । 1.150.૨૦ તથાશ્વાન્યદુશાર્દૂલ સદા ચાવરણે બુધઃ । યક્ષરક્ષાંસિ ગન્ધર્વાન્માસાન્પક્ષાનહાનિ તુ । । ૨૧ સંવત્સરં તથા પુત્ર હ્યેતાન્સંપૂજયેત્પુરા । ય એવં પૂજયેદ્દેવં ભાસ્કરં સતતં નરઃ । । સ ગચ્છેત્પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ । । ૨૨ ( ૐ ખષોલ્કાય નમઃ) મૂલમન્ત્રાક્ષરાણીહ ચાઙ્ગાનિ પરિચક્ષતે । અનેન વિધિના યસ્તુ પૂજયેત્સતતં રવિમ્ । । ૨૩ નિત્યમુભયસપ્તમ્યાં સ ગચ્છેત્પરમં પદમ્ । ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવો જગામાશુ ગૃહં રવિઃ । । ૨૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને આદિત્યપૂજાવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
વાસુદેવે કહ્યું: હવે હું કહું છું કે દિવાકર (સૂર્ય)ની પૂજા કેવી રીતે કરવી. હે યદુશાર্দૂલ, એકાગ્ર મનથી સાંભળ. આઠ વર્તુળોથી સમયરૂપ ચક્ર દોરવું. મધ્યમાં કમળાકૃતિનું ચક્ર, બાર આરા સાથે. તેના મધ્યમાં આઠ પાંખડાવાળું કમળ દોરવું. સર્વાત્મા, તેજસ્વી ખષોલ્ક દેવને ત્યાં સ્થાપવું. મધ્યમાં હંમેશા સહસ્ત્રકિરણાયુધ, ચતુરભુજ અને પ્રણવથી પૂજા કરવી. વિદ્વાને હંમેશા અરુણ દેવની, દક્ષિણમાં ભાસ્કરની પત્ની નિક્ષુભા દેવીની પૂજા કરવી. દક્ષિણ બાજુ રેવત, ઉત્તર બાજુ પિંગલ, અને હંમેશા સંજ્ઞા દેવીની પૂજા કરવી. આગ્નેયમાં લેખક, નૈઋત્યમાં અશ્વિનીકુમાર, વાયવ્યમાં વૈવસ્વત મનુ અને ઐશાન્યમાં યમુના દેવીની પૂજા કરવી. બીજા વર્તુળમાં પૂર્વે આકાશ, દક્ષિણમાં દેવિ, પશ્ચિમે ગરુડ, ઉત્તર બાજુ નાગરાજ પુત્રની પૂજા કરવી. આગ્નેયમાં ધેલી, નૈઋત્યમાં પ્રહેલી, વાયવ્યમાં ઉર્વશી દેવિ અને ઐશાન્યમાં વિનતા દેવીની પૂજા કરવી. ત્રીજા વર્તુળમાં પૂર્વે ગુરુ, પશ્ચિમે સૂર્યપુત્ર, ઉત્તર બાજુ ધિષણ, ઐશાન્યમાં ચંદ્રપુત્ર સોમ, આગ્નેયમાં, દક્ષિણ ખૂણે, નૈઋત્યમાં રાહુ અને વાયવ્યમાં વિકચની પૂજા કરવી. ચોથા વર્તુળમાં લેખા દેવ, આગ્નેયમાં શાંડિલીપુત્ર, દક્ષિણમાં દક્ષિણાદિપ, નૈઋત્યમાં વિરુપાક્ષ, પશ્ચિમે જલેશ, વાયવ્યમાં વાયુપુત્ર અને ઐશાન્યમાં ઈશાન દેવની પૂજા કરવી. ઉત્તર બાજુ યક્ષરાજ કુબેરની પૂજા કરવી. પાંચમા વર્તુળમાં હંમેશા પોતાના વર્તુળમાં દ્વિજોની પૂજા કરવી. પૂર્વે મહાશ્વેતા દેવિ, શ્રી, ઋદ્ધિ, વિભૂતિ, ધૃતિ, ઉન્નતિ, પૃથ્વી, મહાકીર્તિ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, આર્યમન, ભગ, પર્જન્ય, વિવસ્વાન, સૂર્ય, ત્વષ્ટા, કિરણમય અને વરુણ – આ સૌની છઠ્ઠા વર્તુળમાં પૂજા કરવી. માથું, આંખ, કવચ, અસ્ત્ર – આ બધું સાતમા વર્તુળમાં અરુણ અને રથની પૂજા કરવી. હંમેશા ઘોડા, યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ, મહિના, પક્ષ, દિવસ, વર્ષ વગેરેની પણ પૂજા કરવી. જે પુરુષ હંમેશા આ રીતે ભાસ્કરની પૂજા કરે છે, તે પરમ સ્થાન પામે છે, જ્યાં જઈને કદી શોક નથી રહેતો. (ૐ ખષોલ્કાય નમઃ) મૂળમંત્રના અક્ષરો અંગરૂપ છે. જે આ વિધિએ સૂર્યની હંમેશા પૂજા કરે છે, તે બંને સપ્તમીના દિવસે પરમ પદ પામે છે.'
સૌરધર્મવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ અથ રાજા મહાતેજાઃ શતાનીકો દ્વિજોત્તમમ્ । પ્રણમ્ય શિરસા ભક્ત્યા સુમન્તું વાક્યમબ્રવીત્ । । ૧ અહો દેવસ્ય માહાત્મ્યં ભાસ્કરસ્યામિતૌજસઃ । કીર્તિતં ભવતા મહ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ । । ૨ તસ્માન્નાર્કસમં દેવં લોકે પશ્યામિ સુવ્રત । ન ચાપ્યસ્ય સ્થિતા વિપ્ર ગતિર્લોકેષુ વિદ્યતે । । ૩ પ્રવર્તતે જગદ્વિપ્ર સર્ગકાલે દિવાકરાત્ । સ્થિતૌ પાલયતે ચાપિ કલ્પાન્તે સંહરેત્પુનઃ । । ૪ શ્રુત્વૈવં દેવમાહાત્મ્યં ભાસ્કરસ્યામિતૌજસઃ । કીર્તિતં ભવતા મહ્યમશ્વમેધશતાદ્વરમ્ । । ૫ કિં તુ મે સંશયો બ્રહ્મન્સુમહાન્હૃદિ વર્તતે । કેનોપાયેન વિપ્રેન્દ્ર મુચ્યતે સમ્ભવાર્ણવાત્ । । ૬ દિવાકરપ્રસાદાદ્વૈ સુપ્રસન્નાદ્વૃષધ્વજાત્ । કથં તુષ્યેત્સદા દેવો ધર્મેણ કતરેણ તુ । । ૭ શ્રુતા મે બહવો ધર્માઃ શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતાસ્તથા । વૈષ્ણવાઃ શૈવધર્માશ્ચ તથા પૌરાણિકાઃ શ્રુતાઃ । । ૮ શ્રોતુકામો હ્યહં વિપ્ર સૌરં ધર્મમનૌપમમ્ । ભગવન્સર્વધન્યાસ્તે સૌરધર્મપરાયણાઃ । । ૯ બ્રૂહિ મે દેવદેવસ્ય ભાનોર્ધર્મમનૌપમમ્ । શૃણ્વતો નાસ્તિ મે તૃપ્તિરમૃતસ્યૈવમેવ ચ । । 1.151.૧૦ અશ્વમેધાદયો યજ્ઞા બહુસમ્ભારવિસ્તરાઃ । ન શક્યાસ્તે યતઃ કર્તુમલ્પવિત્તદ્વિજાતિભિઃ । । ૧૧ સુખોપાયમતો બ્રૂહિ ધર્મકામાર્થસાધકમ્ । હિતાય સર્વમર્ત્યાનાં સર્વપાપભયાપહમ્ । । ૧૨ સૌરધર્મપરં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ । શ્રુત્વા તુ વચનં રાજ્ઞો વ્યાસશિષ્યો મહામુનિઃ । । પ્રણમ્ય શિરસા વ્યાસમિદં વચનમબ્રવીત્ । । ૧૩ સુમન્તુરુવાચ શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ સુખોપાયં મહાફલમ્ । પરમં સર્વધર્માણાં સર્વધર્મમનૌપમમ્ । । ૧૪ રવિણા કથિતં પૂર્વમરુણસ્ય વિશાંપતે । કૃષ્ણસ્ય બ્રહ્મણો વીર શઙ્કરસ્ય ન વિદ્યતે । । ૧૫ સંસારાર્ણવમગ્નાનાં સર્વેષાં પ્રાણિનામયમ્ । સૌરધર્મતમઃ શ્રીમાન્હિતાય જગતોદિતઃ । । ૧૬ યૈરયં શાન્તહૃદયૈઃ સૂર્યભક્તૈર્ભગાર્થિભિઃ । સંસેવ્યતે પરો ધર્મસ્તે સૌરા નાત્ર સંશયઃ । । ૧૭ એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં નિત્યમેવ ચ । યે સ્મરન્તિ રવિં ભક્ત્યા સકૃદેવાપિ ભારત । । સર્વપાપૈર્વિમુચ્યન્તે સપ્તજન્મકૃતૈરપિ । । ૧૮ સ્તુવન્તિ યે સદા ભાનું ન તે પ્રકૃતિમાનુષાઃ । સ્વર્ગલોકાત્પરિભ્રષ્ટાસ્તે જ્ઞેયા ભાસ્કરા ભુવિ । । ૧૯ નાનર્કઃ સ્મરતેઽર્કં વૈ નાનર્કોઽર્કં સમર્ચયેત્ । નાનર્કઃ કીર્તયેદર્કં નાનર્કોઽર્કમવાપ્નુયાત્ । । 1.151.