અશ્વિનૌ તૌ તતો જ્ઞેયૌ દંડનાયકપિંગલૌ
એથી, બંને અશ્વિનીકુમારને દંડનાયક અને પિંગળા તરીકે સમજવા જોઈએ.
રેવતશ્ચૈવ દિંડિશ્ચ ઇત્યેતે પ્રવરા મયા
રેવત અને ડિંડિ—આ શ્રેષ્ઠ લોકોનું વર્ણન મેં કર્યું છે.
ઇત્યેભિર્નામભિસ્ત્વન્યે દાનવાનાં જિઘાંસયા
આ નામોથી, બીજા લોકો દાનવોને નાશ કરવા માટે,
સરૂપાશ્ચાન્યરૂપાશ્ચ વિરૂપાઃ કામરૂપિણઃ
સમાન રૂપ ધરાવનારા અને જુદા રૂપ ધરાવનારા, વિકૃત અને ઇચ્છાથી રૂપ બદલનાર—all,
ધાતુર્દિવિતિ વૈ પ્રોક્તો ક્રીડાયાં સ તુ ઉચ્યતે
'દિવ' ધાતુનો અર્થ રમણમાં કહેવાયો છે; એ રીતે માનવામાં આવે છે.
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ યાન્યુક્તાનીહ વૈ મયા
ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ, જે અહીં મેં ઉલ્લેખ્યા છે,
તે શ્રુત્વારાધ્ય દેવેશં સંસિદ્ધા દિવિ સંસ્થિતાઃ ।। 1.124.
એ સાંભળી અને દેવોના સ્વામીની પૂજા કરીને, તેઓ સિદ્ધિ પામી અને સ્વર્ગમાં વસે છે.
ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે બ્રહ્મર્ષિસંવાદે પ્રવરવર્ણનં નામ ચતુર્વિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે, શ્રી ભવિષ્ય મહાપુરાણના બ્રાહ્મ પર્વમાં, સપ્તમી કલ્પમાં, બ્રહ્મર્ષિ સંવાદમાં, 'શ્રેષ્ઠ લોકોનું વર્ણન' નામે એકસો ચોવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
તદુચ્યતે કિમાત્મા ચ કથંભૂતશ્ચ કથ્યતામ્
હવે પૂછાય છે: આત્મા શું છે અને તે કેવો છે? એ જણાવો.
યદાત્મકં હિ યત્પ્રોક્તં યથા વસંતિ દેવતાઃ
જે આત્માનું સ્વરૂપ કહેવાયું છે અને દેવતાઓ કેવી રીતે વસે છે,
પુરસ્તાચ્ચ ચતુઃશૃંગં તદ્વ્યોમાયતનં રવેઃ
અને આગળ, આકાશમાં સૂર્યનું ચારે શિખરવાળું નિવાસસ્થાન છે,
ગૈરિકાર્ણવસંભૂતં યદંતર્ગર્ભમાશ્રિતમ્
જે લાલ સમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે અને અંદરથી તેનું સાર છે,
વરુણસ્ય યથા પાશો હુઙ્કારો વેધસો યથા
જેમ વરુણનો ફાંસો અને સર્જનહારનો 'હું' ધ્વનિ છે,
ઇન્દ્રસ્ય ચ યથા વજ્રં તથા વ્યોમ રવેઃ સ્મૃતમ્
અને જેમ ઇન્દ્રનું વજ્ર છે, તેમ સૂર્યનું આકાશ કહેવાય છે.
હરશ્ચ વર્ષશુદ્ધશ્ચ ત્ર્યંબકશ્ચાપરાજિતઃ ઈશ્વરો ભુવનશ્ચૈતે રુદ્રા એકાદશ સ્મૃતાઃ
હર, વર્ષશુદ્ધ, ત્ર્યંબક, અપરાજિત, ઈશ્વર અને ભુવન—આ એકાદશ રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે.
આદિત્યાનાં ચ નામાનિ વિષ્ણોશ્ચક્રસ્ય દીયતામ્
આદિત્યોના નામો અને વિષ્ણુના ચક્રના નામ જણાવો.
વિવસ્વાન્ત્સવિતા ચૈવ પૂષા ત્વષ્ટા તથૈવ ચ
વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષા અને ત્વષ્ટા—આ બધા તમે જ છો.
પારાવતાસ્તથા ચાન્યે તે હ્યાસંસ્તુષિતૈઃ સહ । । ૧૪ સાધ્યાન્દેવાન્પ્રવક્ષ્યામિ નામતસ્તાન્નિબોધ મે । મનોઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરો નારાયણસ્તથા । । ૧૫ વૃત્તિલમ્બો મનુશ્ચૈવ સમો૪ ધર્મશ્ચ વીર્યવાન્ । વિત્તસ્વામી પ્રભુશ્ચૈવ સાધ્યા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ । । ૧૬ એતે યજ્ઞભુજો દેવાઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતાઃ । આદિત્યામેવ તે ધીર કશ્યપસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ । । ૧૭ વિશ્વે ચ વસવઃ સાધ્યા વિજ્ઞેયા ધર્મસૂનવઃ । એવં ધર્મસુતઃ સોમસ્તૃતીયો વસુરિષ્યતે । । ૧૮ ધર્મોઽપિ બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ પુરાણે નિશ્ચયં ગતઃ । અથ ચેન્દ્રાન્વસૂંશ્ચૈવ નામભિશ્ચ નિબોધ મે । । ૧૯ સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ પૂર્વઃ તતઃ સ્વારોચિષઃ સ્મૃતઃ । ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા । । 1.125.૨૦ ઇત્યેતે ષડતિક્રાન્તાઃ સપ્તમઃ સામ્પ્રતો મનુઃ । વૈવસ્વતેતિ વિજ્ઞેયો ભવિષ્યાઃ સપ્ત ચાપરે । । ૨૧ એષામાદ્યોર્કસાવર્ણિર્બ્રહ્મસાવર્ણિરેવ ચ । તસ્માચ્ચ ભવસાવર્ણિર્ધર્મસાવર્ણિરિત્યુત । । ૨૨ પઞ્ચમો દક્ષસાવર્ણિઃ સાવર્ણિઃ૫ પઞ્ચ કીર્તિતાઃ । રૌચ્યો ભૌવ્યશ્ચ દ્વાવન્યાવિત્યેતે મનવઃ સ્મૃતાઃ । । ૨૩ ઇન્દ્રસ્તુ વિષ્ણુભુગ્જ્ઞેયો વિદ્યુતિસ્તદનન્તરમ્ । વિભુઃ પ્રભુશ્ચૈવ શિખી તથૈવ ચ મનોજવઃ । । ૨૪ ઓજસ્વી સામ્પ્રતિસ્વિન્દ્રો બલિર્ભાવ્યસ્તતઃ પરમ્ । અદ્ભુતસ્ત્રિદિવશ્ચૈવ દશમસ્ત્વિન્દ્ર ઉચ્યતે । । ૨૫ સુસાત્ત્વિકશ્ચ૧ કીર્તિશ્ચ શતધામા૨ દિવસ્પતિઃ । ઇતિ ભૂતા ભવિષ્યાશ્ચ ઇન્દ્રા જ્ઞેયાશ્ચતુર્દશ । । ૨૬ કશ્યપોઽત્રિર્વશિષ્ઠશ્ચ ભરદ્વાજશ્ચ ગૌતમઃ । વિશ્વામિત્રો જમદગ્નિઃ સપ્તૈતે ઋષયઃ સ્મૃતાઃ । । ૨૭ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મરુતોઽગ્નિપરિગ્રહાન્ । પ્રવહોથાવહશ્ચૈવ ઉદ્વહઃ સંવહસ્તથા । । ૨૮ વિવહો નિવહશ્ચૈવ પરિવાહસ્તથૈવ ચ । અન્તરિક્ષચરા૩ હ્યેતે પૃથઙ્માર્ગવિસારિણઃ । । ૨૯ સૂર્યોઽગ્નિશ્ચ શુચિર્નામ્ના વૈદ્યુતઃ પાવકઃ સ્મૃતઃ । નિર્મન્થઃ પવમાનોઽગ્નિસ્ત્રયઃ પ્રોક્તા ઇમેગ્નયઃ । । 1.125.૩૦ અગ્નીનાં પુત્રપૌત્રાસ્તુ ચત્વારિંશત્તથૈવ તુ । મરુતામપિ સર્વેષાં વિજ્ઞેયાઃ સપ્તસપ્તકાઃ । । ૩૧ ઋતુઃ સંવત્સરોઽહ્યગ્નિર્ઋતવસ્તસ્ય જજ્ઞિરે । ઋતુપુત્રાશ્ચ વૈ પઞ્ચ ઇતિ સર્ગઃ સનાતનઃ । । ૩૨ સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ । ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થસ્ત્વનુવત્સરઃ । । ૩૩ પઞ્ચમો વત્સરસ્તેષામિત્યેવં પઞ્ચ તે સ્મૃતાઃ । તેષુ સંવત્સરો હ્યગ્નિઃ સૂર્યસ્તુ પરિવત્સરઃ । । ૩૪ સોમ ઇદ્વત્સરસ્તેષાં વાયુશ્ચૈવાનુવત્સરઃ । રુદ્રસ્તુ વત્સરો જ્ઞેયઃ પઞ્ચૈતા ' યુગદેવતાઃ । । ૩૫ આર્તવા પિતરો જ્ઞેયા યે જાતાઃ ઋતુસૂનવઃ । પિતામહાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ । । ૩૬ સૌમ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ યે ત્રયઃ । એતે વૈ પિતરસ્તેષાં યે જીવત્પિતૃકા નરાઃ । । ૩૭ આદિત્યશ્ચૈવ સોમશ્ચ લોહિતાઙ્ગો બુધસ્તથા । બૃહસ્પતિશ્ચ શુક્રશ્ચ તથા હેલિસુતશ્ચ યઃ । । ૩૮ ઉપરાગઃ શિખી ચોભૌ નવૈતે નુ ગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ । ત્રૈલોક્યસ્ય ત્વિમે નિત્યં ભાવાભાવનિવેદકાઃ । । ૩૯ આદિત્યશ્ચૈવ સોમશ્ચ દ્વાવેતૌ મણ્ડલગ્રહૌ । રાહુશ્છાયાગ્રહસ્તેષાં શેષાસ્તારા ગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ । ।1.125.૪ ૦ નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહરાજો દિવાકરઃ । પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઉદકશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ । । ૪૧ આદિત્યઃ પઠ્યતે બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તેષાં તુ ચન્દ્રમાઃ । મહેશ્વરસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તૃતીયસ્તારકગ્રહઃ । । ૪૨ કશ્યપસ્ય સુતઃ સૂર્યઃ સોમો ધર્મસુતઃ સ્મૃતઃ । દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ નામતસ્તૌ૧ મહાગ્રહૌ । । ૪૩ પ્રજાપતિસુતાવેતાવુભૌ શુક્રબૃહસ્પતી । બુધઃ સોમાત્મજઃ શ્રીમાઞ્છની રવિસુતઃ સ્મૃતઃ । । ૪૪ સિંહિકાયાઃ સુતો રાહુઃ કેતુસ્તુ બ્રહ્મણઃ સુતઃ । સર્વેષાં ચ ગ્રહાણાં હિ અધસ્તાચ્ચરતે રવિઃ । । ૪૫ તતો દૂરં સ્મૃતં તાવદ્વિધોર્નક્ષત્રમણ્ડલમ્ । નક્ષત્રેભ્યઃ કુજબુધૌ શ્વેતાહ્વસ્તદનન્તરમ્ । । ૪૬ તસ્માન્માહેશ્વરશ્ચોર્દ્ધ્વં ધિષણસ્તદનન્તરમ્ । કૃષ્ણશ્ચોર્ધ્વં તતસ્તસ્માદથ ચિત્રશિખણ્ડિજઃ । । ૪૭ એષામેવ ક્રમઃ પ્રોક્તાશ્ચાસક્તં ત્રિદિવં ધ્રુવે । આદિત્યનિલયો રાહુઃ કદાચિત્સોમમાર્ગગઃ । । ૪૮ સૂર્યમણ્ડલસંસ્થસ્તુ૧ શિખી સર્પતિ સર્વદા । નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો ભાર્ગવસ્ય૨ તુ । । ૪૯ દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્વિસ્તારઃ શનિનઃ સ્મૃતઃ । ત્રિગુણં૩ મંડલં જ્ઞેયં નાક્ષત્રં વિસ્તરાદ્વિધોઃ । । 1.125.૫૦ નક્ષત્રમણ્ડલાત્તત્ર પાદહીનો બૃહસ્પતિઃ । બૃહસ્પતેઃ પાદહીનઃ શુક્રોઙ્ગારક એવ હિ । । ૫૧ વિસ્તારો મણ્ડલાનાં તુ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ । બુધતુલ્યાનિ ઋક્ષાણિ સર્વઋક્ષાણિ યાનિ તુ । । ૫૨ યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે । રાહુઃ સૂર્યપ્રમાણશ્ચ કદાચિત્સોમસન્નિભઃ । । ૫૩ નક્ષત્રગ્રહમાનસ્તુ૧ કેતુસ્ત્વનિયતઃ સ્મૃતઃ । અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ ચઞ્ચલત્વન્નરાધિપ । । ૫૪ તથાલક્ષિતરૂપસ્તુ બહુરૂપધરો હિ સઃ । ભૂર્લોકઃ પૃથિવી પ્રોક્તા અન્તરિક્ષં ભુવઃ સ્મૃતમ્ । । ૫૫ સ્વર્લોકસ્ત્રિદિવં જ્ઞેયં શેષાદૂર્ધ્વં યથાક્રમમ્ । ભૂપતિસ્તુ સદા ત્વગ્નિસ્તેનાસૌ ભૂપતિઃ સ્મૃતઃ । । ૫૬ વાયુર્નભસ્પતિસ્તેન તથા સૂર્યો દિવસ્પતિઃ । ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગુહ્યકાઃ સિદ્ધરાક્ષસાઃ । ।૫૭ ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે અન્તરિક્ષચરાઞ્છૃણુ । મરુતઃ સપ્તમસ્કંધે રુદ્રાસ્તત્રૈવ ચાશ્વિનૌ । ।૫૮ આદિત્યા વસવઃ સર્વે તથૈવ ચ ગવાં ગણાઃ । ચતુર્થે તુ મહર્લોકે વસન્તે કલ્પવાસિનઃ । ।૫ ૯ પ્રજાનાં પતિભિઃ સર્વેઃ સહિતાઃ કુરુનન્દન । જનલોકે પઞ્ચમે ચ વસન્તે ભૂમિદાઃ સદા । । 1.125.૬૦ ઋતુઃ સનત્કુમારાદ્યા વૈરાજભ્ર તથાશ્રયાઃ । સત્યસ્તુ સપ્તમે લોકે હ્યપુનર્માર્ગગામિનામ્ । । ૬૧ બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ । ઇતિહાસવિદો યત્ર ક્રીડન્તે કુરુનન્દન । । ૬૨ શૃણ્વન્તિ ચ પુરાણાનિ યે સદા ભીમનંદન । મહીતલાત્સહસ્રાણાં શતાદૂર્ધ્વં દિવાકરઃ । । ૬૩ શતયોજનકોટ્યસ્તુ૧ ભૂમેરૂર્ધ્વં ધ્રુવઃ સ્થિતઃ । તતો વિંશતિલક્ષસ્તુ ત્રૈલોક્યોત્સેધ ઉચ્યતે । । ૬૪ દ્વિગુણૈસ્તુ સહસ્રૈસ્તુ યોજનાનાં શતેષુ ચ । લોકાંતરમથો ચૈવં ધ્રુવાદૂર્ધ્વં વિધીયતે । । ૬૫ દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ । ભૂતા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ અષ્ટૌ તે દેવયોનયઃ । । ૬૬ યસ્મિન્વ્યોમ્નિ ત્વિમે લોકાઃ સપ્ત વૈ સમ્પ્રતિષ્ઠિતાઃ । મરુતઃ પિતરો હ્યેતે તસ્મિન્નેવાગ્નયો ગ્રહાઃ । । ૬૭ યાસ્ત્વપ્યેતાઃ સમાખ્યાતા મયાષ્ટૌ દેવયોનયઃ । મૂર્તાશ્ચામૂર્તયશ્ચૈવ સર્વાસ્તા વ્યોમ્નિ સંસ્થિતાઃ । । ૬ ૮ એવંવિધમિદં વ્યોમ સર્વવ્યોમમયં સ્મૃતમ્ । સર્વદેવમયં ચૈવ સર્વગ્રહમયં તથા । । ૬૯ તસ્માદ્યો હ્યર્ચયેદ્વ્યોમ તેન સર્વેઽર્ચિતાઃ સુરાઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શુભાર્થી વ્યોમ ચાર્ચયેત્ । । 1.125.૭૦ યસ્ત્વર્ચતે સદા વ્યોમ ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । વૃષધ્વજસદો રાજન્સ ગચ્છેન્નાત્ર સંશયઃ । । ૭૧ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે વ્યોમ માહાત્મ્યે ભુવનકોશવર્ણનં નામ પઞ્ચવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
