ભાનુપાદદ્વયવ્રતવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ તથાન્યદપિ ધર્મજ્ઞ શૃણુષ્વ ગદતો મમ । પદદ્વયં જગદ્ધાતુર્દેવદેવસ્ય ગોપતેઃ । । ૧ યદેકપાદપીઠં હિ તત્ર ન્યસ્તં પદદ્વયમ્ । સ્વયમંશુમતા કૃષ્ણ લોકાનાં હિતકામ્યયા । । ૨ વામનસ્ય પદં કૃષ્ણ જ્ઞેયં વૈ ઉત્તરાયણમ્ । દેવાદ્યૈઃ સકલૈર્વન્દ્યં દક્ષિણં દક્ષિણાયનમ્ । । ૩ અહં ત્વં ચ સદા કૃષ્ણ દક્ષિણં પાદમર્ચતઃ । શ્રદ્ધાન્વિતૌ ભાસ્કરસ્ય હરીશૌ વામમર્ચતઃ । । ૪ તસ્મિન્યઃ પ્રત્યહં સમ્યગ્દેવદેવસ્ય માનવઃ । કરોત્યારાધનં તસ્ય તુષ્ટઃ સ્યાદ્ભાનુમાન્ત્સદા । । ૫ વિષ્ણુરુવાચ કથમારાધનં તસ્ય દેવદેવસ્ય ગોપતેઃ । ક્રિયતે દેવશાર્દૂલ તત્સમાખ્યાતુમર્હસિ । । ૬ બ્રહ્મોવાચ ઉત્તરે ત્વયને કૃષ્ણ સ્નાતો નિયતમાનસઃ । ઘૃતક્ષીરાદિભિર્દેવં સ્નાપયેત્તિમિરાપહમ્ । । ૭ ચારુવસ્ત્રોપહારૈશ્ચ પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ । સમભ્યર્ચ્ય તતઃ સમ્યગ્બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ । । ૮ પદદ્વયં વ્રતં યસ્ય ગૃહ્ણીયાદ્ભાનુતત્પરઃ । વન્દેત્સ્નાતશ્ચિત્રભાનું તતશ્ચ ગરુડધ્વજ । । ૯ ભુક્ત્વાન્નં ચિત્રભાનું તુ ચિત્રભાનું વ્રજંસ્તથા । સ્વપન્વિબુધ્યન્પ્રણમન્હોમં કુર્વંસ્તથાર્ચયન્ । । 1.107.૧૦ ચિત્રભાનોરનુદિનં કરિષ્યે નામકીર્તનમ્ । યાવદદ્ય દિનાત્પ્રાપ્તં ક્રમશો દક્ષિણાયનમ્ । । ૧૧ ચલિતે હુંકૃતે ચૈવ વેદારમ્ભેઽપિ વા સદા । તાવદ્વક્ષ્યે ચિત્રભાનું યાવદેવોત્તરાયણમ્ । । ૧૨ યાવજ્જીવં ચ યત્કિઞ્ચિજ્જાનતોજ્ઞાનતોઽપિ વા । કરિષ્યેઽહં તથા ચૈવ કીર્તયિષ્યામિ તં પ્રભુમ્ । । ૧૩ યદાનૃતં કિઞ્ચિદ્વક્ષ્યે તદા વક્ષ્યામિ તદ્વચઃ । અજ્ઞાનાદથ વા જ્ઞાનાત્કીર્તયિષ્યામિ તં પ્રભુમ્ । । ૧૪ ષણ્માસમેકમનસા ચિત્રભાનુમયં પરમ્ । તં સ્મરન્મરણે યાતિ યાં ગતિં સાસ્તુ મે ગતિઃ । । ૧૫ ષણ્માસાભ્યન્તરે મૃત્યુર્યદિ તસ્મિન્ભવેન્મમ । તન્મયા ભાસ્કરસ્યેહ સ્વયમાત્મા નિવેદિતઃ । । ૧૬ પરમાત્મમયં બ્રહ્મ ચિત્રભાનુમયં પરમ્ । યમં તે સંસ્મરિષ્યામિ સ મે ભાનુઃ પરા ગતિઃ । । ૧૭ યદિ પ્રાતસ્તથા સાયં મધ્યાહ્ને વા જપામ્યહમ્ । ષણ્માસાભ્યન્તરે ન્યાસઃ કૃતો વ્રતમયો મયા । । ૧૮ તથા કુરુ જગન્નાથ સ્વર્ગલોકપરાયણઃ । ચિત્રભાનો યથા શક્ત્યા ભવાન્ભવતિ મે ગતિઃ । । ૧૯ એવમુચ્ચાર્ય ષણ્માસં ચિત્રભાનુમયં વ્રતમ્ । તાવન્નિષ્પાદયેદ્યાવત્સમ્પૂર્ણં દક્ષિણાયનમ્ । । 1.107.૨૦ તતશ્ચ પ્રીણનં કુર્યાદ્યથાશક્ત્યા વિભાવસોઃ । ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્દિવ્યાન્ભૌમાંશ્ચાપિ સદક્ષિણાન્ । । ૨૧ પુણ્યાખ્યાનકથાં કુર્યાન્માર્તંડસ્ય તથાગ્રતઃ । પૂજયેદ્વાચકં ભક્ત્યા યથાશક્ત્યા૧ ચ લેખકમ્ । । ૨૨ એવં વ્રતમિદં કૃષ્ણ યો ધારયતિ માનવઃ । ઇહૈવ દેવશાર્દૂલ મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ । । ૨૩ ષણ્માસાભ્યન્તરે ચાસ્ય મરણં યદિ જાયતે । પ્રાપ્નોત્યનશનસ્યોક્તં યત્ફલં તદસંશયમ્ । । ૨૪ પદદ્વયં ચ દેવસ્ય સમ્યક્ત્વેન સદાર્ચિતમ્ । ભવત્યેતજ્જગૌ ભાનુઃ પુરા ચન્દ્રાય પૃચ્છતે । । ૨૫ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે ભાનુપાદદ્વયવ્રતવર્ણનં નામ સપ્તાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે, ધર્મજ્ઞ, મારા બોલતાં સાંભળ, હું જગતના ધાતુ, દેવોના દેવ, ગોપતિના બે પગ વિશે વર્ણન કરું છું. જે એક પગના પીઠ પર, એ બે પગ સ્વયં અંશુમત (સૂર્ય)એ, લોકના હિત માટે મૂક્યા છે. વામનના પગને ઉત્તરાયણ માનવું, અને દેવો દ્વારા વંદનીય દક્ષિણ પગને દક્ષિણાયણ માનવું. હું અને તું, કૃષ્ણ, દક્ષિણ પગની પૂજા કરીએ છીએ; શ્રદ્ધાપૂર્વક, ભાસ્કર અને હરીશના વામ પગની પણ પૂજા કરીએ છીએ. જે મનુષ્ય, રોજ, દેવોના દેવની આરાધના કરે છે, તેના પર ભાનુમાન સદાય પ્રસન્ન રહે છે. વિષ્ણુએ પૂછ્યું: દેવોના દેવ, ગોપતિની આરાધના કેવી રીતે કરવી? એ વિધિ મને કહો. બ્રહ્માએ કહ્યું: ઉત્તરાયણમાં, કૃષ્ણ, સ્નાન કરીને, નિયત મનથી, ઘી, દૂધ વગેરેથી અંધકાર દૂર કરનાર દેવને સ્નાન કરાવવું. સુંદર વસ્ત્ર, પુષ્પ, ધૂપ, અનુલેપનથી પૂજા કરવી, અને બ્રાહ્મણોને તર્પણ આપવું. જે ભાનુદેવના પાદદ્વય વ્રત ગ્રહણ કરે છે, તે સ્નાન કરીને ચિત્રભાનુની પૂજા કરે છે, પછી ગરૂડધ્વજ. ભોજન કર્યા પછી, ચિત્રભાનુની પૂજા, ચિત્રભાનુની યાત્રા, સૂતાં, ઊઠતાં, પ્રણામ કરતાં, હોમ કરતાં, પૂજા કરતાં. "ચિત્રભાનુનું રોજ નામ કીર્તન કરું છું, આજથી દક્ષિણાયણ સુધી." ચાલતાં, હૂંકાર કરતાં, વેદ આરંભ કરતાં, દક્ષિણાયણ સુધી, ચિત્રભાનુનું કીર્તન કરવું. જીવનભર, જે કંઈ જાણે છે, તે પ્રમાણે, "હું એ પ્રભુનું કીર્તન કરું છું." જે કંઈ અયોગ્ય બોલું, એ સમયે પણ, અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી, એ પ્રભુનું કીર્તન કરું છું. છ મહિના, એક મનથી, ચિત્રભાનુમય વ્રત, સ્મરણ કરીને, મૃત્યુ સમયે જે ગતિ મળે, એ જ મારી ગતિ બને. છ મહિના દરમિયાન, જો મૃત્યુ થાય, તો ભાસ્કર માટે પોતાનું આત્મા અર્પણ કરવું. પરમાત્મમય બ્રહ્મ, ચિત્રભાનુમય પરમ, એ યમનું સ્મરણ કરું છું, ભાનુદેવ પરમ ગતિ આપે. પ્રાત: કે સાંજ, મધ્યાહ્ને પણ, છ મહિના દરમિયાન, વ્રતનું નિયાસ કરું છું. હે જગન્નાથ, સ્વર્ગલોકના પરાયણ, ચિત્રભાનુ, યથાશક્તિ, તું મારી ગતિ બન. આ રીતે, છ મહિના સુધી, ચિત્રભાનુમય વ્રત, દક્ષિણાયણ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી કરવું. પછી, યથાશક્તિ, ભાસ્કર pleased થાય, બ્રાહ્મણોને ભૌમ અને દૈવી દક્ષિણાદાન સાથે ભોજન કરાવવું. પુણ્ય કથા, માર્તંડની સામે, વાચક અને લેખકની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી. જે મનુષ્ય, કૃષ્ણ, આ વ્રત ધારણ કરે છે, તે અહીં જ દેવશાર્દૂલ, સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. છ મહિના દરમિયાન, જો મૃત્યુ થાય, તો અનશન વ્રતનું ફળ મળે છે. દેવના પાદદ્વયની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવાથી, ભાનુદેવે ચંદ્રને કહ્યું હતું.
પરિલેખવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ ભૂયોઽપિ કથયસ્વેમાં કથાં સૂર્યસમાશ્રિતામ્ । ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ શૃણ્વન્નેતાં કથાં મુને । । ૧ સુમન્તુરુવાચં ભાસ્કરસ્ય કથાં પુણ્યાં સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ । વક્ષ્યામિ કથિતાં પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા
શતાનિકએ કહ્યું: મને ફરીથી એ સૂર્યસંબંધિત કથા કહો, હે મુનિ, હું આ કથા સાંભળીને પણ તૃપ્તિ પામતો નથી. સુમંતુએ કહ્યું: હું તમને એ પુણ્યમય અને સર્વ પાપ નાશક ભાસ્કરની કથા કહું છું, જે પહેલાં બ્રહ્માએ કહેલી છે.
નમોઽસ્તુ જ્ઞેયરૂપાય પ્રકાશે લક્ષરૂપિણે
જ્ઞેય સ્વરૂપ ધરાવનારા, લાખો રૂપે પ્રકાશિત થનારા, તમને વંદન.
સંસારહેતવે ચૈવ સંધ્યાજ્યોત્સ્નાકૃતે નમઃ
સંસારના કારણ અને સંધ્યા તથા ચાંદની બનાવનારને નમન છે.
ભ્રમત્વાવિદ્ધમખિલં બ્રહ્માણ્ડં સચરાચરમ્
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ કહે છે: દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તેજમાં પ્રખર, દેવો દ્વારા વખાણાયેલા, તમને repeatedly નમન છે. જે લોકો મૂર્ખ, અંધ, ગૂંગા, બહેરા, કૂષ્ટગ્રસ્ત, સફેદ ચામડીના દાગવાળા કે અનેક ઘાવોથી પીડિત હોય છે—તમે તેમને ફરીથી નવી જિંદગી આપો છો; તેથી, મહા દયાળુ, અમે તમને નમન કરીએ છીએ.
ક્રિયતે ત્વત્કરસ્પર્શાજ્જલાદીનાં પવિત્રતા 1.123.
પેટમાં જે મોટું કે નાનું પ્રકાશ છે, આંખોની દૃષ્ટિ, યજ્ઞમાં જે કંઈ દૂર થાય છે કે અર્પણ થાય છે—એ બધું તમારું જ ભાગ છે, અનેક રૂપે સ્થાપિત છે.
તાવદ્યાવન્ન સંયોગી જગત્યત્ર ભવાઞ્છુચિઃ
જે દેવોના દુશ્મન સમુદ્રના પાણીમાં રહે છે, ભયાનક ફાંસ, તલવાર, કટારી અને હથિયારો ધરાવે છે, દુષ્ટ મનવાળા છે અને પૃથ્વી પર ઉદ્ભવતા છે—એ બધા તમારો દર્શન થતાં જ નાશ પામે છે, હે દેવ.
ઋચોઽથ સકલા હ્યેતા યજૂંષિ ત્વં જગત્પતે
હે જગતના સ્વામી, તું સર્વ યાત્રાના ફળ આપનાર છે અને હંમેશાં યજ્ઞોમાં હાજર રહે છે. અમે તને વંદન કરીએ છીએ, આમાં કોઇ શંકા નથી. તું સર્વે માટે સમાન છે અને મનુષ્યોને શાંતિ આપનાર છે.
ઋઙ્મયસ્ત્વં જગન્નાથ ત્વમેવ ચ યજુર્મયઃ
હે જગન્નાથ, તું જ ઋગ્વેદરૂપ છે અને તું જ યજુર્વેદરૂપ છે. જગતમાં જ્ઞાનીઓ દ્વારા જે પણ તપ કહેવામાં આવે છે, તે બધું તારા જ રૂપ છે એવું વિદ્વાનો કહે છે.
ત્વમેવ બ્રહ્મણો રૂપં પરં ચાપરમેવ ચ
તું જ બ્રહ્માનું પરમ અને અપર રૂપ છે. પ્રજાપતિ સહિતના દેવતાઓએ તારી સ્તુતિ કરી ત્યારે, હે રાજા, ભગવાને બંને કાનથી ધ્યાનપૂર્વક એ સ્તુતિ સાંભળી.
નિમેષકાષ્ઠાદિમયઃ કાલરૂપઃ ક્ષયાત્મકઃ
પછી ફરીથી, શિવ અને વિષ્ણુ સહિત બધા દેવતાઓએ મને પોતાના સામે ઊભો રાખ્યો અને સર્વ દિશાઓથી ભક્તિપૂર્વક વંદન કર્યો.
ઇત્થં સંસ્તૂયમાનસ્તુ દેવૈર્દેવર્ષિભિસ્તથા
ત્રણે લોકને સુખ આપનારા ભગવાનને, યજ્ઞના સાચા ફળ આપનારા ભગવાનને, રોજના કર્મોના સાક્ષી એવા અને હજારો કિરણો ધરાવનારા ભગવાનને વારંવાર વંદન છે, વંદન છે.
સર્વાર્થાવાપ્તિસપ્તમીવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ કૃષ્ણપક્ષે તુ માઘસ્ય સર્વાપ્તિં સપ્તમીં શૃણુ । યામુપોષ્ય સમાપ્નોતિ સર્વાન્કામાંસ્તથા પરાન્ । । ૧ પાખણ્ડાદિભિરાલાપં ન કુર્યાદ્ભાનુતત્પરઃ । પૂજયેત્પ્રણતો દેવમેકાગ્રમનસા શુભમ્ । । ૨ માઘાદ્યૈઃ પારણં માસૈઃ ષડ્ભિઃ સાંક્રાન્તિકં સ્મૃતમ્ । માર્તણ્ડઃ પ્રથમં નામ દ્વિતીયં કઃ પ્રકીર્તિતમ્ । । ૩ તૃતીયં ચિત્રભાનુશ્ચ વિભાવસુરતઃ પરમ્ । ભગેતિ પઞ્ચમં જ્ઞેયં ષષ્ઠં હંસઃ સ ઉચ્યતે । ।૪ પૂર્ણેષુ ષટ્સુ માસેષુ પઞ્ચગવ્યમુદાહૃતમ્ । સ્નાને ચ પ્રાશને ચૈવ પ્રશસ્તં પાપનાશનમ્ । । ૫ પ્રણામં દેવદેવસ્ય કૃત્વા પૂજાં યથાવિધિ । વિપ્રાય દક્ષિણાં દદ્યાચ્છ્રદ્દધાનશ્ચ શક્તિતઃ । । ૬ પારણાન્તે ચ દેવસ્ય પ્રીણનં ભક્તિપૂર્વકમ્ । કુર્વીત ભક્ત્યા વિધિવદ્રવિભક્ત્યા તુ ગૃહ્યતે । । ૭ નક્તભોજી તથા વિષ્ણો તૈલક્ષારવિવર્જિતઃ । કૃષ્ણ જાગરણં રાત્રૌ સપ્તમ્યામથ વા દિને । । ૮ એતામુષિત્યા ધર્મજ્ઞો હંસપ્રીણનતત્પરઃ । સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । । ૯ યતઃ સર્વમવાપ્નોતિ યદ્યદિચ્છતિ ચેતસા । અતો લોકેષુ વિખ્યાતા સર્વાર્થાવાપ્તિસપ્તમી । । 1.108.૧૦ કૃતાભિલષિતા હ્યેષા પ્રારબ્ધા ધર્મતત્પરૈઃ । પૂરયત્યખિલાન્કામાન્સંશ્રુતા ચ દિનેદિને । । ૧૧ તમારાધયસ્વ રવિં તથાથ ગરુડધ્વજ । યથારાધિતવાન્ભાનું ભગણાધિપતિઃ પુરા । । ૧૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમી કલ્પે સર્વાર્થાવાપ્તિસપ્તમીવર્ણનમ્ નામાષ્ટાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: માઘ માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં આવતી સર્વકામ આપનારી સપ્તમીનું વર્ણન સાંભળો. જે આ વ્રત રાખે છે, તે બધા ઇચ્છિત અને વધુ પણ ફળો પામે છે. જે ભાનુદેવમાં તન, મનથી તલીન રહી, પાખંડીઓથી દુર રહી, એકાગ્ર ચિત્તે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે સર્વે કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. માઘથી આરંભી છ માસ સુધી પારણું કરવું, અને આ સમયમાં પાંજરાપાણી, દૂધ, દહીં, ઘી, ગૌમૂત્ર, ગૌમયનો સેવન કરવો, જે પાપોનો નાશ કરે છે. દેવદેવના સમક્ષ નમન કરી, વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપવી. પારણાં પછી ભક્તિપૂર્વક દેવની પ્રસન્નતા માટે પૂજા કરવી. વ્રત દરમિયાન રાત્રે જાગરણ કરવું, તેલ અને ક્ષારથી બચવું, અને ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું. જે ધર્મજ્ઞ આ રીતે હંસપ્રિય સપ્તમીનું વ્રત કરે છે, તે સર્વે કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. કારણ કે, જે મનથી જે ઇચ્છે છે, તે બધું પ્રાપ્ત થાય છે, તેથી આ વ્રત સર્વાર્થસિદ્ધિ સપ્તમી તરીકે લોકપ્રિય છે. જે ધર્મનિષ્ઠા પૂર્વક આ વ્રત કરે છે, તેની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે અને રોજે રોજ ફળ મળે છે. હે ગરુડધ્વજ, તું પણ રવિદેવની એવી જ આરાધના કરજે, જેમ પૂર્વે ભાનુદેવની આરાધના કરીને ભગણાધિપતિએ ફળ મેળવ્યું હતું.
માર્તણ્ડસપ્તમીવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ માર્તણ્ડસપ્તમીં કૃષ્ણ યથાન્યાં૧ વચ્ચિ તેઽનઘ । શૃણુષ્વૈકમના વીર ગદતો મે શુભપ્રદામ્ । । ૧ યસ્યાઃ સમ્યગનુષ્ઠાનાત્પ્રાપ્નોત્યભિમતં ફલમ્ । પૌષે માસે સિતે પક્ષે સપ્તમ્યાં સમુપોષિતઃ । । ૨ સમ્યક્સમ્પૂજ્ય માર્તણ્ડં માર્તણ્ડ ઇતિ વૈ જપેત્ । પૂજયેત્કુતપં ભક્ત્યા શ્રદ્ધયા પરયાન્વિતઃ । । ૩ ધૂપપુષ્પોપહરાદ્યૈરુપવાસૈઃ સમાહિતઃ । માર્તણ્ડેતિ જપન્નામ પુનસ્તદ્ગતમાનસઃ । । ૪ વિપ્રાય દક્ષિણાં દદ્યાદ્યથાશક્ત્યા ખગધ્વજ । સ્વપન્વિબોધન્સ્ખલિતો માર્તણ્ડેતિ ચ કીર્તયેત્ । । ૫ પાષણ્ડાદિવિકર્મસ્થૈરાલાપં ચ વિવર્જયેત્ । ગોમૂત્રં ગોપયો વાપિ દધિ ક્ષીરમથાપિ વા । । ૬ ગોદેહતઃ સમુદ્ભૂતં પ્રાશ્નીયાદાત્મશુદ્ધયે । દ્વિતીયેઽહ્નિ પુનઃ સ્નાતસ્તથૈવાભ્યર્ચનં રવેઃ । । ૭ તેનૈવ નામ્ના સમ્ભૂય દત્ત્વા વિપ્રાય દક્ષિણામ્ । તતો ભુઞ્જીત ગોદોહસમ્ભૂતેન સમન્વિતમ્ । । ૮ એવમેવાખિલાન્માસાનુપોષ્ય પ્રયતઃ શુચિઃ । દદ્યાદ્ગવાદિકં વિપ્રાન્પ્રતિમાસં સ્વશક્તિતઃ । । ૯ ધારિતા ચેત્પુનર્વર્ષે યથાશક્ત્યા ગવાદિકમ્ । દત્ત્વા પરં રવેર્ભૂયઃ શૃણુ યત્ફલમશ્નુતે । । 1.109.૧૦ સ્વર્ણશૃંગીં ચ પઞ્ચમ્યાં ષષ્ઠ્યાં ચ વૃષભં નરઃ । પ્રતિમાસં દ્વિજાતિભ્યો યદ્દત્ત્વા ફલમશ્નુતે । । ૧૧ તત્પ્રાપ્નોત્યખિલં સમ્યગ્વ્રતમેતદુપોષિતઃ । તં ચ લોકમવાપ્નોતિ માર્તણ્ડો યત્ર તિષ્ઠતિ । । ૧૨ શાણ્ડેલેયસમઃ કૃષ્ણ તેજસા નાત્ર સંશયઃ । માર્તણ્ડસપ્તમીમેતામુપોષ્યૈતે ગણા દિવિ । । ૧૩ વિદ્યોતમાના દૃશ્યન્તે લોકૈરદ્યાપિ ભૂધર । તસ્માત્ત્વમાદિદેવેશં ગ્રહેશં ભાસ્કરં રવિમ્ । । અનયાર્ચય ગોવિન્દ ગોપતિં ગોલસન્નિભમ્ । । ૧૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે માર્તણ્ડસપ્તમીવર્ણનમ્ નામ નવાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, હવે હું તને માર્તંડ સપ્તમીનું મહાત્મ્ય કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. જે આ વ્રતને યોગ્ય રીતે કરે છે, તેને ઇચ્છિત ફળ મળે છે. પૌષ માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમીના દિવસે ઉપવાસ રાખી, ભક્તિપૂર્વક માર્તંડ દેવની પૂજા કરવી અને 'માર્તંડ' નામનું જાપ કરવું. શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી કૂતપનું પણ પૂજન કરવું. ધૂપ, ફૂલ અને અન્ય ઉપચારોથી પૂજા કરવી. બ્રાહ્મણને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણા આપવી. પાપકર્મી અને પાખંડી લોકો સાથે વાતચીત ટાળવી. ગાયનું મૂત્ર, દૂધ, દહીં કે ઘી, જે ગાયમાંથી ઉત્પન્ન થયું હોય, તે શુદ્ધિ માટે લેવું. બીજા દિવસે ફરીથી સ્નાન કરી, રવિદેવની પૂજા કરવી અને બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપવી. પછી ગાયના દૂધથી બનેલા પદાર્થોનું સેવન કરવું. આ રીતે દરેક માસે ઉપવાસ કરીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ગાય અથવા અન્ય દાન આપવું. વર્ષભર આ વ્રત રાખીને, પછી ફરીથી ગાયનું દાન આપવું. પાંચમી અને છઠ્ઠી તિથિએ સોનાની સિંગવાળી ગાય અને વૃષભનું દાન કરવું. જે આ વ્રત પૂરેપૂરું કરે છે, તે સર્વ ફળ પામે છે અને તે લોકમાં જાય છે, જ્યાં માર્તંડ દેવ નિવાસ કરે છે. હે કૃષ્ણ, એવા મનુષ્યનું તેજ શાંડિલ્ય મુનિ જેટલું જ હોય છે, તેમાં શંકા નથી. આ વ્રત કરનાર દેવલોકમાં પણ પ્રકાશિત થાય છે. તેથી, હે ગોવિંદ, તું પણ આદિદેવ, ગ્રહેશ, ભાસ્કર, રવિદેવની આરાધના કરજે, ગોપતિ અને ગોળાકાર રૂપે રહેલા દેવને ભક્તિપૂર્વક પૂજજે.
સપ્તમીકલ્પે ઽનન્તરસપ્તમીવ્રતવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ શુક્લપક્ષે તુ સપ્તમ્યાં માસિ ભાદ્રપદેઽચ્યુત । પ્રણમ્ય શિરસાદિત્યં પૂજયેત્સપ્તવાહનમ્ । । ૧ પુષ્પધૂપાદિભિર્વીર કુતપાનાં ચ તર્પણૈઃ । પાષણ્ડાદિભિરાલાપમકુર્વન્નિયતાત્મવાન્ । । ૨ વિપ્રાય દક્ષિણાં દત્ત્વા નક્તં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ । તિષ્ઠન્વ્રજન્પ્રસ્થિતશ્ચ ક્ષુતપ્રસ્ખલિતાદિષુ । । ૩ આદિત્યનામસ્મરણં કુર્વન્નુચ્ચારણં તથા । અનેનૈવ વિધાનેન માસાન્દ્વાદશ વૈ ક્રમાત્ । । ૪ ઉપોષ્ય પારણે પૂર્ણે સમભ્યર્ચ્ય જગદ્ગુરુમ્ । પુણ્યેન શ્રાવણેનેહ પ્રીણયન્પુષ્ટિમશ્નુતે । । ૫ અનન્તં શ્રાવણેનેહ યતઃ ફલમુદાહૃતમ્ । તેનાદિત્યં સમભ્યર્ચ્ય તદેવ લભતે ફલમ્ । । ૬ એવં યઃ પુરુષઃ કુર્યાદાદિત્યારાધનં શુચિઃ । પ્રાપ્યેહ વિપુલં ભોગં ધર્મમર્થં તથાવ્યયમ્ । । ૭ અમુત્ર લોકમાયાતિ દિવ્યે ખે ગીતસંયુતે । નારી વા સ્વર્ગમભ્યેત્ય હ્યનન્તં ફલમશ્નુતે । । ૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તકલ્પેઽનન્તરસપ્તમીવ્રતવર્ણનમ્ નામ દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: ભાદરવા માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમીના દિવસે, હે અચ્યૂત, શિર નમાવીને સૂર્યદેવની, સાત ઘોડાં વાળા રથની પૂજા કરવી. ફૂલ, ધૂપ અને અન્ય ઉપચારોથી પૂજા કરવી અને કૂતપના તર્પણ કરવું. પાખંડી અને દુષ્ટ લોકો સાથે વાતચીત ન કરવી. બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપી, મૌન રહીને રાત્રે ભોજન કરવું. ચાલતા, ઊભા કે બેઠા હોય ત્યારે પણ, ભૂખ લાગવી કે પગ લપસી જાય ત્યારે પણ, સૂર્યદેવના નામનું સ્મરણ અને ઉચ્ચાર કરવું. આ રીતે સતત બાર માસ સુધી વ્રત રાખવું. પારણાં પછી જગતના ગુરુની પૂજા કરવી. શ્રાવણ માસના પુણ્યથી પુષ્ટિ મળે છે, અને અનંત ફળ મળે છે. જે શુદ્ધ મનુષ્ય આ રીતે સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે, તેને અહીં વિશાળ ભોગ, ધર્મ અને અક્ષય ધન મળે છે. પરલોકમાં પણ તે દિવ્ય લોકમાં જાય છે, જ્યાં ગીત અને સંગીત સતત થાય છે. સ્ત્રી હોય કે પુરૂષ, બંનેને સ્વર્ગ અને અનંત ફળ મળે છે.
સપ્તમીકલ્પેઽભ્યઙ્ગસપ્તમીવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ શ્રાવણે માસિ દેવાગ્ર્યં સપ્તમ્યાં સપ્તવાહનમ્ । શુક્લપક્ષે સમભ્યર્ચ્ય પુષ્પધૂપાદિભિઃ શુચિઃ । । ૧ પાખણ્ડાદિભિરાલાપમકુર્વન્નિયતાત્મવાન્ । વિપ્રાય દક્ષિણાં દત્ત્વા નક્તં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ । । ૨ અભ્યઙ્ગં દેવદેવસ્ય વર્ષે વર્ષે નિયોજયેત્ । સપ્તમ્યામન્નમેવાગ્ર્યં શુભં શુક્લં નવં તથા । । ૩ વિભવેષુ તથાન્યેષુ વાદિત્રાણ્યેવ વૈ વિદુઃ । તથા દેવસ્ય માસેઽસ્મિન્નભ્યઙ્ગઃ પરિગીયતે । ।૪ યસ્તુ ચારાધયેદ્ભક્ત્યા ભાસ્કરસ્ય નરોઽચ્યુત । અભ્યઙ્ગં વિધિવચ્છક્ત્યા કૃત્વા બ્રાહ્મણભોજનમ્ । । ૫ શઙ્ખતૂર્યનિનાદૈશ્ચ બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ પુષ્કલૈઃ । સ દિવ્યં યાનમારૂઢો લોકમાયાતિ હેલિનઃ । । ૬ અનેનૈવ વિધાનેન માસાન્દ્વાદશ વૈ ક્રમાત્ । ઉપોષ્ય પારણે પૂર્ણે દદ્યાદ્વિપ્રાય દક્ષિણામ્ । । ૭ વ્રતં યઃ પુરુષઃ કુર્યાદાદિત્યારાધનં શુચિઃ । સ ગચ્છેત્પરમં લોકં દિવ્યં વૈ વનમાલિનઃ । । ૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પેઽભ્યઙ્ગસપ્તમીવર્ણનમ્ નામૈકાદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: શ્રાવણ માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમીના દિવસે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સૂર્યદેવની, સાત ઘોડાં વાળા રથની પૂજા ફૂલ, ધૂપ અને શુદ્ધ ઉપચારોથી કરવી. પાખંડી અને દુષ્ટ લોકો સાથે વાતચીત ન કરવી. બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપી, મૌન રહીને રાત્રે ભોજન કરવું. દર વર્ષે સૂર્યદેવના અભ્યંગ (સ્નાન)નું આયોજન કરવું. સપ્તમીના દિવસે શુદ્ધ, સફેદ અને તાજું અન્ન ભોજન કરવું. સમૃદ્ધિ હોય તો વાદ્યયંત્રો વગાડવા. આ માસમાં દેવ માટે અભ્યંગનું મહાત્મ્ય છે. જે ભક્તિપૂર્વક ભાસ્કરદેવની આરાધના કરે છે અને વિધિપૂર્વક અભ્યંગ અને બ્રાહ્મણ ભોજન કરાવે છે, તે શંખ અને તૂરીયના નાદ તથા બ્રાહ્મણોના મંત્રોચ્ચાર સાથે દિવ્ય યાનમાં બેસી પરલોકમાં જાય છે. આ રીતે બાર માસ સુધી વ્રત રાખી, પારણાં પછી બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપવી. જે શુદ્ધ મનુષ્ય આ વ્રત અને સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે, તે વનમાલિ ભગવાનના દિવ્ય લોકમાં જાય છે.
તૃતીયપદવ્રતવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ એવં કૃષ્ણ સદા ભાનુર્નરૈર્ભક્ત્યા યથાવિધિ । ફલં દદાત્યસુલભં સલિલેનાપિ પૂજિતઃ । । ૧ ન ભાનુર્જીવદાનેન ન પુષ્પૈર્ન ફલૈસ્તથા । આરાધ્યતે સુયુદ્ધેન હૃદયેનૈવ કેવલમ્ । । ૨ રાગાદપેતં હૃદયં વાગ્દુષ્ટા નાનૃતાદિભિઃ । હિંસાવિરહિતં કર્મ ભાસ્કરારાધનત્રયમ્ । । ૩ રાગાદિદૂષિતે ચિત્તે નાસ્પન્દી તિમિરાપહઃ । બધ્નાતિ તં નરં હંસઃ કદાચિત્કર્દમામ્ભસિ । । ૪ તમસો નાશનાયાલં ચેન્દોર્લેખા હ્યનારતમ્ । હિંસાદિદૂષિતં કર્મ કેશવારાધને કુતઃ । । ૫ જનશ્ચિત્તાપ્રસાદાદ્વૈ ન ચાપ તિમિરાપહમ્ । તસ્માત્સત્યસ્વભાવેન સત્યવાક્યેન ચાચ્યુત । । ૬ અહિંસકેન ચાદિત્યો નિસગદેવ તોષિતઃ । સર્વસ્વમપિ દેવાય યો દદ્યાત્કુટિલાશયઃ । । ૭ સ નૈવારાધયેદેવં દેવદેવં દિવાકરમ્ । રાગાદપેતં હદયં કુરુ ત્વં ભાસ્કરાર્પણમ્ । । તતઃ પ્રાપયસિ દુષ્પ્રાપ્યમયત્નેનૈવ ભાસ્કરમ્ । । ૮ વિષ્ણુરુવાચ દેવેશઃ કથિતઃ સમ્યલ્કામ્યોઽયં ભાસ્કરો મયિ । આરાધનવિધિં સર્વં ભૂયઃ પૃચ્છામિ તં વદ । । ૯ કુલે જન્મ તથારોગ્યં ધનવૃદ્ધિશ્ચ દુર્લભા । ત્રિતયં પ્રાપ્યતે યેન તન્મે વદ જગત્પતે । । 1.112.૧૦ બ્રહ્મોવાચ માસે તુ માઘે સિતસપ્તમેઽહ્નિ હસ્તર્ક્ષયોગે જગતઃ પ્રસૂતિમ્ । સમ્પૂજ્ય ભાનું વિધિનોપવાસી સુગન્ધધૂપાન્નવરોપહારૈઃ । । ૧૧ ગૃહી તુ પુષ્પૈઃ પ્રતિપાદ્ય પૂજાં દાનાદિયુક્તં વ્રતમબ્દમેકમ્ । દદ્યાચ્ચ દાનં મુનિપુઙ્ગઃવેભ્યસ્તત્કથ્યમાનં વિનિબોધ ધીર । । ૧૨ વજ્રં તિલાન્વ્રીહિયવાન્હિરણ્યં યવાન્નમમ્ભઃ કરકામુપાનહમ્ । છત્રોપપન્નં ગુડફેણિતાઢ્યં દદ્યાત્ક્રમાદ્વસ્તુ અનુક્રમેણ । । ૧૩ યદ્યેષ૧ વર્ષે વિધિનોદિતેન યસ્યાં તિથૌ લોકગુરું પ્રપૂજ્ય । અશ્મન્તનાન્યાત્મવિશુદ્ધિહેતોઃ સમ્પ્રાશનાનીહ નિબોધ તાનિ । । ૧૪ ગોમૂત્રમમ્ભશ્ચ રસે નુ શાકં દૂર્વા દધિવ્રીહિતિલાન્યવાંશ્ચ । સૂર્યાંશુતપ્તં જલમમ્બુજાક્ષ ક્ષીરં ચ માસૈઃ ક્રમશઃ પ્રયુજ્યઃ । । ૧૫ કુલે પ્રધાને ધનધાન્યપૂર્ણે પદ્માવૃતે હ્યસ્તસમસ્તદુઃખે । પ્રાપ્નોતિ જન્માઽવિકલેન્દ્રિયશ્ચ ભવત્યરોગો મતિમાન્સુખી ચ । । ૧૬ તસ્માત્ત્વમપ્યેતદમોઘવીર્ય દિવાકરારાધનમપ્રમત્તઃ । કુરુ પ્રભાવં ભગવન્તમીશમારાધ્ય કામાનખિલાનુપેહિ । । ૧૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે તૃતીયપદવ્રતવર્ણનં નામ દ્વાદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, જેમ ભક્તિપૂર્વક અને નિયમ પ્રમાણે માણસો સૂર્યદેવની પૂજા કરે છે, તો માત્ર પાણીથી પણ તેઓ દુર્લભ ફળ પામે છે. સૂર્યદેવને જીવદાન, ફૂલ કે ફળથી એટલી સરળતાથી પ્રસન્ન કરી શકાય નહીં; તેઓ તો માત્ર શુદ્ધ હૃદયથી, સચ્ચાઈથી અને હિંસા વિના કરેલા કર્મથી જ પ્રસન્ન થાય છે. જેનું હૃદય રાગાદિ દોષોથી મુક્ત હોય, જેની વાણી ખોટી ન હોય અને જેનું મન હિંસા વિના હોય, એજ સાચી રીતે સૂર્યદેવની આરાધના કરી શકે છે. જો મન રાગાદિ દોષોથી ભરેલું હોય, તો સૂર્યદેવના પ્રકાશથી અંધકાર દૂર થતો નથી; અને ક્યારેક એવા માણસને દુઃખ પણ ભોગવવું પડે છે. ચંદ્રની કિરણો સતત અંધકાર દૂર કરતી રહે છે, પણ હિંસા અને દુષ્કર્મથી સૂર્યદેવની કૃપા મળતી નથી. માણસના મનની શાંતિથી જ અંધકાર દૂર થાય છે; તેથી, હે અચ્યૂત, સાચા સ્વભાવ અને સાચી વાણીથી, તથા હિંસા વિના, સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરો. જો કોઈ માણસ બધું જ દાનમાં આપી દે, પણ મનમાં કપટ રાખે, તો પણ તે દેવદેવ સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરી શકતો નથી. હૃદયમાંથી રાગાદિ દોષો દૂર કરીને જ સૂર્યદેવને અર્પણ કરવું જોઈએ; ત્યારે જ મુશ્કેલથી મળતા ફળ પણ સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે. વિષ્ણુએ પૂછ્યું: હે દેવેશ, તમે સૂર્યદેવની આરાધનાની રીત સારી રીતે કહી, પણ હું ફરીથી પુછું છું—કોઈ માણસને કુળમાં જન્મ, આરોગ્ય અને ધનની વૃદ્ધિ જે દુર્લભ છે, તે કઈ રીતે મળે છે? કૃપા કરીને કહો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: માઘ માસની શુક્લ સપ્તમીના દિવસે, શુભ મુહૂર્તે, સૂર્યદેવની પૂજા સુગંધિત ધૂપ, અન્ન અને વિવિધ ઉપહારોથી, તથા ઉપવાસ રાખીને કરવી. ઘરવાળા માણસે ફૂલોથી પૂજા કરીને, દાન અને અન્ય કૃત્યો સાથે વર્ષભર વ્રત કરવું. પછી, મુનિશ્રેષ્ઠોને ક્રમશઃ તિલ, ચોખા, જવાર, સોનુ, જવારનું અનાજ, પાણી, લોટ, પાદરક્ષા, છત્ર અને ગુડ-ફેણીથી ભરેલું દાન આપવું. વર્ષમાં જે દિવસે યોગ્ય રીતે લોકગુરુ સૂર્યદેવની પૂજા થાય, એ દિવસે પવિત્રતા માટે કઈ વસ્તુઓ ગ્રહણ કરવી તે સાંભળો: ગૌમૂત્ર, પાણી, શાકભાજી, દુર્વા, દહીં, ચોખા, તિલ, જવાર—આ બધું ક્રમશઃ માસ પ્રમાણે અપનાવવું. જે કુળમાં ધન-ધાન્ય ભરપૂર હોય, દુઃખ દૂર થઈ ગયું હોય, અને જ્યાં લક્ષ્મી વસે છે, ત્યાં જન્મ લઈને માણસ નિખૂટે સ્વસ્થ, બુદ્ધિશાળી અને સુખી બને છે. તેથી, હે પ્રભુ, તું પણ આ અમોઘ શક્તિ ધરાવતું સૂર્યદેવનું આરાધન ધ્યાનપૂર્વક કર, અને ભગવાનની કૃપાથી સર્વે ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કર.
આદિત્યાલયવન્દનમાર્જનાદિવર્ણનમ્ વિષ્ણુરુવાચ સુરજ્યેષ્ઠ પુનર્બ્રૂહિ યત્પૃચ્છામ્યહમાદિતઃ । યત્ફલં સમવાપ્નોતિ કારયિત્વા રવેર્ગૃહમ્ । । ૧ દેવાર્ચાં કારયિત્વા તુ યત્પુણ્યં પુરુષોઽશ્નુતે । પૂજયિત્વા ચ વિધિવદનુલિપ્ય ચ યત્ફલમ્ । । ૨ કાનિ માલ્યાનિ શસ્તાનિ કાનિ નાર્હતિ ભાસ્કરઃ । કે ધૂપા ભાનુદયિતાઃ કે વર્જ્યાશ્ચ જગત્પતેઃ । । ૩ ઉપચારફલં કિં સ્યાત્કિં ફલં ગીતવાદિતે । ઘૃતક્ષીરાદિના યત્તુ સ્નાપિતે ભાસ્કરે ફલમ્ । । ૪ યથોપલેપનાદૌ ચ ફલમભ્યુક્ષિતેન તુ । દિવાકરગૃહે તાત તદશેષં વદસ્વ મે । । ૫ બ્રહ્મોવાચ સાધુ વત્સ યદેતત્ત્વં માર્તણ્ડસ્યેહ પૃચ્છસિ । શુશ્રૂષણે વિધિં પુણ્યં તદિહૈકમનાઃ શૃણુ । । ૬ યસ્તુ દેવાલયં ભાનોર્દાર્વં શૈલમથાપિ વા । કારયેન્મૃન્મયં ચાપિ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ । । ૭ અહન્યહનિ યજ્ઞેન યજતો યન્મહત્ફલમ્ । પ્રાપ્નોતિ તત્ફલં ભાનોર્યઃ કારયતિ મન્દિરમ્ । । ૮ કુલાનાં શતમાગામિ સમતીતં કુલં શતમ્ । કારયેદ્ભગવદ્ધામ સ નયેદર્કલોકતામ્ । । ૯ સપ્તજન્મકૃતં પાપં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ । ભાનોરાલયવિન્યાસપ્રારમ્ભાદેવ નશ્યતિ । । 1.113.૧૦ સપ્તલોકમયો ભાનુસ્તસ્ય યઃ કુરુતે ગૃહમ્
વિષ્ણુએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મને ફરીથી કહો—જેમ હું શરૂઆતથી પુછું છું—કે જે માણસ સૂર્યદેવનું ઘર બનાવે છે, તેને શું ફળ મળે છે? દેવતાની મૂર્તિ સ્થાપિત કરીને, યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, અને ચોખ્ખાઈથી ઘર સજાવીને શું પુણ્ય મળે છે? કયા ફૂલો શ્રેષ્ઠ છે, કયા ફૂલો સૂર્યદેવને યોગ્ય નથી? કયા ધૂપ સૂર્યદેવને પ્રિય છે, અને કયા ટાળવા યોગ્ય છે? ઉપચારથી શું ફળ મળે છે? ગીત-વાદ્યથી શું ફળ મળે છે? ઘી-દૂધથી સૂર્યદેવને સ્નાન કરાવવાથી શું ફળ મળે છે? ચોખ્ખાઈ અને લિપાઈથી શું ફળ મળે છે? હે પિતાશ્રી, સૂર્યદેવના મંદિરમાં આ બધું મને કહો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: વા, બેટા, તું સૂર્યદેવ વિશે જે પૂછે છે, તે ખૂબ જ શ્રેષ્ઠ છે. પૂજાની રીત અને પુણ્ય સાંભળ. જે માણસ સૂર્યદેવનું મંદિર—કાં દારૂનું, પથ્થરનું કે માટીનું—even બનાવે છે, તેને જે મહાન પુણ્ય મળે છે, તે સાંભળ. રોજ યજ્ઞ કરવાથી જે મહાપુણ્ય મળે છે, એ જ પુણ્ય તેને મળે છે, જે સૂર્યદેવનું મંદિર બનાવે છે. પોતાનાં કુળનાં સો પેઢી સુધીના પૂર્વજ અને સો પેઢી સુધીના વંશજ—બધાને સૂર્યલોક મળે છે. સાત જન્મનાં પાપ, ઓછાં કે વધારે, માત્ર મંદિરની સ્થાપનાની શરૂઆતથી જ નાશ પામે છે. સૂર્યદેવ સાત લોકોથી વ્યાપક છે; જે તેનું ઘર બનાવે છે, તે એ મહાન ફળ પામે છે.
પ્રતિષ્ઠાં સમવાપ્નોતિ સ નરઃ સાપ્તલૌકિકીમ્ । । ૧૧ પ્રશસ્તદેશભૂભાગે પ્રશસ્તં ભવનં રવેઃ । કારયેદક્ષયાઁલ્લોકાન્સ નરઃ પ્રતિપદ્યતે । । ૧૨ ઇષ્ટકાચયવિન્યાસો યાવદ્વર્ષાણિ તિષ્ઠતિ । તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ તત્કર્તુર્દિવિ સંસ્થિતિઃ । । ૧૩ પ્રતિમાં લક્ષણવતીં યઃ કારયતિ માનવઃ । દિવાકરસ્ય તલ્લોકમક્ષયં પ્રતિપદ્યતે । । ૧૪ ષષ્ટિર્વર્ષસહસ્રાણાં સહસ્રાણિ સ મોદતે । લોકે સુમનસાં વીર પ્રત્યેકં મધુસૂદન । । ૧૫ પ્રતિષ્ઠાપ્ય રવેરર્ચાં સુપ્રશસ્તે નિવેશને । પુરુષઃ કૃતકૃત્યોઽસ્તિ ન દોષફલમશ્નુતે । । ૧૬ યે ભવિષ્યન્તિ યેઽતીતા આકલ્પં પુરુષાઃ કુલે । તાંસ્તારયતિ સંસ્થાપ્ય દેવસ્ય પ્રતિમાં રવેઃ । । ૧૭ અનુશિષ્ટાઃ કિલ પુરા યમેન યમકિઙ્કરાઃ । પાશદણ્ડકરાઃ કૃષ્ણ પ્રજાસંયમનોદ્યતાઃ । । ૧૮ યમ ઉવાચ વિહરન્તુ યથાન્યાયં નિયોગો મેઽનુપાલ્યતામ્ । નાજ્ઞાભઙ્ગં કરિષ્યન્તિ ભવતાં જન્તવઃ ક્વચિત્ । । ૧૯ કેવલં યે જગન્મૂલં વિવસ્વન્તમુપાશ્રિતાઃ । ભવદ્ભિઃ પરિહર્તવ્યાસ્તેષાં નૈવેહ સંસ્થિતિઃ । । 1.113.૨૦ યે તુ વૈવસ્વતા લોકે તચ્ચિત્તાસ્તત્પરાયણાઃ । પૂજયન્તિ સદા ભાનું તે ચ ત્યાજ્યા સુદૂરતઃ । । ૨૧ તિષ્ઠંશ્ચ પ્રસ્વપન્ગચ્છન્નુત્તિષ્ઠન્સ્ખલિતે ક્ષુતે । સઙ્કીર્તયતિ દેવં યઃ સ નસ્ત્યાજ્યઃ સુદૂરતઃ । । ૨૨ નિત્યનૈમિત્તિકૈર્દેવં યે યજન્તિ તુ ભાસ્કરમ્ । ન ચાલોક્યા ભવદ્ભિસ્તે યદ્ધ્યાનં હંતિ વો ગતિમ્ । । ૨૩ યે પુષ્પધૂપવાસોઽભિર્ભૂષણૈશ્ચાપિ વલ્લભૈઃ । અર્ચયન્તિ ન તે ગ્રાહ્યા મત્પિતુસ્તે પરિગ્રહાઃ । । ૨૪ ઉપલેપનકર્તારઃ કર્તારો માર્જનસ્ય યે । અર્કાલયે પરિત્યાજ્યં તેષાં ત્રિપુરુષં કુલમ્ । । ૨૫ યે વાયતનં ભાનોઃ કારિતં તત્કુલોદ્ભવઃ । પુમાન્ન નાવલોક્યો વૈ ભવદ્ભિર્દુષ્ટચક્ષુષા । । ૨૬ યેનાર્ચા ભગવદ્ભક્ત્યા મત્પિતુઃ કારિતા શુભા । નરાણાં તત્કુલં વીરાઃ સદા ત્યાજ્યં સુદૂરતઃ । । ૨૭ ભવતાં ભ્રમતાં યત્ર ભાનુસંશ્રયમુદ્રયા । ન ચાજ્ઞાભઙ્ગકૃત્કશ્ચિદ્ભવિષ્યતિ નરઃ ક્વચિત્ । । ૨૮ ઇત્યુક્તાઃ કિઙ્કરાસ્તેન યમેન સુમહાત્મના । અનાશ્રિત્ય વચઃ કૃષ્ણઃ સત્રાજિતમથો ગતાઃ । । ૨૯ તસ્ય તે તેજસા સર્વે ભાનોર્ભક્તસ્ય સુવ્રત । મોહિતાઃ પતિતા ભૂમૌ યથા ચ વિહગા નગાત્ । । 1.113.૩૦ એતાં મહાફલાં યોર્ચાં ભાનોઃ કારયતે નરઃ । તવાખ્યાનં મહાબાહો ગૃહં કારયિતુશ્ચ યત્ । । ૩૧ યજ્ઞા નરાણાં પાપૌઘનાશકાઃ સર્વકામદાઃ । તથૈવેષ્ટો જગદ્ભાનુઃ સર્વયજ્ઞમયો રવિઃ । । ૩૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યાલયવન્દનમાર્જનાદિવર્ણનં નામ ત્રયોદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
એ માણસને સાત લોક સુધીની પ્રતિષ્ઠા મળે છે. ઉત્તમ જમીન અને શ્રેષ્ઠ ઘર પર સૂર્યદેવનું મંદિર બનાવનારને અક્ષય લોક મળે છે. જેટલા વર્ષ સુધી ઈંટોનું મંદિર ટકે છે, તેટલા હજાર વર્ષ સુધી એ માણસને સ્વર્ગમાં સ્થાન મળે છે. જે માણસ સુંદર મૂર્તિ બનાવે છે, તેને સૂર્યલોક કદી ક્ષય થતો નથી. તે માણસ દરેક જન્મમાં સાઠ હજાર વર્ષ સુધી સુખભોગ કરે છે. શ્રેષ્ઠ સ્થળે સૂર્યદેવની પ્રતિષ્ઠા કરીને, માણસ પોતાનું જીવન સફળ કરે છે અને કદી દુઃખનું ફળ ભોગવવું પડતું નથી. જે લોકો ભૂતકાળમાં હતા, કે ભવિષ્યમાં હશે, એ બધાં પોતાના કુળમાં સૂર્યદેવની પ્રતિષ્ઠા કરાવનારના કારણે મુક્તિ પામે છે. યમરાજના દૂતોએ પણ કહ્યું: 'જે લોકો સૂર્યદેવને આશ્રય લે છે, તેમને કદી યમલોકમાં સ્થાન આપવું નહીં.' યમરાજે કહ્યું: 'મારા આદેશનું પાલન કરો, જે લોકો સૂર્યદેવની ભક્તિ કરે છે, તેમને કદી યમલોકમાં લાવશો નહીં. જે લોકો સૂર્યદેવના ભક્ત છે, તેમને દૂર રાખો. જે માણસ ઊભો હોય, બેઠો હોય, ચાલતો હોય, કે છીંકે ત્યારે પણ સૂર્યદેવનું સ્મરણ કરે છે, તેને કદી દંડ ન આપો. જે લોકો નિયમિત કે વિશેષ રીતે સૂર્યદેવની પૂજા કરે છે, તેમને કદી યમદૂતોએ જોવું નહીં. જે લોકો ફૂલ, ધૂપ, વસ્ત્ર અને આભૂષણથી પૂજા કરે છે, તેમના પૂર્વજો પણ યમલોકમાં ન જાય. જે લોકો મંદિરમાં લિપાઈ કે સફાઈ કરે છે, તેમના ત્રણ પેઢી સુધીના કુળને યમલોકમાં સ્થાન નથી. જે લોકો સૂર્યદેવનું મંદિર બનાવે છે, તેમના કુળના લોકો કદી દુષ્ટ દૃષ્ટિથી જોવામાં આવતાં નથી. જે ભક્તિપૂર્વક સૂર્યદેવની મૂર્તિ સ્થાપે છે, તેમના કુળને યમદૂતોએ કદી તકલીફ આપવી નહીં. જ્યાં જ્યાં સૂર્યદેવના આશ્રયનું ચિહ્ન છે, ત્યાં કદી યમરાજનો આદેશ તૂટતો નથી. યમદૂતોએ આ રીતે યમરાજના વચન માની લીધા અને સૂર્યભક્તના તેજથી મોહિત થઈ જમીન પર પડી ગયા. હે મહાબાહુ, જે માણસ સૂર્યદેવની મહાન પ્રતિષ્ઠા કરે છે, તેને આ બધું મહાન ફળ મળે છે. યજ્ઞો પાપનો નાશ કરે છે અને સર્વે ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે, એ જ રીતે જગતના સૂર્યદેવ સર્વયજ્ઞરૂપ છે.
આદિત્યસ્નાપનયોગવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ સ્થાપિતાં પ્રતિમાં ભાનોઃ સમ્યક્સમ્પૂજ્ય માનવઃ । યં યં પ્રાર્થયતે કામં તં તં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્ । । ૧ યઃ સ્નાપયતિ દેવસ્ય ઘૃતેન પ્રતિમાં રવેઃ । પ્રસ્થેપ્રસ્થે દ્વિજાગ્ર્યાણાં સ દદાતિ ગવાં શતમ્ । । ૨ ગવાં શતસ્ય વિપ્રેભ્યો યદ્વત્તસ્ય ભવેત્ફલમ્ । ઘૃતપ્રસ્થેન તદ્ભાનોર્ભવેત્સ્નાતકયોગિનામ્ । । ૩ ભૂરિદ્યુમ્નેન સમ્પ્રાપ્તા સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા । ઘટોદકેન માર્તણ્ડપ્રતિમા સ્નાપિતા કિલ । ।૪ પ્રતિમામસિતાષ્ટમ્યાં ઘૃતેન જગતીપતેઃ । સ્નાપયિત્વા સમસ્તેભ્યઃ પાપેભ્યઃ કૃષ્ણ મુચ્યતે । । ૫ સપ્તમ્યામથ ષષ્ઠ્યાં વા ગવ્યેન હવિષા રવેઃ । સ્નપનં તુ ભવેચ્છ્રેષ્ઠં મહાપાતકનાશનમ્ । । ૬ જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતો વાપિ યત્પાપં કુરુતે નરઃ । તત્ક્ષાલયતિ સન્ધ્યાયાં ઘૃતેન સ્નપનં રવેઃ । । ૭ સર્વયજ્ઞમયો ભાનુર્હવ્યાનાં પરમં ઘૃતમ્ । તયોરશેષપાપાનાં ક્ષાલકઃ સઙ્ગમો ભવેત્ । । ૮ યેષુ ક્ષીરવહા નદ્યો હ્રદાઃ પાયસકર્દમાઃ । મોદતે તેષુ લોકેષુ ક્ષીરસ્નાનકરો રવેઃ । । ૯ આહ્લાદં નિર્વૃતિસ્થાનમારોગ્યં ચારુરૂપતામ્ । સપ્તજન્માન્યવાપ્નોતિ ક્ષીરવાનપરો રવેઃ । । 1.114.૧૦ દધ્યાદીનાં વિકારાણાં ક્ષીરતઃ સમ્ભવો યથા । યથા ચ વિમલં ક્ષીરં યથા નિર્વૃતિકારકમ્ । । તથા ચ નિર્મલં જ્ઞાનં ભવત્યપિ ન સંશયઃ । । ૧૧ ગ્રહાનુકૂલતાં પુષ્ટિં પ્રિયત્યમખિલે જને । કરોતિ ભગવાન્ભાનુઃ ક્ષીરસ્નપનતોષિતઃ । । ૧૨ સર્વસ્ય સ્નિગ્ધતામેતિ દૃષ્ટમાત્રે પ્રસીદતિ । ઘૃતક્ષીરેણ દેવેશ સ્નાપિતે તિમિરાપહે । । ૧૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યસ્નાપનયોગવર્ણનં નામ ચતુર્દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જે માણસ સૂર્યદેવની સ્થાપિત મૂર્તિની યોગ્ય રીતે પૂજા કરે છે, તે જે કંઈ ઇચ્છે છે, તે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે. જે વ્યક્તિ ઘીથી સૂર્યદેવની મૂર્તિને સ્નાન કરાવે છે, તે દરેક પ્રસ્થ માટે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને એક સો ગાય દાન આપ્યા જેટલું ફળ મેળવે છે. ગાયોના સો દાનનું જે ફળ છે, તે જ ફળ ઘીથી સ્નાન કરાવનારને મળે છે. ભૂરિદ્યુમ્ને સાત દ્વીપવાળી ધરા ઘડાના પાણીથી સૂર્યમૂર્તિને સ્નાન કરાવીને મેળવી હતી. કાળી અષ્ટમીના દિવસે ઘીથી સૂર્યદેવની મૂર્તિને સ્નાન કરાવવાથી, માણસ સર્વે પાપોથી મુક્ત થાય છે. સપ્તમી કે ષષ્ઠી તિથિએ ગાયના દૂધથી સ્નાન કરાવવું શ્રેષ્ઠ છે; એ મહાપાપોનો નાશ કરે છે. જાણે કે અજાણે જે પાપ થાય છે, તે સાંજના સમયે ઘીથી સ્નાન કરાવવાથી ધોવાઈ જાય છે. સૂર્યદેવ સર્વયજ્ઞરૂપ છે અને ઘી સર્વહવનમાં શ્રેષ્ઠ છે; એ બંનેના સંગમથી સર્વે પાપો દૂર થાય છે. જ્યાં દૂધવાળી નદીઓ, સરોવર અને દૂધના કાદવવાળા તળાવ છે, ત્યાં દૂધથી સ્નાન કરાવનારને સુખ મળે છે. આનંદ, તૃપ્તિ, આરોગ્ય અને સુંદરતા—આ બધું સાત જન્મ સુધી દૂધથી સ્નાન કરાવનારને મળે છે. દહીં વગેરેના બધા રૂપ દૂધથી જ થાય છે, અને જેમ દૂધ શુદ્ધ અને આનંદદાયક છે, તેમ જ જ્ઞાન પણ શુદ્ધ અને તૃપ્તિકારક બને છે. ગ્રહો અનુકૂળ થાય છે, પોષણ મળે છે અને બધા લોકો પ્રિય બને છે, જ્યારે સૂર્યદેવને દૂધથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે. ઘી અને દૂધથી સ્નાન કરાવવાથી, માત્ર દર્શનથી જ સૌને સ્નેહ મળે છે અને અંધકાર દૂર થાય છે.
સૂર્યપૂજાવિધિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ પ્રશંસન્તિ મહાત્માનઃ સંવાદં ભાસ્કરાશ્રયમ્ । ગૌતમ્યા સહ કૌશલ્યા સુમનાયાં સુરાલયે । । ૧ સ્વર્ગેઽતિશોભનાં દૃષ્ટ્વા કૌશલ્યાં પતિના સહ । બ્રાહ્મણી ગૌતમી નામ પર્યપૃચ્છત વિસ્મિતા । । ૨ ગૌતમ્યુવાચ શતશઃ સન્તિ કૌશલ્યે દેવાઃ સ્વર્ગનિવાસિનઃ । દેવપત્ન્યસ્તથૈવૈતાઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધાઙ્ગનાસ્તથા । । ૩ ન તેષામીદૃશો ગન્ધો ન કાન્તિર્ન સુરૂપતા । ન વાસસી શોભને યે યથા તે પતિના સહ । । ૪ નૈવાભરણજાતાનિ તેષાં ભ્રાજન્તિ વૈ તથા । યથા તવ યથા પત્યુર્ન ચ સ્વર્ગનિવાસિનામ્ । । ૫ સુસ્નાતચૈલતશ્ચૈવ યુવયોરતિરિચ્યતે । લેખાદ્યાનામપીશાનાં ક્ષયાતિશયવર્જિતઃ । । ૬ તપઃપ્રભાવો દાનં વા હોમો વા કર્મસંજ્ઞિતઃ । યુવયોર્યત્સમાચક્ષ્વ તત્સર્વં વરવર્ણિનિ । । યેન મે વિક્રમે બુદ્ધિર્મનુજા યેન સઙ્ગતાઃ । । ૭ કૌશલ્યોવાચ યજ્ઞો યજ્ઞેશ્વરો ભાનુરાવાભ્યાં જાતુ તોષિતઃ । સ્વર્ગપ્રાપ્તિરિયં તસ્ય કર્મણઃ ફલમુત્તમમ્ । । ૮ સુરૂપતા તતઃ પ્રીતિઃ પશ્યતાં ચારુવેષિતા । યત્પૃચ્છસિ મહાભાગે તદપ્યેષાં વદામિ તે । । ૯ તીર્થોદકૈસ્તથા ગન્ધૈઃ સ્નાપિતો યદ્દિવાકરઃ । તેન કાન્તિરિયં નિત્યં દેવાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરાન્ । । 1.115.૧૦ મનઃપ્રસાદઃ સૌમ્યત્વં શરીરે યે ચ નિર્વૃતાઃ । યત્પ્રિયત્વં ચ સર્વં સ્યાત્તદ્ઘૃતસ્નપનાત્ફલમ્ । । ૧૧ યાન્યભીષ્ટાનિ વાસાંસિ યચ્ચાભીષ્ટવિભૂષણમ્ । રત્નાનિ યાન્યભીષ્ટાનિ યત્પ્રિયં ચાનુલેપનમ્ । । ૧૨ યે ધૃતા યાનિ માલ્યાનિ દયિતાન્યભવન્સદા । મમ ભર્તુસ્તદૈવાસ્ય તદા રાજ્યં પ્રશાસતઃ । । ૧૩ તાનિ સર્વાણિ સર્વજ્ઞ સર્વપાતરિ ભાનુનિ । દત્તાનિ તં સમુત્થોઽયં ગન્ધધૂપાત્મકો ગુણઃ । । ૧૪ આહારા દયિતા યે ચ પવિત્રાશ્ચ નિવેદિતાઃ । ત્રિલોકકર્તુઃ સવિતુસ્તૃપ્તિસ્તદ્ગુણસમ્ભવા । । ૧૫ સ્વર્ગકામેન મે ભર્ત્રા મયા ચ શુભદર્શને । કૃતમેતત્કૃતેનાભૂદાવયોર્ભવસંક્ષયઃ । । ૧૬ યે ત્વકામા નરાઃ સમ્યક્તત્કુર્વન્તિ ચ શોભને । તેષાં દદાતિ વિશ્વેશો ભગવાન્મુક્તિમીશ્વરઃ । । ૧૭ બ્રહ્મોવાચ એવમભ્યર્ચ્ય માર્તણ્ડમર્કં દેવેશ્વરં ગુરુમ્ । પ્રાપ્તોઽસ્મ્યભિમતાન્કામાન્કૃષ્ણાહં શાશ્વતીઃ સમાઃ । । ૧૮ ચન્દનાગુરુકર્પૂરકુઙ્કુમોશીરપદ્મકૈઃ । અનુલિપ્તો નરૈર્ભક્ત્યા દદાતિ૧ સાગરોદ્ભવામ્ । । ૧૯ કાલેયકં તુરુષ્કં ચ રક્તચન્દનમેવ ચ । યાન્યાત્મનિ સદેષ્ટાનિ તાનિ શસ્યાન્યપાકુરુ । । 1.115.૨૦ ગન્ધાશ્ચાપિ શુભા યે ચ ધૂપા યે વિજયોદયાઃ । દિવાકરસ્ય ધર્મજ્ઞ નિવેદ્યાસ્સર્વદાચ્યુત । । ૨૧ ન દદ્યાત્સલ્લકીક્ષારં નો મુખેન ચ સંહૃતમ્ । દદ્યાદર્કાય ધર્મજ્ઞ ધૂપમારાધનોદ્યતઃ । । ૨૨ માલતી મલ્લિકા ચૈવ યૂથિકા ચાતિમુક્તિકઃ । પાટલાઃ કરવીરશ્ચ જપા સેવન્તિરેવ ચ । । ૨૩ કુઙ્કુમસ્તગરશ્ચૈવ કર્ણિકારઃ સકેશરઃ । ચમ્પકઃ કેતક કુન્દો બાણબર્બરમાલિકા । । ૨૪ અશોકસ્તિલકો લોધ્રસ્તથા ચૈવાટરૂષકઃ । શતપત્રાણિ ધન્યાનિ બકાહ્વાની વિશેષતઃ । । ૨૫ અગસ્તિં કિંશુકં તદ્વત્પૂજાર્થં ભાસ્કરસ્ય તુ । અમી પુષ્પપ્રકારાસ્તુ શસ્તા ભાસ્કરપૂજને । । ૨૬ બિલ્વપત્રં શમીપત્રં પત્રં વા ભૃઙ્ગરસ્ય ચ । તમાલપત્રં ચ હરે સદૈવ ભગવત્પ્રિયમ્ । । ૨૭ તુલસી કાલતુલસી તથા રક્તં ચ ચન્દનમ્ । કેતકી પત્રપુષ્પં તુ સદ્યસ્તુષ્ટિકરં રવેઃ । । ૨૮ પદ્મોત્પલસમુત્થાનિ રક્તં નીલોત્પલં તથા । સિતોત્પલં તુ ભાનોસ્તુ દયિતાનિ સદાચ્યુત । । ૨૯ કૃષ્ણલોકન્મત્તકં કાન્તં તથૈવ ગિરિમલ્લિકા । ન કર્ણિકારિકાપુષ્પં ભાસ્કરાય નિવેદયેત્ । । 1.115.૩૦ કુટજં શાલ્મલીપુષ્પં તથાન્યદ્ગન્ધવર્જિતમ્ । નિવેદિતં ભયં રોગં નિઃસ્વતાં ચ પ્રયચ્છતિ । । ૩૧ યેષાં ન પ્રતિષેધોઽસ્તિ ગન્ધવર્ણાન્વિતાનિ ચ । તાનિ પુષ્પાણિ દેયાનિ માનવે લોકભાનવે । । ૩૨ સુગન્ધૈશ્ચ મુરામાંસીકર્પૂરાગરુચન્દનૈઃ । તથાન્યૈશ્ચ શુભૈર્દ્રવ્યૈરર્ચયેદ્વનમાલિનમ્ । । ૩૩ દુકૂલપટ્ટકૌશેયવાર્ક્ષકાર્પાસકાદિભિઃ । વાસોભિઃ પૂજયેદ્ભાનું યાનિ ચાત્મપ્રિયાણિ તુ । । ૩૪ ભક્ષ્યાણિ યાન્યભીષ્ટાનિ ભોજ્યાન્યભિમતાનિ ચ । ફલં ચ વલ્લભં યત્સ્યાત્તત્તે દેયં દિવાકરે । । ૩૫ સુવર્ણમણિમુક્તાનિ રજતં ચ તથાચ્યુત । દક્ષિણા વિવિધા ચેહ યચ્ચાન્યદપિ વલ્લભમ્ । । ૩૬ આત્માનં ભાસ્કરં મત્વા યજ્ઞં તસ્મૈ નિવેદયેત્ । તત્તદવ્યક્તરૂપાય ભાસ્કરાય નિવેદયેત્ । । ૩૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યમાહાત્મ્યે સૂર્યપૂજાવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: મહાન આત્માઓએ ગૌતમીએ અને કૌશલ્યાએ દેવલોકમાં થયેલા સંવાદને, જે સૌર્યદેવના આશ્રયમાં થયો હતો, ખૂબ વખાણ્યો છે. સ્વર્ગમાં પતિ સાથે કૌશલ્યાને અતિશય સુંદર જોઈને ગૌતમીની નામની બ્રાહ્મણપત્ની આશ્ચર્યચકિત થઈને પૂછવા લાગી. ગૌતમીએ કહ્યું: કૌશલ્યે, સ્વર્ગમાં અનેક દેવતાઓ અને તેમની પત્નીઓ, સિદ્ધો અને સિદ્ધાંગનાઓ છે; પણ તેમનો સુગંધ, તેજ, રૂપ અને વસ્ત્રો એવા નથી, જેવો તારો અને તારા પતિનો છે. તેમનાં આભૂષણો પણ તારા અને તારા પતિ જેવા તેજસ્વી નથી. તમે બંને સ્નાન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્રોમાં જે પ્રકાશ પામો છો, તે પણ અન્ય દેવીઓ કરતાં વિશેષ છે. દેવતાઓના લક્ષ્મી, ઐશ્વર્ય અને સ્થાયિત્વ પણ તમારી પાસે વિશેષ છે. કૌશલ્યે, તારા અને તારા પતિએ જે તપ, દાન, યજ્ઞ કે હવન વગેરે કર્મો કર્યા છે, તે બધું મને કહો, જેથી મને સમજાય કે તમારે મનુષ્ય જન્મમાં કઈ રીતે આવું ફળ મળ્યું. કૌશલ્યાએ કહ્યું: અમારે બંનેએ યજ્ઞ કરીને યજ્ઞેશ્વર ભાનુ (સૂર્યદેવ)ને પ્રસન્ન કર્યા હતા. એનું શ્રેષ્ઠ ફળ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ છે. સુંદરતા, પ્રસન્નતા અને સૌમ્યતા—all એ કર્મફળ છે. તીર્થના પાણી અને સુગંધિત દ્રવ્યો વડે સૂર્યદેવને સ્નાન કરાવવાથી અમારે દૈવી તેજ અને સૌંદર્ય મળ્યું છે. ઘૃતથી સ્નાન કરાવવાથી મનની પ્રસન્નતા, શરીરમાં શાંતિ અને સર્વપ્રિયતા મળે છે. જે વસ્ત્રો, આભૂષણો, રત્નો અને સુગંધિત દ્રવ્યો અમારે મનગમતા હતા, તે બધું અમારે પતિએ રાજ્ય કરતા મળ્યું. એ બધું ભાનુદેવને અર્પણ કરવાથી સુગંધ અને ધૂપરૂપ ગુણ પ્રાપ્ત થયો. જે પવિત્ર ભોજન અને ફળો અર્પણ કર્યા, તેનાથી તૃપ્તિ મળી. અમારે પતિએ અને મેં સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે જે કર્યું, એથી અમારો જન્મમરણનો બંધન તૂટી ગયો. જે મનુષ્યો શ્રદ્ધાથી આ રીતે કરે છે, તેમને ભગવાન વિશ્વનાથ મુક્તિ આપે છે. બ્રહ્માએ કહ્યું: મેં પણ આ રીતે માર્ડંડ (સૂર્યદેવ)ની પૂજા કરીને મનગમતી ઈચ્છાઓ પામી છે. ચંદન, અગર, કપૂર, કુંકુમ, ઉશીર અને કમળથી ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવાથી સમુદ્રથી મળતી વસ્તુઓ મળે છે. કાલેયક, તુરુષ્ક, લાલ ચંદન વગેરે મનગમતા સુગંધો અર્પણ કરવા જોઈએ. શુભ સુગંધ અને વિજયદાયક ધૂપ સૂર્યદેવને અર્પણ કરવા જોઈએ. સલલકીના રસ અથવા મોઢામાં રાખેલું કંઈ પણ અર્પણ ન કરવું. ધર્મજ્ઞ, સૂર્યદેવની આરાધનામાં ધૂપ અર્પણ કરવું. માળતી, મલ્લિકા, યુથિકા,atimuktika, પાટલ, કરવીર, જપા, સેવંતી વગેરે ફૂલો, કુંકુમ, તાગર, કરણિકાર, ચંપક, કેતકી, કુંદ, બાણ, બરબરી, માળિકા, અશોક, તિલક, લોધ્ર, અટરૂષક, શતપત્ર, બકાવન વગેરે ફૂલો સૂર્યપૂજામાં ઉત્તમ છે. બિલ્વપત્ર, શમીપત્ર, ભૃંગરાજપત્ર, તમાલપત્ર પણ ભગવાનને પ્રિય છે. તુલસી, કાળાતુલસી, લાલ ચંદન, કેતકીના પાંદડા અને ફૂલો પણ રવિને પ્રસન્ન કરે છે. કમળ અને ઉત્પલના લાલ અને નીલા ફૂલો પણ સદા પ્રિય છે. કૃષ્ણલોકના મત્તક, ગિરિમલ્લિકા વગેરે ફૂલો સિવાય, કરણિકારિકાનું ફૂલ સૂર્યદેવને અર્પણ ન કરવું. કુટજ, શાલમલી અને સુગંધ વિનાના ફૂલો અર્પણ કરવાથી ભય, રોગ અને ગરીબી આવે છે. સુગંધ અને રંગવાળા ફૂલો માનવ અને લોકભાનુને અર્પણ કરવા યોગ્ય છે. સુગંધિત દ્રવ્યો, મુરામાંસી, કપૂર, અગર, ચંદન વગેરેથી વનમાલીને પૂજવું. દુકૂલ, પટ્ટ, કૌશેય, વાર્ક્ષ, કાપડ વગેરે મનગમતા વસ્ત્રો અર્પણ કરવા. મનગમતા ભોજન, ફળો અને દ્રવ્ય સૂર્યદેવને અર્પણ કરવું. સોનાં, મણિ, મુક્તા, ચાંદી વગેરે દક્ષિણાઓ પણ અર્પણ કરવી. પોતાને ભાનુરૂપ માનીને યજ્ઞ અર્પણ કરવો. સર્વે અદૃશ્યરૂપ ભાનુદેવને અર્પણ કરવું.
રવિપૂજાવિધિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ કૃષ્ણ રાજા મહાનાસીદ્યયાતિકુલસમ્ભવઃ । સત્રાજિદિતિ વિખ્યાતશ્ચક્રવર્તી મહાબલઃ । । ૧ પ્રભાવૈસ્તેજસા કાન્ત્યા ક્ષાન્ત્યા બલસમન્વિતઃ । ધૈર્યગમ્ભીર્યસમ્પન્નો વદાન્યો યશસાન્વિતઃ । । ૨ બુદ્ધ્યા વિક્રમદક્ષશ્ચ સમ્પન્નો બ્રાહ્મણાયતઃ । કૃતી કવિસ્તથા શૂરઃ ષટ્પદાખ્યૈર્ન નિર્જિતઃ । । ૩ સદા પઞ્ચસુ રક્તશ્ચ વસુમદ્ભિર્ન નિર્જિતઃ । રુદ્રતા વસુભિર્જાતૈઃ સત્ત્વશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । । ૪ અમ્બુજસ્યાણ્ડજસ્યેવ આત્રેયસ્ય તથાચ્યુત । અમ્બુજાયાસ્તથા કૃષ્ણ વાર્યપાત્રં સ વૈ વિભો । । ૫ ગાઙ્ગેયેન બલે તુલ્યઃ પૌલસ્ત્યાર્ચાશ્રમો યથા । ગાઙ્ગેયસ્ય તથા કૃષ્ણ ધિષણસ્ય હરેર્યથા । । ૬ કામ્યશ્ચ દ્વિજભક્તસ્તુ તથા વાલ્મીકિવત્સદા । વ્યાસસ્ય દેવશાર્દૂલ જામદગ્ન્યસ્ય વા વિભોઃ । । ૭ એષાં નૈકૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ સ રાજા ક્ષ્માતલે વિભો । શશાસ સ મહાબાહુઃ સપ્તદ્વીપાં વસુન્ધરામ્ । । ૮ યસ્મિન્ગાથાં પ્રગાયન્તિ યે પુરાણવિદો જનાઃ । સત્રાજિતે મહાબાહૌ કૃષ્ણ ધાત્રીં સમાશ્રિતે । । ૯ યાવત્સૂર્ય ઉદેતિ સ્મ યાવચ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ । સત્રાજિતં તુ તત્સર્વં ક્ષેત્રમિત્યમિધીયતે । । 1.116.૧૦ સ સર્વરત્નસંયુક્તાં સપ્તદ્વીપવતીં મહીમ્ । શશાસ ધર્મેણ પુરા ચક્રવર્તી મહાબલઃ । । ૧૧ નાન્યાયકૃન્ન ચાશક્તો વદાન્યો બલવત્તરઃ । તસ્યાભૂત્પુરુષા રાજ્ઞઃ સમ્યગ્ધર્માનુશાસિનઃ । । ૧૨ ચત્વારઃ સચિવાસ્તસ્ય રાજ્ઞઃ સત્રાજિતસ્ય તુ । બભૂવુરપ્રતિહતાઃ સદા વાતિ બલસ્ય વૈ । । ૧૩ તસ્ય ભક્તિરતીવાસીન્નિસર્ગાદેવ ભૂપતેઃ । દિવાકરે જગદ્ભાનૌ રક્તચન્દનમાલિનિ । । ૧૪ તસ્યોર્ધ્વમહિમાનં ચ વિલોક્ય પૃથિવીપતેઃ । ન કેવલં જનસ્યાપિ હ્યભવત્તસ્ય વિસ્મયઃ । । ૧૫ સઞ્ચિન્તયામાસ નૃપઃ સમૃદ્ધ્યા વિસ્મિતસ્તથા । કથં સ્યાત્ સમ્પદેષા મે પુનરપ્યન્યજન્મનિ । । ૧૬ એવં સ બહુશો રાજા તદા કૃષ્ણ મહાયશાઃ । ચિન્તયન્નપિ તન્મૂલં નાસદન્નિશ્ચયાન્વિતઃ । । ૧૭ યદા ન નિશ્ચયં રાજા સ યયૌ ભાર્ગવીપ્રિયઃ । તદા પપ્રચ્છ ધર્મજ્ઞાન્સ વિપ્રાન્સમુપાગતાન્ । । ૧૮ સર્વાશ્ચ સસુખાન્વીર વિવિક્તાન્તઃ પુરસ્થિતઃ । પ્રણિપત્ય મહાબાહુર્ગ્રહીતું શાસનક્રિયાઃ । । ૧૯ વિશ્વાસાનુગ્રહા બુદ્ધિર્ભવતાં મયિ સત્તમાઃ । તદહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ કિઞ્ચિત્તદ્વક્તુમર્હથ । । 1.116.૨૦ સદ્વિદ્યાખિલવિજ્ઞાનસમ્યગ્ધૌતાન્તરાત્મભિઃ । ભવદ્ભિર્યદ્યનુગ્રાહ્યઃ સ્યામહં વેદવિત્તમાઃ । । ૨૧ તદ્યથાવન્મયા પૃષ્ટા ભવન્તો મત્પ્રસાદિનઃ । વક્તુમર્હથ વિદ્વાંસઃ સર્વસ્યૈવોપકારિણઃ । । ૨૨ બ્રહ્મોવાચ યસ્તે મનસિ સન્દેહસ્તં પૃચ્છાદ્ય મહીપતે । વદિષ્યામો યથાન્યાયં યત્તે૧ મનસિ વર્ત્તતે । । ૨૩ વયં હિ નૃપશાર્દૂલ ભવતા પારિતોષિતાઃ । સમ્યક્પ્રજાં પાલયિત્રા દદતા ભોજનં સદા । । ૨૪ સન્તુષ્ટો બ્રાહ્મણોઽશ્નીયાચ્છિંદ્યાદ્વા ધર્મસંશયમ્ । હિતં ચોપદિશેદ્વર્ત્મ અહિતાદ્વા નિવર્તયેત્ । । ૨૫ વિવક્ષુમથ ભૂપાલં ભાર્યા તસ્યૈવ ધીમતઃ । પ્રણિપાતેન ચાહેદં વિનયાત્પ્રણયાન્વિતમ્ । । ૨૬ ન સ્ત્રીણામવનીપાલ વક્તુમીદૃગિહેષ્યતે । તથાપિ ભૂપતે વક્ષ્યે સમ્પદીદૃક્સુદુર્લભા । । ૨૭ ભૂયોઽપિ સંશયાન્પ્રષ્ટુમલમીશો ભવાનૃષીન્ । નન્વહં પુરષવ્યાઘ્ર સદાન્તઃ પુરચારિણી । । ૨૮ તત્પ્રસાદં યદિ ભવાન્કરોતિ મમ પાર્થિવ । તન્મદીયમૃષીન્પ્રષ્ટું સન્દેહં પાર્થિવાર્હસિ । । ૨૯ સત્રાજિત ઉવાચ બ્રૂહિ સુભ્રૂર્મતં યત્તે પ્રષ્ટવ્યા યન્મયા દ્વિજાઃ । ભૂયોઽહમાત્મસન્દેહં પ્રક્ષ્યામ્યેતદ્દ્વિજોત્તમાન્ । । 1.116.૩૦ વિમલવત્યુવાચ શ્રૂયન્તે પૃથિવીપાલ નૃપા યે તુ ચિરન્તનાઃ । યેષાં ચ સમ્પદ્ભૂપાલ યથા તેઽદ્ય કિલાભવત્ । । ૩૧ તદીદૃક્સમ્પદો ધામ તવાશેષં ક્ષિતીશ્વર । યેન કર્મવિપાકેન તદ્વદન્તુ મહર્ષયઃ । । ૩૨ અહં ચ ભવતો ભાર્યા સર્વસીમન્તિનીવરા । અતીવ કર્મણા યેન તદ્વિજ્ઞાને કુતૂહલમ્ । । ૩૩ તથા સમ્પત્સમૃદ્ધત્વમન્યેષ્વપિ હિ વિદ્યતે । નિરસ્તાતિશયત્વેન નૂનં નાલ્પેન કર્મણા । । ૩૪ તદન્યજન્મચરિતં નરનાથ નિજં ભવાન્ । મુનીન્પૃચ્છ ત્વયા ચાહં યન્મયા ચ પુરા કૃતમ્ । । ૩૫ બ્રહ્મોવાચ સ તથોક્તસ્તયા રાજા પત્ન્યા વિસ્મિતમાનસઃ । મુનીનાં પુરતો માયાં પ્રશંસન્વાક્યમબ્રવીત્ । । ૩૬ સાધુ દેવિ મતં યન્મે ત્વયા યદિદમીરિતમ્ । સત્યં મુનિવચઃ પુંસાં સ્યાદ્ધ વૈ ગૃહિણી તથા । । ૩૭ સોઽહમેતન્મહાભાગે પૃચ્છામ્યેતાન્મહામુનીન્ । તેષામવિદિતં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ ન વિદ્યતે । । ૩૮ એવમુક્ત્વા પ્રિયાં રાજા પ્રણિપત્ય ચ તાનૃષીન્ । યથાવદેતદખિલં પપ્રચ્છ ધરણીધરઃ । । ૩૯ રાજોવાચ ભગવન્તો મમાશેષં પ્રસાદાવૃતચેતસઃ । કથયન્તુ યથાવૃત્તં યન્મયા સુકૃતં કૃતમ્ । ।1.116.૪ ૦ કોઽહમાસં પુરા વિપ્રાઃ કિંસ્વિત્કર્મ મયા કૃતમ્ । કિં વાનયા તુ ચાર્વંગ્યા મમ પત્ન્યા કૃતં દ્વિજાઃ । ।૪ ૧ યેનાવયોરિયં લક્ષ્મીર્મર્ત્યલોકે સુદુર્લભા । ચત્વારશ્ચાપ્રતિહતા અમાત્યા મમ ગચ્છતઃ । ।૪ ૨ અશેષા ભૂભૃતો વશ્યા ધનસ્યાન્તો ન વિદ્યતે । બલં ચૈવાપ્રતિહતં શરીરારોગ્યમેવ ચ । ।૪ ૩ પ્રતિભાતિ ચ મે કાન્ત્યા ભાર્યાયામખિલં જગત્ । મમાપિ વપુષસ્તેજો ન કશ્ચિત્સહતે દ્વિજાઃ ।૪૪ સોઽહમિચ્છામિ તજ્જ્ઞાતું તથૈવેયમનિન્દિતા । નિજાનુષ્ઠાનમખિલં યસ્યાશેષમિદં ફલમ્ । ।૪૫ બ્રહ્મોવાચ ઇતિ પૃષ્ટા નરેન્દ્રેણ સમસ્તાસ્તે તપોધનાઃ । પરાવસુમથોચુસ્તે કથ્યતામસ્ય ભૂભૃતઃ । । ૪૬ ચોદિતઃ સોઽપિ ધર્મજ્ઞૈર્મહાશૂરા મહામતિઃ । યોગમાસ્થાય સુચિરં યથાવદ્યતમાનસઃ । । ૪૭ જ્ઞાતવાન્નૃપતેસ્તસ્ય પૂર્વદેહવિચેષ્ટિતમ્ । સ તમાહ મુનિર્ભૂપં વિજ્ઞાનેચ્છં મહામતિમ્ । । ૪૮ સત્રાજિતં મહાત્માનં જિતશત્રું મનસ્વિનમ્ । સપત્નીકં મહાબુદ્ધિં બ્રાહ્મણાન્સત્યવાદિનઃ । । ૪૯ પરાવસુરુવાચ શૃણુ ભૂપાલ સકલં યસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ । તવ રાજ્યાદિકં સુભ્રૂર્યેયં ચાસીન્મહીપતે । । 1.116.૫૦ ત્વમાસીઃ શૂદ્રજાતીયઃ પરહિંસાપરાયણઃ । કુષ્ઠાર્તો દણ્ડપારુષ્યે નિઃસ્નેહઃ સર્વજન્તુષુ । । ૫૧ દ્વયં ચ ભવતો ભાર્યા પૂર્વમપ્યાયતેક્ષણા । નિત્યં બભૂવ ત્વચ્ચિત્તા ભવચ્છુશ્રૂષણે રતા । । ૫૨ પતિવ્રતા મહાભાગા ભર્ત્સ્યમાનાપિ નિષ્ઠુરમ્ । ત્વદ્વાક્યેષુ ચ સર્વેષુ વીર કર્મસુ ચોદ્યતા । ૫૩ નૈશ્વર્યાદસહાયસ્ય ત્યજ્યમાનસ્ય બન્ધુભિઃ । ક્ષયં જગામ યોર્થોઽભૂત્સઞ્ચિતઃ પ્રપિતામહૈઃ । । ૫૪ તસ્મિન્ક્ષીણે કૃષિપરસ્ત્વમાસીઃ પૃથિવીપતે । સાપિ કર્મવિપાકેન કૃષિર્વિફલતાં ગતા । । ૫૫ તતો નિઃસ્વં પરિક્ષીણં પરેષાં ભૃત્યતાં ગતમ્ । તત્યાજ સાધ્વી નેયં ત્વાં ત્યજ્યમાનાપિ પાર્થિવ । । ૫૬ અનયા તુ સમં સાધ્વ્યા ભાનોરાવસથે ત્વયા । કૃતં શુશ્રૂષણં વૃત્ત્યા ભક્ત્યા સમ્માર્જનાદિકમ્ । । ૫૭ નિઃસ્નેહઃ સર્વકામેભ્યસ્તન્મયસ્ત્વં તદર્પણઃ । અહન્યહનિ વિસ્રમ્ભાત્તસ્મિન્નાવસથે રવેઃ । । ૫૮ કાન્યકુબ્જપુરે વીર મહાશુશ્રૂષિતં ત્વયા । દિવાકરાલયે નિત્યં કૃતં તન્માર્જનં ત્વયા । । ૫૯ તથૈવાભ્યુક્ષણં ભૂપ નિત્યં ચૈવાનુલેપનમ્ । પત્ન્યાનયા નૃપ તથા યુષ્મચ્ચિત્તાનુવૃત્તયા । । 1.116.૬૦ કારિતં શ્રવણં પુણ્યમિતિહાસપુરાણયોઃ । દત્ત્વાઙ્ગુલીયકં રાજન્પિતૃદત્તં તુ વાચકે । । ૬૧ અહન્યહનિ યત્કર્મ યુવયોર્નૃપકુર્વતોઃ । તત્રૈવ તન્મયત્વેન પાપહાનિરજાયત । । ૬૨ ભાનોઃ કાર્યં મયા કાર્યં પરં શુશ્રૂષણં તથા । નાપ્રભાતં પ્રભાતં વા ચિન્તેયમભવન્નિશિ । । ૬૩ એવમાયતનં રમ્યમિત્યેવં ચ સુખાવહમ્ । સૂર્યવચ્ચૈવમેતત્સ્યાદિત્યાસીત્તે મનસ્તદા । । ૬૪ યોગિનાં સુખદં કર્મ તથૈવ સુખમિત્યપિ । ભવચ્ચિત્તમભૂત્તત્ર યોગકર્મણ્યહર્નિશમ્ । । ૬૫ એવં તન્મનસસ્તત્ર કૃતોદ્યોગસ્ય પાર્થિવ । ભૂતાનુમાનિનઃ સમ્યગ્યથોક્તાધિકકારિણઃ । । ૬૬ સ્મરતો ગોપતિં નિત્યં ચિત્તેનાપિ દૃઢાત્મનઃ । નિઃશેષમુપશાંતં તે પાપં સૂર્યનિષેવણાત્ । । ૬૭ તતોઽધિકં પુરસ્તસ્માદગારસ્યાનુલેપનમ્ । સંમાર્જનં ચ બહુશઃ સપત્નીકેન યત્કૃતમ્ । । ૬૮ કેવલં ધર્મમાશ્રિત્ય ત્યક્ત્વા વૃત્તિમશેષતઃ । અનયા શ્રવણં પુણ્યં કારિતં વાચકાત્સદા । ૬૯ નાનાધાતુવિકારૈસ્તુ ગોમયેન મૃદા તથા । ઉપલેપનં કૃતં ભક્ત્યા ત્વયા પૂર્વં સુરાલયે । । 1.116.૭૦ અથાજગામ વૈ તત્ર કુવલાશ્વો મહીપતિઃ । મહાસૈન્યપરીવારઃ પ્રભૂતગજવાહનઃ । । ૭૧ સર્વસમ્પદુપેતં તં સર્વાભરણભૂષિતમ્ । વૃતં ભાર્યાસહસ્રેણ દૃષ્ટ્વા સંક્રન્દનોદ્બલમ્ । । સ્પૃહા કૃતા ત્વયા તત્ર ચારુમૌલિનિ પાર્થિવે । । ૭૨ સર્વકામપ્રદં કર્મ ક્રિયતે ભાસ્કારાશ્રિતમ્ । તેનૈતદખિલં રાજ્યમશેષં ચાપ્તવાન્મહીમ્ । । ૭૩ તેજશ્ચૈવાધિકં યત્તે તથૈવ શૃણુ પાર્થિવ । યોગપ્રભાવતો લબ્ધં કથયામ્યખિલં તવ । । ૭૪ તત્રૈવાવસથે દીપઃ પ્રશાન્તઃ સ્નેહસંક્ષયાત્ । નિજભોજનતૈલેન પુનઃ પ્રજ્વલિતસ્ત્વયા । । ૭૫ અન્યા ચોત્તરીયેણ વીર વર્ત્યોપબૃંહિતઃ । તવ પત્ન્યા સ્વયં જ્વાલ્ય કાન્તિરસ્યાસ્તતોઽધિકા । । ૭૬ તવાપ્યખિલભૂપાલમનઃ ક્ષોભકરં પુનઃ । તેજો નરેન્દ્ર એતસ્માત્કિમુતારાધ્ય ભાસ્કરમ્ । । ૭૭ એવં નરેન્દ્રઃ શૂદ્રત્વાદ્ભાનુકર્મપરાયણઃ । તન્મયત્વેન સમ્પ્રાપ્તો મહિમાનમનુત્તમમ્ । । ૭૮ કિં પુનર્યો નરો ભક્ત્યા નિત્યં શુશ્રૂષણાવૃતઃ । કરોતિ સતતં પૂજાં નિષ્કામો નાન્યમાનસઃ । । ૭૯ સર્વામૃદ્ધિમિમાં લબ્ધ્વા સર્વલોકમહેશ્વરઃ । પૂજયિત્વાર્કમીશેશં તમારાધ્ય ન સીદતિ । । 1.116.૮૦ પુષ્પૈ ધૂપૈસ્તથા વાન્યૈર્દીપૈર્વસ્ત્રાનુલેપનૈઃ । આરાધયાર્કં તદ્વેશ્મ સદા સમ્માર્જનાદિના । । ૮૧ યદ્યદિષ્ટતમં કિઞ્ચિદ્યદ્યન્યત્તુ દુર્લભમ્ । તદ્દત્વા ચ જગદ્ધાત્રે ભાસ્કરાય ન સીદતિ । । ૮૨ સુગન્ધાગુરુકર્પૂરચન્દનાગુરુકુંકુમૈઃ । વાસોભિર્વિવિધૈર્ધૂપૈઃ પુષ્પૈઃ સ્રક્ચામરધ્વજૈઃ । । ૮૩ અન્યોપહારૈર્વિવિધૈઃ કૃતક્ષીરાભિષેચનૈઃ । ગીતવાદિત્રનૃત્યાદ્યૈસ્તોષયસ્વાર્કમાદરાત્ । । ૮૪ પુણ્યરાત્રિષુ માર્તણ્ડં નૃત્યગીતૈરથોજ્જ્વલમ્ । ભૂપ જાગરણૈર્ભક્ત્યા હોમઃ કાર્યઃ સદા શુચિઃ । । ૮૫ ઇતિહાસપુરાણાનાં શ્રવણેન .વિશેષતઃ । તથા વેદસ્વનૈઃ પુણ્યૈર્ઋક્સામયજુભિર્નૃપ । । ૮૬ એવં સન્તોષ્યતે ભક્ત્યા ભગવાન્ભવભઙ્ગકૃત્ । ભૂયો વૈવસ્વતો ભૂત્વા ભવહૃદ્ભાસ્કરો નરૈઃ ।। ૮૭ તોષિતો ભગવાન્ભાનુર્દદાત્યભિમતં ફલમ્ । દૈવકર્મસમર્થાનાં પ્રાણિનાં સ્મૃતિસમ્ભવૈઃ । । ૮૮ તોષિતો ભગવાન્કામાન્પ્રયચ્છતિ દિવાકરઃ । નૈષ વૃત્તૈર્ન રત્નૌઘૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપાનુલેપનૈઃ । । સદ્ભાવેનૈવ માર્તણ્ડસ્તોષમાયાતિ સંસ્મૃતઃ । । ૮૯ ત્વયૈકાગ્રમનસ્કેન ગૃહસમ્માર્જનાદિકમ્ । કૃત્વાલ્પમીદૃશં પ્રાપ્તં રાજ્યમન્યેન દુર્લભમ્ । । 1.116.૯૦ અનયા શ્રવણં પુણ્યં કારયિત્વા ગૃહે રવેઃ । ઈદૃક્પ્રાપ્તા સમ્પદિયં પૂજાં કૃત્વા તુ વાચકે । । ૯૧ પ્રાપ્તોપકરણૈર્યસ્તમેકાગ્રમતિરણ્ડજમ્ । સન્તોષયતિ નેન્દ્રોઽપિ ભવતા વૈ સમઃ ક્વચિત્ । । ૯૨ તસ્માત્ત્વમનયા દેવ્યા સહાત્યન્તવિનીતયા । ભાસ્કરારાધને યત્નં કુરુ ધર્મભૃતાં વર । । ૯૩ બ્રહ્મોવાચ એતન્મુનેર્વચો વીર નિશમ્ય સ નરાધિપઃ । ભાર્યાસહાયઃ સ તદા સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ । । ૯૪ કૃતકાર્યમિવાત્માનં મન્યમાનસ્તદાભવત્ । ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા રાજા સત્રાજિતોઽચ્યુત । । ૯૫ સત્રાજિત ઉવાચ યથામરત્વં સમ્પ્રાપ્ય યથા વાયુર્બલં પરમ્ । પરં નિર્વાણમાપ્નોતિ તથાહં વચસા તવ । । ૯૬ કૃતકૃત્યઃ સુખાસીનો નિર્વૃતિં પરમાં ગતઃ । અજ્ઞાનતમસાચ્છન્ને યત્પ્રદીપસ્ત્વયા ધૃતઃ । । ૯૭ અહમેષા ચ તન્વઙ્ગી વિભૂતિભ્રંશભીરુકઃ । દ્રવ્યમાપાદિતં બ્રહ્મન્નિહાદ્ય વચસા તવ । । ૯૮ સમ્પદઃ કથિતં બીજમાવયોર્ભવતા મુને । ત્વદ્વક્ત્રાદુદ્યતા વાચો વિજ્ઞાતા હિ દ્વિજોત્તમ । । ૯૯ ન રત્નૈર્ન ચ વિત્તૌઘૈર્ન ચ પુષ્પાનુલેપનૈઃ । આરાધ્યશ્ચ જગન્નાથો ભાવશૂન્યૈર્દિવાકરઃ । । 1.116.૧૦૦ બાહ્યાર્થનિરપેક્ષૈશ્ચ મનસૈવ મનોગતિઃ । નિઃસ્વૈરારાધ્યતે દેવો ભાનુઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ । । ૧૦૧ સર્વમેતન્મયા જ્ઞાતં યત્ત્વમાત્થ મહામુને । યચ્ચ પૃચ્છામિ તન્મે ત્વં પ્રસાદસુમુખો વદ । । ૧૦૨ કથમારાધિતો દેવો નરૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ ભાસ્કરઃ । તોષમાયાતિ વિપ્રેન્દ્ર તદ્વદસ્વ મહામુને । । ૧૦૩ રહસ્યાનિ ચ દેવસ્ય પ્રીતયે યા તિથિઃ સદા । ચાન્યશેષાણિ મે બ્રૂહિ અર્કારાધનકાંક્ષિણઃ । । ૧૦૪ પરાવસુરુવાચ શૃણુ ભૂપાલ યૈર્ભાનુર્ગૃહેષ્યારાધ્યતે જનૈઃ । નારીભિશ્ચાતિઘોરેઽસ્મિન્પતિતાભિર્ભવાર્ણવે । । ૧૦૫ સમભ્યર્ચ્ય જગન્નાથં દેવમકં સમાધિના । એકમશ્નાતિ યો ભક્તં દ્વિતીયં બ્રાહ્મણાર્પણમ્ । । ૧૦૬ કરોતિ ભાસ્કરપ્રીત્યૈ કાર્ત્તિકં માસમાત્મના । પૂર્વે વયસિ યત્નેન જાનતાઽજાનતાપિ વા । । ૧૦૭ પાપમાચરિતં તસ્માદ્ભિદ્યતે નાત્ર સંશયઃ । અનેનૈવ વિધાનેન માસિ માર્ગશિરે પુનઃ । । ૧૦૮ સમભ્યર્ચ્ય મરકતં વિપ્રેભ્યો યઃ પ્રયચ્છતિ । ભગવત્પ્રીણનાર્થાય ફલં તસ્ય શૃણુષ્વ મે । । ૧૦૯ મધ્યે વયસિ યત્પાપં યોષિતા પુરુષેણ વા । કૃતમસ્માચ્ચ તેનેક્તો વિમોક્ષઃ પરમાત્મના । । 1.116.૧૧૦ તથા ચૈવેકભક્તં તુ યસ્તુ વિપ્રાય યચ્છતિ । દિવાકરં સમભ્યર્ચ્ય પૌષે માસિ મહીપતે । । ૧૧૧ તત્તચ્ચ પ્રીણયત્યર્કં વાર્ધિકેનૈવ યત્કૃતમ્ । સ તસ્માન્મુચ્યતે રાજન્પુમાન્યોષિદથાપિ વા । । ૧૧૨ ત્રિમાસિકં વ્રતમિદં યઃ કરોતિ નરેશ્વર । સ ભાનુપ્રીણનાત્પાપૈર્લઘુભિઃ પરિમુચ્યતે । । ૧૧૩ દ્વિતીયે વત્સરે રાજન્મુચ્યતે ચોપપાતકૈઃ । તદ્વત્તૃતીયેઽપિ કૃતં મહાપાતકનાશનમ્ । । ૧૧૪ વ્રતમેતન્નરૈઃ સ્ત્રીભિસ્ત્રિભિર્માસૈરનુષ્ઠિતમ્ । ત્રિભિઃ સંવત્સરૈશ્ચૈવ પ્રદદાતિ ફલં નૃણામ્ । । ૧૧૫ ત્રિભિર્માસૈરનુષ્ઠાનાત્ત્રિવિધાત્પાતકાન્નૃપ । ત્રીણિ નામાનિ દેવસ્ય મોચયન્તિ ચ વાર્ષિકૈઃ । । ૧૧૬ યતસ્તતો વ્રતમિદં વિવિધં સમુદાહૃતમ્ । સર્વપાપપ્રશમનં ભાસ્કરારાધને પરમ્ । । ૧૧૭ સત્રાજિત ઉવાચ કતમાય 'તુ વિપ્રાય દાતવ્યં ભક્તિતો મુને । દ્વિતીયે દ્વિજશાર્દૂલ કથયસ્વાખિલં મમ । । ૧૧૮ પરાવસુરુવાચ દેયે પુરાણવિદુષે વસ્ત્રે વિપ્રોત્તમાય ચ । શ્રૂયતાં ચાપિ વચનં યદુક્તં ભાસ્કરેણ ચ । । અરુણાય મહાબાહો પૃચ્છતે યત્પુરા નૃપ । । ૧૧૯ ઉદયાચલમારૂઢં ભાસ્કરં તિમિરાપહમ્ । પ્રણમ્ય શિરસા નૂનમિદં વચનમબ્રવીત્ । । 1.116.૧૨૦ કાનિ પ્રિયાણિ તે દેવ પૂજને સન્તિ સર્વદા । પુષ્પાદીનાં સમસ્તાનામારાધનવિધૌ સદા । । ઉપરાગાદિવસ્ત્રાદૌ બ્રાહ્મણાનાં તથા રવે । । ૧૨૧ ભાસ્કર ઉવાચ પુષ્પાણાં કરવીરાણિ તથા રક્તં ચ ચન્દનમ્ । ગુગ્ગુલઞ્ચાપિ ધૂપાનાં નૈવેદ્યે મોદકાઃ પ્રિયાઃ । । ૧૨૨ પૂજાકરો ભોજકસ્તુ ઘૃતદીપસ્તથા પ્રિયઃ । દાનં પ્રિયં ખગશ્રેષ્ઠ વાચકાય પ્રદીયતે । । ૧૨૩ મામુદ્દિશ્ય ચ યદ્દાનં દીયતે માનવૈર્ભુવિ । વાચકાય૧ તુ દાતવ્યં તન્મમ પ્રીતયે ખગ । । ૧૨૪ ઇતિહાસપુરાણામ્યામભિજ્ઞો યસ્તુ વાચકઃ । બ્રાહ્મણો વૈ ખગશ્રેષ્ઠ સમ્પૂજ્યઃ પ્રીતયે મમ । । ૧૨૫ પૂજિતેઽસ્મિન્સદા વિપ્રે પૂજિતોહં ન સંશયઃ । ભવામિ ખગશાર્દૂલ યતસ્ત્વિષ્ટઃ સ મે સદા । । ૧૨૬ વેદવીણામૃદઙ્ગૈશ્ચ નાતિગન્ધવિલેપનૈઃ । તથા મે જાયતે પ્રીતિર્યથા શ્રુત્વા ખગોત્તમ । । ૧૨૭ ઇતિહાસપુરાણાનિ વાચ્યમાનાનિ વાચકૈઃ । અતઃ પ્રિયો વાચકો મે પૂજાકર્તા ચ ભોજકઃ । । ૧૨૮ ઇતિ ભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સત્રાજિતોપાખ્યાને રવિપૂજાવિધિવર્ણનં નામ ષોડશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: કૃષ્ણ, યયાતિ વંશમાં જન્મેલા મહાન રાજા સત્રાજિતનું નામ બહુ પ્રસિદ્ધ છે. તે ચક્રવર્તી અને મહાબળશાળી હતો. તે તેજ, ધૈર્ય, ક્ષમા, બુદ્ધિ, કાવ્ય અને શૌર્યથી સમૃદ્ધ હતો. બ્રાહ્મણોની સેવા કરનાર, કવિ અને વિદ્વાન હતો. તે સદા પાંચ પ્રકારના ધનથી સંતોષી અને કોઈએ જીત્યો ન હતો. તે ગાંગેય, આત્રેય, વાલ્મીકિ, વ્યાસ, જામદગ્ન્ય વગેરે મહાન પુરુષોના ગુણોથી યુક્ત હતો. એ મહાબાહુ રાજાએ સાત દ્વીપવાળી ધરતી પર ધર્મથી રાજ કર્યું. તેના રાજ્યમાં બધા રાજાઓ વશમાં હતા, ધનનો અંત ન હતો અને બળ અપરિમિત હતું. તેની પત્ની પણ અતિ સુંદર અને તેજસ્વી હતી. તે સૂર્યદેવની ભક્તિથી રક્તચંદનમાળા ધારણ કરતો. તેની મહિમા જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત થયા. રાજાએ વિચાર્યું: આવું ઐશ્વર્ય મને બીજાં જન્મમાં પણ મળે તો કેમ? એ વિચારતાં તેણે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પાસે પ્રશ્ન કર્યો. રાજાની પત્ની વિમલવતીએ પણ કહ્યું: રાજા, તારી સંપત્તિ અને ઐશ્વર્યનું કારણ મહર્ષિઓ પાસેથી પૂછો. રાજાએ મહર્ષિઓને વિનંતી કરી: હું કોણ હતો? કયું કર્મ કર્યું? મારી પત્નીએ કયું પુણ્ય કર્યું કે અમને આવું દુર્લભ ઐશ્વર્ય મળ્યું? મહર્ષિઓએ યોગબળથી રાજાના પૂર્વજન્મનું વર્ણન કર્યું: રાજા, તું પૂર્વે શૂદ્ર હતો, પરહિંસામાં તલિન, કુષ્ટરોગી અને નિર્મમ. તારી પત્ની પતિવ્રતા હતી, તારા દુઃખમાં પણ તારી સેવા કરતી. તું ગરીબ થઈને ભાડે કામ કરતો, પણ તારી પત્નીએ તને કદી છોડ્યો નહીં. તમે બંને સૂર્યમંદિરમાં ભક્તિથી સેવા કરી, માર્જન, સ્નાન, અનુલેપન, પૂજા, પુણ્યશ્રવણ વગેરે કર્યું. એથી તારા બધા પાપો નાશ પામ્યા. એક દિવસ રાજાએ સૂર્યમંદિરમાં દીવો પોતાના ભોજનના તેલથી પ્રગટાવ્યો. તેની પત્નીએ પણ દીવો પ્રગટાવ્યો. એથી બંનેને દિવ્ય તેજ અને ઐશ્વર્ય મળ્યું. જે ભક્તિથી સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે, તેને સર્વ ઐશ્વર્ય, આરોગ્ય અને મુક્તિ મળે છે. પૂજા, ધૂપ, દીવો, વસ્ત્ર, અનુલેપન, માર્જન, મનગમતી વસ્તુઓ અર્પણ કરીને સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરવો. પુણ્યરાત્રીમાં નૃત્ય, ગીત, જાગરણ, હવન, પુરાણશ્રવણ, વેદપાઠ વગેરેથી આરાધના કરવી. ભગવાન ભાનુ પ્રસન્ન થઈ ઇચ્છિત ફળ આપે છે. માત્ર ભાવથી જ સૂર્યદેવ પ્રસન્ન થાય છે, દ્રવ્યથી નહીં. રાજાએ અને તેની પત્નીએ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી, એથી તેમને દુર્લભ ઐશ્વર્ય મળ્યું. તેથી, ભાનુદેવની આરાધનામાં યત્ન કરવો જોઈએ.
ઉપલેપનસ્નાપનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ અરુણ ઉવાચ કિમર્થં ભોજકસ્તુભ્યં પ્રિયો દેવેશ કથ્યતામ્ । નાન્યે વિપ્રાદયો વર્ણા દેવતાયતનેષુ વૈ । । ૧ કશ્ચાયં ભોજકો દેવ કસ્ય પુત્રઃ કિમાત્મકઃ । વર્ણતશ્ચાસ્ય મે બ્રૂહિ કર્મ ચાસ્ય સમન્તતઃ । । ૨ આદિત્ય ઉવાચ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે વૈનતેય મહામતે । શૃણુષ્વૈકમનાઃ સર્વં ગદતો મમ ખેચર । । ૩ વિપ્રાદયસ્તુ યે ત્વન્યે વર્ણાઃ કશ્યપનન્દન । તે પૂજયન્તિ માં નિત્યં ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ । ।૪ દેવાલયેષુ યે વિપ્રાઃ પ્રીત્યા માં પૂજયન્તિ હિ । અન્યાશ્ચ દેવતાવૃત્ત્યા તે સ્યુર્દેવલકાઃ ખગ । । એતસ્માત્કારણાન્મહ્યં ભોજકો દયિતઃ સદા । । ૫ વર્ણતો બ્રાહ્મણશ્ચાયં સ્વાનુષ્ઠાનપરો યદિ । અનુષ્ઠાનવિહીનો હિ નરકં યાત્યસંશયમ્ । । ૬ ન ત્યાજ્યં ભોજકૈસ્તસ્માત્સ્વકં કર્મ કદાચન । મયાસૌ નિર્મિતઃ પૂર્વં તેજસા સ્વેન વૈ ખગ । । ૭ પૂજાર્થમાત્મનો નૂનં કર્મ ચાસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ । પ્રિયવ્રતસુતો રાજા શાકદ્વીપે મહામતિઃ । । ૮ તેન મે કારિતં દિવ્યં વિમાનપ્રતિમં ગૃહમ્ । તસ્મિન્દ્વીપે તદાત્મીયે દિવ્યં શિલામયં મહત્ । । ૯ સ મદર્ચાં કારયિત્વા કાઞ્ચનીં લક્ષણાન્વિતામ્ । પ્રતિષ્ઠાપનાય વૈ તસ્યાશ્ચિન્તયામાસ સુવ્રતઃ । । 1.117.૧૦ કૃતમાયતનં શ્રેષ્ઠં તેનેયં પ્રતિમા કૃતા । કો વૈ પ્રતિષ્ઠાપયિતા દેવમર્કં શુભાલયે । । ૧૧ એવં સઞ્ચિન્તયિત્વા તુ જગામ શરણં મમ । ભક્તિં તસ્ય ચ સઞ્ચિન્ત્ય ખગાહં પાર્થિવસ્ય તુ । । ૧૨ ગતોઽહં દર્શનં તસ્ય ઉક્તઞ્ચાપિ મયા ખગ । કિં ચિન્તયસિ રાજેન્દ્ર કુતશ્ચિંતા સમાગતા । । ૧૩ બ્રૂહિ યત્તે હૃદિ પ્રૌઢં ચિન્તાકારણમાગતમ્ । સંપાદયિષ્યે તત્સર્વં વિમના ભવ મા નૃપ । । ૧૪ અત્યર્થં દુષ્કરમપિ કરિષ્યે નાત્ર સંશયઃ । ઇત્યુક્તઃ સ મયા રાજા ઇદં વચનમબ્રવીત્ । । ૧૫ દ્વીપેઽસ્મિન્દેવદેવસ્ય કૃતમાયતનં તવ । મયા ભક્ત્યા જગન્નાથ તથેયં પ્રતિમા કૃતા । । ૧૬ પ્રતિષ્ઠાં કારયેદ્યસ્તુ તવ દેવાલયે ખગ । યત્ર સન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વીપેસ્મિન્ક્ષત્રિયાદયઃ । । ૧૭ તે મયોક્તા ન કુર્વન્તિ પ્રતિષ્ઠાં તવ કૃત્સ્નશઃ । ન ચાપ્યર્ચાં જગન્નાથ બ્રાહ્મણશ્ચાત્ર વિદ્યતે । । ૧૮ તેનેયમાગતા ચિન્તા હૃદિ શલ્યં તયાર્પિતમ્ । તતો મયોક્તો રાજાઽસૌ વૈનતેય વચઃ શુભમ્ । । ૧૯ એવમેતન્ન સંદેહો યથાત્થ ત્વં નરાધિપઃ । ક્ષત્રિયાદિત્રયો વર્ણા દ્વીપેઽસ્મિન્નાત્ર સંશયઃ । । 1.117.૨૦ તે ચ નાર્હન્તિ મે પૂજાં ન પ્રતિષ્ઠાં કદાચન । તસ્માત્તે શ્રેયસે રાજન્પ્રતિષ્ઠામાત્મનસ્તથા । । ૨૧ સૃજામિ પ્રથમં વર્ણં ભગ(મગ?)સંજ્ઞમનૌપમમ્ । ઇત્યુક્ત્વા તમહં વીર રાજાનં ખગસત્તમ । । ૨૨ જગામ પરમાં ચિન્તાં તસ્ય કાર્યસ્ય સિદ્ધયે । અથ મે ચિન્તયાનસ્ય૧ સ્વશરીરાદ્વિનિઃસૃતાઃ । । ૨૩ શશિકુન્દેન્દુસંકાશાઃ સંખ્યયાષ્ટૌ મહાબલાઃ । પઠન્તિ ચતુરો વેદાન્સાંગોપનિષદઃ ખગ । । ૨૪ કાષાયવાસસઃ સર્વે કરણ્ડામ્બુજધારિણઃ । લલાટફલકાદ્દ્વૌ તુ દ્વૌ ચાન્યૌ વક્ષસસ્તથા । । ૨૫ ચરણાભ્યાં તથા દ્વૌ તુ પાદાભ્યાં દ્વૌ તથા ખગ । અથ તે ચ મહાત્માનઃ સર્વે પ્રણતકન્ધરાઃ । । ૨૬ પિતરં મન્યમાના મામિદં વચનમબ્રુવન્ । તાત તાત મહાદેવ લોકનાથ જગત્પતે । । ૨૭ કિમર્થં ભવતા સૃષ્ટા વયં દેવસ્ય દેહતઃ । બ્રૂહિ સર્વં કરિષ્યામ આદેશં ભવતોઽખિલમ્ । । ૨૮ પિતાસ્માકં ભવાન્દેવો વયં પુત્રા ન સંશયઃ । ઇત્યુક્તવન્તસ્તે સર્વે મયોક્તા દેવસમ્ભવાઃ । । ૨૯ પ્રિયવ્રતસુતો યોયમસ્ય વાક્યં કરિષ્યથ । સ ચાપ્યુક્તો મયા રાજા શાકદ્વીપાધિપઃ ખગ । । 1.117.૩૦ ય એતે મત્સુતા રાજન્નર્ઘ્યા બ્રાહ્મણસત્તમાઃ । કારયન્તુ પ્રતિષ્ઠાં મે સર્વૈરેભિર્મહીપતે । । ૩૧. કારયિત્વા પ્રતિષ્ઠાં તુ મમાર્ચાયાં નરાધિપ । પશ્ચાદાયતનં સર્વમેષામર્પય પૂજને । । ૩૨ એતે મત્પૂજને યોગ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાસુ ચ સર્વશઃ । સમાપ્ય ન પ્રહર્તવ્યં ભોજકેભ્યઃ કદાચન । । ૩૩ સર્વમાયતનાર્થં તુ ગૃહક્ષેત્રાદિકં ચ યત્ । ધનધાન્યાદિકં રાજન્યન્મમાયતને ભવેત્ । । ૩૪ તત્સર્વં ભોજકેભ્યસ્તુ દાતવ્યં નાત્ર સંશયઃ । ધનધાન્યસુવર્ણાદિ ગૃહક્ષેત્રાદિકં ચ યત્ । । યન્મદીયં ભવેત્કિઞ્જિદ્ગ્રામે વા નગરે ક્વચિત્ । । ૩૫ તસ્ય સર્વસ્ય રાજેન્દ્ર મદીયસ્ય સમન્તતઃ । અધિપા ભોજકાઃ સર્વે નાન્યે વિપ્રાદયો નૃપ । । ૩૬ યથાધિકારી પુત્રસ્તુ પિતૃદ્રવ્યસ્ય વૈ ભવેત્ । તથા મદીયવિત્તસ્ય ભોજકાઃ સ્યુર્ન સંશયઃ । । ૩૭ ઇત્યુક્તેન મયા રાજ્ઞા તથા સર્વં પ્રવર્તિતમ્ । કારયિત્વા પ્રતિષ્ઠાં તુ દત્ત્વા સર્વસ્વમેવ હિ । । ભોજકેભ્યઃ ખગશ્રેષ્ઠ તતો હર્ષમવાપ્તવાન્ । । ૩૮ એવમેતે મયા સૃષ્ટા ભોજકા ગરુડાગ્રજ । અહમાત્મા તતો હ્યેષાં સર્વે સુમનસસ્તથા । । ૩૯ મત્પુત્રેણ સમા જ્ઞેયાસ્તથા મમ હિતાઃ સદા । તસ્માત્તેભ્યઃ પ્રદાતવ્યં ન હર્તવ્યં કદાચન । । 1.117.૪૦ ભોજકસ્ય હરેદ્યસ્તુ લોભાદ્દ્વેષાત્તથાપિ વા । સ યાતિ નરકં ઘોરં તામિસ્રં શાશ્વતીઃ સમાઃ । । ૪૧ તસ્માદ્ગ્રામાદિકં દ્રવ્યં યત્કિઞ્ચિન્મમ વિદ્યતે । તત્સર્વં ભોજકસ્વં હિ પિતૃપર્યાગતં મમ । । ૪૨ ભોજકશ્ચ ભવેદ્યાદૃક્તત્તે વચ્મિ ખગેશ્વર । મમાજ્ઞાં પાલેયદ્યસ્તુ સ્વાનુષ્ઠાનપરઃ સદા । । ૪૩ વેદાધિગમનં પૂર્વં દારસંગ્રહણં તથા । અભ્યઙ્ગધારણં નિત્યં તથા ત્રિષવણં સ્મૃતમ્ । । ૪૪ પઞ્ચકૃત્વઃ સદા પૂજ્યો હ્યહં રાત્રૌ દિને તથા । દેવબ્રાહ્મણવેદાનાં નિન્દા કાર્યા ન વૈ ક્વચિત્ । । ૪૫ નાન્યાદેવપ્રતિષ્ઠા તુ કાર્યા વૈ ભોજકેન તુ । મમાપિ ચ ન કર્તવ્યા તેન એકાકિના ક્વચિત્ । । ૪૬ સર્વમેવ નિવેદ્યાન્નં નાશ્નીયાદ્ભોજકઃ સદા । ન ભુઞ્જીત ગૃહં ગત્વા શૂદ્રસ્ય ગરુડાગ્રજ । । ૪૭ શૂદ્રોચ્છિષ્ટં પ્રયત્નેન સદા ત્યાજ્યં હિ ભોજકૈઃ । યેઽશ્નન્તિ ભોજકા નિત્યં શૂદ્રાન્નં શૂદ્રવેશ્મનિ । । ૪૮ તે વૈ પૂજાફલં ચાત્ર કથં પ્રાપ્સ્યન્તિ ખેચર । ગત્વા ગૃહં તુ શૂદ્રસ્ય ન ભોક્તવ્યં કદાચન । । ૪૯ ગૃહાગતં ચ શૂદ્રાન્નં તચ્ચ ત્યાજ્યં તથૈવ ચ । આધ્માતવ્યોમ્બુજો નિત્યં ભોજકેનાગ્રતો મમ । । 1.117.૫૦ સકૃત્પ્રવાદિતે શંખે મમ પ્રીતિર્હિ જાયતે । ષણ્માસાન્નાત્ર સન્દેહઃ પુરાણશ્રવણં તથા । । ૫૧ તસ્માચ્છંખઃ સદા વાદ્યો ભોજકેન પ્રયત્નતઃ । તસ્યેયં પરમા વૃત્તિર્નૈવેદ્યં યન્મદીયકમ્ । । ૫૨ નાભોજ્યં ભુઞ્જતે યસ્માત્તેનૈતે ભોજકા મતાઃ । મગં ધ્યાયન્તિ તે યસ્માત્તેન તે મગધાઃ સ્મૃતાઃ । । ૫૩ ભોજયન્તિ ચ માં નિત્યં તેન તે ભોજકા સ્મૃતાઃ । અભ્યઙ્ગં ચ પ્રયત્નેન પ્રાયં શુદ્ધિકરં પરમ્ । । ૫૪ અભ્યઙ્ગહીનો હ્યશુચિર્ભોજકઃ સ્યાન્ન સંશયઃ । યસ્તુ માં પૂજયેદ્વીર અભ્યઙ્ગેન વિના ખગ । । ૫૫ ન તસ્ય સન્તતિઃ સ્યાદ્વૈ ન ચાહં પ્રીતિમાન્ભવે
અરુણે પૂછ્યું: દેવેશ્વર, તમને ભોજન કરાવનાર (ભોજક) કેમ પ્રિય છે? અન્ય બ્રાહ્મણો કે અન્ય વર્ણના લોકો દેવાલયોમાં કેમ પ્રિય નથી? આ ભોજક કોણ છે? કયા કુળનો છે? તેની કામગીરી શું છે? એનું વર્ણન કરો. આદિત્યે કહ્યું: તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે, વિનતાનંદન. સાંભળ, હું તને બધું સમજાવું છું. અન્ય બ્રાહ્મણો અને વર્ણના લોકો પણ ભક્તિથી મારી પૂજા કરે છે, પણ દેવાલયોમાં જે ભોજક છે, તે મારા માટે વિશેષ પ્રિય છે. જો તે ભોજક બ્રાહ્મણ છે અને પોતાના કર્મમાં સ્થિર છે, તો તે શ્રેષ્ઠ છે; જો પોતાના કર્મ છોડે, તો નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે. ભોજકે કદી પોતાનું કર્મ ન છોડવું. પ્રાચીન સમયમાં પ્રિયવ્રતના પુત્રે શાકદ્વીપમાં મારા માટે દિવ્ય મંદિર અને પ્રતિમા બનાવાવી. પણ ત્યાં બ્રાહ્મણ ન હોવાથી પ્રતિષ્ઠા માટે ચિંતિત થયો. ત્યારે મેં પોતાના શરીરમાંથી આઠ મહાન તેજસ્વી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે ચાર વેદો જાણતા, કાશાયવસ્ત્રધારી અને કમંડલુ ધારણ કરતા. મેં તેમને કહ્યું: તમે મારા પુત્રો છો, શાકદ્વીપના રાજાને મદદ કરો. એ ભોજકોએ મારી પ્રતિષ્ઠા કરી અને પછી પૂજાનું કાર્ય સંભાળ્યું. દેવાલયનું બધું ધન-ધાન્ય, જમીન, ઘર, બધું ભોજકને આપવું જોઈએ. જેમ પુત્ર પિતાના દ્રવ્યનો અધિકારી છે, તેમ ભોજક મારા દ્રવ્યના અધિકારી છે. ભોજકોએ વેદાધ્યયન, લગ્ન, નિયમિત અભ્યંગ, ત્રિવાર સ્નાન અને પાંચ વખત પૂજા કરવી. દેવ, બ્રાહ્મણ અને વેદની કદી નિંદા ન કરવી. અન્ય દેવની પ્રતિષ્ઠા કે પૂજા ભોજક દ્વારા ન કરવી. ભોજનમાં કદી શૂદ્રના ઘરમાં ન ખાવું, ન તો શૂદ્રના અશુદ્ધ અન્નનો સ્પર્શ કરવો. ભોજકોએ શંખ વગાડવો, પુરાણશ્રવણ કરવું, અભ્યંગથી શુદ્ધ રહેવું. અભ્યંગ વિના પૂજા કરનાર ભોજકના સંતાન રહેતું નથી.
મુણ્ડનં શિરસા કાર્યં શિખા ધાર્યા પ્રયત્નતઃ । । ૫૬ નક્તં ચાદિત્યદિવસે તથા ષષ્ઠ્યાં પ્રવર્તયેત્ । સપ્તમ્યામુપવાસસ્તુ મમ સંક્રમણે તથા । । ૫૭ કર્તવ્યો ભોજકેનૈવ મત્પ્રીત્યૈ ગરુડાગ્રજ । ત્રિકાલં ચાપિ ગાયત્રીં જપેદ્વાચા પુરો મમ । । ૫૮ મુખમાવૃત્ય યત્નેન પૂજનીયોઽહમાદરાત્ । મૌનં ચાસ્ય પ્રયત્નેન ત્યક્ત્વા ક્રોધં ચ દૂરતઃ । । ૫૯ શૂદ્રેભ્યો યસ્તુ વૈશ્યેભ્યો લોભાત્કામાત્પ્રયચ્છતિ । નિર્માલ્યં મમ વૈ વત્સ સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ । । 1.117.૬૦ લોભાદ્વૈ ભોજકો યસ્તુ મત્પુષ્પાણિ ખગાધિપ । યચ્છતેન્યસ્ય દુષ્ટાત્મા મય્યનારોપ્ય ખેચર । । ૬૧ સ જ્ઞેયો મે પરઃ શત્રુઃ સ મામર્હો ન ચાર્ચિતુમ્ । નિર્માલ્યં મમ દેયં સ્યાદ્બ્રાહ્મણાદિષુ વૈ નૃષુ । । ૬૨ નૈવેદ્યં યન્મદીયં તુ તદશ્નીયાત્સદૈવ હિ । તેનાસૌ શુદ્ધ્યતે નિત્યં હવિષ્યાન્નસમં તથા । । ૬૩ તત્ક્ષણાદુત્ક્ષિપેદ્યસ્તુ મમાંગાત્પુષ્પમેવ હિ । નાન્યસ્ય દેયં નૈવેદ્યં મદીયમુદકે૨ ક્ષિપેત્ । । ૬૪ પઞ્ચગવ્યસમં તસ્ય મન્મતં નાત્ર સંશયઃ । મમાઙ્ગલગ્નં યત્કિઞ્ચિદ્ગન્ધં પુષ્પમથાપિ વા । । ૬૫ દાતવ્યં ન ચ વૈશ્યાય ન શૂદ્રાય કદાચન । આત્મના તદ્ગ્રહીતવ્યં ન વિક્રેયં કથઞ્ચન । । ૬૬ યસ્તુ નારોપ્ય પુષ્પાણિ અવ્યઙ્ગાનિ મમોપરિ । યઃ કશ્ચિદાહરેલ્લોકે સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ । । ૬૭ સ્નપનં મમ નિર્માલ્યં પાવકં યસ્તુ લઙ્ઘયેત્ । સ નરો નરકં યાતિ સરૌદ્રં રૌરવં ખગ । । ૬૮ ભોજકેન સદા કાર્યં સ્નપનં મે પ્રયત્નતઃ । યથા ન લઙ્ઘયેત્કશ્ચિદ્યથા શ્વા નાપિ ભક્ષયેત્ । । ૬૯ યદ્યયત્નપરઃ કુર્યાદ્ભોજકઃ સ્નપનં મમ । યથા વૈ લઙ્ઘિતમતિર્ભક્ષ્યતાં ચ ખગાધિપ । । 1.117.૭૦ સ યાતિ નરકં રૌદ્રં તામિશ્રં નામ નામતઃ । એકભક્તં સદા કાર્યં સ્નાનં ત્રૈકાલમેવ હિ । । ૭૧ ત્રિચૈલં પરિવર્તેત ભવિતવ્યં દિનેદિને । પૂજાકાલેઽર્ઘકાલે ચ ક્રોધસ્ત્યાજ્યઃ પ્રયત્નતઃ । । ૭૨ અમાંગલ્યં ન વક્તવ્યં વક્તવ્યં ચ શુભં તદા । ઈદૃગ્ભૂતો ભોજકો મે પ્રેયાન્ પૂજાકરઃ સદા । । ૭૩ સન્માન્યઃ પૂજનીયશ્ચ વિપ્રાદીનાં યથાસ્મ્યહમ્ । યઃ કરોત્યવમાનં તુ વૃત્તિરૂપં તુ ભોજકે । । ૭૪ તસ્યાહં રોષમેત્યાશુ કુલં હન્મિ સમન્તતઃ । પ્રિયો મે ભોજકો નિત્યં યથા ત્વં વિનતાસુત । । ૭૫ ઉપલેપનકર્તા ચ સમ્માર્જનપરશ્ચ યઃ । । પરાવસુરુવાચ ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ભાનુર્બભ્રામ રથમાસ્થિતઃ । । ૭૬ અરુણોઽપિ તથા શ્રુત્વા મુદયા પરયા નૃપઃ । પૂજ્યસ્તસ્માન્મહારાજ ભોજકસ્તુ મહીપતે । । ૭૭ તસ્માદ્દેવં વાચકાય દ્વિતીયમશનં નરૈઃ । । ૭૮ બ્રહ્મોવાચ ઇત્થં શ્રુત્વા સ રાજા તુ કર્મણઃ ફલમાત્મનઃ । પુરાતનં મહાબાહુર્મુદમાપ મહીપતિઃ । ।૭૯ યદ્યદાયતનં ભાનોઃ પૃથિવ્યાં પશ્યતે નૃપઃ । તસ્મિંસ્તસ્મિન્કારયતિ ઉપલેપનમાદરાત્ । । 1.117.૮૦ ભાર્યા તસ્યાપિ સુશ્રોણિ પુણ્યશ્રવણમાદરાત્ । વાચકે વેતનં દત્ત્વા ભાનોર્દેવસ્ય મન્દિરે । । ૮૧ ઇત્થં રાજા સપત્નીકઃ પૂજ્ય ભક્ત્યા દિવાકરમ્ । પ્રાપ્તાવુભૌ પરાં પ્રીતિં ગતિં ચાનુત્તમાં તથા । । ૮૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પ ઉપલેપનસ્નાપનમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
મુંડન કરવું, શિખા યથાશક્તિ રાખવી, રવિવારે અને ષષ્ટિ તિથિએ રાત્રે ઉપવાસ કરવો, સપ્તમી અને સંક્રમણ દિવસે પણ ભોજકે ઉપવાસ કરવો, આ બધું મારી પ્રસન્નતા માટે કરવું. ત્રણ વખત ગાયત્રી જપ કરવો, પૂજાના સમયે મૌન રાખવું, ક્રોધથી દૂર રહેવું. જો ભોજક લોભ કે કામવશ શૂદ્ર કે વૈશ્યને મારા નર્માલ્ય આપે, તો તે નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે. મારા ફૂલ, પ્રસાદ કે સ્નાનનું પાણી બીજા કોઈને ન આપવું, ન તો વેચવું. ભોજકોએ સદા શ્રદ્ધાથી મને સ્નાન કરાવવું, એમાં કદી અવગણના ન કરવી. ભોજકોએ રોજ એક વખત ભોજન કરવું, ત્રણ વખત સ્નાન કરવું, ત્રણ પ્રકારના વસ્ત્ર પહેરવું, પૂજાના સમયે ક્રોધ ટાળવો, શુભ બોલવું. ભોજક મારા માટે હંમેશા પ્રિય છે. જે ભોજકનું અપમાન કરે, તેના કુળનો નાશ થાય છે. ભોજક ઉપલેપન અને માર્જનમાં નિષ્ણાત હોય, એ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે. રાજાએ ભોજકને વેતન આપવું, ભોજન કરાવવું, અને ભક્તિપૂર્વક સૂર્યદેવની પૂજા કરવી. એથી રાજા અને તેની પત્ની પરમ પ્રસન્નતા અને શ્રેષ્ઠ ગતિ પામે છે.
દીપદાનફલવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ દીપં પ્રયચ્છતિ નરો ભાનોરાયતને તુ યઃ । તેજસા રવિસંકાશઃ સર્વયજ્ઞફલં૧ લભેત્ । । ૧ કાર્ત્તિકે તુ વિશેષેણ કૌમારે માસિ દીપકમ્ । દત્વા ફલમવાપ્નોતિ યદન્યેન ન લભ્યતે । । ૨ કૃષ્ણકૃષ્ણાત્ર તે વચ્મિ સંવાદં પાપનાશનમ્ । ભ્રાતૃભિઃ સહ ભદ્રસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ । । ૩ જગત્યસ્મિન્પુરી રમ્યા નામ્ના માહિષ્મતી પુરા । તસ્યામાસીદ્દ્વિજઃ કૃષ્ણ નાગશર્મેતિ વિશ્રુતઃ । ।૪ તસ્ય પુત્રશતં જાતં પ્રસાદાદ્ભાસ્કરસ્ય ચ । તેષાં કનિષ્ઠો ભદ્રસ્તુ તત્પુત્રાણાં વિચક્ષણઃ । । ૫ સ ચ નિત્યં જગદ્ધાતુર્દેવદેવસ્ય ભાસ્વતઃ । દીપવર્તિપરસ્તદ્વત્તૈલાદ્યાહરણોદ્યતઃ । । ૬ ભાનોરાયતને તસ્ય સહસ્રં ભાર્ગવીપ્રિય । પ્રદીપાનાં તુ જજ્વાલ દિવારાત્રમનિન્દિતમ્ । ।૭ તસ્ય દીપ્ત્યા પરાભૂતાસ્તસ્ય લાવણ્યધર્ષિતાઃ । સર્વે તે ભ્રાતરો ભદ્રં પપ્રચ્છુરિદમાદરાત્ । । ૮ ભો ભદ્ર વદ વૈ ભ્રાતર્ભદ્રં તેસ્તુ સદા દ્વિજ । કૌતૂહલપરાઃ સર્વે યત્પૃચ્છામસ્તદુચ્યતામ્ । । ૯ તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભદ્રો વચનમબ્રવીત્ । વિષયે સતિ વક્તવ્યં યન્મયા તદિહોચ્યતામ્ । । 1.118.૧૦ નાહં મત્સરયુક્તો વૈ ન ચ રાગાદિદૂષિતઃ । ભવન્તો મમ સર્વે વૈ ભ્રાતરો ગુરવસ્તથા । । ૧૧ કથં ન કથયામ્યેષ ભવતાં પુત્રસમ્મિતઃ । તસ્માદ્બ્રુવન્તુ માં સર્વે ભ્રાતરો યદ્વિવક્ષિતમ્ । । ૧૨ ભ્રાતર ઊચુઃ ન તથા પુષ્પધૂપેષુ ન તથા દ્વિજપૂજને । સુપ્રયત્નં તુ પશ્યામો ભાનોરાયતને પરમ્ । । ૧૩ યથાહનિ તથા રાત્રૌ યથા રાત્રૌ તથાહનિ । તવ દીપપ્રદાનાય યથા ભદ્ર સદોદ્યમમ્ । । ૧૪ તત્ત્વં તત્કથયાસ્માકં હંત કૌતૂહલં પરમ્ । યન્નામ દીપદાનસ્ય ભવતા વિદિતં ફલમ્ । । ૧૫ તદેતત્કથયાસ્માકં સવિશેષં મહાબલ । એવમુક્તસ્તતસ્તૈસ્તુ ભ્રાતૃભિશ્ચોદિતો મુદા । । ૧૬ વ્યાજહાર સ ભ્રાતૄણાં ન કિઞ્ચિદપિ સુવ્રત । પુનઃ પુનરસૌ તૈસ્તુ ભ્રાતૃભિશ્ચોદિતો મુદા । । ૧૭ દાક્ષિણ્યસારો ભદ્રસ્તુ કથયામાસ કૃત્સ્નશઃ । ભવતાં કૌતુકં ચૈતદતીવાલ્પેઽપિ વસ્તુનિ । । ૧૮ તદેષ કથયામ્યદ્ય યદ્વ્રતં મમ સુવ્રત । ઇક્ષ્વાકુરાજ્ઞસ્તુ પુરા વશિષ્ઠોઽભૂત્પુરોહિતઃ । । ૧૯ તેન ચાયતનં ભાનોઃ કારિતં સરયૂતટે । અહન્યહનિ શુશ્રૂષાં પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ । । 1.118.૨૦ દીપદાનાદિભિશ્ચૈવ ચક્રે તત્ર સ વૈ દ્વિજઃ । કાર્તિકે દીપકો ભક્ત્યા પ્રદત્તસ્તેન વૈ સદા । । ૨૧ આસીન્નિર્વાણ એવાસૌ દેવાર્ચાપુરતો નિશિ । દેવતાયતને ચાહમવસં વ્યથિતો ભૃશમ્ । । ૨૨ પૂયશોણિતનિષ્પન્દં પ્રાવહન્કાયતઃ સદા । શીર્ણ ઘ્રાણો હ્યર્વરવો દુર્ગંધપતિતસ્તથા । । ૨૩ દુષ્ટબુદ્ધ્યા સદા યુક્તઃ સપ્તાશ્વં પ્રતિ સુવ્રત । યદૃચ્છ્યા દીપદાનં વર્ત્યાદીનાં વિભાવસૌ । ।૨૪ તત્તદ્ભુક્ત્વા સદા તુષ્ટિં વ્રજામિ દ્વિજસત્તમાઃ । એકદા તુ તતસ્તસ્મિન્ભાનોરાયતને ગતઃ । । ૨૫ રાત્રૌ દૃષ્ટા મયા તત્ર ભક્તા જાગરણાગતાઃ । પ્રતિશ્રયં પ્રાર્થિતાશ્ચ તૈશ્ચ દત્તો દયાન્વિતઃ । । ૨૬ વ્યાધિતોઽયં સુદીનશ્ચ ઇતિ કૃત્વા મતિં શુભામ્ । તતોઽહમગ્નિમાશ્રિત્ય સ્થિતસ્તેષાં સમીપતઃ । । ૨૭ દુષ્ટાં બુદ્ધિં સમાશ્રિત્ય હર્તુકામો વિવસ્વતઃ । દિવ્યમાભરણં ભાનોશ્છિદ્રાન્વેષી દ્વિજોત્તમાઃ । । ૨૮ સ્થિતોઽહં ભોજકા હ્યત્ર યદિ નિદ્રાં વ્રજન્તિ તે । યેનાસ્ય વૈરિવદ્ભાનોર્હરામ્યાભરણં શુભમ્ । । ૨૯ અથ સુપ્તા ભોજકાસ્તે નિદ્રયા મોહિતાસ્તદા । નિર્વાણાશ્ચાપિ દીપાસ્તુ તતોઽહમુત્થિતસ્ત્વરન્ । । 1.118.૩૦ મુદા પરમયા યુક્તો ગતો વૈશ્વાનરં પ્રતિ । પ્રજ્વાલ્યં પાવકં યત્નાદ્દીપવર્તિન્તતો મયા । । ૩૧ યોજયિત્વા તુ વૈ દીપે ધૃતો દીપોઽગ્રતો રવેઃ । હર્તુકામેનાભરણં ભાનોર્દેવસ્ય સુવ્રત । । ૩૨ અથ તે ભોજકાઃ સર્વે વૃદ્ધા દેવસ્ય પુત્રકાઃ । તૈસ્તુ દૃષ્ટો હ્યહં તત્ર દીપહસ્તો વિભાવસોઃ । । ૩૩ પુરઃ સ્થિતો દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગૃહીતશ્ચાપિ તૈરિહ । તતોઽહં તેજસા મૂઢો ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ । । ૩૪ વિલપન્કરુણં તેષાં પાદયોરવનિં ગતઃ । તૈશ્ચાપિ કરુણાં કૃત્વા મુક્તોઽહં ભોજકૈસ્તદા । । ૩૫ ગૃહીતો રાજપુરુષૈઃ પૃષ્ટશ્ચાપિ સમન્તતઃ । કિમિદં ભવતારબ્ધં દેવદેવસ્ય મંદિરે । । ૩૬ દીપં પ્રજ્વાલ્ય દુષ્ટાત્મન્કથ્યતાં મા ચિરં કુરુ । ઇત્યુક્ત્વા તુ તતસ્તૈસ્તુ શસ્ત્રહસ્તૈઃ સમાવૃતઃ । । ૩૭ તતોઽહં વ્યાધિના ક્લિષ્ટો ભયેન ચ દ્વિજોત્તમાઃ । હિત્વા પ્રાણાન્ગતો યત્ર સ્વયં દેવો વિભાવસુઃ । । ૩૮ સ્થિત્વા કલ્પં તતસ્તત્ર યુષ્માકં ભ્રાતૃતાં ગતઃ । એષ પ્રભાવો દીપસ્ય કાર્તિકે માસિ સુવ્રતાઃ । । ૩૯ દત્તસ્યાર્કસ્ય ભવને યસ્યેયં વ્યુષ્ટિરુત્તમા । દુષ્ટબુદ્ધ્યા કૃતં યત્તુ મયા દીપપ્રવર્તનમ્ । । 1.118.૪૦ ભગાયતનદીપસ્ય તસ્યેદં ભુજ્યતે ફલમ્ । ક્ષુધાભિભૂતેન મયા દેવદેવસ્ય ભૂષણમ્ । । ૪૧ દીપશ્ચ દેવપુરતો જ્વાલિતો ભાસ્કરસ્ય તુ । તતો જાતિસ્મૃતિર્જન્મ પ્રાન્તં બ્રાહ્મણવેશ્મનિ । । ૪૨ કુષ્ઠિના ચાપિ શૂદ્રેણ પ્રાપ્તં બ્રાહ્મણ્યમુત્તમમ્ । નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ સાંગં વેદં સમાપ્તવાન્ । । ૪૩ દુષ્ટબુદ્ધ્યા ધૃતાદ્દીપાત્ફલમેતન્મહાદ્ભુતમ્ । પ્રાપ્તં મયા દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કિં પુનર્દીપદાયિનામ્ । । ૪૪ એતસ્માત્કારણાદ્દીપાનહમેવમહર્નિશમ્ । પ્રયચ્છામિ રવેર્ધામ્નિ જ્ઞાતમસ્ય હિ યત્ફલમ્ । ।૪૫ યુષ્માકમિદમુક્તં વૈ સ્નેહાત્સત્યં ન સંશયઃ । એષ પ્રભાવો દીપસ્ય કાર્તિકે માસિ સુવ્રતાઃ । ।૪ ૬ અર્કાયતનદીપસ્ય ભદ્રોવોચદ્યથા પુરા । દિનેદિને જપન્નામ ભાસ્કરસ્ય સમાહિતઃ । ।૪૭ દદાતિ કાર્તિકે યસ્તુ ભગાયતનદીપકમ્ । જાતિસ્મરત્વં પ્રજ્ઞાં ચ પ્રાકાશ્યં સર્વજન્તુષુ । । ૪૮ અવ્યાહતેન્દ્રિયત્વં ચ સમાપ્નોતિ ન સંશયઃ । સર્વકાલં ચ ચક્ષુષ્માન્મેધાવી દીપદો નરઃ । ।૪ ૯ જાયતે નરકં ચાપિ તમઃ સંજ્ઞં ન પશ્યતિ । ષષ્ઠીં વા સપ્તમીં વાપિ પ્રતિપક્ષં ચ યો નરઃ । । 1.118.૫૦ દીપં દદાતિ યત્નાદ્યત્ફલં તસ્ય નિબોધ મે । કાઞ્ચનં મણિયુક્તં ચ મનોજ્ઞમતિશોભનમ્ । । ૫૧ દીપમાલાકુલં દિવ્યં વિમાનમધિરોહતિ । તસ્માદાયતને ભાનોર્દીપાન્દદ્યાત્સદાચ્યુત । । ૫૨ તાંશ્ચ દત્ત્વા ન હિંસ્યાચ્ચ ન ચ તૈલવિયોજિતાન્ । કુર્વીત દીપહર્તા તુ મૂષકોન્ધશ્ચ જાયતે । । ૫૩ તસ્માદ્દદ્યાન્નાહરેદ્વૈ શ્રેયોઽર્થી દીપકં નરઃ । । ૫૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે ભદ્રોપાખ્યાન આદિત્યાયતનદીપદાનફલવર્ણનં નામાષ્ટાદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જે મનુષ્ય સૂર્યમંદિરમાં દીવો અર્પણ કરે છે, તે સૂર્ય જેવી તેજસ્વિતા પામે છે અને બધા યજ્ઞોના ફળને પ્રાપ્ત કરે છે. ખાસ કરીને કાર્તિક માસમાં, દીપક અર્પણ કરવાથી એવું ફળ મળે છે જે બીજાં કોઈ ઉપાયથી મળતું નથી. હવે હું તને પાપનો નાશ કરતો સંવાદ કહું છું, જે ભદ્ર નામના મહાત્મા બ્રાહ્મણ અને તેના ભાઈઓ સાથે સંકળાયેલો છે. પહેલાંના સમયમાં માહિષ્મતી નામની સુંદર નગરીમાં નાગશર્મા નામે એક પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. તેને સૂર્યદેવની કૃપાથી સો પુત્રો થયા, જેમાંથી ભદ્ર નામનો સૌથી નાનો અને બુદ્ધિશાળી હતો. ભદ્ર રોજે રોજ સૂર્યમંદિરમાં દીપક માટે વાટ અને તેલ વગેરે લાવતો અને સતત દીવો પ્રગટાવતો. તેના દીપકના પ્રકાશથી બધા ભાઈઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ, ભદ્ર પાસેથી આ ઉત્સાહનું રહસ્ય પૂછવા લાગ્યા. ભદ્રે કહ્યું: હું તમારો ઈર્ષ્યુક નથી, ન તો રાગાદિ દોષથી દૂષિત છું. તમે બધા મારા માટે ભાઈ અને ગુરુ સમાન છો. તમે જે પૂછો છો, તે હું ખુલ્લેઆમ કહું છું. તમે જે જાણવું ઇચ્છો છો, તે પૂછો. ભાઈઓએ કહ્યું: ભદ્ર, અમે જોયું છે કે તું રોજ અને રાત્રે, સતત શ્રદ્ધાથી સૂર્યમંદિરમાં દીવો પ્રગટાવે છે. અમને કહો, દીવો અર્પણ કરવાનું ફળ શું છે? ભદ્રે કહ્યું: એક સમયે ઇક્ષ્વાકુ રાજાના પુરોહિત વશિષ્ઠજી દ્વારા સરયૂ નદીના કાંઠે સૂર્યમંદિર બાંધવામાં આવ્યું હતું. ત્યાં રોજ પુષ્પ, ધૂપ, અંલેપન અને દીપદાનથી આરાધના થતી. એક રાત્રે હું બીમાર અને દુઃખી હતો, અને મંદિરમાં રહી રહ્યો હતો. ભૂખ અને દુઃખથી પીડાતો, મારી બુદ્ધિ દુષ્ટ થઈ ગઈ અને મેં સૂર્યદેવના અભૂષણ ચોરવાનો વિચાર કર્યો. રાત્રે જ્યારે બધા સુઈ ગયા, ત્યારે મેં દીવો પ્રગટાવ્યો અને અભૂષણ ચોરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ પકડાઈ ગયો. ભક્તોએ દયા કરીને મને મુક્ત કર્યો, પણ રાજાના માણસોએ પુછપરછ કરી. પછી હું ભય અને રોગથી પીડાઈ મૃત્યુ પામ્યો અને ફરી બ્રાહ્મણના ઘરમાં જન્મ લીધો. અગાઉના પાપથી હું કષ્ટ પામ્યો, પણ દીપદાનના પુણ્યથી જ્ઞાની અને સ્મૃતિશક્તિવાન થયો. મિત્રો, જે પુણ્ય મને દુષ્ટ બુદ્ધિથી પણ મળ્યું, તે જો શ્રદ્ધાથી દીવો અર્પણ કરનારને કેટલું મહાન ફળ મળે! તેથી હું રોજ સૂર્યમંદિરમાં દીવો અર્પણ કરું છું. કાર્તિક માસમાં સૂર્યમંદિરમાં દીવો આપવાથી મનુષ્યને જન્મજન્માંતરનું સ્મરણ, તેજ, જ્ઞાન અને અખંડિત ઇન્દ્રિયશક્તિ મળે છે. જે પ્રતિપક્ષે, ષષ્ટી કે સપ્તમીના દિવસે શ્રદ્ધાથી દીવો આપે છે, તે સ્વર્ગમાં દિવ્ય વિમાનમાં વસે છે. પણ જે દીવો ચોરી કરે છે, તે ચામડીના રોગવાળો અથવા ઉંદર બની જન્મે છે. તેથી, શ્રેષ્ઠ ફળ ઇચ્છનાર મનુષ્યે ક્યારેય દીવો ચોરવો નહીં, પણ હંમેશા અર્પણ કરવો જોઈએ.
દીપદાનવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ અન્ધે તમસિ દુષ્પારે નરકે પતિતાત્કિલ । સંક્રોશમાનાન્સંક્ષુબ્ધાનુવાચ યમકિઙ્કરઃ । । ૧ વિલાપૈરલમત્રેતિ કિં વો વિલપિતે ફલમ્ । યત્પ્રમાદાદિભિઃ પૂર્વમાત્માયં સમુપેક્ષિતઃ । । ૨ પૂર્વમાલોચિતં નૈતત્કથમન્તે ભવિષ્યતિ । ઇદાનીં યાતનાં ભુઙ્ધ્વં કિં વિલાપં કરિષ્યથ । । ૩ દેહો દિનાનિ સ્વલ્પાનિ વિષયાશ્ચાતિદુર્બલાઃ । એતત્કો ન વિજાનાતિ યેન યૂયં પ્રમાદિનઃ । । ૪ જન્તુર્જન્મસહસ્રેભ્ય એકસ્મિન્માનુષો યદિ । સ તત્રાપ્યતિમૂઢાત્મા કિં ભોગાનભિધાવતિ । । ૫ પુત્રદારગૃહક્ષેત્રહિતાય સતતોદ્યતાઃ । ન જાનન્તિ તતો મૂઢાઃ સ્વલ્પમપ્યાત્મનો હિતમ્ । । ૬ વઞ્ચિતોઽહં મયા લબ્ધમિદમસ્માદુપાગતમ્ । ન વેત્તિ મોહિતઃ કશ્ચિત્પ્રક્રાન્તનરકો નરઃ । । ૭ ન વેત્તિ સૂર્યચન્દ્રાદીન્કાલમાત્માનમેવ ચ । સાક્ષિભૂતાનશેષસ્ય શુભસ્યેહાશુભસ્ય ચ । । ૮ જન્માન્યન્યાનિ જાયન્તે પુત્રદારાદિદેહિનામ્ । યદર્થં યત્કૃતં કર્મ તસ્ય જન્મશતાનિ તુ । । ૯ અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં મમત્વં નરકેષ્વપિ । ક્રન્દતે માતરં તાતં પીડ્યમાનોઽપિ યત્સ્વયમ્ । । 1.119.૧૦ એવમાકૃષ્ટચિત્તાનાં વિષયૈઃ સ્વાદુતર્પણૈઃ । નૃણાં ન જાયતે બુદ્ધિઃ પરમાર્થવિલોકિની । । ૧૧ તથા ચ વિષયાસઙ્ગે કરોત્યવિરતં મનઃ । કો હિ ભારો રવેર્નામ્નિ જિહ્વાયાઃ પરિકીર્તને । । ૧૨ વર્તિતૈલેઽલ્પમૂલ્યે ચ યદ્વર્ત્તિર્લભ્યતે સુધા । અતો વૈ કતરો લાભઃ કા તશ્ચિન્તા ભવેત્તદા । । ૧૩ યેનાયતેષુ હસ્તેષુ સ્વાતંત્ર્યે સતિ દીપકઃ । મહાફલો ભાનુગૃહે ન દત્તો નરકાપહાઃ । । ૧૪ નરો વિલપતે કિઞ્ચિદિદાનીં દૃશ્યતે ફલમ્ । અસ્વાતંત્ર્યે વિલપતાં સ્વાતંત્ર્યે સતિ માનિનામ્ । । ૧૫ અવશ્યં પાતિનઃ પ્રાણા ભોક્તા જીવોઽપ્યહર્નિશમ્ । દત્તં ચ લભતે ભોક્તં કામયન્વિષયાનપિ । । ૧૬ એતત્સ્થાનં દુષ્કૃતૈર્વા યુક્તં ચાદ્ય મયેક્ષિતમ્ । ઇદાનીં કિં વિલાપેન સહધ્વં યદુપાગતમ્ । । ૧૭ યદ્યેતદનભીષ્ટં વો યદ્દુઃખં સમુપસ્થિતમ્ । તદદ્ભુતમતિઃ પાપે ન કર્તવ્યા કદાચન । । ૧૮ કૃતેઽપિ પાપકે કર્મણ્યજ્ઞાનાદઘનાશનમ્ । કર્તવ્યમનવચ્છિન્નં પૂજનં સવિતુઃ સદા । । ૧૯ બ્રહ્મોવાચ નારકાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા તમૂચુરતિદુઃખિતાઃ । ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠાસ્તૃટ્તાપવિસંસ્ફુટિતતાલુકાઃ । । 1.119.૨૦ ભો ભોઃ સાધો કૃતં કર્મ યદસ્માભિસ્તદુચ્યતામ્ । નરકસ્થૈર્વિપાકોઽયં ભુજ્યતે યત્સુદારુણઃ । । ૨૧ કિઙ્કર ઉવાચ યુષ્માભિયૌંવનોન્માદાન્મુદિતૈરવિવેકિભિઃ । ઘૃતલોભેન માર્તણ્ડગૃહાદ્દીપઃ પુરા હૃતઃ । । ૨૨ તેનાસ્મિન્નરકે ઘોરે ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિપીડિતાઃ । ભવન્તઃ પતિતાસ્તીવ્રે શીતવાતવિદારિતાઃ । । ૨૩ બ્રહ્મોવાચ એતત્તે દીપદાનસ્ય પ્રદીપહરણસ્ય ચ । પુણ્યં પાપં ચ કથિતં ભાસ્કરાયતનેઽચ્યુત । । ૨૪ સર્વત્રૈવ હિ દીપસ્ય પ્રદાનં કૃષ્ણ શસ્યતે । વિશેષેણ જગદ્ધાતુર્ભાસ્કરસ્ય નિવેશને । । ૨૫ યેઽન્ધા મૂકા બધિરા નિર્વિવેકા હીનાસ્તૈસ્તૈર્દાનસાધનૈર્વૃષ્ણિવીર । તૈસ્તૈર્દીપાઃ સાધુલોકપ્રદત્તા દેવાગારાદન્યતઃ કૃષ્ણ નીતાઃ । । ૨૬ ઇતિ શ્રી ભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે દીપદાનમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકોનવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: ઘોર અંધકારથી ભરેલા નરકમાં પડેલા પાપી લોકો જ્યારે રડતા અને તડપતા હતા, ત્યારે યમરાજના દૂતોએ કહ્યું: 'અહીં રડવાથી શું લાભ? ભૂતકાળમાં તમે પોતાનું કલ્યાણ ભૂલી ગયા, હવે ભોગવો. શરીર થોડા દિવસનું છે, વિષયસુખ નબળા છે—આ બધું જાણીને પણ તમે બેદરકારી કરી. હજારો જન્મોમાં માનવ જન્મ મળે તો પણ જો મનુષ્ય મૂર્ખાઈથી માત્ર ભોગો પાછળ દોડે, તો શું લાભ? સંતાન, પત્ની, ઘર, ખેતર વગેરે માટે સતત પ્રયત્ન કરે છે, પણ પોતાનું સત્ય કલ્યાણ જાણતો નથી. "મને છેતરાયું" એમ માનીને દુઃખી થાય છે, પણ એકવાર નરકમાં પડ્યા પછી કશું સમજાતું નથી. તેને સૂર્ય, ચાંદ, સમય કે પોતાનો પણ ખ્યાલ રહેતો નથી, જે સર્વના સુખ-દુઃખનો સાક્ષી છે. દરેક કર્મના પરિણામે અનેક જન્મ થાય છે. અહો, મોહનું મહાત્મ્ય એવું છે કે નરકમાં પણ માણસ માતા-પિતા માટે રડે છે. વિષયસુખની લાલચમાં માનવીનું મન સત્યને ઓળખી શકતું નથી. એ રીતે મન સતત વિષયોમાં જ ફસાયેલું રહે છે—જિભથી સૂર્યનું નામ લેવું કેટલું સહેલું છે! ઓછી કિંમતમાં તેલ અને વાટ મળે ત્યારે દીવો અર્પણ કરવો કેટલું સરળ છે—એમાં શું નુકસાન? જ્યારે પોતાના હાથમાં સ્વતંત્રતા છે, ત્યારે સૂર્યમંદિરમાં દીવો અર્પણ કરવો મહાપુણ્ય આપે છે અને નરકમાંથી મુક્તિ આપે છે. પાપી લોકોના પ્રાણ તો જતાં જ રહે છે, અને જે આપે છે તે ભોગવે છે. આ સ્થાને આવીને હવે રડવાથી શું થાય? જો દુઃખ ન ગમતું હોય, તો પાપ ક્યારેય ન કરવું. જો અજ્ઞાનથી પાપ થયું હોય, તો પણ સૂર્યની આરાધના સતત કરવી જોઈએ, કારણ કે તે ઘોર અંધકારનો નાશ કરે છે.' બ્રહ્માજીએ કહ્યું: આ સાંભળીને, નરકવાસીઓ દુઃખથી કંટાળીને પૂછે છે: 'હે મહાન, અમારે કયા કર્મના કારણે આ ભયાનક નરક ભોગવો પડે છે?' યમદૂત કહે છે: 'તમે યુવાનીમાં ઉલ્લાસથી, ઘી માટે લાલચથી, સૂર્યમંદિરમાંથી દીવો ચોરી લીધો હતો. તેથી તમે આ ભયાનક નરકમાં ભૂખ, તરસ અને ઠંડીથી પીડાઈ રહ્યા છો.' બ્રહ્માજીએ કહ્યું: આ રીતે, સૂર્યમંદિરમાં દીવો અર્પણ કરવું કે ચોરી કરવું—એનું પુણ્ય અને પાપ બંને સમજાવ્યું. હે કૃષ્ણ, દરેક જગ્યાએ દીપદાનનું મહાત્મ્ય છે, પણ ખાસ કરીને સૂર્યમંદિરમાં. જે અંધ, મૌન, બહેરા, મૂર્ખ કે નિરાધાર લોકો—even તેઓ પણ પુણ્ય માટે સૂર્યમંદિરમાંથી દીવો અર્પણ કરે છે, અથવા ક્યારેક દૂર પણ લઈ જાય છે. આ રીતે, દીપદાનનું મહાત્મ્ય સમજાવતું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
આદિત્યપૂજાવર્ણનમ્ વિષ્ણુરુવાચ ભગવન્પ્રાણિનઃ સર્વે વિષરોગાદ્યુપદ્રવૈઃ । દુષ્ટગ્રહોપઘાતૈશ્ચ સર્વકાલમુપદ્રુતાઃ । । ૧ આભિચારિકકૃત્યાભિઃ સ્પર્શરોગૈશ્ચ દારુણૈઃ । સદા સમ્પીડ્યમાનાસ્તુ તિષ્ઠન્ત્યમ્બુજસમ્ભવ । । ૨ યેન કર્મવિપાકેન વિષરોગાદ્યુપદ્રવાઃ । પ્રભવન્તિ નૃણાં તન્મે યથાવદ્વક્તુમર્હસિ । । ૩ બ્રહ્મોવાચ વ્રતોપવાસૈર્યૈર્ભાનુર્નાન્યજન્મનિ તોષિતઃ । તે નરા દેવશાર્દૂલ ગ્રહરોગાદિભાગિનઃ । । ૪ યૈર્ન તત્પ્રવણં ચિત્તં સર્વદૈવ નરૈઃ કૃતમ્ । વિષગ્રહજ્વરાણાં તે મનુષ્યાઃ કૃષ્ણ ભાગિનઃ । । ૫ આરોગ્યં પરમાં વૃદ્ધિં મનસા યદ્યદિચ્છતિ । તત્તદાપ્નોત્યસંદિગ્ધં પરત્રાદિત્યતોષણાત્ । । ૬ નાધીન્પ્રાપ્નોતિ ન વ્યાધીન્ન વિષયગ્રહબન્ધનમ્ । કૃત્યાસ્પર્શભયં વાપિ તોષિતે તિમિરાપહે । । ૭ સર્વે દુષ્ટાઃ સમાસ્તસ્ય સૌમ્યાસ્તસ્ય સદા ગ્રહાઃ । દેવાનામપિ પૂજ્યોઽસૌ તુષ્ટો યસ્ય દિવાકરઃ । । ૮ યઃ સમઃ સર્વભૂતેષુ યથાત્મનિ તથા હિતે । ઉપવાસાદિના યેન તોષ્યતે તિમિરાપહઃ । । ૯ તોષિતેઽસ્મિન્પ્રજાનાથે નરાઃ પૂર્ણમનોરથાઃ । અરોગાઃ સુખિનો નિત્યં બહુધર્મસુખાન્વિતાઃ । । 1.120.૧૦ ન તેષાં શત્રવો નૈવ શરીરાદ્યભિચારકમ્ । ગ્રહરોગાદિકં ચાપિ પાપકાર્યુપજાયતે । । ૧૧ અવ્યાહતાનિ દેવસ્ય ધનજાલાનિ તં નરમ્ । રક્ષન્તિ સકલાપત્સુ યેન શ્વેતાધિપોઽર્ચિતઃ । । ૧૨ વિષ્ણુરુવાચ અનારાધિતમાર્તણ્ડા યે નરાઃ દુઃખભાગિનઃ । તે કથં નીરુજઃ સન્તુ વિજ્વરા ગતકલ્મષાઃ ।। ૧૩ બ્રહ્મોવાચ આરાધયન્તુ દેવેશં પુષ્પેણૈવમનૌપમમ્ । ભાસ્કરં તુ જગન્નાથં સર્વદેવગુરું પરમ્ ।। ૧૪ વિષ્ણુરુવાચ દોષાભિભૂતદેહૈસ્તુ કથમારાધનં રવેઃ । કર્ત્તવ્યં વદ દેવેશ ભક્ત્યા શ્રેયોઽર્થમાત્મનઃ ।। ૧૫ અનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ યદિ તે મમાયં ભક્તિમાનિતિ । તન્મયોપદિશ ત્વં ચ મહદારાધનં રવેઃ ।। ૧૬ અનન્તમજરં દેવં દુષ્ટસન્દેહનાશનમ્ । આરાધયિતુમિચ્છામિ ભગવન્તસ્ત્વદનુજ્ઞયા । । યેનાહં ત્વત્પ્રસાદેન ભવેયમતિવિક્રમઃ ।। ૧૭ બ્રહ્મોવાચ અનુગ્રાહ્યોઽસિ દેવસ્ય નૂનમવ્યક્તજન્મનઃ । આરાધનાય તે વિષ્ણો યદેતત્પ્રવણં મનઃ ।। ૧૮ યદિ દેવપતિં ભાનુમારાધયિતુમિચ્છસિ । ભગવન્તમનાદ્યં ચ ભવ વૈવસ્વતોઽચ્યુત ।। ૧૯ ન હ્યવૈવસ્વતૈર્ભાનુર્જ્ઞાતું સ્તોતું ચ શક્યતે । દ્રષ્ટું વા શક્યતે મૂઢૈઃ પ્રવેષ્ટું કુત એવ તુ ।।1.120.૨ ૦ તદ્ભક્તિપ્રાર્થિતાઃ પૂતા નરાસ્તદ્ભક્તિચેતસઃ । વૈવસ્વતા ભવન્ત્યેવં વિવસ્વન્તં વિશન્તિ ચ ।।૨ ૧ અનેકજન્મસંસારચિતે પાપસમુચ્ચયે । નાક્ષીણે જાયતે પુંસાં માર્તણ્ડાભિમુખી મતિઃ । । ૨૨ પ્રદ્વેષં યાતિ માર્તણ્ડે દ્વિજાન્વેદાંશ્ચ નિન્દતિ । યો નરસ્તં વિજાનીયાદસુરાંશસમુદ્ભવમ્ । । ૨૩ પાષણ્ડેષુ રતિઃ પુંસાં હેતુવાદાનુકૂલતા । જાયતે દમ્ભમાયામ્ભઃ પતિતાનાં દુરાત્મનામ્ । । ૨૪ યદા પાપક્ષયઃ પુંસાં તદા વેદદ્વિજાતિષુ । ભાનૌ ચ યજ્ઞપુરુષે શ્રદ્ધા ભવતિ નૈષ્ઠિકી । । ૨૫ યદા સ્વલ્પાવશેષસ્તુ નરાણાં પાપસઞ્ચયઃ । તદા ભોજકવિપ્રેષુ ભાનૌ પૂજાં પ્રકુર્વતે । । ૨૬ ભ્રમતામત્ર સંસારે નરાણાં કર્મદુર્ગમે । કરાવલમ્બનો હ્યેકો ભક્તિપ્રીતો દિવાકરઃ । । ૨૭ સ ત્વં વૈવસ્વતો ભૂત્યા સર્વપાપહરં હરિમ્ । આરાધય સમં ભક્ત્યા પ્રીતિમભ્યેતિ ભાસ્કરઃ । । ૨૮ વિષ્ણુરુવાચ કિં લક્ષણા ભવન્ત્યેતે નરા વૈવસ્વતા ગુણૈઃ । યચ્ચ વૈવસ્વતં કાર્યં તન્મે કથય કઞ્જજ । । ૨૯ બ્રહ્મોવાચ કર્મણા મનસા વાચા પ્રાણિનાં યો ન હિંસકઃ । ભાવભક્તશ્ચ માર્તણ્ડ કૃષ્ણ વૈવસ્વતો હિ સઃ । । 1.120.૩૦ યો ભોજકદ્વિજાન્દેવાન્નિત્યમેવ નમસ્યતિ । ન ચ ભોક્તા પરસ્વાદેર્વિષ્ણો વૈવસ્વતો હિ સઃ । । ૩૧ સર્વાન્દેવાન્રવિં વેત્તિ સર્વાંલ્લોકાંશ્ચ ભાસ્કરમ્ । તેભ્યશ્ચાનન્યમાત્માનં કૃષ્ણ વૈવસ્વતો હિ સઃ । । ૩૨ દેવં મનુષ્યમન્યં વા પશુપક્ષિપિપીલિકમ્ । તરુપાષાણકાષ્ઠાદિભૂમ્યમ્ભોધિં દિવં તથા । । ૩૩ આત્માનં ચાપિ દેવશાદ્વ્યતિરિક્તં દિવાકરાત્ । યો ન જાનાતિ તં વિદ્યાત્કૃષ્ણ વૈવસ્વતં નરમ્ । । ૩૪ સર્વો વૈવસ્વતો ભાગો યદ્ભૂતં યદ્વ્યવસ્થિતમ્ । ઇતિ વૈ યો વિજાનાતિ સ તુ વૈવસ્વતો નરઃ । । ૩૫ ભવભીતિં હરત્યેષ ભક્તિભાવેન ભાવિતઃ । વિવસ્વાનિતિ ભાવો યઃ સ તુ વૈવસ્વતો નરઃ । । ૩૬ ભાવં ન કુરુતે યસ્તુ સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ । કર્મણા મનસા વાચા સ ચ વૈવસ્વતો નરઃ । । ૩૭ બાહ્યાર્થનિરપેક્ષો યઃ ક્રિયાં ભક્ત્યા વિવસ્વતઃ । ભાવેન નિષ્પાદયતિ જ્ઞેયો વૈવસ્વતો હિ સઃ । । ૩૮ નારયો યસ્ય ન સ્નિગ્ધા ન ભેદાધીનવૃત્તયઃ । વીક્ષતે સર્વમેવેદં ભાનું વૈવસ્વતો હિ સઃ । । ૩૯ સુતપ્તેનેહ તપસા યજ્ઞૈર્વા બહુદક્ષિણૈઃ । તાં ગતિં ન નરા યન્તિ યાં તુ વૈવસ્વતો ગતઃ । ।1.120.૪ ૦ યેન સર્વાત્મના ભાનૌ ભક્ત્યા ભાવો નિવેશિતઃ । દેવશ્રેષ્ઠ કૃતાર્થત્વાચ્છ્લાઘ્યો વૈવસ્વતો હિ સઃ । । ૪૧ અપિ નઃ સ કુલે ધન્યો જાયેત કુલપાવનઃ । ભાસ્કરં ભક્તિભાવેન યસ્તુ વૈ પૂજયિષ્યતિ । ।૪૨ યઃ કારયતિ દેવાર્ચાં હદયાલમ્બિનીં રવેઃ । સ નરોઽર્કમવાપ્નોતિ ધર્મધ્વજમનૌપમમ્ । ।૪ ૩ યશ્ચ દેવાલયં ભક્ત્યા ભાનોઃ કારયતે સ્થિરમ્ । સ સપ્ત પુરુષાઁલ્લોકાન્ભાનોર્નયતિ માનવઃ । ।૪૪ યાવન્તોબ્દાન્હિ દેવાર્ચા રવેસ્તિષ્ઠતિ મંદિરે । તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ પુષ્પોત્તરગૃહે વસેત્ । । ૪૫ દેવાર્ચાલક્ષણોપેતો યદ્ગૃહે સન્તતો વિધિઃ । નિષ્કામં ચ મનો યસ્ય સ યાત્યક્ષરસામ્યતામ્ । । ૪૬ પુષ્પાણ્યતિસુગંધીનિ મનોજ્ઞાનિ ચ યઃ પુમાન્ । પ્રયચ્છતિ જગન્નાથે સપ્તાશ્વે જ્યોતિષાં પતૌ । । સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર જ્યોતિઃ સનાતનમ્ । ।૪૭ યસ્ય યસ્ય વિહીનો યો દેશો યદ્વર્જિતં ચ યત્ । ધૂપાંશ્ચ વિવિધાંસ્તાંસ્તાન્ગંધાઢ્યં સુવિલેપનમ્ । ।૪૮ દીપવર્ત્યુપહારાંશ્ચ યચ્ચાભીષ્ટમથાત્મનઃ । નરઃ સોનુદિનં યજ્ઞાન્કરોત્યારાધનાદ્રવેઃ । ।૪ ૯ યજ્ઞેશો ભગવાન્ભાનુર્મખૈરપિ સ તોષ્યતે । બહૂપકરણા યજ્ઞા નાનાસંભારવિસ્તરાઃ । । સંપ્રાપ્યન્તે ધનયુતૈર્મનુષ્યૈર્નાલ્પસંચયૈઃ । । 1.120.૫૦ ભક્ત્યા તુ પુરુષૈઃ પૂજા કૃતા દૂર્વાંકુરૈરપિ । રવેર્દદાતિ હિ ફલં સર્વયજ્ઞૈઃ સુદુર્લભમ્ । । ૫૧ યાનિ પુષ્પાણિ હૃદ્યાનિ ધૂપગન્ધાનુલેપનમ્ । દયિતં ભૂષણં યચ્ચ તથા રક્તે ચ વાસસી । । ૫૨ યાનિ ચાભ્યવહાર્યાણિ ભક્ષ્યાણિ ચ ફલાનિ ચ । પ્રયચ્છ તાનિ માર્તણ્ડ ભવેથાશ્ચૈવ તન્મનાઃ । । ૫૩ આદ્યં તં યજ્ઞપુરુષં યથા ભક્ત્યા પ્રસાદય । આરાધ્ય યાતિ તં દેવં યત્તદ્બ્રહ્મ પરં સ્મૃતમ્ । । ૫૪ પુણ્યૈસ્તીર્થોદકૈઃ પુષ્પૈર્મધુના સર્પિષા તથા । ક્ષીરેણ સ્નાપયેદ્દેવમચ્યુતં જગતાં પતિમ્ । । ૫૫ દધિક્ષીરહ્રદાન્પુણ્યાંસ્તતો લોકાન્મધુચ્યુતઃ । પ્રયાસ્યસિ યદુશ્રેષ્ઠ નિર્વૃતિં ચાપિ ઐશ્વરીમ્ । । ૫૬ સ્તોત્રૈર્હદ્યૈર્યથા વાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ । મનસશ્ચૈકતાયોગાદારાધય દિવાકરમ્ । । ૫૭ આરાધ્યં તં મહાદેવો મહચ્છબ્દમવાપ્તવાન્ । । ૫૮ અહં ચાપિ સમસ્તાનાં લોકાનાં સૃષ્ટિકારકઃ । તમારાધ્ય વિવસ્વન્તં તત્પ્રસાદાજ્જનાર્દન । । ૫૯ ત્વમપ્યેતં હૃષીકેશ તત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ । સમર્થો દેવશત્રૂણાં દૈત્યાનાં નાશને સદા । । 1.120.૬૦ દક્ષિણઃ કિરણસ્તસ્ય યો દેવસ્ય વિવસ્વતઃ । અહં તસ્માત્સમુત્પન્નો વેદવેદાઙ્ગસમ્મિતઃ । । ૬૧ વામો યઃ કિરણઃ કૃષ્ણ રશ્મિમાલાકુલઃ સદા । તસ્માદીશઃ સમુત્પન્નઃ પાર્વતીદયિતોઽચ્યુત । । ૬૨ વક્ષસસ્ત્વં સમુત્પન્નઃ શંખચક્રગદાધરઃ । તથામ્બુજકરા દેવી અમ્બુજાનનવલ્લભા । । ૬૩ સમારાધ્ય બલં કીર્તિં શ્રિયં ચાવાપ્તવાનહમ્ । તથા ત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર તમારાધ્ય દિવાકરમ્ । । યાન્યાનિચ્છસિ કામાંસ્ત્વં તાંસ્તાન્સર્વાનવાપ્સ્યસિ । । ૬૪ ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં સંવાદં વિધિકૃષ્ણયોઃ । સોઽપિ કામાનવાપ્યાગ્ર્યાંસ્તતો લોકમવાપ્નુયાત્ । । ૬૫ ગૈરિકં યાનમારૂઢો યુક્તં કુઞ્જરવાજિભિઃ । તેજસામ્બુજસંકાશઃ પ્રભયાણ્ડજ સન્નિભઃ । । ૬૬ કાન્ત્યા ચંદ્રસમો રાજન્વૃન્દારકગણૈર્વૃતઃ । ગન્ધર્વૈર્ગીયમાનસ્તુ તથા ચાપ્સરસાં ગણૈઃ । । ૬૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યપૂજાવર્ણનં નામ વિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
વિષ્ણુએ પૂછ્યું: હે ભગવાન, બધા જીવો હંમેશા ઝેર, રોગ અને દુષ્ટ ગ્રહોના ઉપદ્રવથી પીડાય છે. તાંત્રિક ક્રિયાઓ અને ભયાનક ચામડીના રોગોથી પણ સતત દુઃખી રહે છે. આવા દુઃખો કયા કર્મના પરિણામે આવે છે? કૃપા કરીને સાચું કહો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જે મનુષ્યોએ આ કે પૂર્વ જન્મમાં ઉપવાસ, વ્રત વગેરેથી સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કર્યા નથી, તેઓ ગ્રહ, રોગ વગેરેના ભોગ બને છે. જેમનું મન ક્યારેય સૂર્યદેવ તરફ વળતું નથી, તેઓ હંમેશા ઝેર, ગ્રહ અને તાવથી પીડાય છે. જે આરોગ્ય અને વૃદ્ધિ મનથી ઈચ્છે છે, તે સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરીને નિશ્ચિતપણે મેળવે છે. જે સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરે છે, તેને રોગ, બંધન કે કોઈ ભય રહેતું નથી. બધા ગ્રહો અને દેવતાઓ પણ તેના માટે હંમેશા શુભ અને દયાળુ બને છે. જે સર્વે જીવોમાં સમાનભાવ રાખે છે અને ઉપવાસ વગેરેથી સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરે છે, તે મનુષ્યની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે, તે હંમેશા આરોગ્યવાન અને સુખી રહે છે. તેને કોઈ દુશ્મન કે શરીર સંબંધિત દુઃખ રહેતું નથી. સૂર્યદેવની આરાધના કરનારને ભગવાનના અખૂટ ખજાના દરેક સંકટમાં રક્ષા કરે છે. વિષ્ણુએ પુછ્યું: જે લોકો સૂર્યદેવની આરાધના કરતા નથી, તેઓ દુઃખી રહે છે—તો તેઓ કેવી રીતે રોગમુક્ત, નિર્વ્યથા અને નિર્દોષ બની શકે? બ્રહ્માજીએ કહ્યું: તેમને સૂર્યદેવ, સર્વદેવોના ગુરુ, જગન્નાથની શ્રેષ્ઠ ફૂલો વડે આરાધના કરવી જોઈએ. વિષ્ણુએ પુછ્યું: જે લોકો રોગગ્રસ્ત છે, તેઓ કેવી રીતે શ્રદ્ધાથી સૂર્યદેવની આરાધના કરી શકે? કૃપા કરીને સાચો ઉપાય કહો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વિષ્ણુ, તું સૂર્યદેવની કૃપાનો પાત્ર છે. જો તું સૂર્યદેવની આરાધના કરવા ઈચ્છે છે, તો તું વૈવસ્વત વંશનો બની જા, કેમ કે સૂર્યદેવને અસત્ય, મૂર્ખ અથવા અન્ય વંશના લોકો જાણી, સ્તુતિ કરી કે દર્શન કરી શકતા નથી. જે લોકો ભક્તિથી શુદ્ધ થાય છે, તેઓ વૈવસ્વત બને છે અને સૂર્યદેવમાં પ્રવેશ કરે છે. અનેક જન્મોના પાપ નાશ થયા પછી જ મનુષ્યનું મન સૂર્યદેવ તરફ વળે છે. જે સૂર્યદેવને દ્વેષે છે અને બ્રાહ્મણ-વેદની નિંદા કરે છે, તે અસુર સમાન છે. જ્યારે પાપ નાશ પામે છે, ત્યારે જ મનુષ્યમાં વેદ, બ્રાહ્મણ અને સૂર્યદેવમાં અડગ શ્રદ્ધા થાય છે. જ્યારે થોડું પાપ બાકી હોય, ત્યારે મનુષ્ય સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે. સંસારના દુઃખમાં ફસાયેલા મનુષ્ય માટે ભક્તિથી પ્રસન્ન થતો સૂર્યદેવ જ એકમાત્ર આધાર છે. તેથી, હે વૈવસ્વત, તું સમભાવથી હરીની આરાધના કર, સૂર્યદેવ પ્રસન્ન થશે. વિષ્ણુએ પુછ્યું: વૈવસ્વત મનુષ્યના લક્ષણો અને કર્તવ્ય શું છે? બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જે મનુષ્ય કર્મ, મન અને વાણીથી કોઈ જીવને દુઃખ આપતો નથી અને ભક્તિથી સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે, તે વૈવસ્વત છે. જે હંમેશા ભોજન કરાવતા બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરે છે અને બીજાની વસ્તુમાં લાલચ રાખતો નથી, તે વૈવસ્વત છે. જે બધા દેવોને અને બધા લોકને સૂર્યરૂપે જાણે છે અને પોતાને પણ એમાં અદ્વિતીય માને છે, તે વૈવસ્વત છે. જે પોતાને દેવ, માનવ, પશુ, પક્ષી, પંખી, વૃક્ષ, પથ્થર, કાંઠા, જમીન, પાણી કે આકાશથી અલગ નથી માનીતો, તે વૈવસ્વત છે. જે જાણે છે કે બધું જ વૈવસ્વતનું છે, તે સાચો વૈવસ્વત છે. જે ભક્તિથી સંસારભય દૂર કરે છે અને સૂર્યદેવમાં મન લગાવે છે, તે વૈવસ્વત છે. જે કોઈ જીવને દુઃખ આપતો નથી, તે પણ વૈવસ્વત છે. જે બાહ્ય વસ્તુઓથી નિરપેક્ષ રહી ભક્તિથી સૂર્યદેવ માટે કર્મ કરે છે, તે વૈવસ્વત છે. જેનું મન સંબંધીઓથી બંધાયેલું નથી, જે બધું જ સૂર્યરૂપે જુએ છે, તે વૈવસ્વત છે. તપ, યજ્ઞ કે દાનથી પણ જે સ્થિતિ મળે છે, એ વૈવસ્વતને મળે છે. જે સર્વ હૃદયથી ભક્તિપૂર્વક સૂર્યદેવમાં મન લગાવે છે, તે ધન્ય છે. એવો ભક્ત આપણા કુળમાં જન્મે, જે ભક્તિથી સૂર્યદેવની આરાધના કરે. જે ભક્તિથી સૂર્યમંદિર બાંધે છે, તે સાત પેઢી સુધી સૌને સૂર્યલોકમાં લઈ જાય છે. જેટલા વર્ષ સુધી સૂર્યમંદિરમાં આરાધના થાય છે, તેટલા હજાર વર્ષ સુધી પુષ્પોથી શોભિત ગૃહમાં વસે છે. જેના ઘરમાં સતત સૂર્યદેવની આરાધના થાય છે અને મન નિષ્કામ છે, તે અક્ષર સમાન સ્થિતિ પામે છે. જે સુગંધિત અને મનોહર ફૂલો સૂર્યદેવને અર્પણ કરે છે, તે સનાતન પ્રકાશવાળા પરમ સ્થાનને પામે છે. જે રોજે રોજ ધૂપ, ચંદન, દીપક અને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે, તેને યજ્ઞથી પણ દુર્લભ ફળ મળે છે. ફૂલો, ધૂપ, ચંદન, મનપસંદ ભોજન, ફળ વગેરે સૂર્યદેવને ભક્તિથી અર્પણ કરો. પવિત્ર જળ, ફૂલો, મધ, ઘી અને દૂધથી સૂર્યદેવને સ્નાન કરાવો. દહીં-દૂધના તળાવ દાન આપવાથી તું સ્વર્ગમાં જઈશ અને પરમ સુખ પામશે. સ્તોત્ર, સંગીત, બ્રાહ્મણ તૃપ્તિ અને એકાગ્રતાથી સૂર્યદેવની આરાધના કરો. મહાદેવ અને બ્રહ્માજીએ પણ એમ જ આરાધના કરી મહાન યશ મેળવ્યો. હું પણ બધા લોકનો સર્જક છું, પણ સૂર્યદેવની કૃપાથી જ સર્વશક્તિમાન બન્યો છું. તું પણ, હે હૃષીકેશ, સૂર્યદેવની કૃપાથી દૈત્ય અને દુશ્મનોનો નાશ કરી શકે છે. સૂર્યદેવના જમણા કિરણથી હું જન્મ્યો છું, ડાબાં કિરણથી મહાદેવ, અને હૃદયમાંથી તું અને લક્ષ્મીજી. સૂર્યદેવની આરાધનાથી જ અમને બળ, કીર્તિ અને સંપત્તિ મળી છે. જે રોજ બ્રહ્મા-કૃષ્ણ સંવાદ સાંભળે છે, તેને પણ સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે. એવું મનોહર વિમાન, સુંદર તેજ અને સંગીત-નૃત્યથી ઘેરાયેલું સ્થાન મળે છે. આ રીતે, સૂર્યદેવની આરાધનાનું મહાત્મ્ય વર્ણન પૂર્ણ થાય છે.
વિશ્વકર્મકૃતસૂર્યતેજઃ શાતનવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ શરીરલેખનં૧ ભાનોરુક્તં સંક્ષેપતસ્ત્વયા । વિસ્તરાચ્છ્રોતુમિચ્છામિ તન્મમાચક્ષ્વ સુવ્રત । । ૧ સુમન્તુરુવાચ પિતુર્ગૃહં તુ યાતાયાં સંજ્ઞાયાં કુરુનંદન । ભાસ્કરશ્ચિંતયામાસ સંજ્ઞા મદ્રૂપકારિણી । । ૨ એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા તત્રાગત્ય દિવાકરમ્ । અવ્રવીન્મધુરાં વાચં રવેઃ પ્રીતિકરાં શુભામ્ । । ૩ આદિદેવોઽસિ દેવાનાં વ્યાપ્તમેતત્ત્વયા જગત્ । શ્વશુરો વિશ્વકર્મા તે રૂપં નિર્વર્તયિષ્યતિ । । ૪ એવમુક્ત્વા રવિં બ્રહ્મા વિશ્વકર્માણમબ્રવીત્ । નિવર્તસ્ય માર્તણ્ડં સ્વરૂપં તત્સુશોભનમ્ । । ૫ તતો બ્રહ્મસમાદેશાદ્ભ્ર(ભૂ?)મિમારોપ્ય ભાસ્કરમ્ । રૂપં નિર્વર્તયામાસ વિશ્વકર્મા શનૈઃશનૈઃ । । ૬ તતસ્તુષ્ટાવ તં બ્રહ્મા સર્વદેવગણૈઃ સહ । ગુહ્યૈર્નાનાવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ । । ૭ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ જગન્નાથ ધર્મવર્ષહિમાકર । શાંતિસ્તે સર્વલોકાનાં દેવદેવ દિવાકર । । ૮ તતો રુદ્રશ્ચ વિષ્ણ્વાદ્યાઃ સ્તુવંતસ્તં દિવાકરમ્ । તેજસ્તે વર્ધતાં દેવ લિખ્યતેઽપિ દિવસ્પતે । । ૯ ઇન્દ્રશ્ચાગત્ય તં દેવં લિખ્યમાનમથાસ્તુવત્ । જય દેવ જયસ્વેતિ તત્ત્વદોઽસિ જગત્પતે ।। 1.121.૧૦ ઋષયસ્તુ તતઃ સપ્ત વિશ્વામિત્રપુરોગમાઃ । તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્વસ્તિસ્વસ્તીતિવાદિનઃ ।। ૧૧ વેદોક્તાભિરથાશીર્ભિર્વાલખિલ્યાશ્ચ તુષ્ટુવુઃ । ત્વં નાથ મોક્ષિણાં મોક્ષો ધ્યેયસ્ત્વં ધ્યાનિનામપિ ।। ૧૨ ત્વં ગતિઃ સર્વભૂતાનાં ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । પ્રજાભ્યશ્ચૈવ દેવેશ શં નોઽસ્તુ જગતઃ પતે ।। ૧૩ ત્વત્તો ભવતિ વૈ નિત્યં જગત્સંલીયતે ત્વયિ । ત્વમેકસ્ત્વં દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ ત્વં ન સંશયઃ ।। ૧૪ ત્વયૈકેન જગત્સૃષ્ટં ત્વયૈકેન પ્રબોધિતમ્ । તતો વિદ્યાધરગણા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।। ૧૫ કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે શિરોભિઃ પ્રણતા રવિમ્ । ઊચુરેવંવિધા વાચો મનઃ શ્રોત્રસુખપ્રદાઃ ।। ૧૬ સહ્યં ભવતુ તે તેજો ભૂતાનાં ભૂતભાવન । હાહા હૂહૂસ્તતશ્ચૈવ તુમ્બુરુર્નારદસ્તથા ।। ૧૭ ઉપગાતું સમારબ્ધા ગામુચ્ચૈઃ કુશલા રવિમ્ । ષડ્જમધ્યમગાંધારગ્રામત્રયવિશારદાઃ ।। ૧૮ મૂર્ચ્છનાભિસ્તતશ્ચૈવ તથા ધૈવતપઞ્ચમૈઃ । નાનાનુભાવમન્દ્રૈશ્ચ અર્ધમન્દ્રૈસ્તથૈવ ચ ।। ૧૯ ત્રિસાધનૈઃ પ્રકારૈસ્તુ વાદ્યતાલસમન્વિતૈઃ । વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા ।।૨૦ મેનકા સહજન્યા ચ રમ્ભા ચાપ્સરસાં વરા । હાવભાવવિલાસૈશ્ચ કુર્વત્યોઽભિનયાન્બહૂન્ ।।૨ ૧ તતોઽતીવ કલં ગેયં મધુરં ચ પ્રવર્તતે । સર્વેષાં દેવસંઘાનાં મનઃ શ્રોત્રસુખપ્રદમ્ ।।૨૨ પ્રવાદ્યં તુ તતસ્તત્ર વીણાવંશાદિ સુવ્રત । પણવાઃ પુષ્કરાશ્ચૈવ મૃદઙ્ગાઃ પટહાસ્તથા । । ૨૩ દેવદુન્દુભયઃ શંખાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ । ગાયદ્ભિશ્ચૈવ ગન્ધર્વૈર્નૃત્યદ્ભિશ્ચાપ્સરોગણૈઃ । । ૨૪ તૂર્યવાદિત્રઘોષૈશ્ચ સર્વં કોલાહલીકૃતમ્ । તતઃ કૃતૈઃ કરપુટૈઃ પદ્યકુડ્મલસન્નિભૈઃ । । ૨૫ લલાટોપરિ વિન્યસ્તૈઃ પ્રણેમુઃ સર્વદેવતાઃ । તતઃ કોલાહલે તસ્મિન્સર્વદેવસમાગમે । । ૨૬ તેજસઃ શાતનં ચક્રે વિશ્વકર્મા શનૈઃ શનૈઃ । । ૨૭ ઇતિ હિમજલઘર્મકાલહેતોર્હરકમલાસનવિષ્ણુસંસ્તુતસ્ય । તદુપરિ લિખનં નિશમ્ય ભાનોર્વ્રજતિ દિવાકરલોકમાયુષોન્તે । । ૨૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે વિશ્વકર્મકૃતસૂર્યતેજઃ શાતનં નામૈકવિંશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
શતાનિકે પૂછ્યું: હે સુવ્રત, તું સૂર્યદેવના શરીરલેખનનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું છે, હવે મને વિગતે કહો. સુમંતુએ કહ્યું: જ્યારે સંજ્ઞા પિતાના ઘેર ગઈ, ત્યારે સૂર્યદેવ વિચારે છે—'સંજ્ઞાએ મારું રૂપ બનાવી લીધું છે.' એ સમયે બ્રહ્માજી ત્યાં આવ્યા અને સૂર્યદેવને મીઠા, શુભ અને આનંદદાયક વચનો કહ્યા: 'તુ પ્રાચીન દેવ છે, સમગ્ર જગત તારા પ્રકાશથી વ્યાપ્ત છે. તારો સસરા વિશ્વકર્મા તારા રૂપને સુધારી દેશે.' બ્રહ્માજીએ વિશ્વકર્માને કહ્યું: 'માર્તંડનું સુંદર રૂપ તૈયાર કર.' બ્રહ્માજીના આદેશથી વિશ્વકર્માએ ધીમે ધીમે સૂર્યદેવનું રૂપ તૈયાર કર્યું. પછી બ્રહ્માજી અને બધા દેવતાઓએ વિવિધ ગુપ્ત સ્તોત્રો અને વેદોક્ત સ્તુતિઓથી સૂર્યદેવની પ્રશંસા કરી: 'હે જગન્નાથ, ધર્મ અને હિમનું સ્ત્રોત, સર્વલોકોમાં શાંતિ રહે, હે દેવદેવ, હે દિવાકર.' પછી રુદ્ર, વિષ્ણુ વગેરે દેવોએ પણ સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરી: 'હે દેવ, તારો તેજ વધે, તું જય પામ.' ઇન્દ્રે પણ આવીને જય જયકાર કરી: 'હે જગતપતિ, તું તત્વજ્ઞાની છે.' પછી સાત ઋષિઓએ, વિશ્વામિત્ર આગેવાન, વિવિધ સ્તોત્રો અને આશીર્વાદથી સ્તુતિ કરી. વાલખિલ્ય ઋષિઓએ વેદોક્ત આશીર્વાદ આપ્યા: 'હે નાથ, તું મોક્ષદાતા છે, તું ધ્યાન કરનારાનો ધ્યેય છે.' 'તું સર્વ જીવનો આધાર છે, બધું તારા પર સ્થિર છે. તારા દ્વારા જગત સર્જાય છે અને તારા માં જ લીન થાય છે. તું એક, બે અને ત્રણ રૂપે છે.' 'તારા દ્વારા જગત સર્જાયું અને જાગૃત થયું.' પછી વિધ્યાધર, યક્ષ, રાક્ષસ અને નાગ—all હાથ જોડીને, માથું નમાવી, મન અને કાનને આનંદ આપે તેવી વાણીથી સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરી: 'હે ભૂતભવન, તારો તેજ સર્વે માટે સહનશીલ બને.' હાહા, હૂહૂ, તુંબુરુ અને નારદે સંગીત શરૂ કર્યું, જેમને ત્રણ સ્વરોમાં નિપુણતા હતી. વિવિધ રાગ, ધૈવત, પંચમ અને મૃદંગ, વાદ્ય, તાલ સાથે સંગીત વગાડાયું. વિશ્વાચી, ઘૃતાચી, ઉર્વશી, તિલોત્તમા, મેનકા, સહજન્યા, રંભા—all અપ્સરાઓએ હાવભાવ અને અભિનયથી નૃત્ય કર્યું. પછી મધુર અને કલાત્મક ગીત શરૂ થયું, જે બધા દેવોને આનંદ આપતું હતું. વીણા, વાંસળી, પખાવજ, મૃદંગ, પતાહ, દેવદુંદુભી અને શંખ વગાડાયા. ગંધર્વોએ ગીત ગાયું, અપ્સરાઓએ નૃત્ય કર્યું, અને બધા વાદ્યોના ઘોષથી આખું સ્થળ ગુંજી ઉઠ્યું. પછી બધા દેવતાઓએ કમળ જેવી હથેળીઓ જોડીને, લલાટ પર હાથ રાખીને નમન કર્યું. આ રીતે, બધા દેવોના સમૂહમાં, વિશ્વકર્માએ ધીમે ધીમે સૂર્યદેવનું તેજ ઘટાડ્યું. હિમ, જળ અને ઉષ્ણતાના ઋતુઓ માટે, હર, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ જે સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરી, એ સાંભળીને, જીવનના અંતે જે આ કથા સાંભળે છે, તે સૂર્યલોકમાં જાય છે. આ રીતે, વિશ્વકર્માએ સૂર્યદેવનું તેજ ઘટાડ્યું—એનું વર્ણન પૂર્ણ થાય છે.
આદિત્યસ્તવવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ તસ્મિન્કાલે સમારૂઢો લિખ્યમાનો દિવસ્પતિઃ । બ્રહ્માદિભિઃ સ્તુતો દેવૈર્યથા વૈ તદ્વદસ્વ મે । । ૧ સુમન્તુરુવાચ શૃણુષ્વૈકમના રાજન્યથા દેવો દિવસ્પતિઃ । બ્રહ્માદિભિઃ સ્તુતો દેવૈર્ઋષિભિશ્ચ પુરાઽનઘ । । ૨ પ્રયત્નતઃ પ્રણતહિતાનુકમ્પિને સ્વરૂપતો લોકવિભાવિને નમઃ । દિવસ્પતે કમલકુલાવબોધિને નમસ્તમઃ પટસપટાવપાયિને । । ૩ પાવનાતિશયપુણ્યકર્મણે નૈકકામવિભવપ્રદાયિને । ભાસુરામલમયૂખમાલિને સર્વલોકહિતકારિણે નમઃ । । ૪ અજાય લોકત્રયભાવનાય ભૂતાત્મને ગોપતયે પ્રિયાય । નમો મહાકારુણિકોત્તમાય સૂર્યાય લોકત્રયભાવનાય । । ૫ વિવસ્વતે જ્ઞાનકૃતાન્તરાત્મને જગત્પ્રતિષ્ઠાય જગદ્ધિતૈષિણે । સ્વયમ્ભુવે લોકસમસ્તચક્ષુષે સુરોત્તમાયામિતતેજસે નમઃ । । ૬ નિજોદયાય સુરગણમૌલિમણે જગતા ત્વં મહિતસ્ત્વમુરુમયૂખસહસ્રતપાઃ । જગતિ વિભો વતમસતુદ વનતિમિરાસવપાવન મદાદ્ભવતિ વિલોહિતવિગ્રહતાતિમિરવિનાશિનમુગ્રં સુતરાં ત્રિભુવનભાપ્રકરૈઃ । । ૭ રથામારુહ્ય૧ સમામયં ભ્રમસિ સદા જગતો હિતદઃ । । ૮ ઇત્યેવં સંસ્તુતો દેવો ભાસ્કરો વેધસા પુરા । દૈવતૈશ્ચ મહાબાહો શિવવિષ્ણ્વાદિભિર્નૃપ । । ૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યસ્તવો નામ દ્વાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
શતાનિકએ કહ્યું: એ સમયે જ્યારે દિવસના દેવની લેખનવિધિ થઈ રહી હતી, મને કહો કે બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓએ કેવી રીતે તેમના સ્તુતિ કરી હતી. સુમંતુએ કહ્યું: રાજા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, પહેલાં બ્રહ્મા, દેવતાઓ અને ઋષિઓએ દિવસના દેવની કેવી રીતે સ્તુતિ કરી હતી. હું એ દેવને વંદન કરું છું, જે શ્રદ્ધાપૂર્વક નમન કરનારાઓ પર દયા કરે છે, પોતાનાં સ્વરૂપે બધા લોકને પ્રકાશિત કરે છે, કમળકુળને જાગૃત કરે છે અને અંધકારના પડદાને દૂર કરે છે. જે પવિત્ર અને પુણ્ય કર્મો કરનારા છે, અનેક ઈચ્છાઓ અને સમૃદ્ધિ આપનારા છે, તેજસ્વી અને નિર્મળ કિરણોથી શોભતા છે, અને સર્વલોકના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરે છે, તેમને વંદન. જે જન્મરહિત છે, ત્રણ લોકની રચના કરનારા છે, સર્વ જીવોના આત્મા છે, ધરતીના રક્ષક અને પ્રિય છે, મહાદયાળુ અને ઉત્તમ છે, એ સૂર્યને ત્રણ લોકની રચના કરનારા છે, તેમને વંદન. વિવસ્વાન, જ્ઞાન અને ભાગ્યના અંતરાત્મા, જગતના આધાર, જગતના હિતેચ્છુ, સ્વયંભૂ, સર્વલોકના નેત્ર, સર્વોત્તમ દેવ અને અનંત તેજવાળા, તેમને વંદન. તમે દેવતાઓના શીર્ષમણિ છો, જગતમાં મહાન ગણાતા, હજારો પ્રખર કિરણોથી પ્રજ્વલિત, અંધકારને દૂર કરનારા, જ્ઞાનના અંધકારને નાશ કરનારા, ત્રણ લોકને પ્રકાશથી ભરનાર ઉગ્ર સ્વરૂપ ધરાવતા, તમને વંદન. તમારા રથ પર આરૂઢ થઈ, તમે હંમેશા જગતના કલ્યાણ માટે ફરતા રહો છો. આ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં, બ્રહ્મા, દેવતાઓ, મહાબળશાળી શિવ, વિષ્ણુ વગેરે દ્વારા ભગવાન ભાસ્કરનું સ્તવન કરવામાં આવ્યું હતું, હે રાજન. આ રીતે 'આદિત્ય સ્તવ' નામના બેવીસ વધુ એક સો બીજ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે ભવિષ્ય મહાપુરાણના બ્રાહ્મ પર્વના સપ્તમી કલ્પમાં આવેલ છે.
1.123.૪૦ મહાદેવેન સહિતા ઇન્દ્રેણ ચ મહાત્મના । તમેવ શરણં દેવં ગચ્છામઃ સહિતા વયમ્ । । ૪૧ તતસ્તે સહિતાઃ સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદયઃ સુરાઃ । ગત્વા તે શરણં સર્વે ભાસ્કરં લોકભાસ્કરમ્ । । ૪૨ સ્તોતું પ્રચક્રમુઃ સર્વે ભક્તિનમ્રા સમન્તતઃ । કેશાદિદેવતાઃ સર્વા ભક્તિભાવસમન્વિતાઃ । । ૪૩ બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશા ઊચુઃ નમોનમઃ સુરવર તિગ્મતેજસે નમોનમઃ સુરવર સંસ્તુતાય વૈ । જડાન્ધમૂકાન્બધિરાન્સકુષ્ઠાન્સશ્વિત્રિણોંઽધાન્વિવિધવ્રણાવૃતાન્ । । કરોષિ તાનેવ પુનર્નવાન્ત્સદા અતો મહાકારુણિકાય તે નમઃ । । ૪૪ યદૌદરં જ્યોતિરતિત્વરન્મહદ્યદલ્પતેજો યદપીહ ચક્ષુષામ્ । યદત્ર યજ્ઞેષ્વપનીતમાહિતં તવૈવ તદૂપમનેકતઃ સ્થિતમ્ । । ૪૫ સુરદ્વિષઃ સાગરતોયવાસિનઃ પ્રચણ્ડપાશાસિપરશ્વધાયુધાઃ । સમુચ્છ્રિતાસ્તે ભુવિ પાપચેતસઃ પ્રયાંતિ નાશં તવ દેવ દર્શનાત્ । । ૪૬ યતો ભવાંસ્તીર્થફલં સમસ્તં યજ્ઞેષુ નિત્યં ભગવાનવસ્થિતઃ । નમો ભવન્નત્ર વિચારણાસ્તિ સદા સમઃ શાંતિકરો નરાણામ્ । । યચ્ચાપિ લોકે તપ ઉચ્યતે બુધૈસ્તત્તે મહાતેજ ઉશંતિ પણ્ડિતાઃ । ।૪૭ સ્તુતઃ સ ભગવાનેવં પ્રજાપતિમુખૈઃ સુરૈઃ । અવધાનં તતશ્ચક્રે શ્રવણાભ્યાં મહીપતે । ।૪૮ સ્તુવન્તિ તે તતો ભૂયઃ શિવવિષ્ણુપુરોગમાઃ । કૃત્વા માં પુરતઃ સર્વે ભક્તિનમ્રાઃ સમન્તતઃ । ।૪૯ ૧નમોનમસ્ત્રિભુવનભૂતિદાયિને ક્રતુક્રિયાસત્ફલસમ્પ્રદાયિને । નમોનમઃ પ્રતિદિનકર્મસાક્ષિણે સહસ્રસંદીધિતયે નમોનમઃ । । 1.123.૫૦ પ્રસક્તસપ્તાશ્વયુજે ક્ષયાય ધ્રુવૈકરશ્મિગ્રથિને નમોનમઃ । સવાલખિલ્યાપ્સરકિન્નરોરગૈઃ સંસિદ્ધગન્ધર્વપિશાચમાનુષૈઃ । । સયક્ષરક્ષોગણગુહ્યકોત્તમૈઃ સ્તુતઃ સદા દેવ નમોનમસ્તે । । ૫૧ યતો રસાન્સંક્ષિપસે શરીરિણાં ગભસ્તિભિર્હિમજલઘર્મનિસ્રવૈઃ । જગચ્ચ સંશોષયસે સદૈવ અતોસિ લોકે જગતો વિશોષણમ્ । । ૫૨ બ્રહ્મોવાચ જ્ઞાત્વા તેષામભિપ્રાયમુવાચ ભગવાન્વચઃ । લબ્ધ્વાનુજ્ઞાં તતઃ સર્વે સુરાઃ સંહૃષ્ટચેતસઃ । । ૫૩ ત્વષ્ટારં પૂજયામાસુર્મનોવાક્કાયકર્મભિઃ । વિશ્વકર્મા તવાદેશાત્કરોતુ તવ સૌમ્યતામ્ । । ૫૪ તતસ્તુ તેજસો રાશિં સર્વકર્મવિધાનવિત્ । ભ્રમિમારોપયામાસ વિશ્વકર્મા વિભાવસુમ્ । । ૫૫ અમૃતેનાભિષિક્તસ્ય તદા સૂર્યસ્ય વૈ વિભોઃ । તેજસઃ શાતનં ચક્રે વિશ્વકર્મા શનૈઃ શનૈઃ । । ૫૬ આજાનુલિખિતશ્ચાસૌ સમુરાસુરપૂજિતઃ । નાભ્યનન્દત્તતો દેવ ઉલ્લેખનમતઃ પરમ્ । । ૫૭ તતઃ પ્રભૃતિ દેવસ્ય ચરણૌ નિત્યસંવૃતૌ । તાપયન્ગ્લાપયંશ્ચૈવ યુક્તતેજોઽભવત્તદા । । ૫૮ યચ્ચાસ્ય શાતિતં તેજસ્તેન ચક્રં વિનિર્મિતમ્ । યેન વિષ્ણુર્જઘાનોગ્રાન્સદા વૈ દૈત્યદાનવાન્ । । ૫૯ શૂલશક્તિગદાવજ્રશરાસનપરશ્વધાન્ । દેવતાનાં દદૌ કૃત્વા વિશ્વકર્મા મહામતિઃ । । 1.123.૬૦ ત્રિદેવનિર્મિતં સ્તોત્રં સન્ધ્યયોરુભયોર્જપન્ । કુલં પુનાતિ પુરુષો વ્યાધિભિર્ન ચ પીડ્યતે । । ૬૧ પ્રજાવાન્સિદ્ધકર્મા ચ જીવેત્સાગ્રં શરચ્છતમ્ । પુત્રવાન્ધનવાંશ્ચૈવ સર્વત્ર ચાપરાજિતઃ । । હિત્વા પુરં ભૂતમયં ગચ્છેત્સૃર્યમયં પુરમ્ । । ૬૨ ભૂયોઽપિ તુષ્ટુવુર્દેવાસ્તથા દેવર્ષયો રવિમ્ । વાગ્ભિરિત્થમશેષસ્ય ત્રૈલોક્યસ્ય સમાગતાઃ । । ૬૩ દેવા ઊચુઃ નમસ્તે૧ રવિરૂપાય સોમરૂપાય તે નમઃ । નમો યજુઃ સ્વરૂપાયાથર્વાયાઙ્ગિરસે૨ નમઃ । । ૬૪ જ્ઞાનૈકધામભૂતાય૩ નિર્ધૂતતમસે નમઃ । શુદ્ધજ્યોતિઃસ્વરૂપાય નિસ્તત્ત્વાયામલાત્મને । । ૬૫ નમોઽખિલજગદ્વ્યાપ્તિસ્વરૂપાયાત્મમૂર્તયે
મહાદેવ અને મહાન ઇન્દ્ર સાથે, અમે બધા એ દેવના આશ્રયે જઈએ છીએ. પછી બધા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓએ મળીને એ લોકપ્રકાશક ભાસ્કર દેવના આશ્રયમાં ગયા. બધા ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને, ચારે તરફથી, દેવતાઓએ અને મુખ્ય દેવીઓએ તેમની સ્તુતિ શરૂ કરી. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વરે કહ્યું: હે દેવ, શ્રેષ્ઠ દેવતા, પ્રખર તેજવાળા, તમને વારંવાર વંદન. હે દેવ, સર્વે દેવો દ્વારા સ્તુત, તમને વંદન. જે લોકો મૂર્ખ, અંધ, મૌન, બહિરાં, કૂષ્ટગ્રસ્ત, શ્વિત્રવાળા, અંધ અને વિવિધ ઘાવવાળા છે, તેમને તમે ફરીથી નવો જીવન આપો છો; તેથી મહાદયાળુ તમને વંદન. તમારા પેટમાં જે મહાન પ્રકાશ છે, તે જ અહીં ઓછા પ્રકાશવાળાં છે; યજ્ઞોમાં જે અર્પણ થાય છે, તે બધું તમારું જ રૂપ છે અને અનેક રીતે અહીં સ્થિત છે. દેવદ્વેષી, સમુદ્રમાં રહેતા, ભયંકર શસ્ત્રો ધરાવનારા, પાપી લોકો પણ, હે દેવ, તમારો દર્શનથી નાશ પામે છે. તમે સર્વ તીર્થફળ આપનારા છો, યજ્ઞોમાં હંમેશા હાજર રહો છો, હે ભગવાન, તમને વંદન. અહીં કોઈ વિચાર નથી, તમે હંમેશા સમાન છો, શાંતિ આપનારા છો. જગતમાં જે તપ કહેવામાં આવે છે, તે પણ તમારું મહાન તેજ છે, પંડિતો એ જ માને છે. આ રીતે ભગવાનના મુખ્ય દેવતાઓએ તેમની સ્તુતિ કરી અને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું. પછી શિવ, વિષ્ણુ વગેરે મુખ્ય દેવતાઓએ મને આગળ રાખીને, ભક્તિપૂર્વક, ચારે બાજુથી નમન કરીને, ફરીથી સ્તુતિ કરી: ત્રણ લોકના કલ્યાણ આપનારા, યજ્ઞકર્મના ફળ આપનારા, દરેક દિવસે કર્મના સાક્ષી, હજારો કિરણોથી પ્રકાશિત, તમને વારંવાર વંદન. સાત ઘોડાંયુક્ત રથમાં આરૂઢ, ક્ષય આપનારા, સ્થિર એક કિરણવાળા, તમને વંદન. અલખિલ્ય, અપ્સરા, કિન્નર, નાગ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, પિશાચ, માનવ, યક્ષ, રાક્ષસ, ગુહ્યક વગેરે સર્વોત્તમ સાથે, હંમેશા દેવો દ્વારા સ્તુત, તમને વંદન. તમે તમારા કિરણોથી શરીરવાળાઓના રસને સંકોચો છો, હિમ, પાણી અને ઉષ્ણતાથી જગતને સુકાવી દો છો; તમે હંમેશા જગતને સુકાવનારા છો. બ્રહ્માએ કહ્યું: તેમના મનનો અભિપ્રાય જાણી, ભગવાને વચન કહ્યું. પછી સર્વે દેવોએ અનુમતિ મેળવી આનંદિત મનથી વિશ્વકર્માને પૂજ્યા. વિશ્વકર્માએ તમારા આદેશથી મન, વાણી અને કર્મથી પૂજા કરી. વિશ્વકર્માએ કહ્યું કે તમારા તેજને થોડી શાંતિ આપે. પછી સર્વ કર્મ જાણનારા વિશ્વકર્માએ તેજના ઢગલાને ભ્રમણમાં મૂક્યો. જ્યારે ભગવાન સૂર્ય અમૃતથી અભિષેક પામ્યા, ત્યારે વિશ્વકર્માએ ધીરે ધીરે તેમનું તેજ ઓછું કર્યું. એ સૂર્ય, જે ઘૂંટણ સુધી લાંબા અને દેવ-દૈત્ય દ્વારા પૂજિત છે, ત્યાર પછી લેખનવિધિથી પ્રસન્ન થયા. ત્યાંથી ભગવાનના પગ હંમેશા ઢાંકાયેલા રહે છે, તેઓ તાપથી થાકે છે, તેમનું તેજ યોગ્ય થયું. તેમના ઓછા કરેલા તેજથી વિશ્વકર્માએ ચક્ર બનાવ્યું, જેના દ્વારા વિષ્ણુએ હંમેશા ભયંકર દૈત્ય-દાનવોનો નાશ કર્યો. શૂલ, શક્તિ, ગદા, વજ્ર, ધનુષ્ય, તીર્થ, પરશુ વગેરે શસ્ત્રો દેવતાઓને આપ્યા, વિશ્વકર્માએ મહાન બુદ્ધિથી. ત્રિદેવો દ્વારા રચાયેલું આ સ્તોત્ર, બંને સંધ્યાએ જપવાથી, મનુષ્ય પોતાનું કુળ પવિત્ર કરે છે અને રોગોથી પીડાતો નથી. તેને સંતાન, ધન અને સફળતા મળે છે, સદીથી વધુ જીવે છે, દરેક જગ્યાએ અપરાજિત રહે છે. પછી ભૂતમય પુર છોડીને, સૂર્યમય પુરમાં જાય છે. પછી દેવતાઓ અને દેવઋષિઓએ ફરીથી રવિની સ્તુતિ કરી, ત્રણેય લોકના બધા લોકો સાથે, વાણીથી કહ્યું: દેવોએ કહ્યું: રવિરૂપ, સોમરૂપ, તમને વંદન. યજુર્વેદરૂપ, અથર્વા, અંગિરસ, તમને વંદન. જ્ઞાનના એકમાત્ર ધામ, અંધકારને દૂર કરનારા, શુદ્ધ પ્રકાશરૂપ, તત્વથી રહિત, નિર્મળ આત્મા, તમને વંદન. સર્વ જગતને વ્યાપનારા, આત્મરૂપ, તમને વંદન.