૨૦ સૌરધર્મસ્ય સારોઽયં સૂર્યભક્તિઃ સુનિશ્ચલા । ષોડશાઙ્ગા ચ સા પ્રોક્તા રવિણેહ દિવૌકસામ્ । । ૨૧ પ્રાતઃ સ્નાનં જપો હોમસ્તથા દેવાર્ચનં નૃપ । દ્વિજાનાં પૂજનં ભક્ત્યા પૂજા ગોશ્વત્થયોસ્તથા । । ૨૨ ઇતિહાસપુરાણેભ્યો ભક્તિશ્રદ્ધાપુરસ્કૃતમ્ । શ્રવણં રાજશાર્દૂલ વેદાભ્યાસસ્તથૈવ ચ । । ૨૩ મદ્ભક્ત્યા જનવાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ । સ્વયમભ્યર્ચયેદ્ભક્ત્યા મમાગ્રે વાચકં પરમ્ । । ૨૪ પુસ્તકસ્ય સદા શ્રેષ્ઠ મમાતીવ પ્રિયં સુરાઃ । મત્કથાશ્રવણં નિત્યં સ્વરનેત્રાઙ્ગવિક્રિયા । । ૨૫ મમાનુસ્મરણં નિત્યં ભક્ત્યા શ્રદ્ધાપુરસ્કૃતમ્ । ષોડશાડ્ગા ભક્તિરિયં યસ્મિન્મ્લેચ્છેઽપિ વર્તતે । । વિપ્રેન્દ્રઃ સ મુનિઃ શ્રીમાન્સજાત્યઃ સ ચ પણ્ડિતઃ । । ૨૬ ન મે પૃથક્ચતુર્વેદા મદ્ભક્તઃ શ્વપચોઽપિ યઃ । તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્ । । ૨૭ પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ । તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ । । ૨૮ યો માં સર્વગતં પશ્યેત્સર્વં ચ મયિ સંસ્થિતમ્ । તસ્યાહમાસ્થિતો નિત્યં સ ચ નિત્યં મયિ સ્થિતઃ । । ૨૯ અષ્ટાદશાર્ધકક્ષાયાઃ પરં ચાષ્ટભિરુદ્ભવૈઃ । રોધયિત્વા મહાબાહો તથા જ્ઞાનતરેણ તુ । । 1.151.૩૦ દુર્ગપાલં વિજિત્યાશુ ભાસ્કરાર્ધં તુ દુર્જયમ્ । જિત્વા ચ પુરરાજાનાં મહાતેજમનૌપમમ્ । । ૩૧ મનસાચલયા ભક્ત્યા યો માં ધ્યાયતિ માનવઃ । અહં તમેવ ચિંતામિ આત્મવત્સતતં નરમ્ । । ૩૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૌરધર્મવર્ણનં નામૈકપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સૂતાએ કહ્યું: પછી મહાતેજસ્વી રાજા શતાનિકે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સુમંતુને, શ્રદ્ધાપૂર્વક માથું ઝુકાવીને કહ્યું: "હે મહારાજ! તમે જે ભાસ્કર દેવનું મહાત્મ્ય મને સંભળાવ્યું, તે અપરિમિત તેજવાળું છે અને સર્વ પાપોનો નાશક છે. હું દુનિયામાં સૂર્યદેવ જેટલો બીજો કોઈ દેવ નથી જોઈ રહ્યો, અને એના સમાન કોઈ માર્ગ પણ નથી. બ્રાહ્મણ, જગતની સર્જનકાળે સૂર્યમાંથી બધું પ્રગટે છે, એ જ પોષે છે અને કલ્પના અંતે ફરી એ જ સંહાર કરે છે. આ રીતે ભાસ્કર દેવનું મહાત્મ્ય તમે જે વર્ણવ્યું, એ તો સો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતા પણ શ્રેષ્ઠ છે. પણ, હે બ્રાહ્મણ, મારા હૃદયમાં એક મોટો સંશય છે: કયા ઉપાયથી મનુષ્ય સંસારના મહાસાગરથી મુક્ત થાય છે? દિવાકર અથવા વૃષધ્વજ (શિવ) ની કૃપાથી દેવ કઈ રીતે પ્રસન્ન થાય છે અને કયા ધર્મથી હંમેશા તૃપ્ત થાય છે? હું અનેક ધર્મો સાંભળ્યા છે, શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં જણાવેલા, વૈષ્ણવ, શૈવ અને પુરાણોમાં વર્ણવેલા ધર્મો પણ સાંભળ્યા છે. હું હવે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અનન્ય સૂર્યધર્મ સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે ભગવંત, સૌભાગ્યશાળી છે એ લોકો, જે સૌરધર્મને જીવનમાં ધારે છે. મને દેવદેવ ભાનુદેવનો અનન્ય ધર્મ કહો. હું સાંભળતો જ રહું છું, પણ અમૃત જેવી તૃપ્તિ પણ નથી થતી. અશ્વમેધ અને બીજા યજ્ઞો બહુ સામગ્રી અને ખર્ચાળ છે, તેથી ગરીબ દ્વિજોને એ કરવું શક્ય નથી. એટલે, સર્વ મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે, પાપ અને ભય દૂર કરે એવો સરળ ઉપાય કહો, જે ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિ આપે. સૂર્યધર્મ પવિત્ર, પુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે. રાજાના વચન સાંભળીને વ્યાસશિષ્ય મહામુનિએ, માથું ઝુકાવી વ્યાસજીને વંદન કરીને આ વાત કહી: સુમંતુએ કહ્યું: હવે સાંભળો, હું તમને એક સરળ અને મહાપલદાયક ઉપાય કહું છું, જે સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ ધર્મોમાં અનન્ય છે. આ ઉપદેશ પહેલાં રવિદેવે અરુણને આપ્યો હતો; કૃષ્ણ, બ્રહ્મા કે શંકર પણ એના પાત્ર નથી. સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબેલા સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે આ પવિત્ર સૌરધર્મ પ્રગટાવ્યો છે. જે લોકો શાંતહૃદયથી, સૂર્યભક્તિપૂર્વક અને કલ્યાણની ઈચ્છાથી આ શ્રેષ્ઠ ધર્મનું પાલન કરે છે, તેઓને સૌર કહેવાય છે – એમાં કોઈ શંકા નથી. એકવાર, બેવાર, ત્રણવાર કે હંમેશા, જે ભક્તિથી રવિદેવનું સ્મરણ કરે છે, એ પણ એકવાર કરવાથી, હે ભારત, સાત જન્મના પાપોથી મુક્ત થાય છે. જે હંમેશા ભાનુદેવની સ્તુતિ કરે છે, એ સામાન્ય મનુષ્ય નથી; જો તેઓ સ્વર્ગમાંથી પડી જાય તો પણ પૃથ્વી પર ભાસ્કરરૂપે ઓળખાય છે. જે સૂર્યભક્ત નથી, એ સૂર્યનું સ્મરણ, પૂજન કે સ્તુતિ નથી કરતો અને એ સૂર્યને પ્રાપ્ત પણ નથી કરતો. સૌરધર્મનો સાર એ અડગ સૂર્યભક્તિ છે, જે રવિદેવે દેવતાઓને શીખવાડેલી છે અને તે શોડશાંગી કહેવાય છે. પ્રભાતે સ્નાન, જપ, હોમ અને દેવપૂજન; દ્વિજોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા, ગાય અને પિપળની પૂજા; ઇતિહાસ અને પુરાણોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ, વેદઅભ્યાસ; મારી ભક્તિથી લોકો પ્રત્યે દયાળુતા, પૂજામાં સહભાગી થવું, અને મારા સમક્ષ શ્રેષ્ઠ વાચકની ભક્તિપૂર્વક પૂજા; પુસ્તક હંમેશા શ્રેષ્ઠ છે અને મને અત્યંત પ્રિય છે; મારી કથાનું રોજ શ્રવણ કરવું, ભાવથી અવાજ, આંખો અને અંગો હલનચલન કરે; મારું સતત સ્મરણ કરવું, ભક્તિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક. જો આ શોડશાંગી ભક્તિ મ્લેચ્છમાં પણ હોય, તો એ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, મુનિ અને પંડિત કહેવાય છે. જે મારા ભક્ત છે, ભલે ચાર વેદ ન જાણતા હોય કે શ્વપચ (ચંડાળ) હોય, તેમને દાન આપવું, તેમનું અપનાવવું અને મારી જેમ પૂજા કરવી. જે મને પાન, ફૂલ, ફળ કે પાણી ભક્તિથી અર્પે છે, હું ક્યારેય તેને છોડતો નથી અને એ પણ મને છોડતો નથી. જે મને સર્વત્ર જુએ છે અને સર્વને મારે સ્થિત માને છે, હું હંમેશા એમાં રહું છું અને એ હંમેશા મારામાં સ્થિત રહે છે. અઢાર અર્ધકક્ષા અને આઠ અન્ય ઉપાયોથી, મહાબાહુ, જ્ઞાનથી દુર્ગાપાલને જીત્યા પછી, ભાસ્કરનું અર્ધ ભાગ અને પુરરાજાઓના મહાતેજને જીત્યા પછી, જે મનુષ્ય અડગ મન અને ભક્તિથી મારું ધ્યાન કરે છે, હું તેને હંમેશા મારા આત્મા સમાન માનું છું."