પારાવત અને બીજા તુષિત દેવતાઓ સાથે ત્યાં હાજર હતા. હવે હું સાધ્ય દેવતાઓના નામ જણાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. મન, અનુમંતૃ, પ્રાણ, નર, નારાયણ, વૃત્તિલંબ, મનુ, સમ, ધર્મ, વીર્યવાન, વિત્તસ્વામી અને પ્રભુ — આ બાર સાધ્ય દેવતાઓ કહેવાય છે. આ બધા યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા દેવતાઓ છે અને સર્વ લોકોએ તેમની પૂજા કરી છે. એ બધા કશ્યપના પુત્ર અને આદિત્ય કહેવાય છે. વિશ્વદેવ, વસુ અને સાધ્ય — એ બધા ધર્મના પુત્ર છે. એ રીતે ધર્મપુત્ર સોમ ત્રીજો વસુ કહેવાય છે. ધર્મ પણ બ્રહ્માનો પુત્ર છે, એવું પુરાણોમાં નિશ્ચિત કહેવાયું છે. હવે ઇન્દ્ર અને વસુઓના નામ પણ સાંભળો. પહેલા સ્વાયંભુવ મનુ, પછી સ્વારોચિષ, પછી ઉત્તમ, તામસ, રૈવત અને ચાક્ષુષ — આ છ મનુ પસાર થઈ ગયા છે. હવે સાતમો મનુ વૈવસ્વત છે, અને પછીના સાત મનુઓ આવશે. એમાં પ્રથમ ઉર્કસાવર્ણિ, પછી બ્રહ્મસાવર્ણિ, પછી ભવસાવર્ણિ, ધર્મસાવર્ણિ, પછી દક્ષસાવર્ણિ — આ પાંચ સાવર્ણિ મનુ કહેવાય છે. પછી રૌચ્ય અને ભૌવ્ય — આ બંને મનુ કહેવાય છે. ઇન્દ્ર તરીકે વિશ્નુભુક, પછી વિદ્યુત, પછી વિભુ, પ્રભુ, શિખી અને મનોજવ — એ રીતે ચૌદ ઇન્દ્ર કહેવાય છે. અત્યારે ઓજસ્વી ઇન્દ્ર છે, પછી બલિ, પછી અદ્ભુત અને ત્રિદિવ — દસમા ઇન્દ્ર કહેવાય છે. સુસાત્ત્વિક, કીર્તિ, શતધામા અને દિવસ્પતિ — આ ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના ચૌદ ઇન્દ્ર કહેવાય છે. કશ્યપ, અત્રિ, વશિષ્ઠ, ભરદ્વાજ, ગૌતમ, વિશ્વામિત્ર અને જમદગ્નિ — આ સાત ઋષિ કહેવાય છે. હવે હું મારુતો અને અગ્નિ સાથે સંબંધિત દેવતાઓનું વર્ણન કરું છું. પ્રવહ, ઉતાવહ, ઉદ્વહ, સંવહ, વિવહ, નિવહ અને પરિવાહ — આ બધા અંતરિક્ષમાં ફરતા છે. સૂર્ય, અગ્નિ (શુચિ), વૈદ્યુત અને પાવક — આ ત્રણ અગ્નિ કહેવાય છે. અગ્નિના પુત્ર-પૌત્રો ચાળીસ છે અને બધા મારુતો સાત-સાતના જૂથમાં છે. ઋતુ, સંવત્સર અને અગ્નિમાંથી ઋતુઓ જન્મ્યા; ઋતુના પાંચ પુત્રો છે — આ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે. સંવત્સર પહેલો, પરિવત્સર બીજો, ઇદ્વત્સર ત્રીજો, અનુવત્સર ચોથો અને વત્સર પાંચમો — આ રીતે પાંચ સંવત્સર કહેવાય છે. એમાં સંવત્સર અગ્નિ, પરિવત્સર સૂર્ય, ઇદ્વત્સર ચંદ્ર, અનુવત્સર વાયુ અને વત્સર રુદ્ર કહેવાય છે — આ પાંચ યુગદેવતાઓ છે. ઋતુના પુત્રો પિતર કહેવાય છે અને પાંચ વર્ષના બ્રહ્માના પુત્રો પિતામહ કહેવાય છે. સૌમ્ય, બર્હિષદ અને અગ્નિષ્વાત — આ ત્રણ પિતર કહેવાય છે; અને જે જીવિત પિતૃકાઓ છે, તેઓ પણ પિતર કહેવાય છે. આદિત્ય, સોમ, લોહિતાંગ, બુધ, બૃહસ્પતિ, શુક્ર અને હેલિસુત — અને ઉપરાગ અને શિખી — આ નવ ગ્રહ કહેવાય છે. એ બધા ત્રિલોકીના હંમેશા ભવ-અભવ દર્શાવનારા છે. આદિત્ય અને સોમ — આ બંને મંડલગ્રહ છે; રાહુ એ છાયાગ્રહ છે અને બાકીના તારાગ્રહ કહેવાય છે. નક્ષત્રના અધિપતિ સોમ છે અને ગ્રહરાજ સૂર્ય છે. અગ્નિ એ આદિત્ય કહેવાય છે અને પાણી એ ચંદ્ર કહેવાય છે. આદિત્યને બ્રહ્મા કહેવાય છે, ચંદ્રને વિષ્ણુ અને ત્રીજા તારાગ્રહને મહેશ્વર કહેવાય છે. કશ્યપનો પુત્ર સૂર્ય છે, સોમ ધર્મપુત્ર છે. દેવગુરુ અને અસુરગુરુ — બૃહસ્પતિ અને શુક્ર — બંને મહાગ્રહ કહેવાય છે. પ્રજાપતિના પુત્ર બૃહસ્પતિ અને શુક્ર છે; બુધ સોમનો પુત્ર છે અને શનિ સૂર્યપુત્ર છે. સિંહિકા પુત્ર રાહુ છે અને કેતુ બ્રહ્માનો પુત્ર છે. બધા ગ્રહો કરતાં નીચે સૂર્ય ફરે છે. ત્યારપછી દૂર નક્ષત્રમંડલ છે. નક્ષત્રોમાંથી બુધ અને મંગળ, પછી શ્વેતાહ્વ, પછી માહેશ્વર, પછી ધિષણ, પછી કૃષ્ણ અને પછી ચિત્રશિખંડિ — આ ક્રમ છે. એ બધા ત્રિદિવમાં ધ્રુવ સાથે જોડાયેલા છે. રાહુ ક્યારેક ચંદ્રમાર્ગે જાય છે. સૂર્યમંડલમાં શિખી હંમેશા ફરે છે. ભૃગુના મંડલનો વિસ્તાર નવ હજાર યોજન છે. શનિનો વિસ્તાર સૂર્યના દ્વિગુણો છે. નક્ષત્રમંડલનો વિસ્તાર વિધુના ત્રિગુણો છે. નક્ષત્રમંડલથી પાદહીન બૃહસ્પતિ છે, બૃહસ્પતિથી પાદહીન શુક્ર અને મંગળ છે. મંડલોના વિસ્તારોમાં પાદહીન બુધ છે. બુધ જેટલાં બધા ઋક્ષ છે, એમાં અડધા યોજન જેટલો પણ ઓછો નથી. રાહુ ક્યારેક સૂર્ય જેટલો અને ક્યારેક ચંદ્ર જેટલો હોય છે. નક્ષત્રગ્રહમાપન કેતુ અનિશ્ચિત છે અને તેની ગતિ અજ્ઞાત છે, એ સતત ચંચળ છે. એનું રૂપ પણ સ્પષ્ટ નથી, એ અનેક રૂપ ધારણ કરે છે. ભૂલોક એટલે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ એટલે ભુવ, અને સ્વરલોક એટલે ત્રિદિવ — એ ધ્રુવથી ઉપર છે. પૃથ્વીનો સ્વામી હંમેશા અગ્નિ છે, તેથી તેને ભૂપતિ કહેવાય છે. વાયુને નભપતિ કહેવાય છે અને સૂર્યને દિવપતિ કહેવાય છે. ગાંધીર્વ, અપ્સરા, ગુહ્યક, સિદ્ધ અને રાક્ષસ — એ બધા ભૂલોકવાસી છે. અંતરિક્ષમાં મારુતો, સાતમા સ્કંધમાં રુદ્ર અને ત્યાં જ અશ્વિનીકુમાર છે. આદિત્ય, વસુ અને ગૌઓના જૂથો પણ છે. ચોથા મહર્લોકમાં કલ્પવાસી જીવો છે, તેઓ પ્રજાપતિઓ સાથે રહે છે. જનલોકમાં ભૂમિદાતા જીવો રહે છે. ઋતુ, સનત્કુમાર અને વૈરાજજીવીઓ ત્યાં રહે છે. સત્યલોક સાતમા લોક છે, જ્યાં પુનર્જનમ નથી. બ્રહ્મલોક અપાર છે, જ્યાં ઇતિહાસજ્ઞ લોકો રમે છે અને પુરાણો સાંભળે છે. પૃથ્વીથી એક લાખ યોજન ઉપર સૂર્ય છે. એક કરોડ યોજન ઉપર ધ્રુવ છે. પછી વીસ લાખ યોજન ત્રિલોકીનું ઊંચાઈ કહેવાય છે. પછી એના દ્વિગણ યોજન પછી લોકાંતર છે. દેવ, દાનવ, ગાંધીર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, પન્નગ, ભૂત અને વિદ્યા — આ આઠ દેવયોનિ છે. એ જ આકાશમાં સાત લોક સ્થિત છે. એ જ આકાશમાં મારુત, પિતર, અગ્નિ અને ગ્રહો છે. આ રીતે આઠ દેવયોનિ, દૃશ્ય અને અદૃશ્ય — બધું આકાશમાં છે. આ રીતે આ આખું આકાશ સર્વવ્યાપી છે, સર્વદેવમય અને સર્વગ્રહમય છે. તેથી જે આકાશની પૂજા કરે છે, એ સર્વ દેવતાઓની પૂજા કરે છે. તેથી શુભ ઈચ્છાવાળો માણસ સર્વ પ્રયત્નથી આકાશની પૂજા કરે. જે ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી હંમેશા આકાશની પૂજા કરે છે, એ નિશ્ચયે વૃષધ્વજના સાથમાં જાય છે.
વ્યોમમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ આકાશં ખં દિશો વ્યોમ અન્તરિક્ષં નભોઽમ્બરમ્ । પુષ્કરં ગગનં મેરુર્વિપુલં ચ બિલં તથા । । ૧ આપોછિદ્રં તથા શૂન્યં તમો વૈ રોદસી તથા । નામાન્યેતાનિ તે વ્યોમ્નઃ કીર્તિતાનિ મહીપતે । । ૨ લવણક્ષીરદધ્યમ્લઘૃતમધ્વિક્ષવસ્તથા । સ્વાદૂદકશ્ચ સપ્તૈતે સમુદ્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ । । ૩ હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો નીલ એવ ચ । શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગવાંશ્ચૈવ ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ । ।૪ મધ્યસંસ્થસ્તથૈતેષાં મહારાજતપર્વતઃ । માહેન્દ્રી ચાપ્યથાગ્નેયી યામ્યા ચ નૈર્ઋતી તથા । । ૫ વારુણી ચાથ વાયવ્યા સૌમ્યૈશાની તથૈવ ચ । એતાઃ પુર્યસ્તુ દેવાનાં તથોપરિ સમાશ્રિતાઃ । । ૬ પૃથિવ્યાં તુ સ્થિતો વીર લોકાલોકસ્તુ પર્વતઃ । તતશ્ચણ્ડકપાલં તુ તસ્માત્તત્પરતસ્તુ યઃ । । ૭ તતોઽગ્નિર્વાયુરાકાશં તતો ભૂતાદિરુચ્યતે । તતો મહાનહઙ્કારઃ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તતઃ । । ૮ પુરુષાદીશ્વરો શ્રેય ઈશ્વરેણાવ્રૃતં જગત્ । ઈશ્વરો ભગવન્ભાનુસ્તેનેદં પૂરિતં જગત્ । । ૯ સહસ્રાંશુર્મહાતેજાશ્ચતુર્બાહુર્મહાબલઃ । ઊર્ધ્વમપ્યથ લોકાસ્તુ પ્રાઙ્મયા યે પ્રકીર્તિતાઃ । । 1.126.૧૦ ભૂયસ્તાન્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ અણ્ડાવરણકારકાન્ । ભૂર્લોકસ્તુભુવર્લોકસ્તૃતીયઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૧૧ મહર્જનસ્તપઃ સત્યઃ સપ્તલોકાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । ૧તતસ્તવંડકપાલં તુ તસ્માચ્ચ પરસ્તપઃ । । ૧૨ તતોઽગ્નિર્વાયુરાકાશં તતો ભૂતાદિરુચ્યતે । તતો મહાન્પ્રધાનશ્ચ પ્રકૃતિપુરુષસ્તતઃ । । ૧૩ પુરુષાદીશ્વરો જ્ઞેય ઈશ્વરેણાવૃતં જગત્ । ભૂમેરધસ્તાત્સપ્તૈવ લોકાનભિમતાઞ્છૃણુ । । ૧૪ તલં સુતલપાતાલે તલાતલં તથાતલમ્ । વિતલં ચ કુરુશ્રેષ્ઠ સપ્તમં ચ રસાતલમ્ । । ૧૫ તતોઽગ્નિર્વાયુરાકાશં તતો ભૂતાદિરુચ્યતે । તતો મહાન્પ્રધાનશ્ચ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તતઃ । । ૧૬ પુરુષાદીશ્વરો જ્ઞેય ઈશ્વરેણાવૃતં જગત્ । એવં મેરોઃ પ્રમાણં તુ સર્વમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ । । ૧૭ ચતુરસ્રશ્ચતુઃ શૃંગઃ સ મેરુઃ કાઞ્ચનઃ શુભઃ । પૃથિવ્યાં સંસ્થિતો મધ્યે સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ । । ૧૮ ચતુર્ભિઃ કાઞ્ચનૈઃ શૃંગૈર્દિવ્યૈર્દિવમિવોલ્લિખન્ । યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરાશીતિરુચ્છ્રિતઃ । । ૧૯ પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદષ્ટવિંશતિવિસ્તૃતઃ । વિસ્તારસ્ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહસ્તતઃ સ્મૃતઃ । । 1.126.૨૦ તસ્ય સૌમનસં નામ શૃંગમેકં તુ કાઞ્ચનમ્ । દ્વિતીયં પદ્મરાગાભં જ્યોતિષ્કં નામ નામતઃ । । ૨૧ તૃતીયં નામતશ્ચિત્રં સર્વદેવમયં શુભમ્ । ચતુર્થં રાજતં શુક્લં ચન્દ્રૌજસ્કમિતિ સ્મૃતમ્ । । ૨૨ યત્તુ સૌમનસં નામ શૃંગં ગાઙ્ગેયમુચ્યતે । તદેવ ચોદયો નામ્ના યત્રોદ્યન્દૃશ્યતે રવિઃ । । ૨૩ ઉત્તરેણ પરિક્રમ્ય જમ્બૂદ્વીપં દિવાકરઃ । દૃશ્યો ભવતિ ભૂતાનાં શિખરં ચ સમાસ્થિતઃ । । ૨૪ કાઞ્ચનસ્ય ચ શૈલસ્ય તેજસાર્કસ્ય ચાહૃતે । ઉભે સન્ધ્યે પ્રકાશેતે આતામ્રે પૂર્વપશ્ચિમે । । ૨૫ શૃંગે સૌમનસે સૂર્ય ઉત્તિષ્ઠત્યુત્તરાયણે । જ્યોતિષે દક્ષિણે ચાપિ વિષુવે મધ્યતસ્તયોઃ । । ૨૬ ઈશેન્દ્રોદ્રિશ્ચ ઐશાન્યાં તત્રાગ્નિઃ પૂર્વદક્ષિણે । નૈર્ઋતેઽપિ તતો જ્ઞેયો વાયવ્યે મરુતસ્તથા । । ૨૭ મધ્યે તુ કંજજઃ સાક્ષાદ્ગ્રહા જ્યોતીંષિ ચૈવ હિ । આદિત્યસ્તેન રૂપેણ તસ્મિન્વ્યોમ્નિ પ્રતિષ્ઠિતઃ । । ૨૮ ઇદં દેવમયં વ્યોમ તથા લોકમયં સ્મૃતમ્ । પૂર્વકોણસ્થિતે શૃંગે સ્થિતઃ શુક્રો મહીપતે । । ૨૯ હેલિજશ્ચાપરે જ્ઞેયો ધનનાથસ્તથાપરે । સોમશ્ચાપિ ચતુર્થે તુ સ્થિતઃ શૃંગે જનાધિપ । । 1.126.૩૦ મધ્યે કેશાસ્થિતો રાજન્હુઙ્કારશ્ચ પિનાકિનઃ । શૃંગે પૂર્વોત્તરે રાજન્સ્થિતો દેવો વિધુક્ષયે
આકાશ, ખ, દિશા, વ્યોમ, અંતરિક્ષ, નભ, અંબર, પુષ્કર, ગગન, મેરુ, વિશાળ અને બિલ — આ બધા આકાશના નામ છે, રાજા. પાણીની ફાંટ, શૂન્ય, અંધકાર અને રોદસી પણ આકાશના નામ છે. લવણ, ક્ષીર, દહીં, ઘી, મધ, ઇક્ષુરસ અને સ્વાદિષ્ટ પાણી — આ સાત સમુદ્ર કહેવાય છે. હિમાલય, હેમકૂટ, નિષધ, નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગવાન — આ છ વર્ષાપર્વત છે. એના મધ્યમાં મહારજત પર્વત છે. માહેન્દ્ર, અગ્નેય, યમ્ય, નૈઋતિ, વારુણી, વાયવ્ય, સૌમ્ય અને ઈશાન — આ દેવતાઓના શહેરો છે, જે ઉપર સ્થિત છે. પૃથ્વી પર લોકાલોક પર્વત છે. પછી ચંડકપાલ, અને પછી એના પર છે. પછી અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છે, પછી ભૂતાદિ કહેવાય છે. પછી મહાન અહંકાર, પ્રકૃતિ અને પછી પુરુષ છે. પુરુષથી ઈશ્વર શ્રેષ્ઠ છે, અને ઈશ્વરે આખું જગત આવરી લીધું છે. ઈશ્વર ભગવાન પ્રકાશરૂપે આખું જગત ભરી દે છે. સહસ્ર કિરણોવાળો, મહાતેજસ્વી, ચતુર્ભુજ અને મહાબળવાન છે. ઉપર પણ અનેક લોક છે, જેમનું વર્ણન મેં કર્યું છે. હવે હું એ બધા અંડાવરણ કરનાર લોકનું વર્ણન કરું છું. ભૂલોક, ભુવર્લોક અને ત્રીજો લોક — મહર, જન, તપ અને સત્ય — આ સાત લોક કહેવાય છે. પછી અંડકપાલ છે, પછી તપ છે. પછી અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છે, પછી ભૂતાદિ કહેવાય છે. પછી મહાન પ્રધાન, પ્રકૃતિ અને પછી પુરુષ છે. પુરુષથી ઈશ્વર છે, અને ઈશ્વરે આખું જગત આવરી લીધું છે. પૃથ્વીથી નીચેના સાત લોક સાંભળો: તલ, સુતલ, પાતાળ, તલાતલ, વિતલ, મહાતલ અને સાતમું રસાતલ. પછી અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છે, પછી ભૂતાદિ કહેવાય છે. પછી મહાન પ્રધાન, પ્રકૃતિ અને પછી પુરુષ છે. પુરુષથી ઈશ્વર છે, અને ઈશ્વરે આખું જગત આવરી લીધું છે. મેરુનું માપ પણ આવું જ છે. ચતુરસ્ર, ચતુશૃંગ અને કાંચન — એ મેરુ પર્વત છે, જે પૃથ્વીના મધ્યમાં સ્થિત છે અને સિદ્ધ-ગાંધીર્વો તેની સેવા કરે છે. ચાર કાંચન શૃંગો વડે એ સ્વર્ગને સ્પર્શે છે. એની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે. એનું મૂળ શોડશ યોજન ધરતીમાં છે અને વિશાળતા અઠ્ઠાવીસ યોજન છે. એનો વ્યાસ ત્રિગુણો છે. એના શૃંગોમાં સૌમનસ નામનું એક કાંચન શૃંગ છે. બીજું પદ્મરાગ જેવું તેજસ્વી છે, જેને જ્યોતિષ્ક કહે છે. ત્રીજું ચિત્ર નામનું સર્વદેવમય અને શુભ છે. ચોથું રજત અને શ્વેત છે, જેને ચંદ્રોજસ્ક કહે છે. સૌમનસ શૃંગ ગાંગેય કહેવાય છે, એ જ ઉદયશૃંગ છે, જ્યાં સૂર્ય ઉગે છે. ઉત્તર તરફથી જંબુદ્વીપને પરિભ્રમણ કરીને સૂર્ય દેખાય છે. કાંચન પર્વતના તેજ અને સૂર્યના તેજથી બંને સંધ્યા સમયે પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ લાલ દેખાય છે. સૌમનસ શૃંગે સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં ઉગે છે, જ્યોતિષ્કે દક્ષિણાયણમાં, અને બંનેની વચ્ચે વિષુવ સમયે. પૂર્વોત્તર શૃંગે ઈશાન દિશામાં ઈશ્વર, પૂર્વ-દક્ષિણમાં અગ્નિ, નૈઋત દિશામાં વીર્યવાન દેવ, વાયવ્ય દિશામાં મારુત છે. મધ્યમાં કમળજ દેવ અને ગ્રહ-તારાઓ છે. એ રીતે આકાશમાં આદિત્ય સ્થાપિત છે. આ આકાશ દેવમય અને લોકમય છે. પૂર્વકોણના શૃંગે શુક્ર દેવ સ્થિત છે. બીજા શૃંગે હેલીજ, ત્રીજા શૃંગે ધનના સ્વામી અને ચોથા શૃંગે ચંદ્ર દેવ સ્થિત છે. મધ્યમાં કેશાવ અને પિનાકધારી શિવનું હૂંકાર છે. પૂર્વોત્તર શૃંગે દેવ વિધુક્ષય સ્થિત છે.
૩૧ તતઃ સ્થિતો મહાદેવો ગોપતિર્લોકપૂજિતઃ । પૂર્વાગ્નેયીસ્થિતે શૃંગે સ્થિતો વૈ શાણ્ડિલઃ સુતઃ । । ૩૨ તતઃ સ્થિતો મહાતેજાઃ કીનાશો હેલિનન્દનઃ । સ્થિતો વૈ નૈર્ઋતે શૃંગે વિરૂપાક્ષો મહાબલઃ । । ૩૩ તસ્માદનન્તરો દેવઃ સ્થિતો વૈ યાદસાં પતિઃ । તતઃ સ્થિતો મહાતેજા વીર મિત્રો મહાબલઃ । । ૩૪ વાયવ્યં શૃંગમાશ્રિત્ય સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ । તતઃ સ્થિતો દશબલો નરમારુહ્ય ભારત । । ૩૫ બ્રહ્મા મધ્યે સ્થિતો દેવો હ્યનન્તશ્ચાધ એવ હિ । ઉપેન્દ્રશઙ્કરૌ દેવૌ બ્રહ્મણોઽન્તે સમાસ્થિતૌ । । ૩૬ એષ મેરુસ્તથા વ્યોમ એષ ધર્મશ્ચ પઠ્યતે । સર્વદેવમયશ્ચાયં મેરુર્વ્યોમ ઇતિ સ્મૃતઃ । । ૩૭ તથા વેદમયશ્ચાપિ પઠ્યતે નાત્ર સંશયઃ । શૃંગાણિ વેદાશ્ચત્વારઃ પૂર્વશૃંગાદયો વિદુઃ । । ૩૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે વ્યોમમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ષડ્વિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
પછી મહાદેવ, ગોપાલ, જે સર્વ લોકોએ પૂજ્યા છે, એ સ્થિત છે. પૂર્વ-અગ્નેય દિશાના શૃંગે શાંડિલપુત્ર સ્થિત છે. પછી મહાતેજસ્વી કીનાશ, હેલીનંદન સ્થિત છે. પછી નૈઋત શૃંગે વિરુપાક્ષ મહાબળવાન દેવ સ્થિત છે. પછી યાદવોના સ્વામી દેવ સ્થિત છે. પછી મહાતેજસ્વી વીરમિત્ર મહાબળવાન દેવ સ્થિત છે, જે વાયવ્ય શૃંગે સર્વ દેવતાઓએ નમસ્કાર કર્યો છે. પછી દશબળ દેવ નર પર આરૂઢ થઈ સ્થિત છે. મધ્યમાં બ્રહ્મા દેવ અને નીચે અનંત દેવ છે. બ્રહ્માના અંતે ઉપેન્દ્ર અને શંકર દેવ સ્થિત છે. આવો મેરુ અને આકાશ ધર્મરૂપ છે. આ મેરુ સર્વદેવમય અને આકાશ પણ એવું જ છે. એ જ રીતે મેરુ વેદમય છે, એમાં શંકા નથી. ચાર શૃંગો ચાર વેદ છે, એમ જાણવું.
સૂર્યપ્રસાદવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ કથમારાધિતઃ સૂર્યઃ સામ્બેનામિતતેજસા । વિમુક્તસ્તુ કથં રોગૈર્બ્રૂહિ માં દ્વિજસત્તમ । । ૧ સુમન્તુરુવાચ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ રાજેન્દ્ર શૃણુ સામ્બકથાં પુરા । વિસ્તારાદ્વચ્મિ તે સર્વાં કથાં પાપવિમોચિનીમ્ । । ૨ પુરા સંશ્રુત્ય માહાત્મ્યં ભાસ્કરસ્ય સ નારદાત્ । વિનયાદુપસઙ્ગમ્ય વચઃ પિતરમબ્રવીત્ । । ૩ કશ્મલેનાભિભૂતોઽસ્મિ મલેન વ્યાધિનાચ્યુત । વૈદ્યૈરોષધિભિશ્ચાપિ ન શાન્તિર્મમ વિદ્યતે । । ૪ વનં ગચ્છામિ ભગવન્નનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ । શિવેન પુણ્ડરીકાક્ષ ધ્યાય માં પુરુષોત્તમ । । ૫ અનુજ્ઞાતઃ સ કૃષ્ણેન સિન્ધોરુત્તરકૂલતઃ । ગત્વા સન્તારયામાસ ચન્દ્રભાગાં મહાનદીમ્ । । ૬ તતો મિત્રવનં ગત્વા તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ । ઉપવાસપરઃ સામ્બઃ શુષ્કો ધમનિસન્તતઃ । । ૭ આરાધનાર્થં સૂર્યસ્ય ગુહ્યં સ્તોત્રં૧ જજાપ હ । વેદૈશ્ચતુર્ભિઃ સમિતં પુરાણાશ્રયબૃંહિતમ્ । । ૮ યદેતન્મણ્ડલં શુક્લં દિવ્યં હ્યજરમવ્યયમ્ । યુક્તં મનોજવૈરશ્વૈર્હારીતૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ
શતાનિકે પૂછ્યું: સુર્યદેવની આરાધના સાંબે કેવી રીતે કરી હતી? અને તે કઈ રીતે રોગમુક્ત થયો? કૃપા કરીને મને કહો, મહાન બ્રાહ્મણ. સુમંતુ કહે છે: રાજા, તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે. સાંબની કથા ધ્યાનથી સાંભળ. હું તને વિગતે આખી પાપવિમોચક કથા કહું છું. પૂર્વે સાંબે નારદ પાસેથી ભાસ્કરનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું. પછી તે વિનયપૂર્વક પિતાજી પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હું દુઃખ અને રોગથી પીડાયેલો છું, અને વૈદ્યો અને ઔષધિથી પણ મને આરામ મળતો નથી. ભગવાન, હું વનમાં જવા માંગું છું, કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો. શિવ અને પુંડરીકાક્ષ, હે પુરુષોત્તમ, મને ધ્યાનમાં રાખજો.' કૃષ્ણે અનુમતિ આપી, અને સાંબે સિંધુના ઉત્તર કાંઠે જઈ ચંદ્રભાગા મહાનદી પાર કરી. પછી તે મિત્રવનમાં પહોંચ્યો, જે ત્રિલોકીનું પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે. ત્યાં ઉપવાસ કરીને સાંબ સુકાઈ ગયો. આરાધના માટે તેણે ગુપ્ત સ્તોત્રનું જાપ કર્યું, જે ચાર વેદ અને પુરાણોથી સમૃદ્ધ છે. એ દિવ્ય, શુદ્ધ, અજર અને અવિનાશી મંડલ છે, જે મનોજવ ઘોડાઓ અને બ્રહ્મવેદીઓથી યુક્ત છે.
૯ આદિરેષ૧ હિ ભૂતાનામાદિત્ય ઇતિ સંજ્ઞિતઃ । ત્રૈલોક્યચક્ષુરેવાત્ર પરમાત્મા પ્રજાપતિઃ । । 1.127.૧૦ એષ વૈ મણ્ડલે હ્યસ્મિન્પુરુષો દીપ્યતે મહાન્ । એષ વિષ્ણુરચિન્ત્યાત્મા બ્રહ્મા ચૈષ પિતામહઃ । । ૧૧ રુદ્રો મહેન્દ્રો વરુણ આકાશં પૃથિવી જલમ્ । વાયુઃ શશાઙ્કઃ પર્જન્યો ધનાધ્યક્ષો વિભાવસુઃ । । ૧૨ યષ એષ મણ્ડલે હ્યસ્મિન્ પુરુષો દીપ્યતે મહાન્ । એકઃ સાક્ષાન્મહાદેવો વૃત્રમણ્ડનિભઃ સદા । । ૧૩ કાલો હ્યેષ મહાબાહુર્નિબોધોત્પત્તિલક્ષણઃ । ય એષ મણ્ડલે હ્યસ્મિંસ્તેજોભિઃ પૂરયન્મહીમ્ । । ૧૪ ભ્રામ્યતે હ્યવ્યવચ્છિન્નો વાતૈર્યોઽમૃતલક્ષણઃ । નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્તેજસા વિદ્યતે ક્વચિત્ । । ૧૫ પુષ્ણાતિ સર્વભૂતાનિ એષ એવ સુધામૃતૈઃ । અન્તસ્થાન્મ્લેચ્છજાતીયાંસ્તિર્યગ્યોનિગતાનપિ । । ૧૬ કારુણ્યાત્સર્વભૂતાનિ પાસિ ત્વં ચ વિભાવસો । શ્વિત્રકુષ્ઠ્યંધબધિરાન્પંગૂંશ્ચાપિ તથા વિભો । । ૧૭ પ્રપન્નવત્સલો દેવ કુરુતે નીરુજો ભવાન્ । ચક્રમણ્ડલમગ્રાંશ્ચ નિર્ધનાલ્પાયુષસ્તથા । । ૧૮ પ્રત્યક્ષદર્શી ત્વં દેવ સમુદ્ધરસિ લીલયા । કા મે શક્તિઃ સ્તવૈઃ સ્તોતુમાર્તોઽહં રોગપીડિતઃ । । ૧૯ સ્તૂયસે ત્વં સદા દેવૈર્બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિભિઃ । મહેન્દ્રસિદ્ધગન્ધર્વૈરપ્સરોભિઃ સગુહ્યકૈઃ । । 1.127.૨૦ સ્તુતિભિઃ કિં પવિત્રૈર્વા તવ દેવ સમીરિતૈઃ । યસ્ય તે ઋગ્યજુઃ સામ્નાં ત્રિતય મણ્ડલસ્થિતમ્ । । ૨૧ ધ્યાનિનાં ત્વં પરં ધ્યાનં મોક્ષદ્વારં ચ મોક્ષિણામ્ । અનન્તતેજસાક્ષોભ્યો હ્યચિંત્યાવ્યક્તનિષ્કલઃ । । ૨૨ યદયં વ્યાહતઃ કિઞ્ચિત્સ્તોત્રેઽસ્મિઞ્જગતઃ પતિઃ । આર્તિં ભક્તિં ચ વિજ્ઞાય તત્સર્વં જ્ઞાતુમર્હસિ । । ૨૩ તમુવાચ તતઃ સૂર્યઃ પ્રીત્યા જામ્બવતીસુતમ્ । પ્રીતોઽસ્મિ તપસા વત્સે બ્રૂહિ તન્માં યદિચ્છસિ । । ૨૪ સામ્બ ઉવાચ યદિ પ્રસન્નો ભગવાનેષ એવ વરો મમ । ભક્તિર્ભવતુ મેઽત્યર્થં ત્વયિ દેવ સનાતન । । ૨૫ શ્રીસૂર્ય ઉવાચ ભૂયસ્તુષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે વરં વરય સુવ્રત । સ દ્વિતીયં વરં વવ્રે તદૈવ વરદં વિભુમ્ । । ૨૬ મલઃ શરીરસંસ્થો મે ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રણશ્યતુ । યેન મે શુદ્ધમખિલં વપુર્ભવતુ ગોપતે । । ૨૭ સુમન્તુરુવાચ સ તથાસ્ત્વિતિ તેનોક્તો ભાસ્કરેણ મહાત્મના । તાં મુમોચ રુજં સામ્બો દેહાત્ત્વચમિવોરગઃ । । ૨૮ તતો રૂપેણ દિવ્યેન રૂપવાનભવત્પુનઃ । પ્રણમ્ય શિરસા દેવં પુરતોઽવસ્થિતોઽભવત્ । । ૨૯ શ્રીસૂર્ય ઉવાચ ભૂયશ્ચ શૃણુ મે સામ્બં તુષ્ટોઽહં યદ્બ્રવીમિ તે । અદ્ય પ્રભૃતિ ત્વન્નામ્ના મમ સ્થાનાનિ સુવ્રત । । ક્ષિતૌ યે સ્થાપયિષ્યન્તિ તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ । । 1.127.૩૦ સ્થાપયસ્વૈવ મામસ્મિંશ્ચન્દ્રભાગાતટે શુભે । તવ નામ્ના ચ સામ્બેદં પરાં ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ । । ૩૧ કીર્તિસ્તવાક્ષયા લોકે ખ્યાતિં યાસ્યતિ સુવ્રત । ભૂયશ્ચ તે પ્રદાસ્યામિ પ્રત્યહં સ્વપ્નદર્શનમ્ । । ૩૨ સુમન્તુરુવાચ એવં દત્ત્વા વરં તસ્મૈ વૃષ્ણિસિંહાય ચાપરમ્ । પ્રત્યક્ષદર્શનં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધાદ્ધરિઃ । । ૩૩ ય ઇદં પઠતે સ્તોત્રં ત્રિકાલં ભક્તિમાન્નરઃ । ત્રિસપ્તશતમાવર્ત્ય હોમં વા સપ્તરાત્રકમ્ । । ૩૪ રાજ્યકામો લભેદ્રાજ્યં ધનકામો લભેદધનમ્ । રોગાર્તો મુચ્યતે રોગાદ્યથા સામ્બસ્તથૈવ સઃ । । ૩૫ સૂર્યલોકં વ્રજેચ્ચાપિ ભક્ત્યા પૂજ્ય દિવાકરમ્ । રમતે ચ તથા તસ્મિન્દેવૈશ્ચ પરિવારિતઃ । । ૩૬ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને સૂર્યપ્રસાદવર્ણનં નામ સપ્તવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ સર્વ જીવોના આરંભરૂપ, જેને આદિત્ય કહે છે, તે ત્રણેય લોકનો નેત્ર છે, સર્વાત્મા અને પ્રજાપતિ છે. આ જ મહાન પુરુષ આ મંડળમાં તેજથી પ્રકાશિત થાય છે; એ અદભુત આત્માવાળો વિષ્ણુ છે, એ જ પિતામહ બ્રહ્મા છે. એ જ રુદ્ર, મહેન્દ્ર, વરુણ, આકાશ, પૃથ્વી, જળ, વાયુ, ચંદ્ર, મેઘ, ધનના અધ્યક્ષ અને અગ્નિ છે. આ જ મહાન પુરુષ આ મંડળમાં સતત તેજથી ઝળહળતો રહે છે; એ એકમાત્ર મહાદેવ છે, જે હંમેશા વિત્રને હરાવનાર છે. આ જ મહાબાહુ કાળ છે, જે ઉત્પત્તિનું લક્ષણ ધરાવે છે; આ જ પુરુષ પોતાની તેજસ્વિતા વડે ધરાને ભરી દે છે. આ અવ્યવચ્છિન્ન રૂપે વાયુથી ફરતો રહે છે, અમૃતના લક્ષણ ધરાવે છે; તેની તેજસ્વિતા કરતાં વધુ કશુંય નથી. એ જ સર્વ જીવોને અમૃત સમાન સુધાથી પોષે છે—even અંદર રહેલા મ્લેચ્છ જાતિના અને ત્રિયોગતિમાં ગયેલા જીવોને પણ. હે વિભાવસુ, તું કરુણા કરીને સર્વ જીવોની રક્ષા કરે છે—even શ્વિત્ર, કુષ્ટ, અંધ, બહેરા અને પંગુઓની પણ. હે દેવ, તું શરણાગતો પર દયા રાખે છે અને તેમને રોગમુક્ત કરે છે—even જે ચક્રમંડળના આરંભમાં છે, ગરીબ છે, અલ્પ આયુષ્ય ધરાવે છે. હે દેવ, તું પ્રત્યક્ષ દર્શન આપીને સરળતાથી ઉદ્ધાર કરે છે; હું રોગથી પીડિત છું, મારી પાસે તારી સ્તુતિ કરવા માટે શક્તિ નથી. તારી સ્તુતિ હંમેશા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને મહેન્દ્ર, સિદ્ધ, ગંધર્વ, અપ્સરા અને ગુહ્યક વગેરે દેવતાઓ કરે છે. તારી પવિત્ર સ્તુતિઓથી તને શું મળે છે? કારણ કે તારા માટે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના ત્રણેય મંડળ સ્થિત છે. તું ધ્યાન કરનારા માટે પરમ ધ્યાન અને મોક્ષ માટે દ્વાર છે; તું અનંત તેજસ્વી, અચળ, અદભુત અને અવ્યક્ત છે. જો આ સ્તોત્રમાં કોઈ ખોટ રહી ગઈ હોય, તો પણ હે જગતના પતિ, તું મારી વ્યથા અને ભક્તિ જાણીને બધું જ જાણી શકે છે. ત્યારબાદ સૂર્યદેવે પ્રસન્ન થઈને જામ્બવતીપુત્ર સાંબને કહ્યું: 'હું તારા તપથી પ્રસન્ન છું, વત્સ, જે ઇચ્છે છે તે માંગ.' સાંબે કહ્યું: 'જો ભગવાન પ્રસન્ન હોય, તો મારા માટે એ જ વર છે કે મારી તારી પર અખૂટ ભક્તિ રહે, હે સનાતન દેવ.' શ્રીસૂર્યે કહ્યું: 'હું વધુ પ્રસન્ન છું, શુભ રહે, બીજું પણ વર માંગ.' ત્યારે સાંબે બીજું વર માગ્યું: 'હે ગોપાલ, તારા પ્રસાદથી મારા શરીરમાં રહેલો મલ નાશ પામે, જેથી મારું આખું શરીર શુદ્ધ બને.' સુમંતુએ કહ્યું: 'મહાત્મા ભાસ્કરે એવું 'તથાસ્તુ' કહ્યું, અને સાંબે પોતાના શરીરમાંથી રોગને સાપની જેમ ત્વચા ઉતારે એમ દૂર કરી દીધો. પછી તે દિવ્ય રૂપે સુંદર બની ગયો અને શિર નમાવીને દેવ સામે ઊભો રહ્યો.' શ્રીસૂર્યે કહ્યું: 'હવે ફરી સાંભળ, સાંબ, હું ખુશ છું એટલે કહું છું: આજે પછી મારા નામના જે સ્થાન તું ધરતી પર સ્થાપિત કરશે, તેમને સનાતન લોક મળશે. તું મને ચંદ્રભાગા નદીના પવિત્ર તટ પર સ્થાપિત કર; તારા નામથી આ સાંબ સ્થાન વિશાળ ખ્યાતિ પામશે. તારી કીર્તિ ક્યારેય નાશ પામશે નહીં, અને હું તને દરરોજ સ્વપ્નમાં દર્શન આપતો રહીશ.' સુમંતુએ કહ્યું: 'આ રીતે ભગવાને સાંબને વર આપ્યા અને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપી ત્યાં અંતર્ધાન પામ્યા.' જે મનુષ્ય આ સ્તોત્રને ત્રણ વખત ભક્તિપૂર્વક વાંચે છે, અથવા સાત રાત્રિ સુધી હવન કરે છે, તે રાજય ઇચ્છે તો રાજય, ધન ઇચ્છે તો ધન, રોગથી પીડાય છે તો રોગમુક્ત થાય છે, જેમ સાંબ થયો. ભક્તિથી સૂર્યની પૂજા કરનાર સૂર્યલોકમાં જાય છે અને ત્યાં દેવતાઓ સાથે આનંદ પામે છે.
સામ્બસ્તવવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ અસ્તાવીચ્ચ તત સામ્બઃ કૃશો ધમનિસન્તતઃ । રાજન્નામસહસ્રેણ સહસ્રાંશું દિવાકરમ્ । । ૧ ખિદ્યમાનં તતો દૃષ્ટ્વા સૂર્યઃ કૃષ્ણાત્મજં તદા । સ્વપ્નેઽસ્મૈ દર્શનં દત્ત્વા પુનર્વચનમબ્રવીત્ । । ૨ શ્રીસૂર્ય ઉવાચ સામ્બ સામ્બ મહાવાહો શૃણુ જામ્બવતીસુત । અલં નામસહસ્રેણ પઠ ચેમં શુભં સ્તવમ્ । । ૩ યાનિ ગુહ્યાનિ નામાનિ પવિત્રાણિ શુભાનિ ચ । તાનિ તે કીર્તિયિષ્યામિ પ્રયત્નાદવધારય । ૪ વૈકર્તનો વિવસ્વાંશ્ચ માર્તણ્ડો ભાસ્કરો રવિઃ । લોકપ્રકાશકઃ શ્રીમાંલ્લોકચક્ષુર્ગ્રહેશ્વરઃ । ૫ લોકસાક્ષી ત્રિલોકેશઃ કર્તા હર્તા તમિસ્રહા । તપનસ્તાપનશ્ચૈવ શુચિઃ સપ્તાશ્વવાહનઃ । ૬ ગભસ્તિહસ્તો બ્રહ્મા ચ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ । એકર્વિશતિરિત્યેષ સ્તવ ઇષ્ટસ્સદા મમ । । ૭ શરીરારોગ્યદશ્ચૈવ ધનવૃદ્ધિયશસ્કરઃ । સ્તવરાજ ઇતિ ખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ । ૮ ય એતેન મહાબાહો દ્વે સન્ધ્યેઽસ્તમનોદયે । સ્તૌતિ માં પ્રણતો ભૂત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૯ માનસં વાચિકં વાપિ કાયિકં યચ્ચ દુષ્કૃતમ્ । એકજાપ્યેન તત્સર્વં પ્રણશ્યતિ મમાગ્રતઃ । 1.128.૧૦ એષ જપ્યશ્ચ હોમશ્ચ સન્ધ્યોપાસનમેવ ચ । બલિમન્ત્રોઽર્ઘ્યમન્ત્રોઽથ ધૂપમન્ત્રસ્તથૈવ ચ । ।૧૧ અન્નપ્રદાને સ્નાને ચ પ્રણિપાતે પ્રદક્ષિણે । પૂજિતોઽયં મહામન્ત્રઃ સર્વપાપહરઃ શુભઃ । । ૧૨ એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્ભાસ્કરો જગતાં પતિઃ । આમન્ત્ર્ય કૃષ્ણતનયં તત્રૈવાન્તર્હિતોઽભવત્ । । ૧૩ સામ્બોઽપિ સ્તવરાજેન સ્તુત્વા સપ્તાશ્વવાહનમ્ । પ્રીતાત્મા નીરુજઃ શ્રીમાંસ્તસ્માદ્રોગાદ્વિમુક્તવાન્ । । ૧૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બસ્તવવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યું: ત્યારબાદ સાંબ ખૂબ દુર્બળ અને નસોના જાળથી ભરાયેલો થયો હતો. રાજા, તેણે નામસહસ્ત્રથી સહસ્રાંશુ દિવાકરને સ્મરણ કર્યો. તેને દુઃખી જોઈને, સૂર્યદેવે કૃષ્ણપુત્ર સાંબને સ્વપ્નમાં દર્શન આપ્યું અને ફરી કહ્યું: શ્રીસૂર્યે કહ્યું: 'હે સાંબ, હે મહાબાહુ, હે જામ્બવતીપુત્ર, સાંભળ! હવે નામસહસ્ત્રના પાઠની જરૂર નથી, આ શુભ સ્તોત્રનું પઠન કર. જે ગુપ્ત, પવિત્ર અને શુભ નામો છે, તે હું તને કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. વૈકર્તન, વિવસ્વાન, માર્તંડ, ભાસ્કર, રવિ, લોકપ્રકાશક, શ્રીમંત, લોકચક્ષુ, ગ્રહેશ્વર, લોકસાક્ષી, ત્રિલોકેશ, કર્તા, હર્તા, તમોહંતા, તાપન, તાપન, શુચિ, સાત ઘોડાની સવારી, ગભસ્તિહસ્ત, બ્રહ્મા અને સર્વ દેવો દ્વારા નમસ્કાર પામનાર—આ એકવીસ નામોનું સ્તોત્ર મને હંમેશા પ્રિય છે. આ સ્તોત્ર શરીરને આરોગ્ય આપે છે, ધન અને યશ વધારનાર છે; ત્રણેય લોકમાં 'સ્તવરાજ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે મહાબાહુ, જે વ્યક્તિ સવારે અને સાંજે, સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે ભક્તિપૂર્વક મને આ રીતે સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. મન, વાણી કે શરીરથી જે પણ પાપ થયું હોય, તે એક જાપથી મારા સમક્ષ નાશ પામે છે. આ જાપ, હોમ, સંધ્યાવંદન, બલિ, અર્ઘ્ય, ધૂપ—allમાં આ મહામંત્ર પૂજાય છે, સર્વ પાપ હરણ અને શુભ છે. આમ કહીને ભગવાન ભાસ્કર, જગતના પતિએ કૃષ્ણપુત્ર સાંબને વિદાય આપી ત્યાં જ અંતર્ધાન પામ્યા. સાંબે પણ સ્તવરાજથી સાત ઘોડાવાળા દેવની સ્તુતિ કરી, આનંદિત અને રોગમુક્ત થઈ ગયો.
સામ્બકૃતાદિત્યમૂર્તિસ્થાપનવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ અથ લબ્ધવરઃ સામ્બો વરં પ્રાપ્ય પુરાતનમ્ । મન્યમાનસ્તદાશ્ચર્યં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । । ૧ પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ સાર્ધમન્યૈસ્તપસ્વિભિઃ । સ્નાપનાર્થં નાતિદૂરં ચન્દ્રભાગાં નદીં યયૌ । । ૨ કૃત્વાત્મમણ્ડલાકારં શ્રદ્દધાનો દિનેદિને । સસ્નૌ સઞ્ચિન્તયામાસ કિં રૂપં સ્થાપયામ્યહમ્ । । ૩ સ સ્નાતઃ સહસૈવાથ પ્રણમ્ય૧ તુ પ્રભાવતીમ્ । ઉહ્યમાનાં જલૌઘેન પ્રતિમાં સમ્મુખીં રવેઃ । । ૪ તાં દૃષ્ટ્વા તસ્ય વીરસ્ય સમુત્પન્નમિદં યથા । દેવેન યત્તદાજ્ઞપ્તં તદિદં નાત્ર સંશયઃ । । ૫ સ તામુત્તાર્ય સલિલાદાનીય ચ મહીપતે । તસ્મિન્મિત્રવનોદ્દેશે સ્થાપયામાસ તાં તદા । । ૬ નિધાય પ્રતિમાઁલ્લોકે સામ્બસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । મિત્રં મિત્રવને રમ્યે સ્થાપયિત્વા વિધાનતઃ । । ૭ તતસ્તામેવ પપ્રચ્છ પ્રણમ્ય પ્રતિમાં રવેઃ । કેનેયં નિર્મિતા નાથ ભવતો હ્યાકૃતિઃ શુભા । । ૮ પ્રતિમા તમુવાચાથ શૃણુ સામ્બ બ્રુવે સ્વયમ્ । નિર્મિતા યેન ચાપ્યેષા મદીયા પુરુષાકૃતિઃ । । ૯ મમાતિતેજસાવિષ્ટં રૂપમાસીત્પુરાતનમ્ । અસહ્યં સર્વભૂતાનાં તતોઽસ્મ્યભ્યર્ચિતઃ સુરૈઃ । । સહ્યં ભવતુ તે રૂપં સર્વપ્રાણભૃતામિતિ । । 1.129.૧૦ તતો મયા સમાદિષ્ટો વિશ્વકર્મા મહાતપાઃ । તેજસાં શાતનં કુર્વન્રૂપં નિર્વર્તયસ્વ મે । । ૧૧ તતસ્તુ મત્સમાદેશાત્તેનૈવ નિપુણં તદા । શાકદ્વીપે ભ્રમિં કૃત્વા રૂપં નિર્વર્તિતં મમ । । ૧૨ પ્રીત્યા તેષાં પ્રપઞ્ચોઽયં સ મયા કારિતઃ પુનઃ । તેનેયં કલ્પવૃક્ષાત્તુ નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા । । ૧૩ કૃત્વા હિમવતઃ પૃષ્ઠે પુરા સિદ્ધનિષેવિતે । ત્વદર્થં ચન્દ્રભાગાયાં તતસ્તેનાવતારિતા । । ૧૪ ભવતસ્તારણાર્થં હિ તતઃ સ્થાનમિદં શુભમ્ । રુચિરં સર્વદા સામ્બ સાન્નિધ્યં મેઽત્ર યાસ્યતિ । । ૧૫ સાન્નિધ્યં મમ પૂર્વાહ્ણે સુતીરે દ્રક્ષ્યતે જનૈઃ । કાલપ્રિયે ચ મધ્યાહ્નેઽપરાહ્ણે ચાત્ર નિત્યશઃ । । ૧૬ પૂર્વાહ્ણે પૂજયેદ્ બ્રહ્મા મધ્યાહ્ને ચક્રધૃત્સ્વયમ્ । શઙ્કરશ્ચાપરાહ્ણે તુ માં પૂજયતિ સર્વદા । । ૧૭ ઇત્યુક્તોઽસૌ ભગવતા ભાસ્કરેણ સ યાદવઃ । હર્ષમાપ મહાબાહો ભાસ્કરોઽન્તર્દધે તતઃ । । ૧૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને સામ્બકૃતાદિત્યમૂર્તિસ્થાપનં નામૈકોનત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યું: પછી વર પ્રાપ્ત કર્યા પછી, સાંબે એ પ્રાચીન વર મળતાં, આશ્ચર્યથી અને આનંદથી ભરાઈ ગયો. અગાઉના અભ્યાસ પ્રમાણે, અન્ય તપસ્વીઓ સાથે, તે સ્નાન માટે દૂર નહીં, ચંદ્રભાગા નદી પાસે ગયો. રોજ શ્રદ્ધાથી પોતાના મંડળાકાર બનાવી, તે સ્નાન કરતો અને વિચારતો કે કયું રૂપ સ્થાપવું. એ રીતે સ્નાન કર્યા પછી, પ્રભાવતીને નમન કરી, પાણીના પ્રવાહમાં રવિદેવની પ્રતિમા સામે જોઈ. એ પ્રતિમાને જોઈને, એ વીરના મનમાં એવું થયું કે દેવતાએ જે આજ્ઞા આપી છે, એમાં કોઈ સંશય નથી. તેણે એ પ્રતિમાને પાણીમાંથી બહાર કાઢી, મિત્રવનના પ્રદેશમાં સ્થાપી. સાંબે એ મહાત્માની પ્રતિમાને લોકમાં સ્થાપી, મિત્રવનમાં નિયમ પ્રમાણે મૂકી. પછી તેણે રવિદેવની પ્રતિમાને નમન કરી પૂછ્યું: 'હે નાથ, આ સુંદર આકૃતિ કોણે બનાવી?' પ્રતિમાએ કહ્યું: 'હે સાંબ, સાંભળ, હું પોતે કહું છું. જે પુરુષે મારી આ આકૃતિ બનાવી છે, તે મારા અતિ તેજથી પ્રેરિત થયો હતો; એ રૂપ પ્રાચીન છે, સર્વ ભૂતોથી અસહ્ય હતું, તેથી દેવોએ મારી પૂજા કરી. હવે તારા માટે એ રૂપ સર્વ પ્રાણીઓ માટે સહ્ય બન્યું છે.' પછી મેં વિશ્વકર્માને આદેશ આપ્યો: 'મારા તેજને શાંત કરતું રૂપ બનાવ.' ત્યારબાદ, મારા આદેશથી, વિશ્વકર્માએ શાકદ્વીપમાં ફર્યા પછી મારી પ્રતિમા બનાવી. તેની પ્રસન્નતાથી, મેં ફરીથી આ જગત રચ્યું; તેથી આ પ્રતિમા કલ્પવૃક્ષમાંથી વિશ્વકર્માએ બનાવી. હિમાલયની પીઠ પર, સિદ્ધો દ્વારા પૂજિત સ્થળે, તે ચંદ્રભાગા માટે ઉતારવામાં આવી. તારા ઉદ્ધાર માટે આ પવિત્ર સ્થાન બન્યું છે; હંમેશા અહીં મારું સાક્ષાત્ સાન્નિધ્ય રહેશે. મારા સાન્નિધ્યને લોકો સવારે તટ પર, મધ્યાહ્ને અને સાંજે જોઈ શકશે. સવારે બ્રહ્મા, મધ્યાહ્ને ચક્રધારી અને સાંજે શંકર મારી પૂજા કરે છે. આ રીતે ભગવાન ભાસ્કરે કહ્યું અને યાદવ સાંબે આનંદ અનુભવ્યો; પછી ભાસ્કર ત્યાંથી અંતર્ધાન પામ્યા.
પ્રસાદલક્ષણવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ કથં સામ્બેન વિપ્રેન્દ્ર પ્રતિષ્ઠા કારિતા રવેઃ । કસ્ય વા વચનાત્તેન પ્રાસાદઃ કારિતો રવેઃ । । ૧ સુમન્તુરુવાચ અત્ર તે વચ્મિ રાજેન્દ્ર યથા સામ્બેન ધીમતા । પ્રતિષ્ઠા કારિતા ભાનોઃ પ્રસાદશ્ચ મહીપતે । । ૨ સુલબ્ધ્વા પ્રતિમાં ભાનોશ્ચિન્તયામાસ નારદમ્ । સ ચાપિ ચિન્તિતશ્ચાગાદ્યત્ર જામ્બવતીસુતઃ । । ૩ તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય નારદં મુનિસત્તમમ્ । સમ્પૂજ્ય વિધિવત્સાંબો નારદં વાક્યમબ્રવીત્ । ।૪ પ્રાસાદં કારયેદ્યસ્તુ ભાસ્કરસ્ય નરો દ્વિજ । કિં ફલં તસ્ય દેવર્ષે પ્રતિષ્ઠાં યશ્ચ કારયેત્ । । ૫ નારદ ઉવાચ પ્રાસાદં શોભને દેશે યસ્તુ કારયતે રવેઃ । સ યાતિ નરશાર્દૂલ સૂર્યલોકં ન સંશયઃ । । ૬ સામ્બ ઉવાચ કથં કુર્યાદાયતનં કસ્મિન્દેશે દ્વિજોત્તમ । કીદૃક્છસ્તં ચાયતનં દેવદેવસ્ય૧ વૈ દ્વિજ । । ૭ નારદ ઉવાચ યત્ર પ્રભૂતં સલિલમાગમે ચ વિનાશને । દેવતાયતનં કુર્યાદ્યશોધર્મવિવૃદ્ધયે । । ૮ ઇષ્ટાપૂર્તેન લભતે લોકાંસ્તાંશ્ચ૧ વિભૂષિતાન્ । દેવાનામાલયં કાર્યં દ્વયં યત્ર ચ દૃશ્યતે । । ૯ સલિલાદ્યં ચ આરામઃ કૃતેષ્વાયતનેષુ ચ । સ્થાનેષ્વેતેષુ સાન્નિધ્યમુપગચ્છન્તિ દેવતાઃ । । 1.130.૧૦ સરઃસુ નલિનીચ્છન્નનિરસ્તરવિરશ્મિષુ । હંસસંક્ષિપ્તકહ્લારવીથીવિમલવારિષુ । । ૧૧ હંસકારણ્ડવક્રૌઞ્ચચક્રવાકવિરાવિષુ । પર્યન્તવિમલચ્છાયાવિશ્રાન્તજનચારિષુ । । ૧૪ ક્રૌઞ્ચકાઞ્ચીસુલાપાશ્ચ કલહંસકલસ્વનાઃ । નદ્યસ્તોયાંશુકા યત્ર શફરીકૃતમેખલાઃ । । ૧૩ ફુલ્લદ્રુમોત્તમાવાસાઃ સઙ્ગમશ્રોણિમણ્ડલાઃ । પુલિનાદ્યુન્નતોરસ્કા રસહાસાશ્ચ નિમ્નગાઃ । । ૧૪ વનોપાન્તનદીશૈલસંસ્કરોપાન્તભૂમિષુ । રમન્તે દેવતા નિત્યં પુરેષૂદ્યાનવત્સુ ચ । । ૧૫ ભૂમયો બ્રાહ્મણાદીનાં યાઃ પ્રોક્તા વાસ્તુકર્મણિ । તા એવં તેષાં શસ્યન્તે દેવતાયતનેષ્વપિ । । ૧૬ ચતુઃષષ્ટિપદં કુર્યાદ્દેવતાયતનં સદા । દ્વારં ચ મધ્યમં તસ્મિન્સમદિક્સમ્પ્રશસ્યતે । ૧૭ યો વિસ્તારો ભવેત્તસ્ય દ્વિગુણા તત્સમુન્નતિઃ । ઉચ્છ્રાયસ્તુ તૃતીયોઽથ તેન તુલ્યા કટિર્ભવેત્ । । ૧૮ વિસ્તારાર્ધો ભવેદ્ગર્ભો ભિન્નયોન્યાઃ સમન્તતઃ । ગર્ભપાદોનવિસ્તીર્ણં દ્વારં દ્વિગુણમુચ્છ્રિતમ્ । । ૧૯ ઉચ્છ્રયાત્પાદવિસ્તીર્ણા શાખા તદ્વદુદુમ્બરી । વિસ્તારાત્પાદપ્રતિમાદ્બાહુલ્યં શેષયોઃ સ્મૃતમ્ । । 1.130.૨૦ નૃપં સપ્તનવભિઃ શાખાભિસ્તત્પ્રશસ્યતે । અથ શાખાચતુર્ભાગે પ્રતિહારૌ નિવેશયેત્ । । ૨૧ શૈલમઙ્ગલ્યવિહગઃ શ્રીવૃક્ષઃ સ્વસ્તિકૈર્ઘટૈઃ । માનાષ્ટમેન૧ ભાગેન પ્રતિમા સ્યાત્સપિણ્ડિકા । । ૨૨ દ્વિભાગા પ્રતિમા તત્ર તૃતીયો ભાગપિણ્ડિકા । પૂર્વે મેરુર્મહાબાહો કૈલાસશ્ચ તથાપરે । । ૨૩ ભવન્તિ ચાપરે વીર વિમાનચ્છદનં તથા । સમુદ્રપદ્મગરુડનન્દિવર્દ્ધનકુઞ્જરાઃ । । ૨૪ ગૃહરાજો વૃષો હંસઃ સર્વતોભદ્રકો ઘટઃ । સિંહો વૃષશ્ચતુષ્કોણઃ ષોડશાષ્ટાશ્રયસ્તથા । । ૨૫ ઇત્યેતે વિંશતિઃ પ્રોક્તાઃ પ્રાસાદા યદુનન્દન । યથોક્તાનુક્રમેણૈવ લક્ષણાનિ વદામિ તે । । ૨૬ નવત્રિંશદુચ્છ્રિતમેરુર્દ્વાદશભૌમો વિવિધકુહરશ્ચ । દ્વારૈર્યુતશ્ચતુભિર્દ્વાત્રિંશદ્ધસ્તવિસ્તીર્ણઃ । । ૨૭ ત્રિંશદ્ધસ્તાયામો દશભૌમઃ સપ્ત મન્દરઃ । શિખરયુતઃ કૈલાસોઽપિ શિખરવાનષ્ટાવિંશોષ્ટભૌમશ્ચ । । ૨૮ જાલગવાક્ષૈર્યુક્તો વિમાનસંજ્ઞસ્ત્રિસપ્તકાયામઃ । નન્દન ઇતિ વૈ ભૌમો દ્વાત્રિંશત્ષોડશાઙ્ગયુતઃ । । ૨૯ વૃત્તઃ સમુદ્ગનામા પદ્માકૃતિરયં ચાષ્ટૌ । શૃઙ્ગેણૈકેન ભવેદેકેન ચ ભૂમિકા તસ્ય । । 1.130.૩૦ ગરુડાકૃતિશ્ચ ગરુડો નન્દી વૈ ષષ્ટિવિસ્તીર્ણઃ । કાયશ્ચ સપ્તભૌમો વિભૂષિતોંઽગૈશ્ચ સપ્તવિંશતિભિઃ । । ૩૧ કુઞ્જર ઇતિ ગજપૃષ્ઠઃ ષોડશાહસ્તોચ્છ્રિતો મધ્યે । ગૃહરાજઃ ષોડશકસ્ત્રિચક્રશાલા ભવેદ્વલભી । । ૩૨ વૃષ એવં મૃમિશૃઙ્ગો દ્વાવશહસ્તઃ સમુન્નતો વૃત્તઃ । હંસો હંસાકારો ઘટોઽષ્ટસહસ્રકલશરૂપઃ । । ૩૩ દ્વારૈર્યુતશ્ચતુર્ભિર્બહુશિખરો ભવતિ સર્વતોભદ્રઃ । બહુરુચિરચન્દ્રશાલઃ ષપ્તવિંશદ્ભાગભૂમિશ્ચ । । ૩૪ સિંહઃ સિંહાકારો૧ દ્વાદશકોણોઽષ્ટહસ્તશ્ચ । । ૩૫ સહસ્રત્રિતયં ચૈવ કથિતં વિશ્વકર્મણા । પ્રાહુઃ સ્થાપયતશ્ચાત્ર મતમેકં વિપશ્ચિતઃ । । ૩૬ કપોતપાલિનીયુક્તમતો ગચ્છતિ તુલ્યતામ્ । । ૩૭ સામ્બ ઉવાચ ય એતે કથિતા વિપ્ર પ્રાસાદા વિંશતિસ્ત્વયા । તેષાં સૂર્યસ્ય કઃ કાર્યઃ પ્રાસાદો ભાસ્કરસ્ય તુ । । ૩ ૮ સ્થાનાનિ યાનિ ચોક્તાનિ પ્રાસાદસ્ય દ્વિજોત્તમ । તેષાં ત્વયોક્તં હિ પુરં વ્યયવદ્ભિર્નરૈર્યુતમ્ । । ૩ ૯ તસ્મિન્પ્રદેશે વૈ કાર્યં ભાનોર્મન્દિરમુત્તમમ્ । દિશાં ભાગે ચ કતમે બ્રૂહિ શેષં દ્વિજોત્તમ । । 1.130.૪૦ નારદ ઉવાચ પુરમધ્યં સમાશ્રિત્ય કુર્યાદાયતનં રવેઃ । દિશાં ભાગેઽથ વા પૂર્વે પૂર્વદ્વારસમીપતઃ । । ૪૧ ભૂમિં પરીક્ષ્ય પૂર્વં તુ કુર્યાદાયતનં તતઃ ' । ઇષ્ટગન્ધરસોપેતા નિમ્ના૨ ભૂમિઃ પ્રશસ્યતે । ૪૨ શર્કરાતુષકેશાસ્થિક્ષારાઙ્ગારવિવર્જિતા । મેઘદુન્દુભિનિર્ઘોષા સર્વબીજપ્રરોહિણી । । ૪૩ શુક્લા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા ચ કથિતા ક્ષિતિઃ । દ્વિજરાજન્યવંશ્યાનાં શૂદ્રાણાં ચ યથાક્રમમ્ । । ૪૪ પરીક્ષિતાયાં તસ્યાં તુ મધ્યે તસ્યાઃ પ્રમાણતઃ । ઉપલિપ્ય ચતુર્હસ્તં ચતુરસ્રં ચ સમન્તતઃ । । ૪૫ હસ્તમાત્રમધઃ કૃત્વા મધ્યે તસ્યા દશાઙ્ગુલમ્ । ગર્તમુત્કીર્ય તેનૈવ પાંસુના પ્રતિપૂરયેત્ । । ૪૬ સમે સમગુણા જ્ઞેયા હીને હીનગુણા ભવેત્ । વર્ધમાને તુ વૈ પાંસૌ ભવેદ્વૃદ્ધિકરી ક્ષિતિઃ । । ૪૭ નિત્યં સમ્મુખમર્કસ્ય કદાચિત્પશ્ચિમામુખમ્ । સ્થાપનીયં ગૃહં સમ્યક્પ્રાઙ્મુખસ્થાનકલ્પનાત્ । । ૪૮ ભવનાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વે રવેઃ સ્નાનગૃહં ભવેત્ । અગ્નિહોત્ર ગૃહં કાર્યં રવેરુત્તરતઃ શુભમ્ । । ઉદઙ્મુખં ભવેચ્છમ્ભોર્માતૄણાં ગૃહમેવ ચ । । ૪૯ બ્રહ્મા પશ્ચિમતઃ સ્થાપ્યો વિષ્ણુરુત્તરતસ્તથા । નિમ્બસ્તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે વામે રાજ્ઞી પ્રકીર્તિતા । । 1.130.૫૦ પિંગલો પક્ષિણે૭ ભાનોર્વામતો દણ્ડનાયકઃ । શ્રીમહાશ્વેતયોઃ સ્થાનં પુરતસ્ત્વંશુમાલિનઃ । । ૫૧ તતઃસ્થાપ્યાશ્વિનોઃ સ્થાનં પૂર્વદેવગૃહાદ્વહિઃ । દ્વિતીયાયાં તુ કક્ષાયાં રાજ્ઞાસ્રૌષૌ વ્યવસ્થિતૌ । । ૫૨ તૃતીયાયાં તુ કક્ષાયાં સ્થિતૌ કલ્માષપક્ષિણૌ । જણ્ડકામચરૌ૧ સ્થાપ્યૌ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતૌ । । ૫૩ ઉદીચ્યાં સ્થાપનીયસ્તુ કુબેરો લોકપૂજિતઃ । ઉત્તરેણ તતસ્તસ્ય રેવતઃ સવિનાયકઃ । । ૫૪ યત્ર વા વિદ્યતે સ્થાનં દિક્ષુ સર્વા ગુહાદયઃ । દ્વે મણ્ડલેઽર્ઘ્યદાનાર્થં કાર્યે સવ્યાપસવ્યતઃ । । ૫૫ દદ્યાદુદયવેલાયામર્ઘં સૂર્યાય દક્ષિણે । ઉત્તરે મણ્ડલે દદ્યાદર્ઘ્યમસ્તમને રવેઃ । । ૫૬ ચક્રાકૃતાં તથાન્યસ્મિન્દેવસ્ય પ્રતિમાં રવેઃ । સ્થાપયેદ્વિધિવદ્વીર ચતુર્ભિઃ કલશૈઃ શુભૈઃ । । ૫૭ નાનાતૂર્યનિનાદૈશ્ચ શઙ્ખશબ્દૈશ્ચ પુષ્કલૈઃ । તૃતીયે મણ્ડલે હ્યેવ પૂજનીયો દિવાકરઃ । । ૫૮ ચતુરસ્રં ચતુઃશૃઙ્ગં વ્યોમ દેવગૃહાગ્રતઃ । પ્રતિમાયાસ્તુ સૂત્રેણ કાર્યં મધ્યેઽસ્ય મણ્ડલમ્ । । ૫૯ દિણ્ડી સ્થાપ્યઃ પુરસ્તસ્માદાદિત્યાભિમુખઃ સ્થિતઃ । યદેતત્કથિતં વ્યોમ સર્વદેવમયં મયા । । 1.130.૬૦ મધ્યાહ્ને તસ્ય દાતવ્યમર્ઘ્યમત્ર યદૂત્તમ । અથ વા મણ્ડલં ચાન્યત્તૃતીયં ચક્રસમ્મિતમ
શતાનિકે પૂછ્યું: 'હે વિપ્ર, સાંબે રવિદેવની પ્રતિષ્ઠા કેવી રીતે કરી? અને ક્યા કહેવા પર રવિદેવનો પ્રાસાદ બનાવાયો?' સુમંતુએ કહ્યું: 'હે રાજા, હું કહું છું કે સાંબે કેવી રીતે ભાનુદેવની પ્રતિષ્ઠા અને મંદિર બનાવ્યું.' ભાનુદેવની પ્રતિમા મળી ત્યારે, તેણે નારદજીનું સ્મરણ કર્યું; અને નારદજી પણ ત્યાં આવ્યા, જ્યાં જામ્બવતીપુત્ર સાંબ હતો. નારદજીને આવ્યા જોઈ, સાંબે વિધિપૂર્વક તેમનું પૂજન કર્યું અને પૂછ્યું: 'જે મનુષ્ય ભાસ્કરનું મંદિર બનાવે, તેને શું ફળ મળે? અને પ્રતિષ્ઠા કરાવનારને શું મળે?' નારદે કહ્યું: 'જે શુભ સ્થળે રવિદેવનું મંદિર બનાવે છે, એ નિશ્ચયે સૂર્યલોકમાં જાય છે.' સાંબે પૂછ્યું: 'મંદિર કેવી રીતે બનાવવું, કયા સ્થળે, અને કેવી રીતે હોવું જોઈએ?' નારદે કહ્યું: 'જ્યાં પૂરતું પાણી મળે અને આવાગમન સરળ હોય, ત્યાં દેવાલય બનાવવું જોઈએ; એથી યશ અને ધર્મ વધે છે. ઇષ્ટાપૂર્તથી સુશોભિત લોક મળે છે. જ્યાં દેવાલય હોય અને બગીચો હોય, ત્યાં દેવતાઓનું સાન્નિધ્ય રહે છે.' સરોવર, કમળથી છાંયાયેલું, વૃક્ષો, પંખીઓ, નદીઓ, અને સુંદર બગીચાવાળા સ્થળે દેવતાઓ હંમેશા આનંદથી રહે છે. બ્રાહ્મણો વગેરે માટે જે જમીન શુભ ગણાય છે, તે દેવાલય માટે પણ યોગ્ય છે. દેવાલય હંમેશા ચોસઠ પદનું હોવું જોઈએ, મધ્યમાં દ્વાર અને ચારેય દિશામાં સમાન હોવું જોઈએ. તેની લંબાઈથી બમણી ઊંચાઈ, અને ઊંચાઈથી ત્રીજી ભાગ જેટલી પહોળાઈ હોવી જોઈએ. ગર્ભગૃહ લંબાઈના અડધું, દ્વાર ઊંચાઈથી બમણું, શાખા ઊંચાઈના પાવમાં, અને પ્રતિમા લંબાઈના પાવમાં હોવી જોઈએ. આ રીતે વિવિધ પ્રકારના મંદિરો વર્ણવાયા છે—મેરુ, કૈલાસ, વિમાન, નંદન, સમુદ્ર, પદ્મ, ગરુડ, નંદી, ગૃહરાજ, વૃષ, હંસ, ઘડું, સિંહ, સર્વતોભદ્ર વગેરે. દરેકનું માપ અને લક્ષણ અલગ છે. શહેરના મધ્યમાં કે પૂર્વ દિશામાં મંદિર બનાવવું, જમીન ચકાસીને, શુદ્ધ અને સુગંધિત હોવી જોઈએ. મંદિર હંમેશા પૂર્વમુખી હોવું જોઈએ, ક્યારેક પશ્ચિમમુખી પણ ચાલે. મંદિરના દક્ષિણ બાજુએ સ્નાનગૃહ, ઉત્તર બાજુએ અગ્નિહોત્રગૃહ, અને ઉત્તર બાજુએ શિવમંદિર હોવું જોઈએ. બ્રહ્મા પશ્ચિમે, વિષ્ણુ ઉત્તર બાજુએ, અને અન્ય દેવતાઓ માટે પણ સ્થાન નિર્ધારિત છે. અર્જ્યદાન માટે બે મંડળ બનાવવાના, એક દક્ષિણ અને એક ઉત્તર બાજુએ. સૂર્યોદયે દક્ષિણ મંડળમાં અર્જ્ય, અને સૂર્યાસ્તે ઉત્તર મંડળમાં અર્જ્ય આપવું. ચક્રાકૃતિમાં રવિદેવની પ્રતિમા સ્થાપવી, ચાર કલશથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. વિવિધ વાદ્ય અને શંખના ધ્વનિ સાથે તૃતીય મંડળમાં દિવાકરની પૂજા કરવી. આ રીતે સમગ્ર મંદિરનું લક્ષણ અને સ્થાપન વિધિ વર્ણવાયું છે.
