નગ્નો યદા દારુવને મુનીનાં દૃષ્ટ્વા ચ તં ભૈક્ષ્યચરં સુરેશમ્ વિહાય દિંડિઃ સ તુ તાન્સુરર્ષીંસ્તતો રવેર્લોકમથાજગામ
જ્યારે દારુવનમાં રુદ્ર નગ્ન હતો, ત્યારે મુનિઓએ તેને ભિક્ષા માંગતા જોયો. દિંડિએ તેમને છોડી દીધા અને પછી રવિના લોકમાં ગયો.
આગચ્છમાનં પ્રમથાસ્તમૂચુર્દેવેશ નિત્યં ભ્રમસે કિમર્થમ્
જ્યારે તે આવી રહ્યો હતો, ત્યારે પ્રમથોએ કહ્યું: 'હે દેવેશ, તું હંમેશા કેમ ભટકે છે?'
તે ભૂય ઊચુઃ પ્રમથાસ્તમેવમત્રૈવ તિષ્ઠસ્વ રવેઃ પુરસ્તાત્
પછી પ્રમથોએ ફરી કહ્યું: 'અહીં જ, રવિની સામે રહે.'
ઇત્યેવમુક્તઃ પ્રમથૈસ્તુ રુદ્રસ્તત્રૈવ તસ્થૌ રવિતોષણાય
પ્રમથાઓએ આમ કહ્યું, ત્યારે રુદ્ર ત્યાં જ રવિને પ્રસન્ન કરવા માટે ઊભો રહ્યો.
ઉક્તઃ સ તુષ્ટેન તતઃ સવિત્રા પ્રીતોસ્મિ દેવાગમનાત્તવાહમ્
પછી પ્રસન્ન થયેલા સાવિત્રીએ કહ્યું: 'તારા આવવાથી હું આનંદિત થયો છું, હે દેવવાહન.'
અષ્ટાદશૈતે પ્રમથાસ્તુ ભાનોશ્ચતુર્દશાન્યે તુ રવે રથસ્થાઃ
આ અઢાર પ્રમથાઓ ભાનુના છે અને બીજા ચૌદ રવિના રથમાં સ્થિત છે.
યક્ષૌ ચ સિદ્ધૌ ચ નિશાચરૌ ચાદિત્યાત્મજાવપ્સરસાં પ્રધાનૌ 1.124.
યક્ષ અને સિદ્ધ, અને રાત્રિના વાસી, આદિત્યના બે પુત્રો અને અપ્સરાઓમાં મુખ્ય.
ઇત્યાદિદેવપ્રવરાસ્તુ સર્વે ધાત્વર્થશબ્દૈશ્ચ ભવંતિ સિદ્ધાઃ
આ રીતે, બધા આ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તત્વોના અર્થ દર્શાવતા શબ્દોથી સિદ્ધ થાય છે.
યતશ્ચ કૌતુકં બ્રહ્મન્નસ્માકમિહ જાયતે
હે બ્રાહ્મણ, તેથી અહીં અમને કૌતુક ઉત્પન્ન થાય છે.
બ્રહ્મોવાચ ભૂયસ્તવ પ્રવક્ષ્યામિ દંડનાયકપિંગલૌ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું તને દંડનાયક અને પિંગળ વિશે વધુ કહું છું.
મયા સહ સમાગમ્ય પુરા દેવૈર્વિચારિતમ્
પહેલાંના સમયમાં, દેવોએ મારી સાથે મળી વિચારવિમર્શ કર્યો હતો.
તે તુ લબ્ધવરા ભૂત્વા અમાત્યાદ્યા હ્યભીક્ષ્ણશઃ
પછી, જ્યારે અમાત્ય અને બીજા લોકોએ ઈચ્છિત વરદાન મેળવ્યાં, ત્યારે તેઓ વારંવાર કામ કરતા રહ્યા.
તસ્માત્તેષાં વિઘાતાર્થં પ્રવરાશ્ચ ભવામહે
એટલા માટે, તેમના અવરોધ માટે, અમે શ્રેષ્ઠ બન્યા છીએ.
સંમંત્ર્યૈવં તતઃ સ્કંદો વામપાર્શ્વે રવેઃ સ્થિતઃ
આ રીતે ચર્ચા કર્યા પછી, સ્કંદે સૂર્યના ડાબા બાજુ ઊભો રહ્યો.