સૂરધર્મેષુ પ્રશ્નવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ સૂરે ચ દુર્લભા ભક્તિર્દુર્લભં સુરપૂજનમ્ । સૂરાય દુર્લભં દાનં સૂરહોમશ્ચ દુર્લભઃ । । ૧ સુદુર્લભં રવેર્જ્ઞાનં તદભ્યાસોઽપિ દુર્લભ । સુદુર્લભતરં જ્ઞેયં ખષોલ્કજ્ઞાનમુત્તમમ્ । । ૨ સુદુર્લભતરં જ્ઞાનં સદા વૈ ભાસ્કરસ્ય તુ । પ્રદક્ષિણાં ચક્રતુર્વૈ પાદૌ ભક્ત્યાઽર્કમન્દિરે । । ૩ તૌ કરૌ શ્લાઘ્યતાં પ્રાપ્તૌ યૌ પૂજાં ચક્રતૂ રવેઃ । સૈવૈકા રસના ધન્યા સ્તોત્રં યા કુરુતે રવેઃ । । ૪ તન્મનઃ પુણ્યતાં પ્રાપ્તં યદ્ધિત્વા વિષયં નૃપ । નિશ્ચલા ચ રવેર્લીલા નિર્ભીકા ક્રોધવર્જિતા । । ૫ શતાનીક ઉવાચ સૂર્યાર્ચનવિધિં કુર્વઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ । ત્વત્પ્રસાદાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૌતૂહલમતીવ મે । । ૬ યત્પુણ્યં સ્થાપિતે સૂર્યે કૃતે સૂર્યાલયે ચ યત્ । સમ્માર્જને ચ યત્પુણ્યં યત્પુણ્યમુપલેપને। । ૭ સ્થાને કૃતે ચ યત્પુણ્યં તથા નીરાજને કૃતે । નીલૌષધિપ્રવાપેન નૃત્યમઙ્ગલવાદિતૈઃ । । ૮ અર્ઘ્યદાનેન યત્પુણ્યં તોયસ્નાનેન યદ્ભવેત્ । પઞ્ચામૃતમયસ્નાને દધિસ્નાને ચ યત્ફલમ્ । । ૯ ચક્રાભ્યઙ્ગે ચ યત્પ્રોક્તં વજ્રસ્નાને ચ યત્ફલમ્ । મધુસ્નાને પયઃસ્નાને સ્નાન ઇક્ષુરસસ્ય તુ । । 1.152.૧૦ ઉદ્વર્તનં શુચિસ્થાને કુશપુષ્પોદકેન તુ । સુવર્ણરત્નતોયૈશ્ચ ગન્ધચન્દનવારિભિઃ । । ૧૧ કર્પૂરાગુરુતોયેન સ્વચ્છતો યેન યત્ફલમ્ । વિલેપનૈશ્ચ ગન્ધાઢ્યૈર્વિલેપનફલં લભેત્ । । ૧૨ તાલપત્રપ્રદાને તુ પ્રદાને ચામરસ્ય તુ । રક્તપુષ્પાર્ચને યચ્ચ દામભિઃ પૂજનેન ચ । । ૧૩ સુમાનાં મણ્ડપે યચ્ચ પુષ્પમાલાવલમ્બનાત્ । પૂજાભક્તિવિશેષૈશ્ચ ગૃહમાલાવલમ્બને । । ૧૪ પુષ્પદાનવિશેષેણ ધૂપદીપૈશ્ચ યત્ફલમ્ । વસ્ત્રાલઙ્કારદાને તુ પુણ્યશ્રવણકીર્તને । । ૧૫ બ્રહ્મશ્રવસ્ય દાને તુ અવ્યઙ્ગસ્ય ચ ગોપતે । મગાનાં મત્પ્રસાદેન અભિવાદનપૂજને । । ૧૬ વ્યોમપૂજાફલં યચ્ચ અરુણસ્ય ચ પૂજનમ્ । તથાન્યદપિ યત્પ્રોક્તમજ્ઞાનાદ્બ્રાહ્મણોત્તમ । । ૧૭ તત્સર્વં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્ભક્તાનામનુકમ્પયા । । ૧૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સૂરધર્મેષુ પ્રશ્નવર્ણનં નામ દ્વિપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યું: સૂર્યદેવ પ્રત્યે ભક્તિ દુર્લભ છે, દેવોની પૂજા દુર્લભ છે; સૂર્યને દાન કરવું દુર્લભ છે અને સૂર્યહોમ પણ દુર્લભ છે. રવિદેવનું જ્ઞાન ખૂબ દુર્લભ છે અને તેનું અભ્યાસ પણ દુર્લભ છે; સૌથી દુર્લભ છે ખષોલ્કનું ઉત્તમ જ્ઞાન. ભાસ્કરનું જ્ઞાન હંમેશા અતિ દુર્લભ છે. જે ભક્તિથી સૂર્યમંદિરમાં પરિક્રમા કરે છે, તેમના પગ પવિત્ર ગણાય છે. જે હાથે રવિદેવની પૂજા કરે છે, એ હાથ ધન્ય છે; જે જીભે રવિદેવની સ્તુતિ કરે છે, એ જ સાચી ધન્ય જીભ છે. જે મન વિષયોને ત્યજી, સૂર્યની લીલામાં સ્થિર, નિર્ભય અને ક્રોધરહિત રહે છે, એ મન પવિત્ર ગણાય છે. શતાનિકે કહે છે: "હું સૂર્યપૂજાનો સાચો વિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારી કૃપાથી મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે. સૂર્યની પ્રતિષ્ઠા કરવાથી કે સૂર્યમંદિર બાંધવાથી કે સફાઈ કરવાથી કે લિપાઈથી શું પુણ્ય મળે છે? સ્થાન બનાવવાથી કે આરતીથી કે નીલ ઔષધિથી છાંટવાથી, નૃત્ય અને શુભ વાદ્યોથી શું પુણ્ય મળે છે? અર્ગ્ય આપવાથી, પાણીથી સ્નાન કરવાથી, પંચામૃત સ્નાનથી, દહીંથી સ્નાન કરવાથી શું ફળ મળે છે? ચક્રાભ્યંગથી કે વજ્રસ્નાનથી કે મધ અને દૂધથી કે ઈખરસથી સ્નાન કરવાથી શું ફળ મળે છે? પવિત્ર સ્થાને કુશ, ફૂલ અને પાણીથી ઉબટણ કરવાથી, સોનાં-મણિ અને ચંદનવાળાં પાણીથી શું ફળ મળે છે? કપૂર અને અગરુના પાણીથી શુદ્ધિ કરવાથી શું ફળ મળે છે? સુગંધિત લિપનથી શું ફળ મળે છે? તાળપત્ર આપવાથી કે આમરપંખો આપવાથી કે લાલ ફૂલો અને હારથી પૂજા કરવાથી શું ફળ મળે છે? મંડપમાં ફૂલોની હાર લટકાવવાથી, વિશેષ ભક્તિથી, ઘરમાં હાર લટકાવવાથી શું પુણ્ય મળે છે? વિશેષ ફૂલોના દાનથી, ધૂપ-દીપથી, વસ્ત્ર-આભૂષણના દાનથી, પુણ્યશ્રવણ અને કીર્તનથી શું ફળ મળે છે? વેદશ્રવણ દાનથી, અવ્યંગ (અપંગ) ને દાનથી, અને મગોના અભિવાદન-પૂજનથી શું ફળ મળે છે? આકાશપૂજા અને અરુણપૂજનથી, તથા અન્ય જે પણ વિધિ છે—even જો અજાણ હોય—તેનું શું ફળ છે? હે બ્રાહ્મણ, ભક્તો પર દયા કરીને, એ બધું મને કહો."
સૂર્યતેજોવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ સુમતિશ્ચ રવેર્ભક્તઃ પાણ્ડવેય મહામતે । અતસ્તે નિખિલં વચ્મિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ । । ૧ કલ્પાદૌ સૃજતો વીર બ્રહ્મણો વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અહંકારો મહાનાસીન્નાસ્તિ લોકે મદુત્તમઃ । । ૨ તથા પાલયતો વીર કેશવસ્ય ધરાપતે । તથા સંહરતો જજ્ઞેઽહઙ્કારસ્ત્ર્યમ્બકસ્ય ચ । । ૩ ચિંતયન્તોથ તે દેવાઃ કેશવશ્ચ નરાધિપ । મિથસ્તે સ્પર્ધયા યુક્તાઃ પરસ્પરવિરોધિનઃ । । ૪ વિવાદસ્તુ મહાનાસીત્કઞ્જામ્બુનગૌકસામ્ । પરસ્પરં મહાબાહો મનસાશ્રિત્ય કેવલમ્ । । ૫ અહં કર્તા વિકર્તાઽહં પાલકોઽહં જગત્પ્રભુઃ । ઇત્યાહ ભગવાન્બ્રહ્મા કૃષ્ણભીમૌ સમર્ચિતૌ । । ૬ તથૈત્ય શંકરઃ ક્રુદ્ધઃ કઃ શક્તો મદૃતે ભુવિ । સંહર્તું જગદેતદ્ધિ સ્રષ્ટું પાલયિતું તથા । ।૭ નારાયણોઽપ્યેવમેવ મનાક્ ક્રોધસમન્વિતઃ । ન વા શક્તો જગત્સ્રષ્ટું સંહર્તું રક્ષિતું તથા । । ૮ એવં તેષાં પ્રવદતાં ક્રુદ્ધાનાં ચ પરસ્પરમ્ । સમાવિશત્તદાઽજ્ઞાનં તમો મોહાત્મકં વિભો । । ૯ તેન ક્રાન્તધિયઃ સર્વે ન પશ્યન્તિ પરસ્પરમ્ । અત્યર્થં મોહમાપન્ના ન જાનન્તીહ કિઞ્ચન । । 1.153.૧૦ અપશ્યન્તો મિથસ્તે તુ નિષણ્ણાઃ ક્ષ્માતલે વિભો । આરમન્તિ હિ યે ચાન્યે તે દિવાકરમાસ્થિતાઃ । । ૧૧ તમસા મોહિતાઃ સર્વે નિદ્રાવત્ક્રાન્તચેતસઃ । મનાગ્જ્ઞાનેન ચાક્રાન્તાઃ કિં કુર્યામેતિ મોહિતાઃ । । ૧૨ અથ ભૂતાધિપો દેવો ગોશ્રુતાભરણોજ્જ્વલઃ । ચન્દ્રાર્ધકૃતશોભસ્તુ શીતલાંશુવિશોધિતઃ । । ૧૩ આર્તિમેત્ય પરાં વીર મોહિતસ્તમસા વિભો । અપશ્યન્નબ્રવીદ્દેવં માધવં ભૂધરં હરિમ્ । । ૧૪ મહાદેવ ઉવાચ કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો ક્વ ગતસ્ત્વં મહામતે । બ્રહ્મા ચ ક્વ ગતો વીર નાહં પશ્યામિ વાં ક્વચિત્ । । ૧૫ મોહેન મહતાહં વૈ તમસા ચ વિમોહિતઃ । કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ચાહમધુના સ્થિતઃ । । ૧૬ ક્ષ્માધરં પૃથિવીં વૃક્ષાન્ દેવગન્ધર્વદાનવાન્ । વિપુલં સાગરં સિન્ધૂન્નહિ પશ્યામિ કિઞ્ચન । । ૧૭ કેનોપાયેન પશ્યેયં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । બ્રૂહિ મે દેવશાર્દૂલ વ્રીડા મેઽતીવ જાયતે । । ૧૮ શઙ્કરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હરિર્વચનમબ્રવીત્ । શોકગદ્ગદયા વાચા તમસા મોહિતો નૃપ । । ૧૯ વિષ્ણુરુવાચ ભીમ ભીમ ન જાનેઽહં ક્વ ભવાન્વર્તતેઽધુના । મમાપિ મોહિતં ચેતસ્તમસાતીવ શઙ્કર । । 1.153.૨૦ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ તિષ્ઠામિ કથં તત્સ્વસ્થતાં વ્રજેત્ । તમસા પૂરિતં સર્વં જગદ્ધિ પરમેશ્વર । । ૨૧ યદ્યસૌ દૃશ્યતે દેવઃ સુરજ્યેષ્ઠોઽમ્બુજોદ્ભવઃ । પૃચ્છાવસ્તં મહાત્માનં યદિ તે રોચતે હર । । ૨૨ હિત્વા દર્પમહઙ્કારં સમમાસ્થાય કેવલમ્ । પદ્માનનં પદ્મયોનિં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્ । । ૨૩ ઇત્યેવં ગદતો વાક્યં વિષ્ણોરમિતતેજસઃ । શ્રુત્વોવાચ વિભુર્બ્રહ્મા ગઙ્ગાધરમહીધરૌ । । ૨૪ કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો ભીમ ભીમ મહામતે । ક્વ ભવન્તૌ બ્રૂત કિં ચ કિં યુવામૂચથુર્મિથઃ । । ૨૫ મમાતીવ મનોબુદ્ધી તમસા વશમાગતે । ન શૃણોમિ ન પશ્યામિ નિદ્રામોહવશં ગતઃ । । ૨૬ અહો બત જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ । તમસા વ્યાષ્ટતં દેવૌ ન જાને ક્વ ગતં મહઃ । । ૨૭ અથ તેષાં પ્રવદતાં બ્રહ્માદીનાં દિવૌકસામ્ । દર્પક્રોધભયાર્તાનાં તમસાક્રાન્તચેતસામ્ । । ૨૮ તેષાં દર્પાપહારાય પ્રબોધાર્થં ચ ગોપતેઃ । તેજોરૂપં સમુદ્ભૂતમષ્ટશૃઙ્ગમનૌપમમ્ । । ૨૯ અલક્ષ્યં પાપતમસા મહદ્વ્યોમ નરાધિપ । જ્વાલામાલાવૃતં વીર બહુરૂપં ચ ભાસતે । । 1.153.૩૦ શતયોજનવિસ્તીર્ણં ગતમૂર્ધ્વં ભ્રમત્તથા । ગોમધ્યતો મહારાજ કર્ણિકેવામ્બુજસ્ય તુ । । ૩૧ પ્રકાશં તેજસા તસ્ય જગત્સર્વમિદં નૃપ । પુરેષ્વન્તર્યથા વીર અમ્બુજસ્યાર્ચિભિઃ સદા । । ૩૨ દૃષ્ટ્વા પરસ્પરં સર્વે હુઙ્કારાદિવિકારિણઃ । તેજસા મોહિતાસ્તસ્ય જગત્સર્વમિદં નૃપ । । ૩૩ તેજસા મોહિતં તસ્ય મહદ્વ્યોમ નરાધિપ । તતો વિસ્મયમાસીનઃ દૃષ્ટગોપતયો નૃપ । । ૩૪ પશ્યમાના મહો વ્યોમ્નિ મિથો વચનમબ્રુવન્ । અહો તેજઃ સમુદ્ધૂતમસ્માકં શ્રેયસે નૃપ । । ૩૫ પ્રકાશાય ચ લોકાનાં સર્વે પશ્યામ કિં ન્વિદમ્ । જ્ઞાનાયોર્ધ્વં ગતો બ્રહ્મા ચાધસ્તાત્ત્રિપુરાન્તક. । । ૩૬ તિર્યગ્જગામ દેવેશશ્ચક્રામ્બુજગદાધરઃ । અલબ્ધ્વા તસ્ય તે સર્વે પ્રમાણં ગૈરિકાધિપાઃ । । ૩૭ વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના સમાગમ્ય પરસ્પરમ્ । સર્વે કઞ્જાદિકા દેવા ઇદં વચનમબ્રુવન્ । । ૩૮ કોઽયં કિમાત્મકશ્ચાયં કિમિદં તેજસાં નિધિઃ । અહોઽસ્ય દર્શનાત્સર્વે સઞ્જાતા જ્ઞાનિનો વયમ્ । । ૩૯ તસ્માત્સર્વે પ્રણમ્યૈનં સ્તુવીમોઽદ્ભુતદર્શનમ્ । કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે ચાસ્તુવંસ્ત્રિદિવૌકસઃ । । 1.153.૪૦ સ્તુવતામપ્યથૈતેષાં સહસ્રકિરણો રવિઃ । આત્માનં દર્શયામાસ કૃપયા પરયા વૃતઃ । । ૪૧ જ્ઞાત્વા ભક્તિં મહાબાહો બ્રહ્માદીનાં મહોપમામ્ । અથ તે વ્યોમ્નિ દેવેશં દદૃશુઃ પરમેશ્વરમ્ । । ૪૨ ખષોલ્કલોકનાથેશં સહસ્રકિરણોજ્જ્વલમ્ । કૃત્તિકાભિરસંસ્પૃષ્ટં યદ્વા તત્કાર્તિકાસ્થિતમ્ । । ૪૩ દુર્જયં કૃત્તિકાનાં તુ તથૈકેન વિવર્જિતમ્ । તથા હસ્તવિહીનં ચ સપ્તર્ષિરહિતં તથા । । ૪૪ વર્ષાબ્દરહિતં દેવં સપ્તસ્વરવિવર્જિતમ્ । સકલં નિષ્કલં ચૈવ સદૈકાકારરૂપિણમ્ । ।૪૫ તદ્દૃષ્ટ્વાનેકશિરસમનેકચરણં તથા । અનેકોદરબાહ્વંસમનેકાભરણાન્વિતમ્ । ।૪ ૬ અનેકાનનમક્ષીબં સહસ્રાક્ષમનૌપમમ્ । અનેકવર્ણરૂપં ચ અનેકમુકુટોજ્જ્વલમ્ । ।૪૭ દૃષ્ટ્વૈવં દેવદેવસ્ય રૂપં ભાનોર્મહાત્મનઃ । વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનાસ્તુષ્ટવુસ્તે દિવાકરમ્ । । ૪૮ કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા બ્રહ્મા સ્તોતું પ્રચક્રમે । પ્રણમ્ય શિરસા ભાનુમિદં વચનમબ્રવીત્ । । ૪૯ બ્રહ્મોવાચ નમસ્તે દેવદેવેશ સહસ્રકિરણોજ્જ્વલ । લોકદીપ નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે કોણવલ્લભ । । 1.153.૫૦ ભાસ્કરાય નમો નિત્યં ખષોલ્કાય નમોનમઃ । વિષ્ણવે કાલચક્રાય સોમાયામિતતેજસે । । ૫૧ નમસ્તે પઞ્ચકાલાય ઇન્દ્રાય વસુરેતસે । ખગાય લોકનાથાય એકચક્રરથાય ચ । । ૫૨ જગદ્ધિતાય દેવાય શિવાયામિતતેજસે । તમોઘ્નાય સુરૂપાય તેજસાં નિધયે નમઃ । । ૫૩ અર્થાય કામરૂપાય ધર્માયામિતતેજસે । મોક્ષાય મોક્ષરૂપાય સૂર્યાય ચ નમોનમઃ । । ૫૪ ક્રોધલોભવિહીનાય લોકાનાં સ્થિતિહેતવે । શુભાય શુભરૂપાય શુભદાય શુભાત્મને । । ૫૫ શાન્તાય શાન્તરૂપાય શાન્તયેઽસ્માસુ વૈ નમઃ । નમસ્તે બ્રહ્મરૂપાય બ્રાહ્મણાય નમોનમઃ । । ૫૬ બ્રહ્મદેવાય બ્રહ્મરૂપાય બ્રહ્મણે પરમાત્મને । બ્રહ્મણે ચ પ્રસાદં વૈ કુરુ દેવ જગત્પતે । । ૫૭ એવં સ્તુત્વા રવિં બ્રહ્મા શ્રદ્ધયા પરયા વિભો । તૂષ્ણીમાસીન્મહાભાગ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । । ૫૮ બ્રહ્મણોઽનન્તરં રુદ્રઃ સ્તોત્રં ચક્રે વિભાવસોઃ । ત્રિપુરારિર્મહાતેજાઃ પ્રણમ્ય શિરસા રવિમ્ ।।૫૯ મહાદેવ ઉવાચ જય ભાવ જયાજેય જય હંસ દિવાકર । જય શમ્ભો મહાબાહો ખગ ગોચર ભૂધર ।।1.153.૬૦ જય લોકપ્રદીપેન જય ભાનો જગત્પતે । જય કાલ જયાનન્ત સંવત્સર શુભાનન ।।૬ ૧ જય દેવાદિતેઃ પુત્ર કશ્યપાનન્દવર્ધન । તમોઘ્ન જય સપ્તેશ જય સપ્તાશ્વવાહન ।।૬૨ મહેશ જય કાન્તીશ જય કાલેશ શઙ્કર । અર્થકામેશ ધર્મેશ જય મોક્ષેશ શર્મદ ।।૬૩ જય વેદાઙ્ગરૂપાય ગ્રહરૂપાય વૈ નમઃ । સત્યાય સત્યરૂપાય સુરૂપાય શુભાય ચ ।।૬૪ ક્રોધલોભવિનાશાય કામનાશાય વૈ જય । કલ્માષપક્ષિરૂપાય યતિરૂપાય શમ્ભવે ।।૬૫ વિશ્વાય વિશ્વરૂપાય વિશ્વકર્માય વૈ જય । જયોઙ્કાર વષટ્કાર સ્વાહાકાર સ્વધામય ।।૬૬ જયાશ્વમેધરૂપાય ચાગ્નિરૂપાર્યમાય ચ । સંસારાર્ણવપીતાય મોક્ષદ્વારપ્રદાય ચ ।।૬૭ સંસારાર્ણવમગ્નસ્ય મમ દેવ જગત્પતે । હસ્તાવલમ્બનો દેવ ભવ ત્વં ગોપતેઽદ્ભુત ।।૬૮ ઈશોઽપ્યેવમહીનાઙ્ગં સ્તુત્વા ભાનું પ્રયત્નતઃ । વિરરામ મહારાજ પ્રણમ્ય શિરસા રવિમ્ ।।૬૯ અથ વિષ્ણુર્મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિપુટો રવિમ્ । ઉવાચ રાજશાર્દૂલ ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ।।1.153.૭૦ વિષ્ણુરુવાચ નમામિ દેવદેવેશં ભૂતભાવનમવ્યયમ્ । દિવાકરં રવિં ભાનું માર્તણ્ડં ભાસ્કરં ભગમ્ ।।૭૧ ઇન્દ્રં વિષ્ણું હરિં હંસમર્કં લોકગુરું વિભુમ્ । ત્રિનેત્રં ત્ર્યક્ષરં ત્ર્યઙ્ગં ત્રિમૂર્તિં ત્રિગતિં શુભમ્ । ।૭૨ ષણ્મુખાય નમો નિત્યં ત્રિનેત્રાય નમોનમઃ । ચતુર્વિંશતિપાદાય નમો દ્વાદશપાણયે
સુમંતુએ કહ્યું: હે પાંડવકુળના વિદ્વાન રાજા! સુમતિ રવિદેવનો ભક્ત હતો. તેથી હું તમને સર્વ વાત વિગતે કહું છું, તમે એકાગ્રતાથી સાંભળો. કલ્પના આરંભે બ્રહ્માએ વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું ત્યારે, અહંકાર મહાન હતો અને એ સમયે મારી સમાન કોઈ શક્તિ નહોતી. એ જ રીતે, પૃથ્વીપતિ, કેશવ જ્યારે જગતનું પાલન કરે છે, અને સંહારકાળે ત્ર્યંબક (શિવ) પણ અહંકારથી યુક્ત થાય છે. ત્યારે એ દેવતાઓ અને કેશવ, મનમાં સ્પર્ધા અને વિરોધ રાખીને, એકબીજાથી વિવાદ કરતા. કમળમાંથી જન્મેલા દેવો અને નાગલોકના દેવોમાં મોટો વિવાદ થયો; બધા મનથી જ એકબીજાથી સ્પર્ધા કરતા. બ્રહ્મા કહે: "હું સર્જક છું, વિધાતા છું, પાલક છું, જગતનો સ્વામી છું." કૃષ્ણ અને ભીમ એનું પૂજન કરે છે. એ જ રીતે, શંકર પણ ક્રોધથી કહે છે: "મારા સિવાય બીજું કોણ છે, જે જગતનું સંહાર, સર્જન કે પાલન કરી શકે?" નારાયણ પણ થોડા ક્રોધથી કહે છે: "હું સિવાય બીજું કોઈ જગતનું સર્જન, સંહાર કે પાલન કરી શકે નહીં." આ રીતે, જ્યારે બધા ક્રોધથી એકબીજાને કહે છે, ત્યારે અજ્ઞાનરૂપ અંધકાર તેમને ઘેરી લે છે. એથી બધા ભય અને મોહમાં આવી જાય છે, અને એકબીજાને જોઈ શકતા નથી; બધું ભૂલી જાય છે. એવી સ્થિતિમાં, બધા પૃથ્વી પર બેઠા રહે છે, અને જે જાગૃત છે, તેઓ માત્ર દિવાકર (સૂર્ય)ને જ આશ્રય કરે છે. બધા અંધકારથી મોહિત અને નિદ્રામાં તણાઈ જાય છે; મન પણ અજ્ઞાનથી ઘેરાઈ જાય છે, હવે શું કરવું એ સમજાતું નથી. પછી ભૂતાધિપતિ દેવ, ગૌશ્રુતિ અને ચંદ્રાર્ધ શોભાવાળા, શીતલ કિરણવાળા મહાદેવ, અતિ દુઃખી થઈ, અંધકારથી મોહિત થઈ, કમળનયન હરીને બોલાવે છે: "કૃષ્ણ, મહાબાહુ કૃષ્ણ, તું ક્યાં ગયો? બ્રહ્મા ક્યાં છે? હું ક્યાંયે તમને જોઈ શકતો નથી. મહાન મોહ અને અંધકારથી હું મોહિત થયો છું. હવે શું કરું, ક્યાં જાઉં, ક્યાં ઊભો છું એ પણ ખબર નથી. પૃથ્વી, વૃક્ષો, દેવ, ગંધર્વ, દાનવ, વિશાળ સાગર—કંઈ પણ હું જોઈ શકતો નથી. કયા ઉપાયથી હું જગતના સ્થાવર-જંગમને જોઈ શકું? કહો, દેવશ્રેષ્ઠ, મને બહુ શરમ લાગે છે. શંકરનું વચન સાંભળીને, હરી પણ દુઃખથી, અંધકારથી મોહિત થઈ, કહે છે: "ભીમ, ભીમ, હું પણ જાણતો નથી કે તું ક્યાં છે; મારું મન પણ અંધકારથી મોહિત છે, શંકર. હું ક્યાં જાઉં, ક્યાં ઊભો રહું, કેવી રીતે સ્વસ્થતા મેળવો—બધું અંધકારથી ઘેરાયું છે. જો એ દેવ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, કમળમાંથી જન્મેલો, દેખાય તો, હે હર, આપણે એ મહાત્માને પૂછીએ. અહંકાર અને દંભ ત્યજી, સમભાવથી, કમળમુખ, કમળયોનિ, કમળપત્ર જેવા નેત્રવાળા બ્રહ્માને પૂછીએ. વિષ્ણુના આ વચન સાંભળીને, બ્રહ્મા ગંગાધર અને મહીધરને બોલાવે છે: "કૃષ્ણ, મહાબાહુ કૃષ્ણ, ભીમ, મહામતિ ભીમ, તમે ક્યાં છો? શું વાત કરી રહ્યા છો? મારું મન અને બુદ્ધિ અંધકારથી ઘેરાઈ ગયું છે; હું સાંભળી શકતો નથી, જોઈ શકતો નથી, નિદ્રા અને મોહમાં તણાઈ ગયો છું. આહા! સમગ્ર જગત, દેવ, અસુર, માનવ—બધું અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું છે; એ મહિમા ક્યાં ગયો, ખબર નથી. પછી, બ્રહ્માદિક દેવો, દંભ, ક્રોધ અને ભયથી મોહિત થઈ, અંધકારથી ઘેરાઈ, એકબીજાને કહે છે: "આ મહાન તેજ શું છે? કોણ છે? આ કેવી તેજસ્વી મૂર્તિ છે?" એ સમયે, દંભ દૂર કરવા અને જ્ઞાન માટે, ગોપાલનાથનું અદભુત, અષ્ટશૃંગી, અજ્ઞેય, મહાન તેજ પ્રગટ્યું. એ તેજ પાપ અને અંધકારથી અજ્ઞેય હતું, જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલું, અનેકરૂપે પ્રકાશતું હતું. એ તેજ શતયોજન જેટલું વિસ્તૃત હતું અને ઉપર તરફ ફેલાયું હતું; એ કમળના ગર્ભમાં, મધ્યમાં, કર્ણિકામાં હતું. એ તેજથી આખું જગત પ્રકાશિત થયું; જેમ કમળના અંદર કિરણો ફેલાય છે, તેમ જગતના શહેરોમાં પ્રકાશ ફેલાયો. બધા દેવો એ તેજ જોઈ, આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા; એ તેજથી બધું મોહિત થયું. પછી, ગોપાલનાથને જોઈ, બધા કમળમુખ દેવો એકબીજાને કહે છે: "આહા! આ તેજ અમારું કલ્યાણ કરે છે; લોકપ્રકાશ માટે પ્રગટ્યું છે. બ્રહ્મા ઉપર ગયો, ત્રિપુરાંતક નીચે ગયો. દેવેશ, ચક્ર, કમળ અને ગદાધારી તિર્યક દિશામાં ગયા, પણ એ તેજનું અંત પામી શક્યા નહીં. બધા કમળમુખ દેવો, આશ્ચર્યથી આંખો ફાટીને, એકબીજાને મળીને કહે છે: "આ કોણ છે? શું સ્વરૂપ છે? આ કેવી તેજસ્વી ખજાનાં છે? આ દર્શનથી અમારે જ્ઞાન પ્રગટ્યું છે. ચાલો, આપણે બધાએ એને વંદન કરી, સ્તુતિ કરીએ." બધા ત્રિલોકના દેવો અંજલિ બાંધી, ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે. ત્યારે, તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, સહસ્રકિરણ રવિદેવ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે. બ્રહ્માદિક મહાન દેવોની શ્રેષ્ઠ ભક્તિ જોઈ, એ તેજસ્વી રવિદેવ, વ્યોમમાં પ્રકાશિત થઈ, તેમને દર્શન આપે છે. ખષોલ્કલોકના સ્વામી, સહસ્રકિરણોથી ઉજ્જવળ, કૃત્તિકા તારા સાથે, ક્યારેક કૃત્તિકામાં, ક્યારેક વિના, હાથ વિનાનું, સત્તરૃષિ વિનાનું, વર્ષ વિનાનું, સાત સ્વર વિનાનું, નિષ્કલ અને એકરૂપ સ્વરૂપ ધરાવતું, અનેક શિર, પગ, હાથ, આંખ, રંગ, મુગટથી શોભાયમાન, એ અનન્ય રૂપ જોઈ, બધા દેવો આશ્ચર્યથી ભરાઈ, દિવાકરની સ્તુતિ કરે છે. બ્રહ્મા અંજલિ બાંધી, માથું ઝુકાવી, ભાનુદેવને સ્તુતિ કરે છે: "હે દેવદેવ, સહસ્રકિરણવાળા, લોકપ્રકાશક, કોણપ્રિય, ભાસ્કર, ખષોલ્ક, વિષ્ણુ, કાળચક્ર, સોમ, અમિત તેજવાળા, પંચકાળ, ઇન્દ્ર, વસુરેત, ખગ, લોકનાથ, એકચક્રરથ, જગતહિત, શિવ, અમિત તેજવાળા, તામસનાશક, સુંદર સ્વરૂપવાળા, તેજસ્વી, અર્થરૂપ, કામરૂપ, ધર્મરૂપ, અમિત તેજવાળા, મોક્ષરૂપ, મોક્ષદાતા, સૂર્ય, ક્રોધ-લોભ વિનાશક, લોકસ્થિતિનું કારણ, શુભ, શુભરૂપ, શુભદાતા, શુભાત્મા, શાંત, શાંતિરૂપ, અમને શાંતિ આપનાર, બ્રહ્મરૂપ, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મદેવ, બ્રહ્મરૂપ, પરમાત્મા, બ્રહ્મા, કૃપા કરો, હે જગતપતિ!" આ રીતે ભક્તિપૂર્વક રવિદેવની સ્તુતિ કરીને, બ્રહ્મા આનંદથી મૌન થઈ જાય છે. પછી, રુદ્ર, ત્રિપુરાંતક મહાદેવ, માથું ઝુકાવી, રવિદેવની સ્તુતિ કરે છે: "જય ભવ, જય અજેય, જય હંસ, દિવાકર, જય શંભુ, મહાબાહુ, ખગ, ભૂધર, લોકપ્રકાશક, ભાનુ, જગતપતિ, કાળ, અનંત, સંવત્સર, શુભાનન, અદિતિપુત્ર, કશ્યપ આનંદવર્ધક, તામસનાશક, સપ્તેશ, સપ્તાશ્વવાહન, મહેશ, કાંતિશ, કાળેશ, શંકર, અર્થકામેશ, ધર્મેશ, મોક્ષેશ, શર્મદાતા, વેદાંગરૂપ, ગ્રહરૂપ, સત્ય, સત્યરૂપ, સુંદર, શુભ, ક્રોધ-લોભ વિનાશક, કામનાશક, કલ્માષપક્ષી, યતિરૂપ, શંભુ, વિશ્વ, વિશ્વરૂપ, વિશ્વકર્મા, ઓંકાર, વષટ્કાર, સ્વાહાકાર, સ્વધામય, અશ્વમેધરૂપ, અગ્નિરૂપ, આર્યમા, સંસારસાગરપીત, મોક્ષદ્વારદાતા, સંસારસાગરમાં ડૂબેલા મારા હાથે પકડો, હે અદ્ભુત ગોપાલનાથ!" પછી, મહાદેવ ભાનુદેવની સ્તુતિ કરી, માથું ઝુકાવી મૌન થાય છે. પછી, મહાતેજસ્વી વિષ્ણુ, અંજલિ બાંધી, ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી રવિદેવને કહે છે: "હું દેવદેવ, ભૂતભવન, અવિનાશી, દિવાકર, રવિ, ભાનુ, માર્તંડ, ભાસ્કર, ભગ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, હરિ, હંસ, અર્ક, લોકગુરુ, વિભુ, ત્રિનેત્ર, ત્ર્યક્ષર, ત્ર્યંગ, ત્રિમૂર્તિ, ત્રિગતિ, શુભ, ષણ્મુખ, ત્રિનેત્ર, ચૌવીસ પગ, બાર હાથવાળા ને નમન કરું છું."
નમસ્તે ભૂતપતયે લોકાનાં પતયે નમઃ । દેવાનાં પતયે નિત્યં વર્ણાનાં પતયે નમઃ । ।૭૪ ત્વં બ્રહ્મા ત્વં જગન્નાથો રુદ્રસ્ત્વં ચ પ્રજાપતિઃ । ત્વં સોમસ્ત્વં તથાદિત્યસ્ત્વમોંકારક એવ હિ । । ૭૫ બૃહસ્પતિર્બુધસ્ત્વં હિ ત્વં શુક્રસ્ત્વં વિભાવસુઃ । યમસ્ત્વં વરુણસ્ત્વં હિ નમસ્તે કશ્યપાત્મજ । । ૭૬ ત્વયા તતમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ત્વત્ત એવ સમુત્પન્નં સદેવાસુરમાનુષમ્ । । ૭૭ બ્રહ્મા ચાહં ચ રુદ્રશ્ચ સમુત્પન્ના જગત્પતે । કલ્પાદૌ તુ પુરા દેવ સ્થિતયે જગતોઽનઘ । । ૭૮ નમસ્તે વેદરૂપાય અહોરૂપાય વૈ નમઃ । નમસ્તે જ્ઞાનરૂપાય યજ્ઞાય ચ નમોનમઃ । ।૭૯ પ્રસીદાસ્માસુ દેવેશ ભૂતેશ કિરણોજ્જ્વલ । સંસારાર્ણવમગ્નાનાં પ્રસાદં કુરુ ગોપતે । ।1.153.૮૦ વેદાન્તાય નમો નિત્યં નમો યજ્ઞકલાય ચ । । સુમન્તુરુવાચ સ્તુત્વૈવં ભાસ્કરં ભક્ત્યા વિષ્ણુર્ભરતસત્તમ । પ્રદધ્યૌ નૃપશાર્દૂલ રવિં તદ્ગતમાનસઃ । ૮૧ એવં તે નરશાર્દૂલ દેવા બ્રહ્માદયોઽનઘ । સ્તુવન્તિ તં મહાત્માનં સહસ્રકિરણં રવિમ્ । । ૮૨ ઇત્યેવં સ્તુવતાં તેષાં રવિં ભક્ત્યા મહાત્મનામ્ । અથ તુષ્ટો રવિસ્તેષાં બ્રહ્મદીનાં જગત્પતિઃ । ૮૩ વિજ્ઞાય ભક્તિં પરમાં શ્રદ્ધાં ચ પરમાં વિભુઃ । ઉવાચ સ મહાતેજાઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।૮૪ ગ્રહેશો વ્યોમ ચારૂઢસ્તેજસા પ્રજ્વલન્દિશઃ । બ્રહ્માણં વિષ્ણુમીશાનમામન્ત્ર્યૈતાન્વિશાંપતે । ।૮૫ દૃષ્ટ્વા તાન્પ્રણતાન્ત્સર્વાઞ્છિરોભિરવનિં ગતાન્ । તુષ્ટોઽસ્મિ તે સુરજ્યેષ્ઠ ચતુર્મુખ જગત્પતે । । વરં વરય ભદ્રં તે મનસા ત્વં યદિચ્છસિ ।।૮૬ કૃત્વા તુ વચનં ભાનોર્બ્રહ્મા લોકગુરુર્નૃપ । જગામ શિરસા ભૂમાવુવાચ સ કૃતાઞ્જલિઃ ।।૮૭ બ્રહ્મોવાચ કૃતકૃત્યોઽસ્મિ દેવેશ પૂતશ્ચાસ્મિ ખગાધિપ । ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ ગતોઽસ્મિ પરમાં ગતિમ્ । ।૮૮ સહસ્રકિરણૈર્યન્મે ભવાન્દર્શનમાગતઃ ।।૮૯ અપશ્યતશ્ચ દેવેશ મૂઢમાસીન્મનો મમ । ભગવન્સમ્પ્રસીદ ત્વં મમોપરિ વિભાવસો । ।1.153.૯ ૦ પ્રયચ્છ ત્વં બલં ભક્તિમાત્મનો મમ ગોપતે । ગત્વા શિરોભિરવનિમષ્ટાઙ્ગૈઃ પતિતસ્ય ચ । । ભક્ત્યા વિજ્ઞપ્તિમાકર્ણ્ય પ્રસાદં કુરુ ગોપતે । । ૯૧ બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા પૂષા દેવો જગત્પતિઃ । તથેત્યાહ મહારાજ વિરાટ પ્રશ્રયાન્વિતમ્ । । ૯૨ બ્રહ્મણે ચ વરં દત્ત્વા રાજન્દેવો દિવાકરઃ । ઉવાચ ત્ર્યમ્બકં દેવં શશાઙ્કકૃતશેખરમ્ । । ૯૩ વરં વરય ભૂતેશ ભૂભૃજ્જાદયિતાનઘ । યમિચ્છસિ મહાદેવ દદેઽહં તદશેષતઃ । । ૯૪ ભાસ્કરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઈશ્વરસ્ત્રિપુરાન્તક । ગત્વા તુ શિરસા ભૂમૌ પ્રણમ્યોવાચ ભાસ્કરમ્ । । ૯૫ મહાદેવ ઉવાચ પુણ્યોઽહં પુણ્યકર્માહં નાસ્તિ ધન્યતરો મમ । ગતોઽહં પરમાં સિદ્ધિં ગતશ્ચ પરમાં ગતિમ્ । । ૯૬ નાપ્રાપ્યમસ્તિ દેવેશ નાસાધ્યં મમ કિંચન । યસ્ય મે ભગવાન્દેવઃ પ્રસાદપ્રવણઃ સ્થિતઃ । । ૯૭ ત્વયા તતમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ત્વત્ત એવ સમુત્પન્નં લયં ચ ત્વયિ યાસ્યતિ । । ૯૮ યદિ તુષ્ટો મમ વિભો અનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ તે યદિ । અચલાં દેહિ મે ભક્તિમાત્મનશ્ચરણં નય । । ૯૯ વ્યોમકેશવચઃ શ્રુત્વા પૂષા દેવો દિવાકરઃ । તથેત્યાહ હરં વીર તતો હરિમુવાચ । । 1.153.૧૦૦ નારાયણ મહાબાહો વરં વરય ગોધર । પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે દેવ યમિચ્છસિ મહાબલ । । ૧૦૧ શ્રુત્વા તુ ભાસ્કરવચઃ કીલાલજનકો હરિઃ । ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા નત્વા ચ શિરસા રવિમ્ । । ૧૦૨ નારાયણ ઉવાચ જય દેવ જગન્નાથ જય દેવ ગુરો રવે । પ્રસીદ મમ દેવેશ ભક્તિં યચ્છાત્મનો રવે । । ૧૦૩ યેનાહં સર્વદેવાનામુત્તમઃ સ્યાં જગત્પતે । અજેયશ્ચ તથા દેવ દૈત્યદાનવરક્ષસામ્ । । ૧૦૪ ત્વદ્ભક્ત્યા બૃંહિતબલસ્તેજસા મહતાન્વિતઃ । તતો મયા મહત્કર્મ કર્તવ્યં તવ શાસનાત્ । । ૧૦૫ પ્રજાનાં પાલનં દેવ દેવાનાં ચ ગ્રહાધિપ । વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ વર્ણધર્મસ્ય વા વિભો । । ૧૦૬ દુષ્ટદૈત્યવિનાશાય લોકાનાં પાલનાય ચ । સૃષ્ટોઽહં ભવતા પૂર્વં કલ્પાદૌ ચ કૃતોઽનઘ । । ૧૦૭ યસ્ય રુષ્ટો ભવાન્સ્યાદ્વૈ કથઞ્ચિત્પુરુષસ્ય તુ । વ્યાધિર્દુઃખં મનોરોગં દારિદ્ર્યં સન્તતિક્ષયઃ । । ૧૦૮ તસ્યૈતાનિ ભવન્તીહ આધયો વિવિધાસ્તથા । તસ્માત્ત્વં ચ તતો દેવ સંસ્તવ્યઃ સતતં બુધૈઃ । । ૧૦૯ એવં ત્વાં ગોપતે દેવ ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । અહમર્ચિતુમિચ્છામિ તસ્માન્મયિ કૃપાં કુરુ । । 1.153.૧૧૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૌરધર્મે સૂર્યતેજોવર્ણનં નામ ત્રિપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નમસ્કાર છે, હે ભૂતપતિ! લોકપતિને નમન છે. હંમેશા દેવપતિને નમન છે, વર્ણપતિને પણ નમન છે. તમે બ્રહ્મા છો, જગતનાથ છો, રુદ્ર છો, પ્રજાપતિ છો. તમે સોમ છો, આદિત્ય છો, ઓંકાર સ્વરૂપ પણ તમે જ છો. તમે બૃહસ્પતિ છો, બુધ છો, શુક્ર છો, અગ્નિ છો. તમે યમ છો, વરુણ છો; કશ્યપપુત્ર, તમને નમન છે. તમારા દ્વારા આ આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ, વ્યાપ્ત છે. તમારાથી જ દેવ, અસુર અને માનવ ઉત્પન્ન થયા છે. બ્રહ્મા, હું અને રુદ્ર, હે જગતપતિ, કલ્પના આરંભે જગતની સ્થિતી માટે ઉત્પન્ન થયા છીએ. વેદરૂપ, અહોરૂપ, જ્ઞાનરૂપ અને યજ્ઞરૂપ તમને નમન છે. કૃપા કરો, હે દેવેશ, ભૂતેશ, કિરણોથી તેજસ્વી! સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબેલા અમ પર પ્રસન્ન થાઓ, હે ગોપાલનાથ! હંમેશા વેદાંતને નમન છે, યજ્ઞકલાને પણ નમન છે. સુમંતુએ કહ્યું: આ રીતે ભક્તિપૂર્વક ભાસ્કરદેવની સ્તુતિ કરીને, વિષ્ણુએ મનથી રવિદેવનું ધ્યાન કર્યું. એવી રીતે, હે રાજાશાર्दૂલ, બ્રહ્માદિક દેવો સહસ્રકિરણ રવિદેવની ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે. જ્યારે એ મહાત્માઓ ભક્તિથી રવિદેવની સ્તુતિ કરે છે, ત્યારે જગતપતિ રવિદેવ પ્રસન્ન થાય છે. બ્રહ્માદિક દેવોની શ્રેષ્ઠ ભક્તિ અને શ્રદ્ધા જાણી, એ મહાતેજસ્વી રવિદેવ આનંદથી બોલે છે: ગ્રહપતિ, વ્યોમમાં આરૂઢ, તેજથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશાનને બોલાવે છે. બધા દેવો માથું ઝુકાવી પૃથ્વી પર પડી જાય છે. રવિદેવ પ્રસન્ન થઈ, બ્રહ્માને કહે છે: "હે સુરજ્યેષ્ઠ, ચતુર્મુખ, જગતપતિ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તું મનથી જે ઈચ્છે છે, એ વર માંગ." ભાનુદેવના વચન સાંભળીને, બ્રહ્મા અંજલિ બાંધી, માથું પૃથ્વી પર ઝુકાવી, કહે છે: "હે દેવેશ, હું કૃતકૃત્ય થયો, હે ખગાધિપતિ, પવિત્ર થયો, ધન્ય થયો, અને પરમગતિ પ્રાપ્ત કરી. સહસ્રકિરણોથી તમે દર્શન આપ્યું, એથી મારા મનમાં જે અંધકાર હતો, તે દૂર થયો. હે ભગવંત, કૃપા કરો, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ, હે વિભાસ્વાન! મને બળ અને ભક્તિ આપો, હે ગોપાલનાથ! માથે અષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને, ભક્તિપૂર્વક વિનંતી સાંભળીને, કૃપા કરો, હે ગોપાલનાથ!" બ્રહ્માના વચન સાંભળીને, પૂષા દેવ, જગતપતિ, મહારાજા, વિનમ્રતાથી કહ્યું: "તથાસ્તુ." બ્રહ્માને વર આપી, દેવદિવાકર ત્ર્યંબક (શિવ) ને કહે છે: "હે ભૂતેશ, ભૂભૃતપ્રિય, નિર્દોષ! તું જે ઈચ્છે છે, એ વર માંગ, હું તને બધું આપું છું." ભાસ્કરના વચન સાંભળીને, ત્રિપુરાંતક ઈશ્વર, માથું પૃથ્વી પર ઝુકાવી, ભાસ્કરદેવને કહે છે: "હું પુણ્યવાન છું, પુણ્યકર્મી છું, મારા કરતાં વધુ ધન્ય કોઈ નથી; હું પરમ સિદ્ધિ અને પરમગતિ પ્રાપ્ત કરી છે. હે દેવેશ, હવે કશું અપ્રાપ્ય કે અસાધ્ય નથી, કારણ કે તમે કૃપાવાન છો. તમારા દ્વારા આ આખું જગત વ્યાપ્ત છે; તમારાથી જ સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને અંતે તમામાં લય પામે છે. જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હોવ અને કૃપા કરવા ઈચ્છતા હોવ, તો મને અડગ ભક્તિ આપો અને તમારા ચરણોમાં સ્થિર રાખો." શિવના વચન સાંભળીને, પૂષાદેવ, દિવાકરે કહ્યું: "તથાસ્તુ." પછી હરિને કહે છે: "હે નારાયણ, મહાબાહુ, ગોધર! હું તારા પર પ્રસન્ન છું, તું જે ઈચ્છે છે, એ વર માંગ." ભાસ્કરનું વચન સાંભળીને, હરિ, પરમ ભક્તિ અને માથું ઝુકાવી, રવિદેવને કહે છે: "જય હો, હે જગન્નાથ દેવ! જય હો, ગુરુ રવિ! કૃપા કરો, મને આત્માની ભક્તિ આપો, હે રવિ! જેના દ્વારા હું સર્વ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ બની શકું, દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસો પર અજેય બની શકું. તમારી ભક્તિથી બળ અને મહાતેજ પ્રાપ્ત કરી, પછી હું તમારા આજ્ઞાથી મહાન કાર્ય કરી શકું. પ્રજાઓનું પાલન, દેવો અને ગ્રહાધિપતિઓનું પાલન, વર્ણ અને આશ્રમનો ધર્મ, દુષ્ટ દૈત્યનો નાશ અને લોકપાલન—આ બધું તમારે કરાવ્યું છે. જો તમે કોઈ મનુષ્ય પર રોષાવાન થાઓ, તો તેને રોગ, દુઃખ, મનની બીમારી, ગરીબી, સંતાનનો ક્ષય વગેરે દુઃખો થાય છે. એથી, હે દેવ, વિદ્વાનો હંમેશા તમારું સ્તવન કરે છે. હે ગોપાલનાથ, હું પણ ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી તમારી આરાધના કરવા ઇચ્છું છું, કૃપા કરીને મારા પર દયા કરો."
ત્રયી-ઉપાખ્યાનવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ શ્રુત્વા તુ વચનં ભાનુર્વિષ્ણોરમિતતેજસઃ । ઉવાચ કુરુશાર્દૂલ આદિત્યઃ કૃપયાન્વિતઃ । । ૧ આદિત્ય ઉવાચ કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ । યદર્થં પ્રાર્થિતઃ કૃષ્ણ તત્સર્વં તે ભવિષ્યતિ । । ૨ દેવદાનવયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ । અજેયસ્ત્વં મહાબાહો ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ । । ૩ જગત્પાલયિતું સર્વં સમર્થશ્ચ ભવિષ્યસિ । અચલા તવ ભક્તિશ્ચ ભવિષ્યતિ મમોપરિ । ।૪ બ્રહ્માપિ સતતં શક્તો જગત્સ્રષ્ટું ભવિષ્યતિ । સંહર્તું શઙ્કરશ્ચાપિ મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યતિ । ।૫ ભવન્તો મત્પ્રસાદેન જ્ઞાનિનામુત્તમં પદમ્ । ગમિષ્યન્તિ ન સન્દેહો મત્પૂજાપ્રસાદતઃ । ।૬ રવેર્વચનમાકર્ણ્ય ગોશ્રુતાભરણો વિભો । ઉવાચ ગોપતિર્ગોગો ગોપતિં ગોવૃષધ્વજઃ । ।૭ ત્વામારાધ્ય ભવિષ્યામો વયં સર્વે સુરોત્તમાઃ । કથમારાધયામો હિ ભવન્તં શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ । । શ્રેયસે સતતં દેવ બ્રૂહિ નસ્તત્ત્વમાત્મનઃ । ।૮ ભવતો હિ ન પશ્યામો મૂર્તિં પરમપૂજિતામ્ । પશ્યામઃ કેવલં તેજો હ્યબ્ધેસ્તોયમિવોજ્ઝિતમ્ । । ૯ જ્વાલામાલાકુલં સર્વમનેકાકૃતિ ચાદ્ભુતમ્ । ન ચાકારવિહીનં તુ ચેતસો લમ્બનં ભવેત્ । । 1.154.૧૦ આલમ્બનાદૃતે દેવ ન ચિત્તરમણં ક્વચિત્ । ચેતસોઽરમણે ભક્તિર્ન પુંસાં જાયતે ક્વચિત્ । । ૧૧ ભક્તિં વિના પૂજયિતું ન શક્યન્તે દિવૌકસઃ । ત્વત્પૂજને હિ પ્રાપ્યન્તે દેવ ધર્માદયો નરૈઃ । । ૧૨ તસ્માદ્દર્શય તાં મૂર્તિમાત્મનો યા પરા મતા । યેન ત્વાં પૂજયિત્વા તુ વયં સિદ્ધા ભવામહે । । ૧૩ સૂર્ય ઉવાચ સાધુ સાધુ મહાદેવ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ સુવ્રત । શૃણુ ચૈકમનાઃ કૃત્સ્નં ગદતો મમ માનદ । । ૧૪ ચતુર્મૂર્તિરહં દેવ જગદ્વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ । શ્રેયસે સર્વલોકાનામાદિમધ્યાન્તકૃત્સદા । । ૧૫ એકા મે રાજસી મૂર્તિર્બ્રહ્મેતિ પરિકીર્તિતા । સૃષ્ટિં કરોતિ સા નિત્યં કલ્પાદૌ જગતાં વિભો । । ૧૬ દ્વિતીયા સાત્ત્વિકી પ્રોક્તા યા પરા પરિકીર્તિતા । જગત્સા પાલયેન્નિત્યં દુષ્ટદૈત્યવિનાશિની । । ૧૭ તૃતીયા તામસી જ્ઞેયા ઈશેતિ ષરિકીર્તિતા । ત્રૈલોક્યં સંહરેત્સા તુ કલ્પાન્તે શૂલપાણિની । । ૧૮ ચતુર્થી તુ ગુણૈર્હીના સત્યાદિભિરનુત્તમા । સા ચાશક્યા ક્વચિદ્દ્રષ્ટું સ્થિતા સા ચાભવત્સદા । । ૧૯ તયા તતમિદં સર્વં યચ્ચોદ્ગીથં તુ મે ગતિઃ । નિષ્કલા સકલા સા તુ સુરૂપા રૂપવર્જિતા । । 1.154.૨૦ અન્તર્ગતા ચ લોકાનાં ન ચ કર્મફલં ગતા । તિષ્ઠમાનાપ્યલિપ્તા સા પદ્મપત્રમિવામ્ભસા । । ૨૧ અનષ્ટા ચ સદા ષડ્ભિઃ સપ્તાતીત્ય વ્યવસ્થિતા । ચતુસ્તના ચ સા ષડ્ભ્યસ્તુરીયાખ્યા સુપૂજિતા । । ૨૨ ન સા સ્પ્રષ્ટું ત્વયા શક્યા હરિણા બ્રહ્મણા ન ચ । મામનારાધ્ય ભૂતેશ વ્યોમરૂપં કદાચન । । ૨૩ યદેતદ્ભવતાં દેવ પ્રબોધાર્થમુપસ્થિતમ્ । અહંકારવિમૂઢાનાં તમસા ચ ત્રિલોચન । । ૨૪ પ્રકાશાય ચ લોકાનાં જ્વાલામાલાસમાકુલમ્ । કર્ણિકેવ સ્થિતં દેવ ભૂપદ્મસ્યાખિલસ્ય ચ । । ૨૫ યસ્ય સંદર્શનાદેવ યૂયં સર્વે પ્રબોધિતાઃ । પ્રકાશમભવદ્વાપિ જગત્સર્વમથાર્ચિભિઃ । । ૨૬ તસ્માદારાધયસ્વૈનમસ્પૃષ્ટં ગમનોપમમ્ । મન્મૂર્તિં યેન તાં દિવ્યાં દ્રક્ષ્યસિ ત્વં ત્રિલોચન । । ૨૭ યત્ત્વાદ્યમીશ્વરં જજ્ઞે તદ્વ્યોમ પરિકીર્તિતમ્ । કલ્પાન્તે હ્યત્ર વૈ વ્યોમ્નિ લીયન્તે સર્વદેવતાઃ । । ૨૮ દક્ષિણે લીયતે બ્રહ્મા વામે તસ્ય જનાર્દનઃ । ત્વં સદા કચદેશે તુ લીયસે ત્રિપુરાન્તક । । ૨૯ ગાયત્રી લીયતે તસ્ય હૃદયે લોકમાતરઃ । લીયન્તે મૂર્દ્ધ્નિ વૈ વેદઃ સષડઙ્ગપદક્રમઃ । । 1.154.૩૦ જઠરે લીયતે સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । પુનરુત્પદ્યતે હ્યસ્માદ્બ્રહ્માદ્યં સચરાચરમ્ । । ૩૧ આકાશં વ્યોમ ઇત્યાહુઃ પૃથિવી નિક્ષુભા મતા । ભૂતશ્રેયોહઽમાકાશો નિક્ષુભા દયિતા મમ । । ૩૨ મયા નિક્ષુભયા સર્વં જગદ્વ્યાપ્તં ત્રિલોચન । તસ્માદારાધય વ્યોમ ત્વં બ્રહ્મા કેશવસ્તથા । । ૩૩ તન્મે રૂપં મહદ્વ્યોમ પૂજયિત્વા ત્રિલોચન । દિવ્યં વર્ષસહસ્રં હિ ગિરૌ ત્વં ગન્ધમાદને । । તતો યાસ્યસિ સંસિદ્ધિં ષડઙ્ગાં પરમાં શુભામ્ । । ૩૪ કલાપગ્રામમાશ્રિત્ય શઙ્ખચક્રગદાધરઃ । આરાધયતુ માં ભક્ત્યા વ્યોમરૂપં જનાર્દનઃ । । ૩૫ અન્તરિક્ષગતં તીર્થં પુષ્કરં લોકપાવનમ્ । તત્ર ગત્વા વિરિઞ્ચો મે વ્યોમરૂપં સદાર્ચતુ । । ૩૬ એવં માં સતતં યૂયં સમારાધ્ય જગત્પતિમ્ । સમાનાં ચ સુદિવ્યાનાં સહસ્રત્રયમાદરાત્ । । ૩૭ તતો દ્રક્ષ્યથ મે મૂર્તિં પરમાં યાં વિદુર્બુધાઃ । કદમ્બગોલકાકારાં રશ્મિમાલાકુલાં પરામ્ । । ૩૮ અથ નારાયણો દેવઃ પ્રણમ્ય શિરસા રવિમ્ । કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્ । । ૩૯ વિષ્ણુરુવાચ યદિ તે પરમં રૂપં મતં વ્યોમ હ્યનૌપમમ્ । તમારાધ્ય વયં સર્વે યાસ્યામઃ સિદ્ધિમુત્તમામ્ । ।1.154.૪ ૦ કીદૃગ્વ્યોમ ત્વહં બ્રહ્મા હરશ્ચ ત્રિપુરાન્તકઃ । આરાધયામહે દેવ ભક્ત્યા શ્રેયોઽર્થમાત્મનઃ । ।૪ ૧ યેન સિદ્ધિં ગમિષ્યામસ્તમારાધ્ય દિવાકરમ્ । તસ્માન્નો લક્ષણં બ્રૂહિ વ્યોમ્નઃ પરમપૂજિત । ।૪૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૌરધર્મે ત્રય્યુપાખ્યાને ચતુઃપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ । ૧
સુમન્તુરે કહ્યું: જ્યારે વિષ્ણુના શક્તિશાળી વચન સાંભળ્યા, ત્યારે દયાથી ભરેલા આદિત્યે, હે કુરુવંશના શૂરવીર, એમ કહ્યું. આદિત્યે કહ્યું: કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, મહાબાહુ, મારા ઉત્તમ વચનો ધ્યાનથી સાંભળ. જે માટે તું માગ્યું છે, તે બધું તને મળશે. દેવ, દાનવ, યક્ષ, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસોમાં, હે મહાબાહુ, તું અપરાજિત રહેશે—આમાં કોઈ શંકા નથી. તું આખા જગતનું રક્ષણ કરવા સમર્થ બનશે અને તારી ભક્તિ મારા પર અડગ રહેશે. મારી કૃપાથી બ્રહ્મા હંમેશાં જગતની રચના કરી શકશે અને શંકર સંહાર કરી શકશે. મારી કૃપાથી તમે બધા જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન પામશો—મારી પૂજાના ફળે, આમાં કોઈ સંદેહ નથી. રવિના વચન સાંભળીને, ગાયના આભૂષણથી શોભતા, ગોપતિ, ગોવૃષધ્વજએ કહ્યું: તારી આરાધના કરીને અમે બધા દેવ શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરીશું. હે દેવ, શ્રદ્ધાથી અમે તારી કેવી રીતે આરાધના કરીએ? અમારા સદા કલ્યાણ માટે, તું તારા સ્વરૂપનું સત્ય અમને કહેજે. તારો પરમ પૂજ્ય સ્વરૂપ અમને દેખાતું નથી; અમે તો ફક્ત તારો તેજ જ જોઈ શકીએ છીએ, જેમ દરિયાથી અલગ થયેલું પાણી. એ સર્વત્ર જ્વાળાઓની માળાથી ઘેરાયેલું છે, અનેક રૂપ અને અદ્ભુત છે. પણ સ્વરૂપ વિના મનને આધાર મળતો નથી. આધાર વિના મનને ક્યાંય આનંદ મળતો નથી; અને મનને આનંદ ન મળે તો ભક્તિ જન્મતી નથી. ભક્તિ વિના દેવતાઓ પણ તારી પૂજા કરી શકતા નથી. તારી પૂજાથી જ મનુષ્યો ધર્મ વગેરે પામે છે. તેથી, તું અમને તું જે પરમ સ્વરૂપ માનું છે, તે દર્શા, જેથી અમે તારી પૂજા કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકીએ. સૂર્યે કહ્યું: બહુ સારું પૂછ્યું છે, મહાદેવ, તું યોગ્ય રીતે પ્રશ્ન કર્યો છે, હે પુણ્યશીલ. હવે, એકાગ્રતાથી મારા બધાં વચન સાંભળ. હું જગતમાં ચારે રૂપે વ્યાપેલો છું, સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે, હંમેશાં આરંભ, મધ્ય અને અંતનું કારણ છું. મારું એક રાજસી સ્વરૂપ છે, જેને બ્રહ્મા કહે છે; તે હંમેશાં કલ્પના આરંભે જગતની રચના કરે છે. બીજું, સાત્ત્વિક સ્વરૂપ છે, જે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; તે હંમેશાં જગતનું પાલન કરે છે અને દુષ્ટ દૈત્યોનો નાશ કરે છે. ત્રીજું, તામસ સ્વરૂપ છે, જેને ઈશ્વર કહે છે; તે કલ્પના અંતે ત્રિલોકીનો સંહાર કરે છે, હાથમાં ત્રિશૂલ ધરાવે છે. ચોથું સ્વરૂપ ગુણોથી રહિત, સત્યાદિ ગુણોથી ઉત્તમ છે; તે ક્યારેય દેખાતું નથી, પણ હંમેશાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. એ સર્વત્ર વ્યાપેલી છે, અને મારી ગતિ પણ એ જ છે. એ નિષ્કળા અને સકલ સ્વરૂપે, સુંદર પણ સ્વરૂપરહિત છે. એ સર્વ જીવોમાં રહેલી છે, પણ કર્મના ફળથી અસ્પર્શિત, જળમાં કમળપાનની જેમ નિર્મળ રહે છે. એ ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી, હંમેશાં છથી પર, ચોથા રૂપે સ્થાપિત અને અત્યંત પૂજ્ય છે. તું, હરિ કે બ્રહ્મા, મારી આરાધના વિના એ સ્વરૂપને સ્પર્શી શકતા નથી, હે ભૂતનાથ; ક્યારેય આકાશરૂપને પામી શકતા નથી. જે તારી જાગૃતિ માટે પ્રગટ થયું, હે ત્રિનેત્ર, જ્યારે તું અહંકાર અને અંધકારથી મોહિત થયો હતો, એ લોકના પ્રકાશ માટે જ હતું, જ્વાળામાળાથી ઘેરાયેલું, સમગ્ર વિશ્વપદ્મના કર્ણિકામાં સ્થિત. એનું દર્શન કરીને તમે બધા જાગૃત થયા, અને સમગ્ર જગત એના કિરણોથી પ્રકાશિત થયું. તેથી, એ નિર્મળ, અસ્પર્શ્ય, અનન્ય સ્વરૂપની આરાધના કર, જેના દ્વારા તું મારું દિવ્ય સ્વરૂપ જોઈ શકીશ, હે ત્રિનેત્ર. જે તને પ્રથમ દેખાયું, હે ઈશ્વર, તે આકાશ કહેવાય છે; કલ્પના અંતે સર્વ દેવતાઓ એ આકાશમાં લીન થાય છે. એના દાયાં ભાગે બ્રહ્મા, વામ ભાગે જનાર્દન અને તું, ત્રિપુરાંતક, હંમેશાં મૂળમાં લીન થાય છે. ગાયત્રી એના હૃદયમાં, લોકમાતાઓ અને વેદો એના મસ્તકમાં લીન થાય છે. એના પેટમાં સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જગત લીન થાય છે; અને એમાંથી ફરીથી બ્રહ્માદિક ચલ-અચલ જગત ઉત્પન્ન થાય છે. આકાશને 'આકાશ' કહે છે, અને પૃથ્વીને 'નિક્ષુભા' કહે છે. હે ત્રિનેત્ર, આકાશ મારું શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે, અને નિક્ષુભા મારી પ્રિય છે. મારા દ્વારા નિક્ષુભામાં સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે, હે ત્રિનેત્ર. તેથી, તું, બ્રહ્મા અને કેશવ, આકાશની આરાધના કરો. મારા મહાન આકાશરૂપની આરાધના તું, હે ત્રિનેત્ર, ગંધમાદન પર્વત પર હજાર દિવ્ય વર્ષ સુધી કરજે. પછી તું શ્રેષ્ઠ છ અંગવાળી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેશે. કલાપગ્રામમાં શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનાર જનાર્દન ભક્તિપૂર્વક મારા આકાશરૂપની આરાધના કરે. અંતરિક્ષસ્થિત પુષ્કર તીર્થે બ્રહ્મા હંમેશાં મારા આકાશરૂપની પૂજા કરે. આમ, તમે સર્વે જગતના સ્વામીની હંમેશાં આરાધના કરીને, ત્રણ હજાર શ્રેષ્ઠ સુદિવ્ય અર્પણથી, મારા પરમ સ્વરૂપનું દર્શન કરશો, જેને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે, જે કદંબફળ જેવું ગોળ અને કિરણમાળાથી ઘેરાયેલું છે. ત્યારબાદ નારાયણે રવિને વંદન કરીને, હાથ જોડીને કહ્યું: વિષ્ણુએ કહ્યું: જો તું તારા પરમ સ્વરૂપને આકાશ માને છે, હે અનન્ય, તો એની આરાધના કરીને અમે બધા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશું. એ આકાશ શું છે, હે દેવ? હું, બ્રહ્મા અને ત્રિપુરાંતક હર, ભક્તિપૂર્વક કેવી રીતે આરાધના કરીએ કે અમારો શ્રેયસ થાય? કઈ રીતે આરાધના કરીને અમે સિદ્ધિ પામશું? તેથી, હે પરમ પૂજ્ય, અમને એ આકાશનું લક્ષણ કહો.