૬૧ સ્થાપયિત્વા તુ દેવેશં દાતવ્યોઽર્ઘઃ સુપણ્ડિતૈઃ । દેવસ્ય પુરતઃ કાર્યં વ્યોમસ્થાનં સમીપતઃ । । પુસ્તકવાચનસ્થાનમથ વા યત્ર રોચતે । । ૬૨ એષ સ્થાનવિધિઃ પ્રોક્તો દેવતાનાં યથાક્રમમ્ । ગૃહરાજ્ઞોઽથ રુદ્રસ્તુ દ્વાવેતૌ ભાસ્કરપ્રિયૌ । । ૬૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને પ્રાસાદલક્ષણવર્ણનં નામ ત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
દેવોના સ્વામીની સ્થાપના કર્યા પછી, વિદ્વાન લોકો દ્વારા અર્ઘ્ય અર્પણ કરવો જોઈએ. ભગવાન માટેનું સ્થાન, આકાશ તરફના ભાગમાં કે પછી જ્યાં મન ભાવે, જેમ કે ગ્રંથપઠન માટેનું સ્થાન હોય ત્યાં રાખવું. દેવતાઓના સ્થાન માટે આ નિયમ છે. ઘરમાલિક અને રુદ્ર — આ બંને ભગવાન સૂર્યને પ્રિય છે. આ રીતે શ્રીમદ્ ભવિષ્ય મહાપુરાણના બ્રાહ્મ પર્વના સપ્તમીકલ્પના સાંબોપાખ્યાનમાં 'પ્રાસાદના લક્ષણોનું વર્ણન' નામે એકસોથી વધુ ત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
દારુપરીક્ષાવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિમાવિધિવિસ્તરમ્ । સર્વેષામેવ દેવાનામાદિત્યસ્ય વિશેષતઃ । । ૧ અર્ચા૧ સપ્તવિધા પ્રોક્તા ભક્તાનાં શુભવૃદ્ધયે । કાઞ્ચની રાજતી તામ્રી પાર્થિવી શૈલજા સ્મૃતા । । ૨ વાર્ક્ષી ચાલેખ્યકા ચેતિ મૂતિસ્થાનાનિ સપ્ત વૈ । વાર્ક્ષીવિધાનં તે વીર વર્ણયિષ્યામ્યશેષતઃ । । ૩ કર્ત્રનુકૂલે દિવસે સંવત્સરવિશોધિતે । શુભૈર્નિમિત્તૈઃ શકુનૈઃ પ્રસ્થાનૈશ્ચ વનં વિશેત્ । । ૪ ક્ષીરિણો વર્જિતાઃ સર્વે દુર્બલાસ્તે સ્વભાવતઃ । ચતુષ્પથેષુ ન ગ્રાહ્યા યે ચ પુત્રકવૃક્ષકાઃ
નારદે કહ્યું: હવે હું તને પ્રતિમાની વિધિ વિગતે સમજાવું છું, બધા દેવતાઓ માટે અને ખાસ કરીને સૂર્યદેવ માટે. ભક્તોની શુભ વૃદ્ધિ માટે પ્રતિમા સાત પ્રકારની કહેવાય છે: સોનાની, ચાંદીની, તાંબાની, માટીની, પથ્થરની, લાકડાની અને ચિત્રવાળી. હવે હું તને લાકડાની પ્રતિમાની વિધિ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવું છું. યોગ્ય દિવસ અને વર્ષ પસંદ કરીને, શુભ સંકેતો અને શુભ પક્ષીઓ જોવા મળે ત્યારે જંગલમાં જવું. દૂધવાળા વૃક્ષો ટાળવા, કુદરતી રીતે નબળા વૃક્ષો ન લેવા અને ચાર રસ્તાની વચ્ચે કે પુત્રકવૃક્ષ તરીકે ઓળખાતા વૃક્ષો પણ ન લેવા.
૫ દેવતાયતનસ્થા યે તથા વલ્મીકસમ્ભવા । ઉત્કીર્ણા દેવતા યેષુ ચૈત્યવૃક્ષાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ । । ૬ શ્મશાનભૂમિજા યે ચ પક્ષિણાં નિલયાશ્ચ યે । સકોટરાશ્ચ યે વૃક્ષાઃ શુષ્કાગ્રા યે ચ પાદપાઃ । । ૭ શસ્ત્રેણ નિહતા યે ચ કુઞ્જરાશાસ્તથા કૃતાઃ । સામાદ્યાઃ સરુજોઽધશ્ચ વ્યાધિનશ્ચ તથૈવ ચ । । ૮ અકાલે પુષ્પિતા યે ચ કાલે તે ચ વિવર્જિતાઃ । શીર્ણપર્ણાશ્ચ તરવો રક્ષોધ્વાંક્ષનિષેવિતાઃ । । એકશાખાતિશાખાશ્ચ ત્રિશાખાશ્ચ તથાધમાઃ । । ૯ મધૂકો દેવદારુશ્ચ વૃક્ષરાજશ્ચ ચન્દનઃ । બિલ્વશ્ચામ્રાતકશ્ચૈવ ખદિરોથાઞ્જનસ્તથા । । 1.131.૧૦ નિમ્બઃ શ્રીપર્ણવૃક્ષશ્ચ પનસઃ સરલોઽર્જ્જુનઃ । રક્તચન્દનપર્યન્તાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સ્યુઃ પ્રતિમાદ્રુમાઃ । । ૧૧ વર્ણાનામાનુપૂર્વ્યેણ દ્વૌ દ્વૌ વૃક્ષૌ પ્રકીર્તિતૌ । નિમ્બાદ્યાઃ સર્વવર્ણાનાં વૃક્ષા સાધારણાઃ સ્મૃતાઃ । । ૧૨ કથ્યમાનાન્વિશેષેણ શૃણુ વીર તથાપરાન્ । સુરદારુઃ શમી ચૈવ મધૂકશ્ચન્દનસ્તથા । । એતે વૈ તરવસ્તાત બ્રાહ્મણાનાં શુભાઃ સ્મૃતાઃ । । ૧૩ ક્ષત્રસ્ય ચ તથારિષ્ટઃ ખદિરસ્તિન્દુકસ્તથા । અશ્વત્થશ્ચ તથા સામ્બ દ્રુમઃ કરકતઃ શુભઃ । । ૧૪ વૈશ્યાનાં તદ્વદેવ સ્યુઃ ખદિરશ્ચન્દનસ્તથા । પુણ્યાશ્ચ તરવશ્ચૈતે શુભદાસ્તુ તથૈવ ચ । । ૧૫ કેસરઃ સર્જકશ્ચામ્રઃ શાલવૃક્ષસ્તથેતરઃ । એતે વૈ તરવઃ પુણ્યાઃ શૂદ્રાણાં શુભદાયકાઃ । । ૧૬ લિઙ્ગં ચ પ્રતિમાં ચૈવમવસ્થાપ્ય યથાવિધિ । વૃક્ષં ચાભિમતં ગત્વા પૂજયેદ્બલિપુષ્પકૈઃ । । ૧૭ શુચૌ દેશે વિવિક્તે ચ કેશાંગારવિવર્જિતે । પ્રાગુદક્સૂચકે દેશે લોકકષ્ટવિવર્જિતે । । ૧૮ વિસ્તીર્ણસ્કન્ધવિટપઃ ષત્રવાનૃજુવૃદ્ધિગઃ । આતઙ્કહીનો વિવશઃ સત્ત્વક્પર્ણઃ શુભસ્તથા । ૧૯ સ્વેનૈવ પતિતા યે ચ હસ્તિભિઃ પાતિતાસ્તથા । શુક્લાશ્ચ વહ્નિદગ્ધાશ્ચ પક્ષિભિશ્ચાપિ વર્જિતાઃ । । 1.131.૨૦ તરવો વર્જનીયાશ્ચ ગ્રહીતવ્યાઃ શુભા દ્રુમાઃ । સ્નિગ્ધરૂપાઃ સપર્ણાશ્ર સપુષ્પાઃ સફલાસ્તથા । । ૨૧ તેષાં તુ ગ્રહણં ચાષ્ટમાસેષુ કાર્ત્તિકાદિષુ । ભૂત્વા શુભદિને ચૈવ સોપવાસોઽધિવાસયેત્ । । ૨૨ સમન્તાદુપલિપ્યાથ તસ્યાધસ્તાદ્વસુન્ધરામ્ । ગાયત્ર્યા પરિપૂતેન પરિતઃ પ્રોક્ષ્ય વારિણા । । ૨૩ શુક્લે ચ પરિધૂતે ચ પરિધાય ચ૧ વાસસી । પૂજયેદ્ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ સધૂપબલિકર્મભિઃ । । ૨૪ તતઃ કુશૈઃ પરિસ્તીર્ણે હુત્વાગ્નૌ તસ્ય ચાન્તિકે । દેવદારુસમિદ્ભિશ્ચ મન્ત્રેણાનેન તત્ત્વવિત્ । । ૨૫ ૐ ભૂર્ભુવઃ સુવરિતિ તતો વૃક્ષં ચ પૂજયેત્ । ૐ પ્રજાપતયે સત્યસદાય નિત્યં શ્રેષ્ઠન્તરાત્મન્ત્સચરાચરાત્મન્ । । સાન્નિધ્યમસ્મિન્કુરુ દેવ વૃક્ષે સૂર્યાવૃતં મણ્ડલમાવિશેશ્ચ નમઃ । । ૨૬ નારદ ઉવાચ એવં સમ્પૂજયિત્યા તુ વાક્યૈસ્તં પરિસાન્ત્વયન્ । વૃક્ષલોકસ્ય શાન્ત્યર્થં ગચ્છ દેવાલયં શુભમ્ । । ૨૭ દેવ ત્વં સ્થાસ્યસે તત્ર ચ્છેદદાહવિવર્જિતઃ । કાલે ધૂપપ્રદાનેન સપુષ્પૈર્બલિકર્મભિઃ । । ૨૮ લોકાસ્ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ તતો યાસ્યસિ નિર્વૃતિમ્ । વૃક્ષમૂલે કુઠારં તુ ધૂપમાલ્યૈઃ પ્રપૂજ્ય ચ । । ૨૯ પૂર્વતસ્તુ શિરઃ કૃત્વા સ્થાપનીયઃ પ્રયત્નતઃ । પરમાન્નમોદકૌદનપલપૂપિકાદિભિર્ભક્ષ્યૈઃ । । 1.131.૩૦ મદ્યૈઃ કુસુમૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈશ્ચ તરું સમભ્યર્ચ્ય । સુરપિતૃપિશાચરાક્ષસભુજઙ્ગસુરગણવિનાયકાદ્યાનામ્ । । ૩૧ કૃત્વા પૂજાં રાત્રૌ વૃક્ષં સંસ્પૃશ્ય ચ બ્રૂયાત્ । । ૩૨ અર્ચાસુ દેવદેવ ત્વં દેવૈશ્ચ પરિકલ્પિતઃ । નમસ્તે વૃક્ષ પૂજેયં વિધિવત્પરિગૃહ્યતામ્ । । ૩૩ યાનીહ ભૂતાનિ વસન્તિ તાનિ બલિં ગૃહીત્વા વિધિવત્પ્રયુક્તમ્ । અન્યત્ર વાસં પરિકલ્પયન્તુ ક્ષમન્તુ તે ચાદ્ય નમોઽસ્તુ તેભ્યઃ । । ૩૪ પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પુનઃ સમ્પૂજ્ય તં નગમ્ । બ્રાહ્મણેભ્યસ્તતો દત્ત્વા ભોજકેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્ । । છિન્દ્યાદ્વનસ્પતીંસ્તજ્જ્ઞૈસ્તૈ કૃતસ્વસ્તિવાચનૈઃ । । ૩૫ પૂર્વસ્યાં દિશિ પાતોઽસ્ય ઐશાન્યાં ચાપિ યો ભવેત્ । અથવા ઉત્તરસ્યાં તુ તથા છિન્દ્યાત્તુ૧ નાન્યથા । । ૩૬ ઐન્દ્ર્યૈશાન્યોરુદીચ્યાં ચઃ પાતસ્તિસૃષુ શસ્યતે । નૈર્ઋત્યાગ્નેયયામ્યાસુ દિક્ષુ પાતો ન શોભનઃ । । વાયવ્યાં ચૈવ વારુણ્યાં તસ્ય પાતસ્તુ મધ્યમઃ । । ૩૭ યસ્ય બાહ્યસ્થિતા શાખા દિક્ષુ નષ્ટા ચતસૃષુ । વાસ્તુપૂર્વં તતઃ સ્થિત્વા તતઃ પશ્ચાદવસ્થિતા । । ૩૮ અવિલગ્નમશબ્દં તુ પતનં તુ પ્રશસ્યતે । ઉત્પદ્યેદ્દ્વિદલં યસ્ય દ્રાવશ્ચ મધુરો ભવેત્ । । ૩૯ સર્પિસ્તૈલં ક્ષરેદ્યસ્ય પાદપં તં વિવર્જવેત્ । શુભદં યદુશાર્દૂલ શૃણુ ત્વં કથયે શુચિ । । 1.131.૪૦ વૃક્ષં પ્રભાતે સલિલૈર્નિષિક્તં પૂર્વોત્તરસ્યાં દિશિ સન્નિકૃત્ય । મધ્વાજ્યદિગ્ધેન કુઠારકેણ પ્રદક્ષિણાં શોષમભિપ્રહણ્યાત્ । । ૪૧ પૂર્વોત્તરેઽપ્યુત્તરદિગ્વિભાગે પાતે યદા વૃદ્ધિકરસ્તદા સ્યાત્ । આગ્નેયકોણક્રમશોઽગ્નિદાહ ઉગ્રોગ્રરોગાઃ સુધનક્ષયશ્ચ । ।૪૨ ગારુડે દિશિ પાષાણં કપોતો ગૃહગોધિકા । સિતવર્ણં જલં જ્ઞેયમઙ્ગુષ્ઠાભં ભવેત્કૃમિઃ । । દોષૈરેતૈર્વિનિર્મુક્તં મુદા કાલં સમુદ્ધરેત્ । । ૪૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે દારુપરીક્ષાવર્ણનં નામૈકત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
જે વૃક્ષો દેવસ્થાનમાં હોય, કે જે વામળમાંથી ઉગ્યા હોય, કે જેમાં દેવતાઓની મૂર્તિઓ ઉકરેલી હોય, કે જે ચૈત્યવૃક્ષ તરીકે ઓળખાતા હોય, સ્મશાનમાં ઉગેલા, પક્ષીઓનું વસવાટ હોય, ખોખલા, કે સુકાયેલી ટોચવાળા વૃક્ષો, હથિયારથી કપાયેલા, હાથીએ પાડી દીધેલા, રોગગ્રસ્ત, નીચે સુકાયેલા, કે બીમાર વૃક્ષો, અસમયે ફૂલેલા, સમયસર ન ફૂલતા, સુકાયેલી પાંદવાળા, રાક્ષસ, ઘુવડ કે ગિધડ જેવાં પક્ષીઓ રહેતા હોય, એક ડાળવાળા, બહુ ડાળવાળા કે ત્રણ ડાળવાળા વૃક્ષો — આ બધાં નીચા ગણાય છે. મધૂક, દેવદારુ, વૃક્ષોના રાજા, ચંદન, બિલ્વ, આમ્રાતક, ખદિર, અંજન, નીમ, શ્રીપર્ણ, પનસ, સરળ, અર્જુન અને લાલ ચંદન — આ શ્રેષ્ઠ મૂર્તિ માટે યોગ્ય વૃક્ષો છે. જાતિ પ્રમાણે દરેક માટે બે વૃક્ષો જણાવ્યા છે, પણ નીમ અને બીજા બધાં સર્વ માટે સામાન્ય ગણાય છે. હવે, હે વીર, ખાસ વૃક્ષો સાંભળ: સુરદારુ, શમી, મધૂક અને ચંદન — આ બ્રાહ્મણો માટે શુભ છે. ક્ષત્રિય માટે અરિષ્ટ, ખદિર, તિંડુક, અશ્વત્થ અને સાંબ વૃક્ષ તથા કરકટ — આ શુભ છે. વૈશ્ય માટે પણ ખદિર અને ચંદન તથા બીજા પુણ્યવૃક્ષો શુભ છે. કેસર, સર્જક, આંબો, શાળ અને બીજા — આ વૃક્ષો શૂદ્રો માટે પુણ્ય અને શુભ ફળ આપનારા છે. વિધિ પ્રમાણે લિંગ અથવા પ્રતિમા સ્થાપી, પસંદના વૃક્ષ પાસે જઈ, ભોજન અને પુષ્પાદિથી પૂજા કરવી. શુદ્ધ અને એકાંત સ્થળે, વાળ અને કાળક વિનાના, પૂર્વ કે ઉત્તર તરફના શુદ્ધ પ્રદેશમાં, જ્યાં લોકોના દુઃખ ન હોય, પહોળા થડ અને ડાળવાળું, સીધું અને તંદુરસ્ત વૃદ્ધિ ધરાવતું, રોગમુક્ત, લીલાં પાંદડાવાળું અને શુભ વૃક્ષ પસંદ કરવું. જે વૃક્ષો પોતે પડી ગયા હોય, હાથીએ પાડી દીધા હોય, સફેદ હોય, અગ્નિથી દાઝેલા હોય, પક્ષીઓ ટાળતા હોય — તે ટાળવા. ચમકદાર, પાંદડાવાળા, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો પસંદ કરવા. આવા વૃક્ષોનું કાપવું કાર્તિકથી શરૂ થતા આઠમા મહિનામાં, શુભ દિવસે, ઉપવાસ કરીને અને પૂર્વવિધિ કરીને કરવું. આસપાસની જમીન લીપવી, નીચે ગાયત્રીમંત્રથી શુદ્ધ પાણી છાંટવું. સફેદ, શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરી, સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ અને બલિથી પૂજા કરવી. પછી કુશના આસન પર બેસી, અગ્નિમાં દેવદારુની સમિધાથી હવન કરવો. 'ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ' મંત્ર બોલી, પછી વૃક્ષની પૂજા કરવી: 'ૐ પ્રજાપતિને, સત્ય-અસત્ય સ્વરૂપે, સર્વના અંતરાત્મા, સ્થાવર-જંગમના આત્મા, હે દેવ, તું આ વૃક્ષમાં પ્રવેશ કર, સૂર્યમંડળથી આવૃત, તને નમન.' નારદે કહ્યું: આવી રીતે પૂજા કરીને, વૃક્ષલોકની શાંતિ માટે, શુભ મંદિર તરફ જવું. હે દેવ, તું ત્યાં કપાઈ અને દાઝાઈ નહીં, યોગ્ય સમયે ધૂપ, પુષ્પ અને બલિથી લોકો તારી પૂજા કરશે અને પછી તું મોક્ષ પામશે. વૃક્ષની જડ પાસે, કુહાડીને ધૂપ-માળાથી પૂજી, વૃક્ષનું મથું પૂર્વ તરફ રાખી, શ્રેષ્ઠ ભોજન, મીઠાઈ, ખીચડી, પુરી વગેરે અર્પણ કરવું. દારૂ, પુષ્પ, ધૂપ અને સુગંધથી વૃક્ષની પૂજા કરી, દેવ, પિતૃ, ભૂત, રાક્ષસ, સાપ અને વિનાયક વગેરેને અર્પણ કરવું. રાત્રે પૂજા કરી, વૃક્ષને સ્પર્શી, કહેવું: 'દેવોના દેવ, તું દેવો દ્વારા સ્થાપિત થયો છે, હે વૃક્ષ, નમસ્કાર, આ પૂજા યોગ્ય રીતે સ્વીકાર.' 'અહીં રહેતા બધા ભૂતો, યોગ્ય રીતે બલિ લઈને, બીજે જવા માટે વ્યવસ્થા કરે અને ક્ષમા કરે, તેમને આજે નમન.' સવારે ફરી વૃક્ષની પૂજા કરી, બ્રાહ્મણો અને રસોઈયાઓને દાન આપવું, પછી શુભ સંકેતવાળા નિષ્ણાતો દ્વારા વૃક્ષ કાપવું. પૂર્વ, ઈશાન કે ઉત્તર તરફ વૃક્ષ પાડી, બીજે નહીં. ઈશાન, ઈન્દ્ર અને ઉત્તર તરફ પાડી એ શ્રેષ્ઠ છે; દક્ષિણ, અગ્નિ અને નૈઋત્યમાં પાડી એ અશુભ છે; વાયવ્ય અને પશ્ચિમમાં મધ્યમ છે. જો ચારેય દિશામાં બહારની ડાળઓ તૂટી ગઈ હોય, તો પહેલા પૂર્વ, પછી પશ્ચિમ તરફ ઊભા રહી. નિઃશબ્દ અને સરળ રીતે પડવું શ્રેષ્ઠ છે; બે ભાગે ફાટી જાય અથવા રસ મીઠો હોય તો શુભ છે. જો ઘી કે તેલ ટપકે તો તે વૃક્ષ ટાળવું. હવે, હે યદુશ્રેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ વાત સાંભળ. સવારે પાણી છાંટીને, વૃક્ષને પૂર્વ-ઉત્તર દિશામાં રાખી, મધ અને ઘીથી લપસેલા કુહાડાથી દક્ષિણાવર્ત ફટકો મારી, સૂકવવું. પૂર્વ-ઉત્તર કે ઉત્તર તરફ પાડી એ વૃદ્ધિદાયક છે; અગ્નિકોણ તરફ પાડી તો આગ, રોગ અને ધનનાશ થાય છે. વાયવ્ય દિશામાં પથ્થર, કબૂતર, ગૃહગોધ, સફેદ પાણી કે અંગુઠા જેટલો કીડો હોય તો એ દોષ છે. આવા દોષ ન હોય તો આનંદથી યોગ્ય સમયે વૃક્ષ ઉતારવું. આ રીતે શ્રીમદ્ ભવિષ્ય મહાપુરાણના બ્રાહ્મ પર્વના સપ્તમીકલ્પના 'દારુ પરીક્ષા વર્ણન' નામે એકસોથી એકત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શ્રીસૂર્યપ્રતિમાલક્ષણવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ હન્ત તે સર્વદેવાનાં પ્રતિમાલક્ષણં પરમ્ । વચ્મિ તે યદુશાર્દૂલ આદિત્યસ્ય વિશેષતઃ । । ૧ એકહસ્તા દ્વિહસ્તા વા ત્રિહસ્તા વા પ્રમાણતઃ । તથા સાર્દ્ધત્રિહસ્તા ચ સવિતુઃ પ્રતિમા શુભા । । ૨ પ્રસાદાદ્દ્વારતો વાપિ પ્રમાણં ચ પ્રકલ્પિતમ્ । તદ્વત્પ્રયાણં કર્તવ્યં સતતં શુભમિચ્છતા । । ૩ એકહસ્તા ભવેત્સૌમ્યા દ્વિહસ્તા ધનધાન્યદા । ત્રિહસ્તા પ્રતિમા ભાનોઃ સર્વકામપ્રદા સ્મૃતા । । ૪ સાર્ધત્રિહસ્તા પ્રતિમા સુભિક્ષક્ષેમકારિણી । અગ્રે મધ્યે ચ મૂલે ચ પ્રતિમા સર્વતઃ સમા । । ગાન્ધર્વી સા તુ વિજ્ઞેયા ધનધાન્યાવહા સ્મૃતા । । ૫ દેવાગારસ્ય યદ્દ્વારં તસ્માદષ્ટાંશમુદ્યતા । વિભાગૈઃ પિણ્ડિકાઃ કાર્યા દ્વૌ ભાગૌ પ્રતિમા ભવેત્ । । ૬ અઙ્ગુલૈશ્ચ તથા મૂર્તિશ્ચતુરશીતિસંમિતૈઃ । વિસ્તારાયામતઃ કાર્યા વદનં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ । । ૭ મુખાત્ત્રિભાગૈશ્ચિબુકં લલાટં નાસિકા તથા । કર્ણૌ નાસિકયા તુલ્યૌ પાદૌ ચાનિયતૌ તયોઃ । । ૮ નયને દ્વ્યંગુલે સ્યાતાં ત્રિભાગા તારકા ભવેત । તૃતીયતારકાભાગાત્કુર્યાદ્દૃષ્ટિં વિચક્ષણઃ । । ૯ લલાટમસ્તકોત્સેધં કુર્યાત્તત્સમમેવ ચ । પરિણાહસ્તુ શિરસો ભવેદ્દ્વાવિંશદઙ્ગુલઃ । । 1.132.૧૦ તુલ્યા નાસિકયા ગ્રીવા મુખેન હદયાંતરમ્ । મુખમાત્રા ભવેન્નાભિસ્તતો મેઢ્રમનન્તરમ્ । । મુખવિસ્તારણમુરસ્તતોઽર્દ્ધં તુ કટિઃ સ્મૃતા । । ૧૧ બાહૂ પ્રવાહતુલ્યૌ તુ ઊરૂ જઙ્ઘે ચ તત્સમે । ગુલ્ફાધસ્તાત્તુ પાદઃ સ્યાદુચ્છ્રિતશ્ચતુરઙ્ગુલઃ । । ૧૨ ષડઙ્ગુલસુવિસ્તારસ્તસ્યાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલત્રયમ્ । પ્રદેશિની ચ તત્તુલ્યા હીના શેષા નખૈર્યુતાઃ । । ૧૩ ચતુર્દશાઙ્ગુલઃ પાદ આયામાત્પરિકીર્તિતઃ । એવં લક્ષણસંયુક્તા પ્રતિમાર્ચ્યા ભવેત્સદા । । ૧૪ અંસૌ હરેસ્તથૈવોરૂ લલાટં ચ સનાસિકમ્ । નિયતે નયને ગણ્ડૌ મૂર્તેઃ કુર્યાત્સમુન્નતે । । ૧૫ વિશાલધવલાવામપક્ષ્મલાયતલોચને । સસ્મિતાનનપદ્મસ્ય ચારુબિમ્બાધરસ્તથા । । ૧૬ રત્નપ્રોદ્ભાસિમુકુટકટકાઙ્ગદહારવાન્ । અવ્યઙ્ગપદમધ્યાદિસમાયોગોઽપિ શોભિતઃ । । ૧૭ સુપ્રભો મણ્ડલશ્ચારુર્વિચિત્રમણિકુણ્ડલઃ । કરાભ્યાં કાઞ્ચનીં માલાં પ્રોદ્વહન્સસરોરુહામ્ । । ૧૮ એવં લક્ષણસંયુક્તાં કારયેદીહિતપ્રદામ્ । પ્રજાભ્યશ્ચ સદા ભાનુઃ શિવારોગ્યાભયપ્રદઃ । । ૧૯ અલ્પાઙ્ગાયાં નૃપભયં હીનાઙ્ગાયામકલ્પતા । ખાતોદર્યાં ચ ક્ષુત્પીડા કૃશાયાં તુ દરિદ્રતા । । 1.132.૨૦ સક્ષતાયાં ભયં શસ્ત્રાત્સ્ફુટિતા મૃત્યુકારિણી । દક્ષિણાવનતાયાં તુ શશ્વદાયુઃ ક્ષયો ભવેત્ । । ૨૧ ઉત્તરાવનતાયાં તુ વિયોગો ભવતિ ધ્રુવમ્ । નાલોક્યા નાપ્યનાલોક્યા રક્ષ્યામૂર્તિઃ પ્રશસ્યતે । । ૨૨ તસ્માદ્ભાસ્કરભક્તેન લોકદ્વયહિતૈષિણા । તન્મૂર્તેશ્ચાદરઃ કાર્યસ્તદધીનાસ્તુ સમ્પદઃ । । ૨૩ શિરોરુગણ્ડવદનૈઃ સર્વાઙ્ગાવયવૈસ્તથા । એવં લક્ષણસંપૂર્ણા પ્રતિમા ભવતે શુભા । । ૨૪ નાસાલલાટજઙ્ઘોરુદણ્ડવક્ષોભિરન્વિતા । કુર્યાદાદિત્યવેષં તુ ગૂઢપાદોદરં તથા । । ૨૫ કમલોદરકાન્તિનિભઃ કઞ્ચુકગુપ્તઃ પ્રસન્નમુખઃ । રક્તોત્પલપ્રભામણ્ડલશ્ચ કર્તુઃ શુભં કરોત્યર્કઃ । । ૨૬ કુણ્ડલભૂષિતવદનઃ પ્રલમ્બહારોઽપિ ગૃહવૃત્તઃ । નૃપતિભયં વ્યઙ્ગાયાં હીનાઙ્ગાયામકલ્પના કર્તુઃ । । ૨૭ ખાતોદર્યાં ક્ષુદ્ભયમર્થવિનાશઃ કૃશાઙ્ગાયામ્ । મરણં તુ સક્ષતાયાં શસ્ત્રનિપાતેન નિર્દિશેત્કર્તુઃ । । ૨૮ વામોન્નતા તુ પત્નીં દક્ષિણાવનતા હિનસ્ત્યાયુઃ । અન્ધત્વમૂર્દ્ધ્વદૃષ્ટિઃ કરોતિ ચિન્તામધોમુખી દૃષ્ટિઃ । । ૨૯ સર્વપ્રતિમાસ્વેવં શુભાશુભં ભાસ્કરેણોક્તમ્ । બ્રહ્મા કમણ્ડલુકરશ્ચતુર્મુખઃ પઙ્કજસ્થશ્ચ । । ૩૦ સ્કન્દઃ કુમારરૂપઃ શક્તિધરો બર્હિકેતુશ્ચ । શુક્લશ્ચતુર્વિષાણો દ્વિપો મહેન્દ્રસ્ય વજ્રપાણિત્વમ્ । । ૩૧ તિર્યગૂર્ધ્વલલાટસંસ્થં તૃતીયમપિ લોચનં ચિહ્નમ્ । । ૩૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને શ્રીસૂર્યપ્રતિમાલક્ષણવર્ણનં નામ દ્વાત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નારદે કહ્યું: હવે હું તને બધા દેવતાઓની પ્રતિમાના શ્રેષ્ઠ લક્ષણો કહું છું, ખાસ કરીને સૂર્યદેવ માટે. એક હાથ, બે હાથ, ત્રણ હાથ કે અડધા ત્રણ હાથ જેટલી ઊંચાઈની સૂર્યપ્રતિમા શુભ ગણાય છે. મંદિરમાં પ્રવેશદ્વાર પ્રમાણે માપ નક્કી કરવું અને તે પ્રમાણે જ પ્રતિમા બનાવવી. એક હાથની પ્રતિમા શાંતફળદાયી, બે હાથની ધન-ધાન્ય આપનારી અને ત્રણ હાથની સર્વ ઇચ્છા પૂર્ણ કરતી કહેવાય છે. અડધા ત્રણ હાથની પ્રતિમા સુખ-સમૃદ્ધિ અને સુખાકારી છે. આગળ, વચ્ચે અને પાયામાં સમાન હોય એવી પ્રતિમા 'ગાંધર્વી' કહેવાય છે, જે ધન-ધાન્ય લાવે છે. દેવગૃહના દ્વારથી આઠમો ભાગ ઊંચી પ્રતિમા રાખવી. પિંડીઓના ભાગ પ્રમાણે બે ભાગ પ્રતિમા રાખવી. ચોર્યાસી અંગુલ જેટલી ઊંચાઈ, અને બાર અંગુલનું મુખ રાખવું. મુખના ત્રણ ભાગ જેટલું ચિબુક, લલાટ અને નાક; કાન નાક જેટલા, પગ પણ એના અડધા. આંખ બે અંગુલની, તારા ત્રણ ભાગની, અને ત્રીજા ભાગથી દૃષ્ટિ બનાવવી. લલાટ અને મસ્તકનું ઊંચાણ સમાન, માથાનો વ્યાસ બાવીસ અંગુલનો. નાક જેટલી જ ગળા, મુખ જેટલું હૃદય, પછી એના જેટલું જ નાભિ, પછી મેઢ્ર, પછી એના અડધું કટિ. હાથ અને જાંઘ વહેતા પાણી જેટલા, ગુડગાંઠ અને પગ પણ એના અડધા, પગ ચાર અંગુલ ઊંચો. છ અંગુલ પહોળો, અંગૂઠો ત્રણ અંગુલ, પ્રદેશનિ પણ એટલી, બાકી નખવાળા. પગ ચૌદ અંગુલ લાંબો. આવા લક્ષણવાળી પ્રતિમા હંમેશાં પૂજનીય છે. હરીના ખભા અને જાંઘ, લલાટ અને નાક, નિશ્ચિત આંખો અને ગાલ ઊંચા રાખવા. વિશાળ, ધોળા, પાંપણવાળી, લાંબી આંખો, સ્મિતવાળું કમળ જેવા મુખ, સુંદર લાલ હોઠ. રત્નમય મુકુટ, કંકણ, અંગદ, હાર અને અંગસામાન્યતા સાથે સુંદરતા. તેજસ્વી મંડળ, સુંદર મણિ કુંડળ, બંને હાથમાં સોનાની માળા, હંસ અને કમળ ધરાવતી. આવા લક્ષણવાળી પ્રતિમા ઇચ્છિત ફળ આપે છે. સૂર્યદેવ હંમેશાં પ્રજાને કલ્યાણ, આરોગ્ય અને નિર્ભયતા આપે છે. નાના અંગવાળી પ્રતિમા રાજભય, ખૂટા અંગવાળી અશુભ, ખોખલા પેટવાળી ભૂખ, દુર્બળ પ્રતિમા ગરીબી લાવે છે. કાપેલી પ્રતિમા શસ્ત્રભય, ફાટી ગયેલી મૃત્યુદાયી, દક્ષિણ તરફ ઝુકેલી આયુષ્ય નાશક, ઉત્તર તરફ ઝુકેલી વિયોગદાયી. પ્રતિમાની દૃષ્ટિ સીધી પણ ન હોય, અને એકદમ નીચે પણ ન હોય, એવી જ શ્રેષ્ઠ છે. તેથી સૂર્યભક્તે, બંને લોકના હિતેચ્છુકે, પ્રતિમામાં શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ, કારણ કે સર્વ સુખ-સમૃદ્ધિ તેના પર આધાર રાખે છે. માથું, ગાલ, મુખ અને બધા અંગો યોગ્ય હોય એવી પ્રતિમા શુભ છે. નાક, લલાટ, જાંઘ, દંડ અને છાતી સાથે, સૂર્યદેવનું વેશ બનાવવું, ગુપ્ત પગ અને પેટ, કમળ જેવા તેજવાળું, કંચુકથી ઢંકાયેલું, પ્રસન્ન મુખ, લાલ કમળ જેવું પ્રકાશમંડળ — આવું બનાવવું શુભ છે. કુંડળથી શોભતા મુખ, લાંબા હારવાળો, ગોળાકાર શરીર, ખૂટા અંગવાળી પ્રતિમા કરનારને રાજભય, ખોખલા પેટવાળી ભૂખ અને ધનનાશ, દુર્બળ પ્રતિમા કરનારને મૃત્યુ થાય છે. ડાબી તરફ ઊંચી પ્રતિમા પત્ની આપે છે, જમણી તરફ ઝુકેલી આયુષ્ય નાશક, ઉપર દૃષ્ટિ અંધત્વ, નીચે દૃષ્ટિ ચિંતા લાવે છે. સર્વ પ્રતિમામાં આવું શુભ-અશુભ ફળ સૂર્યદેવે કહ્યું છે. બ્રહ્મા કમંડલુધારી, ચતુરમુખી, કમળ પર બેઠેલા; સ્કંદ કુમારરૂપ, શક્તિધારી, મયૂરવાહન; ઈન્દ્ર સફેદ, ચાર દાંડી હાથી, વજ્રધારી; ત્રાંસું, ઉપર લલાટમાં ત્રીજું ચિહ્ન — આવું હોવું જોઈએ. આ રીતે શ્રીમદ્ ભવિષ્ય મહાપુરાણના બ્રાહ્મ પર્વના સપ્તમીકલ્પના સાંબોપાખ્યાનમાં 'શ્રીસૂર્યપ્રતિમાના લક્ષણોનું વર્ણન' નામે બે સોથી વધુ ત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
વિશ્વરૂપવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ તતોઽધિવાસનં કુર્યાદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા । ઐશાન્યાં દિશિ વૈ કુર્યાદધિવાસનમણ્ડપમ્ । । ૧ ચતુસ્તોરણસમ્પન્નં સર્વાભરણસંયુતમ્ । દિશાસુ વિદિશાસ્વેવ પતાકાભિસ્તુ ભૂષિતમ્ । । ૨ આગ્નેય્યાં દિશિ રક્તાઃ સ્યુઃ કૃષ્ણાઃ સ્યુર્યામ્યનૈર્ઋતે । શ્વેતા દિશ્યપરસ્યાં તુ વાયવ્યામેવ પાણ્ડુરા । । ૩ ચિત્રા ચોત્તર પાર્ન્યે તુ પીતા પૂર્વોત્તરે તથા । શ્રિયમાયુર્જયં ચૈવ બલં યશો યદૂત્તમ । । ૪ દદાતિ સા વીર કૃતા સમ્પદર્ધે ન સંશયઃ । હિતાય સર્વલોકાનાં મૃણ્મયી પ્રતિમા ભવેત્ । । ૫ સુભિક્ષક્ષેમદા નિત્યં સર્વા મણિમયીકૃતા । ગાઙ્ગેયા૧ પુષ્ટિદા રૌપ્યા સ્યાદ્વૈ કીર્તિપ્રવર્તિની । । ૬ પ્રજાવૃદ્ધિં તામ્રમયીં કુર્યાન્નિત્યમસંશયઃ । ભૂમેર્લાભં તુ વિપુલં કુર્યાદશ્મમયી સદા । । ૭ પ્રધાનપુરુષં હન્તિ ત્રપુલોહમયી સદા । સર્વદેવમયસ્યૈવમર્ચા કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ । । ૮ સામ્બ ઉવાચ સર્વદેવમયત્વં હિ બ્રૂહિ મે ભાસ્કરસ્ય તુ । સર્વદેવમયો હ્યેષ કથં નારદ કથ્યતે । । ૯ નારદ ઉવાચ સાધુ સામ્બ મહાબાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ । બુધસોમૌ સ્મૃતૌ નેત્રે લલાટે ચેશ્વરઃ સ્થિતઃ । । 1.133.૧૦ સુરજ્યેષ્ઠઃ શિરસ્તસ્ય કપાલેઽસ્ય બૃહસ્પતિઃ । એકાદશે તથા રુદ્રાઃ કણ્ઠમસ્ય૨ સમાશ્રિતાઃ । । ૧૧ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવ દશનેષુ સમાશ્રિતાઃ । ધર્માધર્મૌ ચ દેવસ્ય ઓષ્ઠસમ્પુટકે સ્થિતૌ । । ૧૨ સર્વશાસ્ત્રમયી દેવી જિહ્વાયાં ચ સરસ્વતી । દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ સર્વાઃ શ્રોત્રેષુ સંસ્થિતાઃ । । ૧૩ બ્રહ્મેન્દ્રૌ તાલુદેશે તુ સ્થિતૌ દેવૈશ્ચ પૂજિતૌ । આદિત્યા દ્વાદશ વિભોભ્રુર્વોર્મધ્યે સમાશ્રિતાઃ । । ૧૪ ઋષયો રોમકૂપેષુ સમુદ્રા જઠરે સ્થિતાઃ । યક્ષકિન્નરગન્ધર્વાઃ પિશાચા દાનવાસ્તથા । । ૧૫ રાક્ષસાશ્ચ ગણાઃ સર્વે હૃદયે સ્યુઃ સ્થિતાઃ રવેઃ । નદ્યો બાહુગતાશ્ચૈવ નગાઃ કક્ષાન્તરે સ્થિતાઃ । । ૧૬ પૃષ્ઠમધ્યે સ્થિતો મેરુઃ સ્તનયોરન્તરે કુજઃ । તસ્ય પુત્રો ધર્મરાજઃ સ્થિતો વૈ નાભિમણ્ડલે । । ૧૭ કટિદેશે પૃથિવ્યાદ્યા લિઙ્ગે સૃષ્ટિઃ સમાશ્રિતા । જાનુની ચાશ્વિનીદેવાવૂરૂ તસ્યાચલા સ્મૃતાઃ । । ૧૮ સપ્ત પાતાલલોકાસ્તુ નખમધ્યે સમાશ્રિતાઃ । સસાગરવના પૃથ્વી પાદમધ્યેઽસ્ય વર્તતે । । ૧૯ દેવઃ કાલાગ્નિરુદ્રો યો દન્તાન્તેષુ સમાશ્રિતઃ । સર્વદેવમયો ભાનુઃ સર્વદેવાત્મકસ્તથા । । 1.133.૨૦ વ્યંગેષુ વાયવશ્ચૈવ લોકાલોકં ચરાચરમ્ । વ્યાપ્તં કર્મશરીરેણ વાયુના તસ્ય વૈ વિભોઃ । । ૨૧ સ એષ ભગવાનર્કો ભૂતાનુગ્રહણે સ્થિતઃ । એતત્તે પરમં જ્ઞાનમેતત્તે પરમં પદમ્ । । ૨૨ તસ્ય સ્થાનવિભાગેન પ્રતિમાસ્થાપનં યથા । તત્તે સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ યથોક્તં બ્રહ્મણા પુરા । । ૨૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને પ્રતિમાપ્રતિષ્ઠાકલ્પે વિશ્વરૂપવર્ણનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નારદે કહ્યું: પછી નિયમ પ્રમાણે અધિવાસન કરવું. પૂર્વ-ઉત્તર દિશામાં અધિવાસન માટે મંડપ બનાવવો. એ મંડપ ચારે બાજુ દરવાજા અને સર્વે શૃંગારો વડે શોભાયમાન હોવો જોઈએ. દરેક દિશા અને ઉપદિશામાં ધ્વજાઓથી સજ્જિત રહેવું. અગ્નિદિશામાં લાલ, યમદિશા અને નૈઋત્ય દિશામાં કાળી, પશ્ચિમ દિશામાં સફેદ, વાયવ્ય દિશામાં ફિક્કી, ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં પીળી અને પૂર્વ-ઉત્તર દિશામાં પણ પીળી ધ્વજાઓ રાખવી. હે યદુકુળના શ્રેષ્ઠ, એ મંડપ શ્રી, આયુષ્ય, વિજય, બળ અને યશ આપે છે – એમાં કોઈ શંકા નથી. સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે મૂર્તિ માટીથી બનાવવી. સર્વે રત્નોથી બનેલી મૂર્તિ હંમેશા સુખ અને સુખાકારી આપે છે. ગંગાજળથી બનેલી ચાંદીની મૂર્તિ પુષ્ટિ અને કીર્તિ આપે છે. તાંબાની મૂર્તિ વંશવૃદ્ધિ માટે નિશ્ચિત રીતે કરવી. લોખંડની મૂર્તિ જમીનનો લાભ આપે છે. પિત્તળની મૂર્તિ મુખ્ય પુરુષના દુઃખ દૂર કરે છે. સર્વ દેવમય મૂર્તિ શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્થાપિત કરવી. સાંબે પૂછ્યું: હે નારદ, સૂર્યદેવ સર્વ દેવમય કેમ કહેવાય છે એ મને કહો. નારદે કહ્યું: હે મહાબાહુ સાંબ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. બુધ અને ચંદ્રદેવ સૂર્યદેવના નેત્રોમાં, લલાટમાં ઇશ્વર, શિરમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ અને કપાળમાં બૃહસ્પતિ છે. ગળામાં અગિયાર રુદ્રો, દાંતોમાં નક્ષત્રો અને ગ્રહો, હોઠોમાં ધર્મ અને અધર્મ, જીભ પર સર્વ શાસ્ત્ર અને સરસ્વતી, કાનમાં દિશા અને ઉપદિશાઓ, તાળુમાં બ્રહ્મા અને ઇન્દ્ર, ભ્રૂમધ્યમાં બાર અદિત્ય, રોમકૂપમાં ઋષિઓ, પેટમાં સમુદ્રો, હૃદયમાં યક્ષ, કિન્નર, ગંધર્વ, પિશાચ, દાનવ અને રાક્ષસો, હાથમાં નદીઓ, બાજુઓમાં પર્વતો, પીઠમાં મેરુ, સ્તન વચ્ચે મંગળ, નાભિમાં ધર્મરાજા, કટિમાં પૃથ્વી વગેરે, જાંઘમાં અશ્વિનીકુમાર, ઘૂંટણમાં પર્વતો, નખમાં પાતાળલોકો, પગમાં સાગર અને વનવાળી પૃથ્વી, દાંતના અંતે કાળાગ્નિ રુદ્ર, શરીરમાં સર્વ દેવતાઓ, અંગોમાં વાયુ, સર્વ જગત અને જીવ-અજીવ વ્યાપી છે. એ ભગવાન સૂર્ય સર્વ ભૂતો પર કૃપા કરવા માટે સ્થિત છે. હે સાંબ, આ જ પરમ જ્ઞાન અને પરમ પદ છે. હવે હું તને એના સ્થાન પ્રમાણે મૂર્તિ સ્થાપનવિધિ કહું છું, જે બ્રહ્માજીએ પણ કહ્યું છે.