ઉક્તશ્ચ સ તદાર્કેણ ત્વં પ્રજાદંડનાયકઃ
એ સમયે, સૂર્યે તેને કહ્યું: 'તુ પ્રજાના દંડનાનો અધિકારી છે.'
લિખતે યઃ પ્રજાનાં ચ સુકૃતં યચ્ચ દુષ્કૃતમ્
જે લોકોના સારા અને ખરાબ કર્મો લખે છે.
આશ્વિનૌ ચાપિ સૂર્યસ્ય પાર્શ્વયોરુભયોઃ સ્થિતૌ 1.124.
અને બંને અશ્વિનીકુમાર પણ સૂર્યના બંને બાજુ ઊભા રહ્યા.
દ્વારપાલૌ સ્મૃતૌ તસ્ય રાજ્ઞઃ શ્રેષ્ઠૌ મહાબલૌ
તેઓ એ રાજાના બે મુખ્ય અને શક્તિશાળી દ્વારપાળ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
રાજૃદીપ્તૌ સ્મૃતો ધાતુર્નકારસ્તસ્ય પ્રત્યયઃ તસ્માત્સ કાર્તિકેયસ્તુ નામ્ના રાજ્ઞ ઇતિ સ્મૃતઃ
'રાજ' ધાતુ તેજસ્વી તરીકે જાણીતી છે અને તેનો સંકેત 'ન' અક્ષર છે; તેથી કાર્તિકેયને 'રાજા' નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
સ્રુ ગતૌ ચ સ્મૃતો ધાતુર્યસ્ય સ પ્રત્યયઃ સ્મૃતઃ
'સ્રુ' ધાતુ, જેનો અર્થ છે 'જવું', એ પણ જાણીતી છે અને તેનો સંકેત પણ યાદ રાખવામાં આવે છે.
પ્રથમં યદ્ભવેદ્દ્વારં ધર્માર્થાભ્યાં સમાશ્રિતમ્
પ્રથમ દ્વાર, જે ધર્મ અને સંપત્તિ દ્વારા આધારિત છે, સ્થાપિત થાય છે.
દ્વિતીયાયાં તુ કક્ષાયામપ્રધૃષ્ટૌ વ્યવસ્થિતૌ
બીજી વાડમાં, બે અજેય વ્યક્તિઓ સ્થિર છે.
વર્ણસ્ય શબલત્વાચ્ચ યમઃ કલ્માષ ઉચ્યતે
યમને તેના રંગના વિવિધતાને કારણે 'કલ્માષ' કહેવામાં આવે છે.
સ્થિતો દક્ષિણત તસ્ય દંડહસ્તસમન્વિતઃ
તે સૂર્યના જમણા બાજુ, હાથમાં દંડ લઈને ઊભો છે.
કુબેરો ધનદો જ્ઞેયો હસ્તિરૂપો વિનાયકઃ કુબેરઃ કુશરીરત્વાત્સ નામ્ના ધનદઃ સ્મૃતઃ
કુબેર, ધનની આપનાર તરીકે ઓળખાય છે અને હાથીના ચહેરાવાળો વિનાયક છે; કુબેરને તેના તિરસ્કૃત શરીર માટે 'ધનદ' નામથી યાદ કરવામાં આવે છે.
નાયકઃ સર્વસત્ત્વાનાં તેન નાયક ઉચ્યતે
તે બધા જીવનો નેતા છે, તેથી તેને 'નાયક' કહેવામાં આવે છે.
રૈવતશ્ચૈવ દિંડિશ્ચ તૌ રવેઃ પૂર્વતઃ સ્થિતૌ 1.124.
રૈવત અને ડિંડિ, બંને, સૂર્યના પૂર્વ બાજુ ઊભા છે.
પ્લુતં ગચ્છત્યસૌ યસ્માત્સર્વલોકનમસ્કૃતઃ
કારણ કે તે ઝડપથી ચાલે છે, તેથી બધા લોકોએ તેને માન આપ્યો છે.
ડીઙ્ગતાવસ્ય વૈ ધાતોર્દિંડિશબ્દો નિપાત્યતે
ધાતુના 'ડિઙગતિ' અવસ્થામાં 'ડિંડિ' શબ્દ વપરાય છે.
ઇત્યેતે પ્રવરાઃ પ્રોક્તા ધાત્વર્થા નૈગમૈઃ શુભૈઃ
આ રીતે, આ શ્રેષ્ઠ ધાતુના અર્થો શુભ વૈદિક વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે.