દુર્વાસાશાપવિસર્જનવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ ઇત્થં બ્રહ્મવચો યોગી શ્રુત્વા રાજન્દિવાકરમ્ । વ્યોમરૂપં સમારાધ્ય ગતઃ સૂર્યસલોકતામ્ । । ૧ તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર પૂજયિત્વા વિભાવસુમ્ । ગમિષ્યસિ પરં સ્થાનં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ । । ૨ શતાનીક ઉવાચ આદ્યં સ્થાનં રવેઃ કુત્ર જમ્બૂદ્વીપે મહામુને । યત્ર પૂજાં વિધાનોક્તાં પ્રતિગૃહ્ણાત્યસૌ રવિઃ । । ૩ સુમન્તુરુવાચ સ્થાનાનિ ત્રીણિ દેવસ્ય દ્વીપેઽસ્મિન્ભાસ્કરસ્ય૧ તુ । પૂર્વમિન્દ્રવનં નામ તથા મુણ્ડીરમુચ્યતે । । ૪ કાલપ્રિયં૩ તૃતીયં તુ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । તથાન્યદપિ તે વચ્મિ યત્પુરા બ્રહ્મણોદિતમ્ । । ૫ ચન્દ્રભાગાતટે નામ્ના પુરં યત્સામ્બસંજ્ઞિતમ્
સુમંતુ કહે છે: બ્રહ્માના વચન સાંભળીને, યોગી દુર્વાસાએ આકાશરૂપ સૂર્યની આરાધના કરી અને સૂર્યલોકમાં ગયા. હે રાજા, તું પણ વિધિપૂર્વક ભાનુદેવની પૂજા કરજે, તો દેવો માટે પણ દુર્લભ પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરશે.
દ્વીપેસ્મિઞ્છાશ્વતં સ્થાનં યત્ર સૂર્યસ્ય નિત્યતા । । ૬ પ્રીત્યા સામ્બસ્ય તત્રર્કો જનસ્યાનુગ્રહાય ચ । તત્ર દ્વાદશભાગેન મિત્રો મૈત્રેણ ચક્ષુષા । । ૭ અવલોકઞ્જગત્સર્વં શ્રેયોઽર્થં તિષ્ઠતે સદા । પ્રયુક્તાં વિધિવત્પૂજાં ગૃહ્ણાતિ ભગવાન્સ્વયમ્ । । ૮ શતાનીક ઉવાચ કોઽયં સામ્બઃ સુતઃ કસ્ય કસ્ય પ્રીતો દિવાકર । યસ્ય ચાયં સહસ્રાંશુર્વરદઃ પુણ્યકર્મણઃ
આ દ્વીપમાં સૂર્યનું એક ચિરંજીવ સ્થાન છે, જ્યાં સૂર્ય સદા રહે છે. ત્યાં સાંબના આનંદથી આરક લોકોના કલ્યાણ માટે હાજર રહે છે. ત્યાં વિધિપૂર્વક કરેલી પૂજા ભગવાન સ્વયં સ્વીકારે છે.
આદિત્યમહિમવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ એતચ્છ્રુત્વા તુ કાર્ત્સ્ન્યેન હૃષ્ટો જામ્બવતીસુતઃ । જાતકૌતૂહલો ભૂયઃ પરિપપ્રચ્છ નારદમ્
સુમંતુરે કહ્યું: આદિત્યના મહિમાનું સંપૂર્ણ વર્ણન સાંભળીને, જાંબવતીપુત્ર સાંબ આનંદથી ભરાઈ ગયો અને વધુ જાણવાની ઉત્સુકતા સાથે નારદજીને પુછ્યું.
મુહૂર્તોનં દિનં કેચિત્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ । । ૧૪ નક્ષત્રદર્શનાન્નક્તમહમ્મન્યે ગણાધિપ । પ્રસ્થમાત્રં ભવેત્પૂપં ગોધૂમમયમુત્તમમ્ । । ૧૫ યવોદ્ભવં વા કુર્વીત સગુડં સર્પિષાન્વિતમ્ । સહિરણ્યં ચ દાતવ્યં બ્રાહ્મણે સેતિહાસકે
કેટલાક જ્ઞાની લોકો કહે છે કે મુહૂર્ત જેટલું દિવસ પણ ચાલે છે. હું માનું છું કે નક્ષત્ર દેખાય પછી રાત્રે ઉપવાસ શ્રેષ્ઠ છે. શ્રેષ્ઠ પુપ એક પ્રસ્થ જેટલો, ગૌધૂમથી બનેલો હોવો જોઈએ. અથવા જવારથી બનેલો, ગુડ અને ઘી સાથે, અને સોનાની સાથે બ્રાહ્મણને આપવો.
૨૩ પઠતાં શૃણ્વતાં ચેદં વિધાનં ત્રિપુરાન્તક । કં ૧ દદાત્યચલં દિવ્યમમ્બુજામચલાં તથા । ૨૪ ઇતિ શ્રી ભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ આદિત્યવારકલ્પે નન્દવિધિવર્ણનં નામ દ્વયશીતિતમોઽધ્યાયઃ
હે ત્રિપુરવિનાશક, જે આ વિધિનું પઠન કરે છે કે સાંભળે છે, તેને કયું અડગ અને દિવ્ય પુણ્ય કે સ્થિરતા મળતી નથી?
કામદવિધિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ પ્રાપ્તે માર્ગશિરે માસિ શુક્લષષ્ઠ્યાં તુ યો ભવેત્ । સ જ્ઞેયઃ કામદો વારઃ સદેષ્ટો ભાસ્કરસ્ય તુ । । ૧ તત્ર યઃ પૂજયેદ્ભાનું ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । વિમુક્તઃ સર્વપાપૈસ્તુ પ્રાપ્નુતે નન્દનાધિપમ્
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જ્યારે માર્ગશીર્ષ મહિનામાં શુકલ પક્ષની છઠ્ઠી આવે છે, ત્યારે એ દિવસ 'કામદ' કહેવાય છે, જે ભાસ્કરદેવને પ્રિય છે. એ દિવસે જે ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી ભાનુદેવની પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ નંદનના સ્વામીના લોકને પામે છે.
૯ સુમન્તુરુવાચ ય એતે દ્વાદશાદિત્યા વિરાજન્તે મહાબલાઃ । તેષાં યો વિષ્ણુસંજ્ઞસ્તુ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ । । 1.72.૧૦ ઇહાસૌ વાસુદેવત્વમવાપ ભગવાન્વિભુઃ । તસ્માત્સામ્બઃ સુતો જજ્ઞે જામ્બવત્યાં મહાબલઃ । । ૧૧ સ તુ પિત્રા ભૃશં શપ્તઃ કુષ્ઠરોગમવાપ્તવાન્ । તેનાયં સ્થાપિતઃ સૂર્યઃ સ્વાનામ્ના ચ પુરં કૃતમ્ । । ૧૨ શતાનીક ઉવાચ શસ્તઃ કસ્મિન્નિમિત્તેઽસૌ પિત્રા ચૈવાત્મસમ્ભવઃ
સુમંતુએ કહ્યું: જે બાર અદિત્યઓ મહા શક્તિશાળી છે, તેમાં જે વિષ્ણુ નામે પ્રસિદ્ધ છે, તે સર્વ લોકોમાં જાણીતા છે. અહીં એ ભગવાને વાસુદેવ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, અને જાંબવતીમાંથી સામ્બ નામે મહા શક્તિશાળી પુત્ર જન્મ્યો. એ પોતાના પિતાના શાપથી કષ્ટરોગ પામ્યો. આ કારણે ત્યાં સૂર્ય સ્થાપિત થયો અને એ શહેરનું નામ પણ તેના પરથી પડ્યું. શતાનિકાએ પૂછ્યું: પિતાએ પોતાના પુત્રને કયા કારણથી શાપ આપ્યો?
નાલ્પં હિ કારણં વિપ્ર યેનાસૌ શપ્તવાન્સુતમ્ । । ૧૩ સુમન્તુરુવાચ શૃણુષ્વાવહિતો રાજંસ્તસ્ય યચ્છાપકારણમ્ । દુર્વાસા નામ ભગવાન્રુદ્રસ્યાંશસમુદ્ભવઃ । । ૧૪ અટમાનઃ સ ભગવાંસ્ત્રીલ્લોકાન્પ્રચચાર હ । અથ પ્રાપ્તો દ્વારવતીં મધુસંજ્ઞોચિતાં પુરા । । ૧૫ તમાગતમૃષિં દૃષ્ટ્વા સામ્બો રૂપેણ ગર્વિતઃ । પિઙ્ગાક્ષં૧ ક્ષુધિતં રૂક્ષં વિરૂપં સુકૃશં તથા । । ૧૬ અનુકારાસ્પદં ચક્રે દર્શને ગમને તથા । દૃષ્ટ્વા તસ્ય મુખં સામ્બો વક્ર ચક્રે તથાત્મનઃ । । ૧૭ મુખં કુરુકુલશ્રેષ્ઠ ગર્વિતો યૌવનેન તુ । અથ ક્રુદ્ધો મહાતેજા દુર્વાસા ઋષિસત્તમઃ । । ૧૮ સામ્બં ચોવાચ ભગવાન્વિધુન્વન્મુખમાત્મનઃ । યસ્માદ્વિરૂપં માં દૃષ્ટ્વા સ્વાત્મરૂપેણ ગર્વિતઃ । । ૧૯ ગમને દર્શને મહ્યમનુકારં સમાચરઃ । તસ્માત્તુ કુષ્ઠરોગિત્વમચિરાત્ત્વં ગમિષ્યસિ । । 1.72.૨૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બાય દુર્વાસસા શાપવિસર્જનં નામ દ્વિસત્તતિતમોઽધ્યાયઃ
એ કોઈ નાના કારણથી શાપ મળ્યો નથી, બ્રાહ્મણ. સુમંતુએ કહ્યું: રાજા, એ શાપનું કારણ ધ્યાનથી સાંભળો. દુર્વાસા નામે ભગવાન, જે રુદ્રના અંશથી જન્મ્યા છે, ત્રણેય લોકમાં ફરતા હતા. પછી તેઓ દ્વારકામાં આવ્યા, જે મધુસૂદનનું નિવાસ સ્થાન છે. એ ઋષિને આવે જોઈને, સામ્બે, પોતાના રૂપ પર ગર્વ કરીને, ઋષિનું મજાક ઉડાવ્યું. ઋષિ પિંગળ આંખો, ભૂખ્યા, કઠોર, વિકૃત અને દુર્બળ હતા. સામ્બે ઋષિના દેખાવ અને ચાલ-ચાલનમાં મજાક કરી, અને ઋષિના મોઢા જોઈને પોતાનું મોઢું વાંકું કર્યું, યુવાન હોવાના ગર્વથી. પછી દુર્વાસા, મહા તેજસ્વી અને ક્રોધિત, સામ્બને કહ્યું: 'તમે મને વિકૃત જોઈને, પોતાના રૂપ પર ગર્વ કરીને, મારા દેખાવ અને ચાલ-ચાલનમાં મજાક કરી, તેથી તું જલદી કષ્ટરોગ પામશે.'
સામ્બકૃતસૂર્યારાધનવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ નારદો ભગવાનૃષિઃ । બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ । । ૧ સર્વલોકચરઃ સોઽથ અટમાનઃ સમન્તતઃ । વાસુદેવં સ વૈ દ્રષ્ટું નિત્યં દ્વારવતીં પુરીમ્ । । ૨ આયાતિ ઋષિભિઃ સાર્ધં ક્રોધનો મુનિસત્તમઃ । અથાગચ્છતિ તસ્મિંસ્તુ સર્વે યદુકુમારકાઃ । । ૩ પ્રદ્યુમ્નપ્રભૃતયો યે પ્રહ્વાશ્ચાવનતાઃ સ્થિતાઃ । અભિવાદ્યાર્ઘ્યપાદ્યાભ્યાં પૂજાં ચક્રુઃ સમન્તતઃ । । ૪ સામ્બસ્ત્વવશ્યભાવિત્વાત્તસ્ય શાપસ્ય કારણમ્ । અવજ્ઞાં કુરૂતે નિત્યં નારદસ્ય મહાત્મનઃ । । ૫ રતઃ ક્રીડાસુ વૈ નિત્યં રૂપયૌવનગર્વિતઃ । અવિનીતં તુ તં દૃષ્ટ્વા ચિન્તયામાસ નારદઃ । । ૬ અસ્યાહમવિનીતસ્ય કરિષ્યે વિનયં શુભમ્ । એવં સઞ્ચિન્તયિત્યા તુ વાસુદેવમથાબ્રવીત્ .। । ૭ ઇમાઃ ષોડશસાહસ્ર્યઃ સ્ત્રિયો યાદવસત્તમ । સર્વાસાં હિ સદા સામ્બે ભાવો દેવ સમાશ્રિતઃ । । ૮ રૂપેણાપ્રતિમઃ સામ્બો લોકેસ્મિન્સચરાચરે । સદા હીચ્છન્તિ ૧તાસ્તસ્ય દર્શનં ચાપિ હિ સ્ત્રિયઃ । । ૯ શ્રુત્વૈવં નારદાદ્વાક્યં ચિન્તયામાસ કેશવઃ । યદેતન્નારદેનોક્તમન્યદત્ર તુ કિં ભવેત્ । । 1.73.૧૦ વચનં શ્રૂયતે લોકે ચાપલ્યં સ્ત્રીષુ વિદ્યતે । શ્લોકૌ ચેમૌ પુરા ગીતૌ ચિત્તજ્ઞૈર્યોષિતાં દ્વિજૈઃ । । ૧૧ પૌંશ્ચલ્યાચ્ચલચિત્તત્વાન્નૈઃસ્નેહ્યાચ્ચ સ્વભાવતઃ । રક્ષિતાઃ સર્વતો હ્યેતા વિકુર્વન્તિ હિ ભર્તૃષુ । । ૧૨ નૈતા રૂપં પરીક્ષન્તે નાસાં વયસિ નિશ્ચયઃ । સુરૂપં વા વિરૂપં વા પુમાનિત્યેવ ભુઞ્જતે । । ૧૩ મનસા ચિન્તયન્નેવ કૃષ્ણો નારદમબ્રવીત્ । ન હ્યહં શ્રદ્દધામ્યેતદ્યદેતદ્ભાષિતં ત્વયા । । ૧૪ બ્રુવાણમેવં દેવં તુ નારદો વાક્યમબ્રવીત્
સુમંતુએ કહ્યું: એ જ સમયે, ભગવાન નારદ, જે બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્ર છે અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, સર્વ લોકમાં ફરતા, વાસુદેવને જોવા માટે દ્વારકામાં આવ્યા. તેઓ ઋષિઓ સાથે, ક્રોધિત મનથી આવ્યા. જ્યારે તેઓ આવ્યા, ત્યારે બધા યદુકુમારો, પ્રદ્યુમ્ન અને અન્ય, નમ્રતાથી નમ્યા અને અભિવાદન, પાદ્ય-અર્જ્યથી પૂજા કરી. પણ સામ્બ, શાપના કારણે, નારદ મહાત્માને હંમેશા અવમાનના કરે છે. તે હંમેશા રમતમાં મગ્ન, રૂપ અને યુવાન હોવાના ગર્વથી, અવિનીત છે; આ જોઈને નારદે વિચાર્યું: 'હું આ અવિનીતને યોગ્ય શીખ આપવી.' એમ વિચારીને, વાસુદેવને કહ્યું: 'યાદુઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ સોળ હજાર સ્ત્રીઓ હંમેશા સામ્બમાં મન રાખે છે, દેવ. સામ્બ આ જગતમાં સર્વમાં અનન્ય રૂપ ધરાવે છે; આ સ્ત્રીઓ હંમેશા તેને જોવા ઇચ્છે છે.' નારદના શબ્દો સાંભળીને, કેશવે વિચાર્યું: 'નારદે જે કહ્યું, એમાં બીજું શું અર્થ હોય?' જગતમાં કહેવાય છે કે સ્ત્રીઓ ચંચળ છે; બ્રાહ્મણોએ, સ્ત્રીઓના મન જાણનારા, પહેલા બે શ્લોક ગાયા છે: 'સ્ત્રીઓ ચંચળ મન અને સ્વભાવથી નિષ્ઠુર હોય છે; સર્વ રીતે રક્ષિત હોવા છતાં, તેઓ પતિ સાથે વિમુખ વર્તે છે. તેઓ રૂપ જોઈને નક્કી કરતી નથી, ન વયથી; પુરુષ સુંદર કે વિકૃત હોય, તેઓ ભોગવે છે.' મનમાં વિચારતા, કૃષ્ણે નારદને કહ્યું: 'મારે એ વાતમાં વિશ્વાસ નથી, જે તમે કહ્યું.'
તથાહં તત્કરિષ્યામિ યથા શ્રદ્ધાસ્યતે ભવાન્ । । ૧૫ એવમુક્ત્વા યયૌ સ્વર્ગં નારદસ્તુ યથાગતઃ । તતઃ કતિપયાહોભિર્દ્વારકાં પુનરભ્યગાત્ । । ૧૬ તસ્મિન્નહનિ દેવોઽપિ સહાન્તઃપુરિકૈર્જનૈઃ । અનુભૂય જલક્રીડાં પાનમાસેવતે રહઃ । । ૧૭ ૩રમ્યરૈવતકોદ્યાને નાનાદ્રુમવિભૂષિતે । સર્વર્તુકુસુમૈર્નિત્યં વાસિતે સર્વકાનને । । ૧૮ નાનાજલજફુલ્લાભિર્દીર્ઘિકાભિરલઙ્કૃતે । હંસસારસસંઘુષ્ટે ચક્રવાકોપશોભિતે । । ૧૯ તસ્મિન્સ રમતે દેવઃ સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતસ્તદા । હારનૂપુરકેયૂરરશનાદ્યૈર્વિભૂષણૈઃ । । 1.73.૨૦ ભૂષિતાનાં વરસ્ત્રીણાં ચાર્વઙ્ગીનાં વિશેષતઃ । તાભિઃ સમ્પીયતે પાનં શુભગન્ધાન્વિતં શુભમ્ । । ૨૧ એતસ્મિન્નન્તરે બુદ્ધ્વા મદ્યપાનાત્તતઃ સ્ત્રિયઃ । ઉવાચ નારદઃ સામ્બં સામ્બોત્તિષ્ઠ કુમારક । । ૨૨ ત્વાં સમાહ્વાયતે દેવો ન યુક્તં સ્થાતુમત્ર તે । તદ્વાક્યાર્થમબુદ્ધૈવ નારદેનાથ ચોદિતઃ । । ૨૩ ગત્વા તુ સત્વરં સામ્બઃ પ્રણામમકરોત્પ્રભોઃ
નારદે કહ્યું: "હું એ રીતે કામ કરીશ કે, ભગવાન, તમે વિશ્વાસ કરો." આવું કહીને નારદ સ્વર્ગે ગયા જેમ આવ્યા હતા એમ. થોડા દિવસ પછી, તેઓ ફરી દ્વારકા આવ્યા. એ દિવસે ભગવાન પોતાના અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ સાથે જળક્રીડા કરી આનંદ માણતા હતા અને પછી એકાંતમાં પાન પીતા હતા. રૈવતક પર્વતના સુંદર બગીચામાં, જ્યાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો શોભા આપતા, સર્વ ઋતુના ફૂલોની સુગંધ હંમેશા વહેતી અને સર્વત્ર કુંડોમાં વિવિધ જળપુષ્પો ખીલી રહ્યા હતા, હંસ અને સારસના કલરવથી અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી તે બગીચો સુંદર લાગતો હતો. એ સમયે ભગવાન સુંદરાંગ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા હતા, જેમણે હાર, પાયલ, કંકણ અને કમરપટ્ટા જેવા આભૂષણો પહેર્યા હતા. એ સ્ત્રીઓ સાથે ભગવાન સુગંધિત શ્રેષ્ઠ પાન પીતા હતા. એ જ સમયે, નારદે જાણ્યું કે સ્ત્રીઓ પાનના નશામાં છે, તો તેમણે સાંબને કહ્યું: "સાંબ, ઉઠો પુત્ર! ભગવાન તમને બોલાવે છે, અહીં રહેવું યોગ્ય નથી." નારદના શબ્દોનો અર્થ સમજ્યા વિના, સાંબે તરત જ જઈને ભગવાનને વંદન કર્યું.
સાષ્ટાઙ્ગં ચ હરેઃ સામ્બો વિધિવદ્વલ્લભસ્ય ચ । । ૨૪ એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર યાસ્તુ વૈ સ્વલ્પસાત્ત્વિકાઃ । તં દૃષ્ટ્વા સુન્દરં સામ્બં સર્વાશ્ચુક્ષુભિરે સ્ત્રિયઃ । । ૨૫ ન સ દૃષ્ટઃ પુરા યાભિરન્તઃપુરનિવાસિભિઃ । મદ્યદોષાત્તતસ્તાસાં સ્મૃતિલોપાત્તથા નૃપ । । ૨૬ સ્વભાવતોલ્પસત્ત્વાનાં જઘનાનિ વિસુસ્રુવુઃ । શ્રૂયતે ચાપ્યયં શ્લોકઃ પુરાણપ્રથિતઃ ક્ષિતૌ । । ૨૭ બ્રહ્મચર્યેઽપિ વર્તન્ત્યાઃ સાધ્વ્યા હ્યપિ ચ શ્રૂયતે । હૃદ્યં હિ પુરુષં દૃષ્ટ્વા યોનિઃ સંક્લિદ્યતે સ્ત્રિયાઃ । । ૨૮ લોકેઽપિ દૃશ્યતે હ્યેતન્મદ્યસ્યાત્યર્થસેવનાત્ । લજ્જાં મુઞ્ચન્તિ નિઃશઙ્કા હ્રીમત્યો હ્યપિ હિ સ્ત્રિયઃ । । ૨૯ સમાંસૈર્ભોજનૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ યાનૈઃ સીધુસુરાસવૈઃ । ગન્ધૈર્મનોજ્ઞૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ૨ કામઃ સ્ત્રીષુ વિજૃમ્ભતે । । 1.73.૩૦ ૩સીધુપ્રયુક્તં શુક્રેણ સતતં સાધુ હીચ્છતા । મદ્યં .ન પેયમત્યર્થ પુરુષેણ વિપશ્ચિતા । । ૩૧ નારદોપ્યથ તં સામ્બં પ્રેષયિત્વા ત્વરાન્વિતઃ । આજગામાથ તત્રૈવ સામ્બસ્યાનુપદેન તુ । । ૩૨ આયાન્તં તાશ્ચ તં દૃષ્ટ્વા પ્રિયં સૌમનસમૃષિમ્ । સહસૈવોત્થિતાઃ સર્વાઃ સ્ત્રિયસ્તં મદવિહ્વલાઃ । । ૩૩ તાસામથોત્થિતાનાં તુ વાસુદેવસ્ય પશ્યતઃ । ભિત્ત્વા વાસાંસિ શુભ્રાણિ પત્રેષુ પતિતાનિ તુ । । ૩૪ તા દૃષ્ટ્વા તુ હરિઃ ક્રુદ્ધઃ સર્વાસ્તા શપ્તવાન્સ્ત્રિયઃ । યસ્માદ્ગતાનિ ચેતાંસિ માં મુક્ત્વાન્યત્ર ચ સ્ત્રિયઃ । । ૩૫ ૪તસ્માત્પતિકૃતાઁલ્લોકાનાયુષોંન્તે ન યાસ્યથ । પતિલોકપરિભ્રષ્ટાઃ સ્વર્ગમાર્ગાત્તથૈવ ચ । । ૩૬ ભૂત્વા ચાશરણા યૂયં દસ્યુહસ્તં ગમિષ્યથ । । ૩૭ સુમન્તુરુવાચ શાપદોષાત્તતસ્તસ્માત્તાઃ સ્ત્રિયઃ સ્વર્ગતે હરૌ । હૃતાઃ પાઞ્જનદૈશ્ચૌરૈરર્જુનસ્ય તુ પશ્યતઃ । । અલ્પસત્ત્વાસ્તુ યાસ્ત્વાસન્ગતાસ્તા દૂષણં સ્ત્રિયઃ । । ૩૮ રુક્મિણી સત્યભામા ચ તથા જામ્બવતી પ્રિયા । નૈતા ગતા દસ્યુહસ્તં સ્વેન સત્ત્વેન રક્ષિતાઃ । । ૩૯ શપ્ત્વૈવ તાઃ સ્ત્રિયઃ કૃષ્ણઃ સામ્બમપ્યશપત્તતઃ । યસ્માદતીવ તે કાન્તં રૂપં દૃષ્ટ્વા ઇમાઃ સ્ત્રિયઃ । । 1.73.૪૦ ક્ષુબ્ધાઃ સર્વા યતસ્તસ્માત્કુષ્ઠરોગમવાપ્નુહિ । તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સામ્બઃ કૃષ્ણસ્ય ભારત । । ૪૧ ઉવાચ પ્રહસન્રાજન્સંસ્મરન્નૃષિભાષિતમ્ । અનિમિત્તમહં તાત ભાવદોષવિવર્જિતઃ । । શપ્તો ન મેઽત્ર વૈ ક્રુદ્ધો દુર્વાસા અન્યથા વદેત્ । । ૪૨ સુમન્તુરુવાચ અસ્મિચ્છપ્તેઽનિમિત્તેઽસૌ પિત્રા જામ્બવતીસુતઃ । પ્રાપ્તવાન્કુષ્ઠરોગિત્વં વિરૂપત્વં ચ ભારત । । ૪૩ સામ્બેન પુનરપ્યેવ દુર્વાસાઃ કોપિતો મુનિઃ । તચ્છાપાન્મુસલં જાતં કુલં યેનાસ્ય ઘાતિતમ્ । । ૪૪ શ્રુત્વા હ્યવિનયાદ્દોષાન્સામ્બેનાપ્તાન્ક્ષમાધિપ । નિત્યં ભાવ્યં વિનીતેન ગુરુદેવદ્વિજાતિષુ । । ૪૫ પ્રિયં ચ વાક્યં વક્તવ્યં સર્વપ્રીતિકરં વિભો । કિં ત્વયા ન શ્રુતૌ શ્લોકૌ યાવુક્તૌ વેધસા પુરા । । ૧શૃણ્વતો દેવદેવસ્ય વ્યોમકેશસ્ય ભારત । । ૪૬ યો ધર્મશીલો જિતમાનરોષો વિદ્યાવિનીતો ન પરોપતાપી । સ્વદારતુષ્ટઃ પરદારવર્જિતો ન તસ્ય લોકે ભયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ । । ૪૭ ન તથા શીતલસલિલં ન ચન્દનરસો ન શીતલા છાયા । પ્રહ્લાદયતિ ચ પુરુષં યથા મધુરભાષિણી વાણી । । ૪૮ તતઃ શાપાભિભૂતેન સમ્યગારાધ્ય ભાસ્કરમ્ । સામ્બેનાપ્તં તથારોગ્યં રૂપં૧ ચ પરમં પુનઃ । । ૪૯ રૂપમાપ્ય તથાઽઽરોગ્યં ભાસ્કરાદ્ધરિસૂનુના । નિવેશિતો રવિર્ભક્ત્યા સ્વનામ્ના ક્ષ્માધિપેશ્વર । । 1.73.૫૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બકૃતસૂર્યારાધનવર્ણનં નામ ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
સાંબે ભગવાન હરી અને તેમની પ્રિયાને વિધિપૂર્વક સાષ્ટાંગ દંડવત્ કર્યા. એ સમયે, ત્યાં રહેલી ઓછી પવિત્રતાવાળી સ્ત્રીઓએ સુંદર સાંબને જોઈને મનમાં ઉથલપાથલ અનુભવ્યો. અંતઃપુરની સ્ત્રીઓએ તેને પહેલાં ક્યારેય જોયો ન હતો; પાનના પ્રભાવથી તેમનું ધ્યાન ભટકી ગયું. સ્વભાવથી ઓછી પવિત્રતાવાળી એ સ્ત્રીઓના કપડાં કમરના ભાગેથી ખસી પડ્યા. પુરાણોમાં પ્રસિદ્ધ એક શ્લોક છે: "પવિત્ર અને બ્રહ્મચર્યમાં રહેનારી સ્ત્રી પણ જો મનને ભાવે એવો પુરુષ જુએ, તો તેનું મન હલનચલન પામે છે." દુનિયામાં પણ જોવામાં આવે છે કે વધારે પાન પીવાથી સંકોચાળુ સ્ત્રીઓ પણ નિઃશંકપણે લાજ છોડે છે. મસાલેદાર, ઘીથી ભરપૂર ભોજન, આરામદાયક વાહન, પાન, દારૂ, સુગંધ અને સુંદર વસ્ત્રો—આ બધાથી સ્ત્રીઓમાં કામવાસના વધે છે. પાન અને બીજ સાથે મળીને કામવૃત્તિ વધુ જાગે છે; તેથી, બુદ્ધિશાળી પુરુષે વધારે પાન ક્યારેય પીવું નહીં. પછી નારદે સાંબને આગળ મોકલી, પોતે પણ ઝડપથી તેના પગલાંએ ગયા. સાંબને આવતો જોઈને, એ સ્ત્રીઓ, જે પાનના નશામાં હતી, અચાનક ઊભી થઈ ગઈ. તેઓ ઊભી થતાં જ, વાસુદેવ સામે, તેમની સફેદ વસ્ત્રો જમીન પર પડી ગઈ. હરીએ આ જોઈને ગુસ્સે થઈને બધાં સ્ત્રીઓને શાપ આપ્યો: "તમે મનથી મને છોડીને બીજે જ્યા છો, તેથી જીવનના અંતે પતિએ મેળવેલા લોકમાં તમે નહીં જશો; પતિના લોકમાંથી વંચિત રહી, સ્વર્ગના માર્ગ પરથી પણ પડી જશો. પછી આશ્રય વિના, તમે દસ્યુઓના હાથમાં પડશો." સુમંતુએ કહ્યું: આ શાપના કારણે, ભગવાન હરી સ્વર્ગે ગયા પછી, એ સ્ત્રીઓને કાળી ચહેરાવાળા ચોરોએ, અર્જુનના દેખતા, પકડી લઈ ગઈ. ઓછી પવિત્રતાવાળી અને એમની સંગતમાં રહેનારી સ્ત્રીઓ પણ બગડી ગઈ. પણ રુક્મિણી, સત્યભામા અને પ્રિય જાંબવતી પોતાના સત્વથી બચી રહી અને દસ્યુઓના હાથમાં પડી નહીં. એ સ્ત્રીઓને શાપ આપ્યા પછી, કૃષણે સાંબને પણ શાપ આપ્યો: "તારી સુંદરતા જોઈને આ સ્ત્રીઓ ઉથલપાથલ થઈ, તેથી તને કષ્ટરોગ થાય." કૃષ્ણના શબ્દો સાંભળી, સાંબે હસીને, ઋષિના શબ્દો યાદ કરીને કહ્યું: "પિતા, હું નિર્દોષ છું; મને કોઈ દોષ નથી. મને કારણ વિના શાપ મળ્યો છે. જો ગુસ્સે થયેલા દુર્વાસાએ કંઈક બીજું કહ્યું હોત, તો આવું થાત ન હોત." સુમંતુએ કહ્યું: પિતાએ કારણ વિના શાપ આપ્યા છતાં, જાંબવતીપુત્ર સાંબે કષ્ટરોગ અને વિકૃતિ પામી. ફરી, સાંબે દુર્વાસા ઋષિને ગુસ્સે કર્યા, અને તેમના શાપથી મસલાનું જન્મ થયું, જેના કારણે આખું કુળ નાશ પામ્યું. સાંબના અવિનયથી થયેલા દોષો સાંભળીને, માણસે હંમેશા ગુરુ, દેવ અને બ્રાહ્મણ પ્રત્યે વિનય રાખવો જોઈએ. હંમેશા સૌને આનંદ આપે એવા મીઠા અને પ્રેમાળ શબ્દો બોલવા જોઈએ. ભગવાન, શું તમે એ શ્લોકો સાંભળ્યા નથી, જે પહેલાં બ્રહ્માએ, દેવોના દેવ વ્યોમકેશના સાંભળતા, કહ્યા હતા? "જે માણસ ધર્મનિષ્ઠ, ઇન્દ્રિયજિત, ક્રોધવિહિન, વિદ્વાન અને વિનયી હોય, બીજાને દુઃખ ન આપે, પોતાની પત્નિમાં સંતોષ માનતો અને પરસ્ત્રીઓથી દૂર રહેતો હોય—એવા માણસને દુનિયામાં કશું જ ભય નથી. ઠંડુ પાણી, ચંદન, કે ઠંડડી છાંયાં પણ માણસને એટલું આનંદ આપતું નથી જેટલું મીઠું બોલવું." પછી, શાપગ્રસ્ત સાંબે યોગ્ય રીતે સૂર્યની ઉપાસના કરી, અને ફરી આરોગ્ય અને ઉત્તમ રૂપ મેળવ્યું. ભગવાન સૂર્યની ભક્તિથી સ્વસ્થ અને સુંદર રૂપ મેળવી, સાંબે પોતાના નામે સૂર્યમંદિર સ્થાપ્યું.
આદિત્યદ્વાદશમૂર્તિવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ સ્થાપિતો યદિ સામ્બેન સૂર્યશ્ચન્દ્રસરિત્તટે । તસ્માન્નદ્યમિદં સ્થાનં યથૈતદ્ભાષતે ભવાન્ । । ૧ સુમન્તુરુવાચ આદ્યં સ્થાનમિદં ભાનોઃ પશ્ચાત્સામ્બેન ભારત । વિસ્તરેણાસ્ય ચાદ્યસ્ય કથ્યમાનં નિબોધ મે । । ૨ અત્રાદ્યો લોકનાથોઽસૌ રશ્મિમાલી જગત્પતિઃ । મિત્રત્વે ચ સ્થિતો દેવસ્તપસ્તેપે પુરા નૃપ । । ૩ અનાદિનિધનો બ્રહ્મા નિત્યશ્ચાક્ષય એવ ચ । સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્બ્રહ્મા સૃષ્ટ્વા ચ વિવિધાઃ પ્રજાઃ । । ૪ સસર્જ મુખતો દેવં પૂર્વમમ્બુજસન્નિભમ્ । કઞ્જજસ્તં તતો દેવં વક્ષસ્તો નિર્મમે નૃપ । । ૫ લલાટાત્કુરુશાર્દૂલ નીરજાક્ષં દિગમ્બરમ્
શતાનિકએ પૂછ્યું: "જો સાંબે ચંદ્રા નદીના કાંઠે સૂર્યની સ્થાપના કરી, તો તમે જે 'નદ્યા' નામ કહો છો, એ સ્થાન કેમ કહેવાય છે?" સુમંતુએ કહ્યું: "આ સૂર્યનું પ્રથમ સ્થાન છે; પછી સાંબે અહીં સ્થાપના કરી હતી, ભારત. હવે હું આ પ્રથમ સ્થાનની વિગતવાર વાત કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. અહીં લોકનાથ, રશ્મિમાળી, જગતના સ્વામી, મિત્રરૂપે ઊભા રહી, રાજા, પ્રાચીનકાળે તપ કર્યા હતા. અનાદિ, અનંત અને શાશ્વત બ્રહ્માએ, પ્રજાપતિઓ અને વિવિધ પ્રજાઓ સર્જ્યા પછી, સૌપ્રથમ પોતાના મોઢામાંથી કમળ જેવો દેવ સર્જ્યો. પછી, પોતાના છાતીમાંથી કમળમાં જન્મેલા દેવને ઉત્પન્ન કર્યા. પછી, કપાળમાંથી કમળને સમાન આંખો ધરાવતા, દિશાઓથી રહિત (દિગંબર) દેવને ઉત્પન્ન કર્યા, હે કુરુશારદૂલ.
ઋભવઃ પાદતઃ સર્વે સૃષ્ટાસ્તેન મહાત્મના । । ૬ તતઃ શતસહસ્રાંશુરવ્યક્તઃ પુરુષઃ સ્વયમ્ । કૃત્વા દ્વાદશધાત્માનમદિત્યામુદપદ્યત । । ૭ ઇન્દ્રો ધાતા ચ પર્જન્યઃ પૂષા ત્વષ્ટાર્યમા ભગઃ । વિવસ્વાનંશુર્વિષ્ણુશ્ચ વરુણો મિત્ર એવ ચ । । ૮ એભિર્દ્વાદશભિસ્તેન આદિત્યેન મહાત્મના । કૃત્સ્નં જગદિદં વ્યાપ્તં મૂર્તિભિસ્તુ નરાધિપ । । ૯ તસ્ય યા પ્રથમા મૂર્તિરાદિત્યસ્યેન્દ્રસંજ્ઞિતા । સ્થિતા સા દેવરાજત્વે દાનવાસુરનાશિની । 1.74.૧૦ દ્વિતીયા ચાસ્ય યા મૂર્તિર્નામ્ના ધાતેતિ કીર્તિતા । સ્થિતા પ્રજાપતિત્વે સા વિધાત્રી સૃજતે પ્રજાઃ । । ૧૧ તૃતીયા તસ્ય યા મૂર્તિઃ પર્જન્ય ઇતિ વિશ્રુતા । કરેષ્વેવ સ્થિતા સા તુ વર્ષત્યમૃતમેવ હિ । । ૧૨ ચતુર્થી તસ્ય યા મૂર્તિર્નામ્ના પૂષેતિ વિશ્રુતા
પછી એ મહાત્માએ પોતાના પગમાંથી બધા ઋભુઓને ઉત્પન્ન કર્યા. પછી, હજારો કિરણો ધરાવતો, અવ્યક્ત સ્વરૂપે, એ પુરુષે પોતે પોતાના સ્વરૂપને બાર ભાગમાં વિભાજિત કરીને, માતા અદિતિમાંથી જન્મ લીધો. એ બાર સ્વરૂપો છે: ઇન્દ્ર, ધાતા, પર્જન્ય, પૂષા, ત્વષ્ટા, અર્યમા, ભગ, વિવસ્વાન, અંશુ, વિષ્ણુ, વરુણ અને મિત્ર. એ મહાત્મા આ બાર આદિત્ય સ્વરૂપે આખું જગત વ્યાપી ગયું છે, રાજા. એ આદિત્યની પહેલી મૂર્તિ 'ઇન્દ્ર' નામે જાણીતી છે, જે દેવરાજ તરીકે સ્થિર છે અને દાનવો-અસુરોનો નાશ કરે છે. બીજી મૂર્તિ 'ધાતા' નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે પ્રજાપતિ તરીકે સ્થિર છે અને પ્રજાઓનું સર્જન કરે છે. ત્રીજી મૂર્તિ 'પર્જન્ય' નામે જાણીતી છે, જે પોતાના હાથમાં સ્થિત રહી અમૃતરૂપ વરસાદ વરસાવે છે. ચોથી મૂર્તિ 'પૂષા' નામે પ્રસિદ્ધ છે.
મન્ત્રેષ્વવસ્થિતા સા તુ પ્રજાઃ પુષ્ણાતિ ભારત । । ૧૩ મૂર્તિર્યા પઞ્ચમી તસ્ય નામ્ના ત્વષ્ટેતિ વિશ્રુતા । વનસ્પતિષુ સા નિત્યમોષધીષુ ચ વૈ સ્થિતા । । ૧૪ ષષ્ઠી મૂર્તિસ્તુ યા તસ્ય અર્યમેતિ ચ વિશ્રુતા । પ્રજાસમ્વરણાર્થં સા પુરેષ્વેવ સ્થિતા સદા । । ૧૫ ભાનોર્યા સપ્તમી મૂર્તિર્નામ્ના ભગ ઇતિ સ્મૃતા । ભૂમૌ વ્યવસ્થિતા સા તુ ક્ષ્માધરેષુ ચ ભારત । । ૧૬ અષ્ટમી ચાસ્ય યા મૂર્તિર્વિવસ્વાનિતિ સંજ્ઞિતા । અગ્નૌ વ્યવસ્થિતા સા તુ ૪પચતેઽન્નં શરીરિણામ્ । । ૧૭ નવમી ચિત્રભાનોર્યા મૂર્તિરઞ્શુરિતિ સ્મૃતા । વીર ચન્દ્રે સ્થિતા સા તુ આપ્યાયયતિ વૈ જગત્ । ૧૮ મૂર્તિર્યા દશમી તસ્ય વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે । પ્રાદુર્ભવતિ સા નિત્યં ગીર્વાણારિવિનાશિની । । ૧૯ મૂર્તિસ્ત્વેકાદશી યા તુ ભાનોર્વરુણસંજ્ઞિતા । જીવાયયતિ સા કૃત્સ્નં જગદ્ધિ સમુપાશ્રિતા । । 1.74.૨૦ અપાં સ્થાનં સમુદ્રસ્તુ વરુણોઽત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ । તસ્માદ્વૈ પ્રોચ્યતે વીર સાગરો વરુણાલયઃ । । ૨૧ મૂર્તિર્યા દ્વાદશી ભાનોર્નામતો મિત્રસંજ્ઞિતા । લોકાનાં સા હિતાર્થં તુ સ્થિતા ચન્દ્રસરિત્તટે । । ૨૨ વાયુભક્ષા તપસ્તેપે યુક્તા મૈત્રેણ ચક્ષુષા । અનુગૃહ્ણન્સદા ભક્તાન્વરૈર્નાનાવિધૈઃ સદા । । ૨૩ એવમાદ્યમિદં સ્થાનં પુણ્યં મિત્રપદં સ્મૃતમ્ । તત્ર મિત્રઃ સ્થિતો યસ્માત્તસ્માન્મિત્રપદં સ્મૃતમ્ । । ૨૪ તયારાધ્ય મહાબાહો સામ્બેનામિતતેજસા । તત્પ્રસાદાત્તદાદેશાત્પ્રતિષ્ઠા તસ્ય વૈ કૃતા । । ૨૫ આભિર્દ્વાદશભિસ્તેન ભાસ્કરેણ મહાત્મના । કૃત્સ્નં જગદિદં વ્યાપ્તં મૂર્તિભિસ્તુ નરાધિપ । । ૨૬ તસ્માદ્વન્દ્યો નમસ્યશ્ચ દ્વાદશસ્વપિ મૂર્તિષુ । યે નમસ્યન્તિ ચાદિત્યં નરા ભક્તિસમન્વિતાઃ । । ૨૭ તે યાસ્યન્તિ પરં સ્થાન ૧ તિષ્ઠેદ્યત્રામ્બુજેશ્વરઃ । ઇત્યેવં દ્વાદશાત્માનમાદિત્યં પૂજયેત્તુ યઃ । । ૨૮ સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો યાતિ હેલિસલોકતામ્ । । ૨૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૂર્યદ્વાદશમૂર્તિવર્ણનં નામ ચતુઃસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
મંત્રોમાં સ્થિત રહેનારી એ પ્રજા, હે ભારત, સર્વને પોષે છે. તેની પાંચમી મૂર્તિને ત્વષ્ટા તરીકે ઓળખાય છે, જે હંમેશા વૃક્ષો અને ઔષધિઓમાં વસે છે. તેની છઠ્ઠી મૂર્તિ અર્યમા કહેવાય છે, જે પ્રજાઓના સંવર્ધન માટે શહેરોમાં સ્થાયી છે. સાતમી મૂર્તિનું નામ ભગ છે, જે પૃથ્વી અને પર્વતોમાં સ્થિત છે. આઠમી મૂર્તિને વિવસ્વાન કહે છે, જે અગ્નિમાં વસે છે અને સર્વ જીવના અન્નને પકાવે છે. નવમી મૂર્તિ ચિત્રભાનુની અંશુ તરીકે ઓળખાય છે, જે ચંદ્રમાં સ્થિત રહી જગતને પોષે છે. દશમી મૂર્તિનું નામ વિષ્ણુ છે, જે દેવો અને દૈત્યોના વિનાશ માટે સતત પ્રગટ થાય છે. એકાદશી મૂર્તિનું નામ વરુણ છે, જે સર્વ જગતને જીવન આપે છે. પાણીનું સ્થાન સમુદ્ર છે, અને વરુણ ત્યાં નિવાસ કરે છે, તેથી સમુદ્રને વરુણનું ઘર કહેવામાં આવે છે. દ્વાદશી મૂર્તિનું નામ મીત્ર છે, જે લોકકલ્યાણ માટે ચંદ્ર અને નદીઓના કાંઠે સ્થિત છે. વાયુના આહારથી, તપ કરીને અને મૈત્રીપૂર્ણ દ્રષ્ટિથી, એ સર્વ ભક્તોને અનેક પ્રકારના વરદાન આપે છે. આ પ્રથમ સ્થાનને પુણ્યમય મીત્રપદ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે ત્યાં મીત્રનું નિવાસ છે. મહાબાહુ સાંબએ મહાતેજસ્વી ભક્તિથી તેની આરાધના કરી, તેના પ્રસાદ અને આજ્ઞાથી ત્યાં તેની સ્થાપના થઈ. આવા દ્વાદશ રૂપો ધરાવનાર મહાત્મા ભાસ્કરે સમગ્ર જગતને વ્યાપ્યું છે. તેથી, આ બારેય રૂપોમાં ભાસ્કરનું પૂજન અને વંદન કરવું જોઈએ. જે ભક્તિપૂર્વક આદિત્યને વંદે છે, તે પરમ સ્થાન પામે છે, જ્યાં પદ્મનાભ ભગવાન નિવાસ કરે છે. જે આ રીતે દ્વાદશાત્મા આદિત્યનું પૂજન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, હેલિસલોકમાં જાય છે.
નારદોપસઙ્ગમનવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ કથં સામ્બઃ પ્રપન્નોઽર્કં કેન વા પ્રતિપાદિતઃ । ઉગ્રં શાપં ચ તં પ્રાપ્ય પિતરં સ કિમુક્તવાન્ । । ૧ સુમન્તુરુવાચ ઉક્તમેવ પુરા વીર યથા શપ્તઃ સ યાદવઃ । પિત્રા સામ્બો મહારાજ હરિણામ્બુજધારિણા । । ૨ અથ શાપાભિભૂતસ્તુ સામ્બઃ પિતરમબ્રવીત્ । ૧ વિનયાવનતો ભૂત્વા પ્રાઞ્જલિઃ શિરસા ગતઃ । । ૩ કિં મયાપકૃતં દેવ યેન શપ્તોસ્મ્યહં ત્વયા । અહં ત્વદાજ્ઞયા દેવ ત્વરમાણોત્ર આગતઃ । । ૪ કસ્માન્નિપાતિતઃ શાપો મયિ તેઽનપકારિણિ । ન વૈ જાનામ્યહં કિઞ્ચિત્પ્રસીદ જગતઃ પતે । । ૫ શાપં નિયચ્છ મે દેવ પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો । કશ્મલેનાભિભૂતોઽહં યેન મુચ્યેય કિલ્બિષાત્ । । ૬ તમુવાચ તતઃ કૃષ્ણઃ સામ્બં બુદ્ધ્વા હ્યનાગસમ્ । નાહં પુત્ર પુનઃ શક્તો રોગસ્યાસ્ય વ્યપોહને । । ૭ અસ્યાયં જગતો નાથો દ્વાદશાત્મા દિવાકરઃ
શતાનિકે પૂછ્યું: સાંબે કેવી રીતે સૂર્યની શરણ લીધી? અને તેને કોણે માર્ગદર્શન આપ્યું? પિતાના ભયાનક શ્રાપ પછી તેણે શું કહ્યું? સુમંતુએ કહ્યું: હે વીર, અગાઉ પણ કહેલું છે કે યાદવ સાંબને તેના પિતા, કમળધારી હરિએ શ્રાપ આપ્યો હતો. ત્યારબાદ શ્રાપગ્રસ્ત સાંબે નમ્રતાથી પિતાને પૂછ્યું: 'હે દેવ, મેં એવું શું કર્યું કે તમે મને શ્રાપ આપ્યો? હું તો તમારી આજ્ઞાથી જ અહીં આવ્યો છું. હું નિર્દોષ છું, છતાં શ્રાપ કેમ મળ્યો? કૃપા કરીને શ્રાપ પાછો લો અને મને પાપમાંથી મુક્ત કરો.' ત્યારે કૃષ્ણે કહ્યું: 'પુત્ર, હવે હું આ રોગ દૂર કરવા સક્ષમ નથી. જગતના સ્વામી દ્વાદશાત્મા સૂર્યદેવ જ તેને દૂર કરી શકે છે.'
સહસ્રરશ્મિરાદિત્યઃ શક્તઃ પુત્ર વ્યપોહિતુમ્ । । ૮ જ્ઞાતં મયાધુના ચૈવ યથા ત્વં નારદેન તુ । રોષાદ્વિસર્જિતઃ પુત્ર મત્સકાશં મહાત્મના । । ૯ તસ્માત્તમેવ પૃચ્છ ત્વં પ્રસાદ્ય ઋષિસત્તમમ્ । આખ્યાસ્યતિ સ તે દેવં શાપં યસ્તેઽપનેષ્યતિ । । 1.75.૧૦ અથૈતત્સ પિતુર્વાક્યં શ્રુત્વા જામ્બવતીસુતઃ । દીનઃ ૧શોકપરીતાત્મા તતઃ સઞ્ચિન્ત્ય ભારત । । ૧૧ દ્વારવત્યાં સ્થિતં વિષ્ણું કદાચિદ્દ્રષ્ટુમાગતમ્ । વિનયાદુપસઙ્ગમ્ય સામ્બઃ પપ્રચ્છ નારદમ્ । । ૧૨ ભગવન્વેધસઃ પુત્ર સર્વલોકજ્ઞ સુવ્રત । પ્રસાદં કુરુ મે વિપ્ર પ્રણતસ્ય મહામતે । । ૧૩ યે મે નીરુજં કાયં કશ્મલં ચ પ્રણશ્યતિ । તં યોગં ઇહિ મે વિપ્ર પ્રણતસ્યાસ્ય સુવ્રત । । ૧૪ નારદ ઉવાચ યઃ સ્તુત્યઃ સર્વદેવાનાં નમસ્યઃ પૂજ્ય એવ ચ । પૂજયિત્વાશુ તં દેવં તતો વ્યાધિં પ્રહાસ્યસિ । । ૧૫ સામ્બ ઉવાચ કઃ સ્તુત્યઃ સર્વદેવાનાં નમસ્યઃ પૂજ્ય એવ ચ । કઃ સર્વગશ્ચ સર્વત્ર શરણં યં વજ્રામ્યહમ્ । । ૧૬ પિતૃશાપાનલેનાહં દહ્યમાનો મહામુને । શાન્ત્યર્થમસ્ય કં દેવં શરણં ચ વ્રજામ્યહમ્ । । ૧૭ એતચ્છ્રુત્વા તુ સામ્બસ્ય વચનં કરુણાવહમ્ । હિત્વા તુ ૪કામજં વીર નારદો વાક્યમબ્રવીત્ । । ૧૮ સ્તુત્યો વન્દ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ નમસ્ય ઈડ્ય એવ ચ । ભાસ્કરો યદુશાર્દૂલ બ્રહ્માદીનાં સદાનઘ । । ૧૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સામ્બોપાખ્યાને સામ્બં પ્રતિ કૃષ્ણશાપે સામ્બસ્ય નારદોપસંગમનવર્ણનં નામ પઞ્ચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
સહસ્ર કિરણો ધરાવતો સૂર્યદેવ, પુત્ર, આ રોગ દૂર કરી શકે છે. હવે મને ખબર પડી છે કે તું નારદ દ્વારા, રોષવશ, મારા પાસેથી મોકલવામાં આવ્યો છે. તેથી તું એ મહાન ઋષિને પ્રસન્ન કરી, તેમને પૂછજે; તેઓ તને એ દેવનું નામ જણાવશે, જે તારો શ્રાપ દૂર કરશે. પિતાના આ વચન સાંભળી, જાંબવતીપુત્ર સાંબ દુઃખી અને શોકગ્રસ્ત થયો. પછી વિચાર કરીને, દ્વારકામાં ક્યારેક દર્શન માટે આવેલા નારદજી પાસે નમ્રતાથી ગયો અને કહ્યું: 'હે ભગવાન, બ્રહ્માના પુત્ર, સર્વજ્ઞાની અને સદ્ગુણવંત, કૃપા કરીને મને આશીર્વાદ આપો. જે યોગથી મારું દુઃખ અને પાપ દૂર થાય, તે યોગ કહો.' નારદે કહ્યું: 'જે સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત્ય, વંદનીય અને પૂજ્ય છે, એ દેવનું પૂજન કરવાથી તારો રોગ દૂર થશે.' સાંબે પૂછ્યું: 'કોણ એ દેવ છે, જે સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત્ય, વંદનીય અને પૂજ્ય છે? કોણ સર્વત્ર વ્યાપક છે અને શરણાર્થીને આશ્રય આપે છે? પિતાના શ્રાપથી દહાયમાન હું શાંતિ માટે કયા દેવનું શરણ લઉં?' સાંબના કરુણાભર્યા શબ્દો સાંભળી, નારદે કહ્યું: 'યાદવશ્રેષ્ઠ, જે સદા બ્રહ્માદિક દેવતાઓ દ્વારા વંદનીય, પૂજ્ય અને સ્તુત્ય છે, એ ભાસ્કર દેવ છે.'
નારદસામ્બસંવાદે સૂર્યપરિવારવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ કદાચિત્પર્યટઁલ્લોકાન્સૂર્યલોકમહં ગતઃ । તત્ર દૃષ્ટો મયા સૂર્યઃ સર્વદેવગણૈર્વૃતઃ । । ૧ ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ નાગૈર્યક્ષૈશ્ચ રાક્ષસૈઃ । તત્ર ગાયન્તિ ગન્ધર્વા નૃત્યન્ત્યપ્સરસસ્તથા । । ૨ રક્ષન્ત્યુદ્ગતશસ્ત્રાસ્તં યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ । ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મૂર્તિમન્તીહ સર્વશઃ । । તત્કૃતૈર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તુવન્તિ ઋષયો રવિમ્ । । ૩ મૂર્તિમત્યઃ સ્થિતાસ્તત્ર તિસ્રઃ સંધ્યાઃ શુભાનનાઃ । ગૃહીતવજ્રનારાચાઃ પરિવાર્ય રવિં સ્થિતાઃ । । ૪ અરુણા વર્ણતઃ પૂર્વા મધ્યમા ચેન્દુસન્નિભા । તૃતીયાક્ષ્માજસંકાશા ૧ સંધ્યા ચૈવ પ્રકીર્તિતા । । ૫ આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતોથાશ્વિનૌ તથા । ત્રિસંધ્યં પૂજયન્ત્યર્કં તથાન્યે ચ દિવૌકસઃ । । ૬ ઈરયઞ્જયશબ્દં તુ ઇન્દ્રસ્તત્રૈવ તિષ્ઠતિ । કવિસ્તુ ત્ર્યમ્બકો દેવસ્ત્રિસંધ્યં પૂજયન્તિ વૈ । । ૭ ૨દિનાદાવમ્બુજાકારં પૂજયેદમ્બુજાસનમ્ । ચક્રરૂપં તુ મધ્યાહ્ને ઘૃતાર્ચિઃ પૂજયેત્સદા । । ૮ પૂજયેત્સગણં રાત્રૌ વિપુલાજ્યસ્વરૂપિણમ્ । રવિં ભક્ત્યા સદા દેવં ૩કંજાર્ધકૃતશેખરઃ । । ૯ સારથ્યં કુરુતે તસ્ય પતગસ્યાગ્રજઃ ૧ સદા । વહમાનો રથં દિવ્યં કાલાવયવનિર્મિતમ્ । । 1.76.૧૦ હરિતૈઃ સપ્તભિર્યુક્તં છન્દોભિર્વાજિરૂપિભિઃ । । ૧૧ દ્વે ભાર્યે પાર્શ્વયોસ્તસ્ય રાજ્ઞીનિક્ષુભસંજ્ઞિતા । તથાન્યૈર્નામભિર્દેવાઃ પરિવાર્ય રવિં સ્થિતાઃ । । ૧૨ પિઙ્ગલો લેખકસ્તત્ર તથાન્યો દણ્ડનાયકઃ । ૨રાજાશ્રોષૌ ચ દ્વૌ દ્વારે સ્થિતૌ કલ્માષપક્ષિણૌ । । ૧૩ તતો વ્યોમ ચતુઃશૃઙ્ગં મેરોઃ સદૃશલક્ષણમ્ । દિણ્ડિસ્તથાગ્રતસ્તસ્ય દિક્ષુ ચાન્યે સ્થિતાઃ સુરાઃ । । ૧૪ એવં સર્વગમં દેવં પ્રદીપ્તં જગતિ દ્વિજ । બ્રહ્માદ્યૈઃ સંસ્તુતં દેવં ગીર્વાણૈર્ઋષભોત્તમમ્ । । ગ્રહેશં ભુવનેશાનમાદિત્યં શરણં વ્રજ । । ૧૫ સામ્બ ઉવાચ તત્ત્વતઃ શ્રોતુમિચ્છામિ કથં સર્વગતો રવિઃ । । ૧૬ કતિ વા રશ્મયસ્તસ્ય મૂર્તયશ્ચ કતિ સ્મૃતાઃ । કા રાજ્ઞી નિક્ષુભા કા ચ કશ્ચાયં દણ્ડનાયકઃ । । ૧૭ પિઙ્ગલશ્ચાપિ કસ્તત્ર કિં ચાસૌ લિખતે સદા । રાજાશ્રોષૌ ચ કૌ તત્ર કૌ ચ કલ્માષપક્ષિણૌ । । ૧૮ કિં દૈવત્યં ચ તદ્વ્યોમ મેરોઃ સદૃશલક્ષણમ્ । કો દિણ્ડિરગ્રતસ્તત્ર કે દેવા દિક્ષુ યે સ્થિતાઃ । । ૧૯ તત્ત્વતો નિગમૈશ્ચૈવ વિસ્તરેણ વદસ્વ મામ । યેનાહં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વ્રજામિ શરણં દ્વિજ । । 1.76.૨૦ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને નારદસામ્બસંવાદે સૂર્યપરિવારવર્ણનં નામ ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
નારદે કહ્યું: એક વખત હું લોકોમાં ફરતો હતો ત્યારે સૂર્યલોકમાં ગયો. ત્યાં મેં જોયું કે સૂર્યદેવ સર્વ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા છે. ત્યાં ગંધર્વો ગીત ગાતા, અપ્સરાઓ નૃત્ય કરતી, અને યક્ષ, રાક્ષસ, પન્નગો શસ્ત્રો સાથે સૂર્યદેવની રક્ષા કરતા. ત્યાં ઋષિઓ વિવિધ સ્તોત્રો દ્વારા સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરતા. ત્રણ સુંદર સંધ્યાઓ, વજ્ર અને બાણ ધારણ કરીને, સૂર્યદેવને ઘેરીને ઊભી હતી. પૂર્વની સંધ્યા લાલ રંગની, મધ્યની ચંદ્ર સમાન શ્યામ અને ત્રીજી પૃથ્વી જેવી પીળી હતી. આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, મરુત અને અશ્વિનીકુમારો તથા અન્ય દેવતાઓ ત્રણેય સંધ્યાએ સૂર્યદેવનું પૂજન કરે છે. ત્યાં ઇન્દ્ર જયધ્વનિ કરે છે અને કવિ ત્ર્યંબક દેવ પણ ત્રણેય સંધ્યાએ પૂજન કરે છે. સવારે કમળાકાર સૂર્યનું, મધ્યાહ્ને ચક્રરૂપ ઘૃતપ્રભા અને રાત્રે વિશાળ ઘી સમાન રૂપ ધરાવતાં સૂર્યનું પૂજન કરવું. ભક્તિપૂર્વક સૂર્યદેવનું પૂજન કરવું, જેમના શિરે અર્ધકમળ શોભે છે. તેમના રથનું સદાય અરુણ, પતગનો મોટો ભાઈ, સારથી છે. એ દિવ્ય રથ સમયના ભાગોથી બનેલો છે અને સાત હરી ઘોડાઓ, જે છંદરૂપ છે, તેને ખેંચે છે. તેમના બાજુએ બે રાણીઓ છે, એકનું નામ ક્ષુભા છે. અન્ય દેવતાઓ પણ સૂર્યદેવને ઘેરીને ઊભા છે. પિંગલ નામનો લેખક અને દંડનાયક પણ છે. રાજાશ્રોષ નામના બે દ્વારપાળ અને કલ્માષપક્ષી નામના બે પક્ષી પણ છે. પછી ચાર શિખરવાળું આકાશ, જે મેરુ પર્વત જેવું છે, અને દિંડિ નામનો દેવ આગળ છે. દિશાઓમાં અન્ય દેવતાઓ પણ ઊભા છે. આ રીતે પ્રકાશમાન અને સર્વવ્યાપી દેવ, બ્રહ્માદિક દેવતાઓ અને ગંધર્વો દ્વારા સ્તુત છે. હે દ્વિજ, તું એ ગ્રહપતિ, પૃથ્વીના સ્વામી અને આદિત્યનું શરણ લઈ.
સામ્બોપાખ્યાને સૂર્યવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સૂર્યં નિગદતઃ શૃણુ । તતઃ શેષાન્પ્રવક્ષ્યેઽહં નમસ્કૃત્ય વિવસ્વતે । । ૧ અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્ । પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યમાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ । । ૨ ગન્ધૈર્વર્ણૈ રસૈર્હીનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્ । જગદ્યોનિં મહદ્ભૂતં પરં બ્રહ્મા સનાતનમ્ । । ૩ નિગ્રહં સર્વભૂતાનામવ્યક્તમભવત્કિલ । અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મં ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્ । । ૪ અનાકારમવિજ્ઞેયં તમાહુઃ પુરુષં પરમ્ । તસ્યાત્મના સર્વમિદં જગદ્વ્યાપ્તં મહાત્મનઃ । । ૫ તસ્યેશ્વરસ્ય પ્રતિમા જ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણા । ધર્મેશ્વર્યકૃતા બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી તસ્યાભિમાનિનઃ । । ૬ અવ્યક્તાજ્જાયતે તસ્ય મનસા યદ્યદિચ્છતિ । ચતુર્મુખસ્ય બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકૃદ્ભવેત્ । । ૭ સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્તિસ્રોવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ । સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચ રજસ્તમઃ । । ૮ સાત્ત્વિકં પુરુષત્વે ચ ગુણવૃત્તં સ્વયંભુવઃ । બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્કાલત્વે ચાપિ સંક્ષિપેત્ । । ૯ પુરુષત્વે ઉદાસીનસ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ પ્રજાપતેઃ । ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રિકાલં સમ્પ્રવર્તતે । । 1.77.૧૦ સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિઃ સ્વયમ્ । અગ્રે હિરણ્યગર્ભસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતઃ સ્વયમ્ભુવઃ । । ૧૧ આદિત્યસ્યાદિદેવત્વાદજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ । દેવેષુ સ મહાન્દેવો મહાદેવઃ સ્મૃતસ્તતઃ । । ૧૨ સર્વેશત્વાચ્ચ લોકસ્ય અધીશત્વાચ્ચ ઈશ્વરઃ । બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભવત્વાદ્ભવ ઉચ્યતે । । ૧૩ પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિરતઃ સ્મૃતઃ । પુરે શેતે ચ વૈ યસ્માત્તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે । । ૧૪ નોત્પાદ્યત્વાદપૂર્વત્વાત્સ્વયંભૂરિતિ વિશ્રુતઃ । । ૧૫ હિરણ્યાણ્ડગતો યસ્માદ્ગ્રહેશો વૈ દિવસ્પતિઃ । તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભોઽસૌ દેવદેવો દિવાકરઃ । । ૧૬ આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ । અયનં તસ્ય તા આપસ્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ । । ૧૭ અર ઇત્યેષ શીઘ્રાર્થો નિપાતઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ । આપ એવાર્ણવા ભૂત્વા ન શીઘ્રાસ્તેન તા નરાઃ
નારદએ કહ્યું: હવે હું તને ક્રમબદ્ધ રીતે અને વિગતે સૂર્યના વિષયમાં કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. પછી વિવસ્વાનને વંદન કરીને, બાકીનું પણ હું કહીશ. જે અદૃશ્ય અને કારણરૂપ છે, જે સદા રહે છે અને જે સત્ય-અસત્યનું સ્વરૂપ છે, તેને જ principal અને પ્રકૃતિ કહે છે, એમ તત્વવિચારકોએ કહ્યું છે. જેમાં સુગંધ, રંગ કે રસ નથી, અવાજ કે સ્પર્શ પણ નથી, જે જગતની યોનિ છે, મહાન તત્વ છે, પરમ બ્રહ્મ છે અને સનાતન છે. એ અદૃશ્ય તત્વે બધાં જીવોને સંકુચિત કરી લીધાં, એ અનાદિ, અનંત, અજન્મા, સૂક્ષ્મ, ત્રણ ગુણવાળું અને ઉત્પત્તિ-વિનાશવાળું છે. જે આકારરહિત અને અજ્ઞેય છે, તેને પરમ પુરુષ કહે છે. એ મહાત્માના આત્માથી આ આખું જગત વ્યાપેલું છે. એ ઈશ્વરની પ્રતિમા જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી ઓળખાય છે. ધર્મ અને ઈશ્વરતાથી તેની બુદ્ધિ બ્રાહ્મી કહેવાય છે. એ અદૃશ્યમાંથી જે કંઈ મનથી ઈચ્છે છે, તે જન્મે છે; બ્રહ્મા તરીકે, કાળરૂપે અને અંતકર્તા તરીકે પણ તે થાય છે. એ પુરુષના હજારો માથા છે, સ્વયંભૂની ત્રણ અવસ્થાઓ છે; સત્ત્વ અને રજસ બ્રહ્મા રૂપે, કાળરૂપે રજસ અને તમસ છે. સ્વયંભૂ પુરુષરૂપે સાત્ત્વિક ગુણવાળું છે; બ્રહ્મા રૂપે લોકોની સર્જના કરે છે અને કાળરૂપે સંહાર કરે છે. પુરુષરૂપે તે નિષ્પક્ષ રહે છે; પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે; પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી, ત્રણ કાળમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે. પોતે ત્રણ રૂપે સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને નિરીક્ષણ કરે છે; શરૂઆતમાં હિરણ્યગર્ભ રૂપે સ્વયંભૂ પ્રગટ થયો. આદિત્યના મુખ્ય દેવ હોવાથી અને અજન્મા હોવાથી તેને અજય કહેવાય છે; દેવોમાં તે મહાદેવ છે, તેથી મહાદેવ કહેવાય છે. જગતના સર્વેશ્વર અને અધિપતિ હોવાથી તેને ઈશ્વર કહે છે; વિશાળતાથી તેને બ્રહ્મા, ઉત્પન્ન કરનારને ભવ કહેવાય છે. જે સર્વ પ્રજાઓનું પાલન કરે છે, તેથી તેને પ્રજાપતિ કહેવાય છે; જે શહેરમાં શયન કરે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવાય છે. ન ઉત્પન્ન થવાને કારણે અને પૂર્વે ન હોવાથી તેને સ્વયંભૂ કહેવાય છે. હિરણ્યાંડમાં રહેલા, ગ્રહોના સ્વામી અને દિવસના સ્વામી હોવાથી તેને હિરણ્યગર્ભ, દેવદેવ અને દિવસના કરનાર કહેવાય છે. પાણીને 'નાર' કહે છે, એવું ઋષિઓએ કહ્યું છે; એનું આશ્રય પણ પાણી છે, તેથી તેને નારાયણ કહેવાય છે. 'અર' શબ્દ ઝડપ દર્શાવે છે, કવિઓએ એવું કહ્યું છે; પાણી જ સમુદ્ર બની જાય છે, તેથી તેને નર કહે છે.
૧૮ એકાર્ણવે પુરા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે । નારાયણાખ્યઃ પુરુષઃ સુષ્વાપ સલિલે તદા । । સહસ્રશીર્ષા ૩સુમનાઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । । ૧૯ સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રયીપથે યઃ પુરુષો૪ નિગદ્યતે । આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા અપૂર્વ એકઃ પુરુષઃ પુરાણઃ । । 1.77.૨૦ હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાત્મા સમ્પદ્યતે વૈ તમસા પરસ્તાત્ । । ૨૧ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સામ્બોપાખ્યાને સૂર્યવર્ણનં નામ સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
પહેલાં, જ્યારે આખું સ્થાવર અને જંગમ જગત એક જ મહાસાગરમાં લય પામેલું હતું, ત્યારે નારાયણ નામે પુરુષ એ જળમાં સુઈ રહ્યો હતો. એ પુરુષે હજારો માથા, સુંદર મન, હજારો આંખો અને હજારો પગ ધરાવતો હતો. એ પહેલો પ્રજાપતિ, ત્રણેય માર્ગોમાં જે પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે. એ આદિત્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો, જગતનો રક્ષક, અનન્ય અને પ્રાચીન પુરુષ છે. હિરણ્યગર્ભ પુરુષ મહાત્મા છે, જે અંધકારથી પર છે.
સૂર્યમહિમાવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ । શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્ । । ૧ સલિલેનાપ્લુતાં ભૂમિ દૃષ્ટ્વા કાર્યં વિચિન્ત્ય સઃ । ભૂત્વા સ તુ વરાહો વૈ અપઃ સંવિશતે પ્રભુઃ । । ૨ સઞ્ચિત્યૈવં સ દેવેશો ભૂમેરુદ્ધરણે ક્ષમઃ । મહીં મહાર્ણવે મગ્નામુદ્ધર્તુમુપચક્રમે । । ૩ ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્રકુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિધાર્ય । વિધુન્વતો વેદમયં શરીરં રોમાન્તરસ્થા મુનયો ૧જપન્તિ । । ૪ ઉદ્ધૃત્યોર્વીં સ સલિલાત્પ્રજાસર્ગમકલ્પયત્ । મનસા જનયામાસ પુત્રાનાત્મસમાઞ્છુભાન્ । । ૫ ભૃગ્વઙ્ગિરસમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં કતુમ્ । મરીચિમથ દક્ષં ચ વશિષ્ઠં નવમં તથા । । ૬ નવ પ્રજાપતીન્સૃષ્ટ્વા તતઃ સ પુરુષોત્તમઃ । પ્રાદુર્ભૂતોઽદિતેઃ પુત્રઃ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા । । ૭ મરીચાત્કશ્યપં ૨પુત્રં યં વેધા જનયજ્જલે । પ્રજાપતીનાં દશમં તેજસા બ્રહ્મણઃ સમમ્ । । ૮ વૃક્ષકન્યાઽદિતિર્નામ્ના પત્ની સા કશ્યપસ્ય તુ । અણ્ડં સા જનયામાસ ભૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્રિસંયુતમ્ । । ૯ તત્રોત્પન્નઃ સહસ્રાંશુર્દ્વાદશાત્મા દિવાકરઃ । નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારોઽસ્ય મહાત્મનઃ । । વિસ્તારાસ્ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહો વિભાવસોઃ । । 1.78.૧૦ યથાપુણ્યં કદમ્બસ્ય સમન્તાત્કેશરૈર્વૃતમ્ । તથૈવ તેજસાં ગોલં સમન્તાદ્રશ્મિભિર્વૃતમ્ । । ૧૧ સહસ્રશીર્ષા પુરુષો બ્રાહ્મ યોગમુદાહરન્ । તૈજસસ્ય ચ ગોલસ્ય સ તુ મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ । । ૧૨ આદત્તે સ તુ રશ્મીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ । અપો નદીસમુદ્રેભ્યો હ્રદકૂપેભ્ય એવ ચ । । ૧૩ સૌરી પ્રભા યા દેવસ્ય અસ્તં યાતે દિવાકરે । અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્પ્રકાશતે
નારદએ કહ્યું: એણે હજારો યુગ જેટલો લાંબો રાતનો સમય ઉપાસના કરીને વિતાવ્યો. રાત પૂરી થયા પછી, સર્જન માટે એ બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કરે છે. પછી, એણે પાણીમાં ડૂબેલી ધરતી જોઈ અને શું કરવું એ વિચાર્યું. એ સમયે એ મહાપ્રભુ વારાહ રૂપે બનીને પાણીમાં પ્રવેશી ગયો. એ દેવેશ્વરે, ધરતીને ઊંચી કાઢવા માટે યોગ્યતા ધરાવતો, મહાસાગરમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને બહાર કાઢવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે એ મહાવારાહ પાણીમાંથી ઊભો થયો, એના જળથી ભીંજાયેલા પેટમાંથી ધરતીને ધારણ કરી, એના વેદમય શરીરમાં રહેલા રોમછિદ્રોમાંથી મુનિઓ જપ કરતા હતા. પાણીમાંથી પૃથ્વીને બહાર કાઢીને, એણે પ્રજાની સર્જના કરી. મનથી પોતાની સમાન શુભ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. ભૃગુ, અંગિરા, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, કૃતુ, મરીચિ, દક્ષ અને નવમ વશિષ્ઠ એમ નવ પ્રજાપતિઓની સર્જના કરી. પછી એ પુરુષોત્તમ, અદિતિના પુત્ર રૂપે પ્રગટ થયો, પ્રજાના કલ્યાણ માટે. મરીચિમાંથી કશ્યપ નામે પુત્ર જન્મ્યો, જે જળમાં જન્મેલો દશમ પ્રજાપતિ અને તેજમાં બ્રહ્મા સમાન હતો. વૃક્ષકન્યા અદિતિ, કશ્યપની પત્ની, એણે ભૂ, ભુવઃ અને સ્વ – આ ત્રણ લોકોથી યુક્ત અંડાનું સર્જન કર્યું. એ અંડામાંથી સહસ્ર કિરણોવાળો, બાર રૂપો ધરાવતો, પ્રકાશ આપનારો સૂર્ય પ્રગટ થયો. એ મહાત્માનો વ્યાપ નવ હજાર યોજન જેટલો છે. એ પ્રકાશવાળાનો વ્યાપ ત્રણગણો છે, અને પરિધિ પણ એટલો જ વિશાળ છે. જેમ કદંબના ફૂલને ચારેય બાજુ કેસરથી ઘેરાયેલું હોય છે, તેમ એ તેજના ગોળને ચારેય બાજુ કિરણોથી ઘેરાયેલું છે. સહસ્ર માથાવાળો પુરુષ બ્રાહ્મણ યોગ કહે છે, અને એ તેજસ્વી ગોળના મધ્યમાં સ્થિત છે. એ ચારેય બાજુથી સહસ્ર કિરણો દ્વારા નદીઓ, સમુદ્રો, સરોવર અને કૂવામાંથી પાણી ખેંચે છે. સૂર્યદેવની જે પ્રકાશરેખા છે, તે જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જાય છે ત્યારે રાત્રે અગ્નિમાં પ્રવેશી જાય છે, તેથી દૂરથી પ્રકાશ આપે છે.
નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ । । વિધુઋક્ષગ્રહાઃ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસભ્ભવાઃ । । ૩૬ રવેઃ કરસહસ્રં યત્પ્રાઙ્મયા સમુદાહૃતમ્ । તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહસંજ્ઞિતાઃ । । ૩૭ સુષુમ્ણો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ । સૂર્યશ્ચૈવાપરો રશ્મિર્નામ્ના વિષ્ણુરિતિ૨ સ્મૃતઃ । । ૩૮ સસત્ત્વઃ સર્વબન્ધુસ્તુ જીવાયતિ ચ વૈ જગત્ । સપ્તજઃ પ્રથમસ્તત્ર કઞ્જજશ્ચ તથા પરઃ । । ૩૯ તારેયશ્ચાપરસ્તત્ર ગુરુઃ સુમનસાં તથા । ઉગ્રાહ્વઃ પઞ્ચમસ્તેષાં પુત્રોઽન્યો વનમાલિનઃ । । કઃ શેષઃ સપ્તમસ્તેષામેતે વૈ સપ્ત રશ્મયઃ । । 1.78.૪૦ આદિત્યમૂલમખિલં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ । ભવત્યસ્માજ્જગત્સર્વં સ દેવાસુરમાનુષમ્ । । ૪૧ રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્ર ત્રિદિવૌકસામ્ । મહદ્યુતિમતઃ કૃત્સ્નં તેજો યત્સાર્વલૌકિકમ્ । । ૪૨ સર્વાત્મા સર્વલોકેશો દેવદેવઃ પ્રજાપતિઃ । સૂર્ય એવ ત્રિલોકસ્ય મૂલં પરમદૈવતમ્ । । ૪૩ અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ । । ૪૪ સૂર્યાત્પ્રસૂયતે સર્વં તસ્મિન્નેવ પ્રલીયતે । ભાવાભાવૌ તુ લોકાનામાદિત્યાન્નિઃસૃતૌ પુરા । । ૪૫ એતત્તુ ધ્યાનિનાં ધ્યાનં મોક્ષશ્ચાપ્યેવ મોક્ષિણામ્ । અત્ર ગચ્છન્તિ નિર્વાણં જાયન્તેઽસ્માત્પુનઃ પ્રજાઃ । । ૪૬ ક્ષણા મુહૂર્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાસ્તુ નિત્યશઃ । માસાઃ સમ્વત્સરાશ્ચૈવ ઋતવોઽથ યુગાનિ ચ । । અથાદિત્યમૃતે હ્યેષાં કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે । । ૪૭ કાલાદૃતે ન નિયમા નાગ્નેર્વિહરણક્રિયા । ઋતૂ નામવિભાગાચ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ । । ૪૮ અભાવો વ્યવહારાણાં જન્તૂનાં દિવિ ચેહ ચ । જગત્પ્રતાપનમૃતે ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્ । । ૪૯ નાવૃષ્ટ્યા તપતે સૂર્યો નાવૃષ્ટ્યા પરિવેષ્યતે । આદિત્યસ્ય ચ નામાનિ સામાન્યાનીહ દ્વાદશ । । 1.78.૫૦ દ્વાદશૈવ પૃથક્ત્વેન તાનિ વક્ષ્યામ્યનેકશઃ । આદિત્યઃ સવિતા સૂર્યો મિહિરોઽર્કઃ પ્રતાપનઃ । । ૫૧ માર્તંડો ભાસ્કરો ભાનુશ્ચિત્રભાનુર્દિવાકરઃ । રવિર્વૈ દ્વાદશશ્ચૈવ જ્ઞેયઃ સામાન્યનામભિઃ । । ૫૨ વિષ્ણુર્ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રેન્દ્રો વરુણોઽર્યમા । વિવસ્વાનંશુમાંસ્ત્વષ્ટા પર્જન્યો દ્વાદશ સ્મૃતાઃ । । ૫૩ ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાઃ પૃથક્ત્વેન પ્રકીર્તિતાઃ । ઉત્તિષ્ઠન્તિ સદા હ્યેતે માસૈર્દ્વાદશભિઃ ક્રમાત્ । । ૫૪ વિષ્ણુસ્તપતિ ચૈત્રે ચ વૈશાખે ચાર્યમા તથા । વિવસ્વાઞ્જ્યેષ્ઠમાસે તુ આષાઢે ચાંશુમાંસ્તથા । । ૫૫ પર્જન્યઃ શ્રાવણે માસિ વરુણઃ પ્રોષ્ઠસંજ્ઞકે । ઇન્દ્રશ્ચાશ્વયુજે માસિ ધાતા તપતિ કાર્તિકે । । ૫૬ માર્ગશીર્ષે તથા મિત્રઃ પૌષે પૂષા દિવાકરઃ । માઘે ભગસ્તુ વિજ્ઞેયસ્ત્વષ્ટા તપતિ ફાલ્ગુને । । ૫૭ તૈશ્ચ દ્વાદશભિર્વિષ્ણૂ રશ્મીનાં દીપ્યતે સદા । દીપ્યતે ગોસહસ્રેણ શતૈશ્ચ ત્રિભિરર્યમા । । ૫૮ દ્વિસપ્તકૈર્વિવસ્વાંસ્તુ અંશુમાન્પઞ્ચકૈસ્ત્રિભિઃ । વિવસ્વાનિવ પર્જન્યો વરુણશ્ચાર્યમા ઇવ । । ૫૯ ઇન્દ્રસ્તુ દ્વિગુણૈઃ ષડ્ભિર્ધાતૈકાદશભિઃ શતૈઃ । મિત્રવદ્ભગવત્ત્વષ્ટા સહસ્રેણ શતેન ચ । । 1.78.૬૦ ઉત્તરોપક્રમેઽર્કસ્ય વર્ધન્તે રશ્મયઃ સદા । દક્ષિણોપક્રમે ભૂયો હ્રસન્તે સૂર્યરશ્મયઃ । । ૬૧ એવં રશ્મિસહસ્રં તુ સૌર્યં લોકાર્થસાધકમ્ । ભિદ્યતે ઋતુમાસૈસ્તુ સહસ્રં બહુધા ૧ભૃશમ્ । । ૬૨ એવં નામ્નાં ચતુર્વિંશદેકસ્યૈષા પ્રકીર્તિતા । વિસ્તરેણ સહસ્રં તુ પુનરેવં પ્રકીર્તિતમ્ । । ૬૩ આસાં પરમયત્નેન બ્રુવતે ભિન્નદર્શનાઃ । તામસા બુદ્ધિમોહાચ્ચ દૃષ્ટાન્તાનિ બ્રુવન્તિ હિ । । ૬૪ બ્રહ્માણં કારણં કેચિત્કેચિદાહુર્દિવાકરમ્ । કેચિદ્ભવં પરત્વેન આહુર્વિષ્ણું તથાપરે । । ૬૫ કારણં તુ સ્મૃતા હ્યેતે નાનાર્થેષુ સુરોત્તમાઃ । એકઃ સ તુ પૃથક્ત્વેન સ્વયંભૂરિતિ વિશ્રુતઃ । । ૬૬ વનમાલિનમુગ્રેશં દિવિ ચક્ષુરિવાન્તકમ્ । તં સ્વયંભૂરિતિ પ્રોક્તં સ સોપર્ણિમનૌપમમ્ । । ૬૭ યથાનુરજ્યતે વર્ણેર્વિવિધૈઃ સ્ફાટિકો મણિઃ । તથા ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયંભોરનુરઞ્જનમ્ । । ૬૮ એકો ભૂત્વા યથા મેઘઃ પૃથક્ત્વેન પ્રતિષ્ઠિતઃ । વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ । । ૬૯ નભસઃ પતિતં તોયં યાતિ સ્વાદાન્તરં યથા । ભૂમે રસવિશેષેણ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ । । 1.78.૭૦ યથેન્ધનવશાદગ્નિરેકસ્તુ બહુધાયતે । વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ । । ૭૧ યથા દ્રવ્યવિશેષાચ્ચ વાયુરેકઃ પૃથગ્ભવેત્ । સુગન્ધિઃ પૂતિગન્ધિર્વા તથા ગુણવશાત્તુ સઃ । । ૭૨ યથા વા ગાર્હપત્યોગ્નિરન્યત્સંજ્ઞાન્તરં વ્રજેત્ । દક્ષિણાહવનીયાદિબ્રહ્માદિષુ તથા હ્યસૌ । । ૭૩ એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ પ્રોક્તમેતન્નિદર્શનમ્ । તસ્માદ્ભક્તિઃ સદા કાર્યા દેવે હ્યસ્મિન્દિવાકરે । । ૭૪ એષોઽણ્ડજોઽધિગશ્ચૈવ એષ એવ ભૃગુસ્તથા । એષ રજસ્તમશ્ચૈવ એષ સત્ત્વગુણસ્તથા । । ૭૫ એષ વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ સર્વશ્ચૈવ ન સંશયઃ । સૂર્યવ્યાપ્તમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । । ૭૬ ૧ઇજ્યતે પૂજ્યતે ચાસાવત્ર યાનાત્મકો રવિઃ । સર્વત્ર સવિતા દેવસ્તનુભિર્નામભિશ્ચ સઃ । । ૭૭ વસત્યગ્નૌ તથા વાતે વ્યોમ્નિ તોયે તથા વિભો । એવંવિધો હ્યયં સૂર્યઃ સદા પૂજ્યો વિજાનતા । । ૭૮ આદિત્યં વેત્તિ યસ્ત્વેવં સ તસ્મિન્નેવ લીયતે । અપ્યેકં વેત્તિ યો નામ ધાત્વર્થનિગમૈ રવેઃ । । ૭૯ સ રોગૈર્વર્જિતઃ સર્વૈઃ સદ્યઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે । ન હિ પાપકૃતઃ સામ્બ ભક્તિર્ભવતિ ભાસ્કરે । । 1.78.૮૦ તથા ત્વં પરયા ભક્ત્યા પ્રપદ્યસ્વ દિવાકરમ્ । યેન વ્યાધિવિનિર્મુક્તઃ સર્વાન્કામાનવાપ્સ્યસિ । । ૮૧ યથા તવ પિતા સામ્બ યથા વેધા યથા હરઃ । યથા ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયમ્ભોરનુરઞ્જનમ્ । । ૮૨ એકીભૂય યથા મેઘઃ પૃથક્ત્વેન પ્રતિષ્ઠતે । વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ । । ૮૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૂર્યમહિમવર્ણનં નામાષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
નક્ષત્રો, ગ્રહો અને ચંદ્ર – એ બધાની મૂળસ્થિતિ અને ઉત્પત્તિ એક જ છે; બધા ચંદ્ર અને ગ્રહો સૂર્યમંડળમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. સૂર્યના હજારો કિરણોમાંથી, જે પહેલાં મેં કહ્યું, તેમાં શ્રેષ્ઠ એવા સાત કિરણો છે, જેને ગ્રહકિરણ કહેવાય છે. સુષુમ્ણ, હરિકેશ, વિશ્વકર્મા, સૂર્ય અને એક વિશેષ કિરણ, જેને વિષ્ણુ કહે છે. એમાં સત્વવાળો સર્વબંધન છે, જે જગતને જીવંત રાખે છે. સાતજ, પ્રથમ, કમળમાંથી જન્મેલો, તારેય, ગુરુ, સુમનસ અને ઉગ્રાહ્વ – એ સાત કિરણો છે. આ સાત કિરણો સૂર્યના મૂળમાંથી સમગ્ર ત્રિલોકી, દેવ, અસુર અને માનવજાતને પ્રકાશ આપે છે. રુદ્ર, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, ચંદ્ર, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને સ્વર્ગવાસીઓ – એ બધાના તેજનો મૂળ સૂર્ય છે. સૂર્ય સર્વાત્મા, સર્વલોકના સ્વામી, દેવોના દેવ અને પ્રજાપતિ છે; ત્રિલોકીનું મૂળ અને પરમ દૈवत પણ એ જ છે. અગ્નિમાં સમર્પિત હવન યોગ્ય રીતે સીધો સૂર્યને પહોંચે છે; સૂર્યથી વરસાદ થાય છે, વરસાદથી અન્ન અને અન્નથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ જગત સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ લય પામે છે; લોકોનાં ઉત્પત્તિ અને લય પણ સૂર્યથી જ થાય છે. ધ્યાનીઓ માટે એનું ધ્યાન અને મોક્ષીઓ માટે એમાં મોક્ષ છે; અહીંથી જ નિર્વાણ પ્રાપ્ત થાય છે અને પ્રજાઓ ફરીથી અહીંથી જન્મે છે. પળ, મુહૂર્ત, દિવસ, રાત, પખવાડિયા, મહિના, વર્ષ, ઋતુઓ અને યુગ – આ બધાની ગણતરી સૂર્ય વિના શક્ય નથી. કાળ વિના નિયમ, અગ્નિનું કાર્ય, ઋતુઓનું વિભાજન, ફૂલ, મૂળ કે ફળ – કશું શક્ય નથી. દિવસે કે સ્વર્ગમાં જીવોનાં વ્યવહાર પણ સૂર્યના પ્રકાશ વિના અસ્તિત્વમાં નથી. વિનાવર્ષા સૂર્ય તપતો નથી, વિનાવર્ષા એ પ્રકાશિત પણ થતો નથી; સૂર્યના સામાન્ય નામ બાર છે. એ બાર નામ અલગ-અલગ રીતે પણ કહેવાય છે: આદિત્ય, સવિતા, સૂર્ય, મિહિર, અર્ક, પ્રતિાપન, માર્તંડ, ભાસ્કર, ભાનુ, ચિત્રભાનુ, દિવાકર અને રવિ. વિષ્ણુ, ધાતા, ભગ, પૂષા, મિત્ર, ઇન્દ્ર, વરુણ, અર્યમા, વિવસ્વાન, અંશુમાન, ત્વષ્ટા અને પર્જન્ય – આ બાર દેવતાઓ છે. આ બાર આદિત્યો અલગ-અલગ નામે ઓળખાય છે અને બાર મહિના પ્રમાણે સતત પ્રકાશ આપે છે. ચૈત્રમાં વિષ્ણુ, વૈશાખમાં અર્યમા, જેઠમાં વિવસ્વાન, આષાઢમાં અંશુમાન, શ્રાવણમાં પર્જન્ય, ભાદરમાં વરુણ, આશ્વિનમાં ઇન્દ્ર, કાર્તિકમાં ધાતા, માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર, પોષમાં પૂષા, માઘમાં ભગ અને ફાગણમાં ત્વષ્ટા તેજ આપે છે. આ બાર દેવતાઓના કિરણો સદા પ્રકાશિત થાય છે; અર્યમા ત્રણ હજાર ગાયો જેટલા પ્રકાશથી, વિવસ્વાન ચૌદ, અંશુમાન પાંચ અને ત્રણથી, પર્જન્ય અને વરુણ પણ એમ જ. ઇન્દ્ર બાર, ધાતા અગિયાર, મિત્ર, ભગ અને ત્વષ્ટા હજાર કિરણોથી પ્રકાશ આપે છે. ઉત્તરાયણમાં સૂર્યના કિરણો વધે છે, દક્ષિણાયણમાં ઘટે છે. એ રીતે સૂર્યના હજારો કિરણો લોકહિત માટે ઋતુઓ અને મહિનાઓ પ્રમાણે વિભાજિત થાય છે. સૂર્યના નામો ચોવીસ છે, પણ વિગતે હજારો નામ પણ કહેવાય છે. કેટલાંક ભિન્ન દૃષ્ટિ ધરાવનારા લોકો જુદી રીતે કહે છે, પણ એ તામસિક બુદ્ધિ અને મોહથી છે. કેટલાંક બ્રહ્માને કારણ માને છે, કેટલાંક સૂર્યને, કેટલાંક શિવને, તો કેટલાંક વિષ્ણુને પરમ માને છે. પરંતુ સર્વોત્તમ દેવતાઓએ એ બધાને કારણરૂપ માન્યા છે; એ એક જ છે, પણ અલગ-અલગ રૂપે સ્વયંભૂ કહેવાય છે. વનમાલિ, ઉગ્રેશ, આકાશમાં આંખ સમાન અને અંતકર્તા – એ સ્વયંભૂ છે, જે ઉપમાની સરખામણી નથી. જેમ રંગથી સ્પાટિક મણિ વિવિધ રંગ ધારણ કરે છે, તેમ ગુણના પ્રભાવથી સ્વયંભૂ પણ વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે. એક જ મેઘ જુદા-જુદા રૂપે દેખાય છે, તેમ ગુણના પ્રભાવથી એ પણ જુદા-જુદા રૂપે પ્રગટે છે. જેમ આકાશમાંથી પડેલું પાણી જમીનના રસ પ્રમાણે સ્વાદ પામે છે, તેમ ગુણના પ્રભાવથી એ પણ જુદા-જુદા રૂપે દેખાય છે. જેમ ઇંધન પ્રમાણે અગ્નિ એક હોવા છતાં અનેક રૂપે પ્રગટે છે, તેમ ગુણના પ્રભાવથી એ પણ જુદા-જુદા રૂપે દેખાય છે. જેમ પદાર્થના પ્રકારથી વાયુ સુગંધિત કે દુર્ગંધિત બને છે, તેમ ગુણના પ્રભાવથી એ પણ જુદા-જુદા રૂપે દેખાય છે. જેમ ગારહપત્ય અગ્નિ અન્ય હવનકુંડમાં જુદું નામ પામે છે, તેમ એ પણ જુદા-જુદા રૂપે ઓળખાય છે. એકપણ અને જુદાપણું – એનું આ ઉદાહરણ છે; તેથી સૂર્યદેવમાં હંમેશા ભક્તિ કરવી જોઈએ. એ જ અંડજ, અધિજ અને ભૃગુ છે; એ જ રજ, તમસ અને સત્વગુણ છે. એ જ વેદ અને યજ્ઞ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; સમગ્ર જગત – સ્થાવર અને જંગમ – સૂર્યથી વ્યાપ્ત છે. યજ્ઞ અને પૂજા પણ એ જ રવિમાં થાય છે; સર્વત્ર સવિતા દેવ પોતાના રૂપ અને નામથી વ્યાપે છે. અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને પાણીમાં પણ એ વસે છે; આવો સૂર્ય જ્ઞાનવાળાને હંમેશા પૂજ્ય છે. જે આ રીતે આદિત્યને ઓળખે છે, એ એમાં જ લય પામે છે; અને જે એક નામ પણ જાણે છે, એ સર્વ રોગ અને પાપથી તરત મુક્ત થાય છે. પાપી માણસે સૂર્યદેવમાં ભક્તિ થતી નથી. તેથી, તું પણ પરમ ભક્તિથી દિવાકરને શરણ જા, જેથી તું બધા રોગોથી મુક્ત થઈને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરી શકે. જેમ તારો પિતા, જેમ બ્રહ્મા, જેમ શિવ – એમ ગુણના પ્રભાવથી સ્વયંભૂ પણ વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે. એક જ મેઘ જુદા-જુદા રૂપે સ્થિત થાય છે, તેમ ગુણના પ્રભાવથી એ પણ જુદા-જુદા રૂપે પ્રગટે છે.
૧ સામ્બ ઉવાચ અહો સૂર્યસ્ય માહાત્મ્યં વર્ણિતં હર્ષવર્ધનમ્ । યેન મે ભક્તિરુત્પન્ના પરા હ્યસ્મિન્વિભાવસૌ । । ૨ તતો રાજ્ઞીં મહાભાગાં નિક્ષુભાં ચ મહામુને । દિણ્ડિનં પિઙ્ગલાદીંશ્ચ સર્વાન્કથય મે મુને । । ૩ નારદ ઉવાચ પ્રાગુક્તેઽર્કસ્ય દ્વે ભાર્યે રાજ્ઞી નિક્ષુભસંજ્ઞિતે । તયોર્હિ રાજ્ઞી દ્યૌર્જ્ઞેયા નિક્ષુભા પૃથિવી સ્મૃતા । ।૪ સૌમ્યમાસસ્ય૨ સપ્તમ્યાં દ્યાવાર્કઃ સહ યુજ્યતે । માઘકૃષ્ણસ્ય સપ્તમ્યાં મહ્યા સહ ભવેદ્રવિઃ । । ભૂરાદિત્યશ્ચ ભગવાન્ગચ્છતઃ સઙ્ગમં તથા । । ૫ ઋતુસ્નાતા મહી તત્ર ગર્ભં ગૃહ્ણાતિ ભાસ્કરાત્ । દ્યૌર્જલં સૂયતે ગર્ભં વર્ષાસ્વિહ ચ ભૂતલે । । ૬ તતસ્ત્રૈલોક્યભૂત્યર્થં૩ મહી સસ્યાનિ સૂયતે । સસ્યોપયોગસંહૃષ્ટા જુહ્વત્યાહુતયો દ્વિજાઃ । । ૭ સ્વાહાકારસ્વધાકારૈર્યજન્તિ પિતૃદેવતાઃ । । ૮ નિક્ષુભા સૂયતે યસ્માદન્નૌષધિસુધામૃતૈઃ । મર્ત્યાન્પિતૄંશ્ચ દેવાંશ્ચ તેન ભૂર્નિક્ષુભા સ્મૃતા । । ૯ યથા રાજ્ઞી દ્વિધા ભૂતા યસ્ય ચેયં સુતા મતા । અપત્યાનિ ચ યાન્યસ્યાસ્તાનિ વક્ષ્યામ્યશેષતઃ । । 1.79.૧૦ મરીચિર્બ્રહ્મણઃ પુત્રો મરીચેઃ કશ્યપઃ સુતઃ । તસ્માદ્ધિરણ્યકશિષુઃ પ્રહ્લાદસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । । ૧૧ પ્રહ્લાદસ્ય સુતો નામ્ના વિરોચન ઇતિ શ્રુતઃ । વિરોચનસ્ય ભગિની સંજ્ઞાયા જનની શુભા । । ૧૨ હિરણ્યકશિપોઃ પૌત્રી દિતેઃ પુત્રસ્ય સા સ્મૃતા । સા વિશ્વકર્મણઃ પુત્રી પ્રાહ્લાદી પ્રોચ્યતે બુધૈઃ । । ૧૩ અથ નામ્ના સુરૂપેતિ મરીચેર્દુહિતા શુભા । પુત્રી હ્યઙ્ગિરસઃ સા તુ જનની તુ બૃહસ્પતેઃ । । ૧૪ બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વિશ્રુતા બ્રહ્મવાદિની । પ્રભાસસ્ય તુ સા પત્ની વસૂનામષ્ટમસ્ય તુ । । ૧૫ પ્રસૂતા વિશ્વકર્માણં સર્વશિલ્પકરં વરમ્ । સ વૈ નામ્રા પુનસ્ત્વષ્ટા ત્રિદશાનાં ચ વાર્ધકિઃ । । ૧૬ દેવાચાર્યશ્ચ તસ્યેયં દુહિતા વિશ્વકર્મણઃ । સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ ભામિની । । ૧૭ રાજ્ઞી સંજ્ઞા ચ દ્યૌસ્ત્વાષ્ટ્રી પ્રભા સૈવ વિભાવ્યતે । તસ્યાત્તુ યા તનુચ્છાયા નિક્ષુભા સા મહીમયી । । ૧૮ સા૧ તુ ભાર્યા ભગવતો માર્તણ્ડસ્ય મહાત્મનઃ । સાધ્વી પતિવ્રતા દેવી રૂપયૌવનશાલિની । । ૧૯ ન તુ તાં નરરૂપેણ સૂર્યો ભજતિ વૈ પુરા । આદિત્યસ્યેહ તદ્રૂપં મહતા સ્વેન તેજસા । । 1.79.૨૦ ગાત્રેષ્વપ્રતિરૂપેષુ નાતિકાન્તમિવાભવત્ । અનિષ્પત્રેષુ ગાત્રેષુ ગોલં દૃષ્ટ્વા પિતામહઃ । । ૨૧ માર્તસ્ત્વં ભવ ચાણ્ડસ્તુ માર્તણ્ડસ્તેન સ સ્મૃતઃ । દેવાનાં ચ યતસ્ત્વાદિસ્તેનાદિત્ય ઇતિ સ્મૃતઃ । । ૨૨ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રજાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । ત્રીણ્યપત્યાનિ સંજ્ઞાયાં જનયામાસ વૈ રવિઃ । । ૨૩ વર્ષાણાં તુ સહસ્રં વૈ વસમાના પિતુર્ગૃહે । ભર્તુઃ સમીપં યાહીતિ પિત્રોક્તા સા પુનઃપુનઃ । । ૨૪ અગચ્છદ્વડવા ભૂત્વા ત્યક્ત્વા રૂપં યશસ્વિની । ઉત્તરાંશ્ચ કુરૂન્ગત્વા તૃણાન્યનુચચાર હ । । ૨૫ પિતુઃ સમીપં યા ભાર્યા સંજ્ઞા યા વચનેન સા । સંજ્ઞાયા ધારયદ્રૂપં છાયા સૂર્યમુપસ્થિતા । । ૨૬ દ્વિતીયાયાં તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્તયન્ । આદિત્યો જનયામાસ પુત્રૌ કન્યાં ચ રૂપિણીમ્ । । ૨૭ પૂર્વજસ્ય મનોસ્તુલ્યૌ સાદૃશ્યેન ચ તાવુભૌ । શ્રુતશ્રવાશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ શ્રુતકર્મા તથૈવ ચ । । ૨૮ શ્રુતશ્રવા મનુસ્તાભ્યાં સાવર્ણિર્યો ભવિષ્યતિ । શ્રુતકર્મા તુ વિજ્ઞેયો ગ્રહો યો વૈ શનૈશ્ચરઃ । । ૨૯ કન્યા ચ તપતી નામ રૂપેણાપ્રતિરૂપિણી । સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી તેષામાત્મજાનાં યથાકરોત્ । । 1.79.૩૦ ન સ્નેહં પૂર્વજાનાં તુ તથા કૃતવતી તુ સા । મનુસ્તુ ક્ષમતે તસ્યા યમસ્તસ્યા ન ચક્ષમે । । ૩૧ બહુશો યાત્યમાનસ્તુ પિતુઃ પત્ન્યા સુદુઃખિતઃ । સ વૈ કોપાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્ । । ૩૨ પદા સન્તર્જયામાસ સંજ્ઞાં વૈવસ્વતો યમઃ । તં શશાપ તતઃ ક્રોધાત્સંજ્ઞા સા પાર્થિવી ભૃશમ્ । । ૩૩ પદા તર્જયસે યન્માં પિતુર્ભાર્યાં ગરીયસીમ્ । તસ્માત્તવૈષ ચરણઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ । । ૩૪ યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ । મનુના સહ તન્માતુઃ પિતુઃ સર્વં ન્યવેદયત્ । । ૩૫ સ્નેહેન તુલ્યમસ્માસુ માતા દેવ ન વર્તતે । નિઃસ્નેહાઞ્જ્યાયસો હ્યસ્માત્કનીયાં સં બુભૂષતિ । । ૩૬ તસ્યા મયોદ્યતઃ પાદો ન તુ દેવ નિપાતિતઃ । બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાત્તદ્ભવાન્ક્ષન્તુમર્હતિ । । ૩૭ શપ્તોઽહમસ્મિંલ્લોકેશ જનન્યા તપતાં વર । તવ પ્રસાદાચ્ચરણસ્ત્રાયતાં મહતો ભયાત્ । । ૩૮ રવિરુવાચ અસંશયં મહત્પુત્ર ભવિષ્યત્યત્ર કારણમ્ । યેન ત્વામાવિશત્ક્રોધો ધર્મજ્ઞં ધર્મશાલિનમ્ । । ૩૯ સર્વેષામેવ શાપાનાં પ્રતિઘાતસ્તુ વિદ્યતે । ન તુ માત્રાભિશપ્તાનાં ક્વચિન્મોક્ષો ભવેદિહ । । 1.79.૪૦ ન શક્યમેતન્મિથ્યા મે કર્તું માતુર્વચસ્તવ । કિઞ્ચિત્તેઽહં વિધાસ્યામિ પિતૃસ્નેહાદનુગ્રહમ્ । ।૪ ૧ કૃમયો માંસમાદાય યાસ્યન્તિ તુ મહીતલે । કૃતં તસ્યા વચઃ સત્યં ત્વં ચ ત્રાતો ભવિષ્યસિ । ।૪ ૨ સુમન્તુરુવાચ આદિત્યસ્ત્વબ્રવીચ્છાયાં કિમર્થં તનયાવુભૌ । તુલ્યેષ્વભ્યધિકઃ સ્નેહ એકત્ર ક્રિયતે ત્વયા । । ૪૩ સા૧ તત્પુરાભવં તસ્મૈ નાચચક્ષે વિવસ્વતે । આત્માનં સ સમાધાય વક્તું તસ્યામપશ્યત્ । ।૪૪ તાં શપ્તુકામો ભગવાનુદ્યતઃ કુપિતસ્તતઃ । તતશ્છાયા યથાવૃત્તમાચચક્ષે વિવસ્વતે । । ૪૫ વિવસ્વાંસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધઃ શ્રુત્વા શ્વશુરમાગતઃ । સા ચાપિ તં યથાન્યાયમર્ચયિત્વા દિવાકરમ્ । । નિર્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ તં શનૈઃ ।।૪૬ વિશ્વકર્મોવાચ તવાતિતેજસાવિષ્ટમિદં રૂપં સુદુઃસહમ્ । અસહન્તી તુ સંજ્ઞા ચ વને ચરતિ શાદ્વલે ।।૪૭ દ્રક્ષ્યતે તાં ભવાનદ્ય સ્વાં માયાં શુભચારિણીમ્ । રૂપાર્થં ભવતોરણ્યે ચરન્તીં સુમહત્તપઃ ।।૪૮ રૂપં તે બ્રહ્મણો વાક્યાદ્યદિ વૈ રોચતે વિભો । પ્રશાતયામિ દેવેન્દ્ર શ્રેયોઽર્થં જગતઃ પ્રભો ।।૪૯ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય તદ્વાક્યં બહુ મેને મહાતપાઃ । તતોઽન્વજાનાત્ત્વષ્ટારં રૂપનિર્વર્તનાય તુ ।।1.79.૫૦ વિશ્વકર્મા હ્યનુજ્ઞાતઃ શાકદ્વીપે વિવસ્વતઃ । ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ તસ્ય વૈ ।।૫ ૧ આજાનુલિખિતશ્ચાસૌ નિપુણં વિશ્વકર્મણા । લેખનં નાભ્યનન્દત્તુ તતસ્તેન નિવારિતઃ ।।૫૨ તત્ર તદ્ભાસિતં રૂપં તેજસા પ્રકૃતેન તુ । કાન્તાત્કાન્તતરં ભૂત્વા અધિકં શુશુભે તતઃ ।।૫૩ દદર્શ યોગમાસ્થાય સ્વાં ભાર્યાં વડવાં તથા । અદૃશ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા સ્વેન સંવૃતામ્ ।।૫૪ અશ્વરૂપેણ માર્તણ્ડસ્તાં મુખેન સમાસદત્ । મૈથુનાય વિચેષ્ટન્તો પરપુંસો વિશઙ્કયા ।।૫૫ સા તં વિવસ્વતઃ શુક્રં નાસાભ્યાં સમધારયત્ । દેવૌ તસ્યામજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ।।૫૬ નાસત્યશ્ચૈવ દસ્રશ્ચ તૌ સ્મૃતૌ નામતોઽશ્વિનૌ । અતઃ પરં સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ ૫૭ તતસ્તુ જનયામાસ સંજ્ઞા સૂર્યસુતં શુભમ્ । રૂપેણ ચાત્મનસ્તુલ્યં રેવતં નામ નામતઃ । । ૫૮ પિર્તુગૃહ્યાષ્ટમં સોઽશ્વં જાતમાત્રઃ પલાયત । સ તસ્મિન્ત્સકૃદારૂઢસ્તમશ્વં નૈવ મુઞ્જતિ । । ૫૯ તતોઽર્કેણ સમાદિષ્ટૌ દણ્ડનાયકપિઙ્ગલૌ । અશ્વં પ્રત્યાનયેથાં મે મા બલાચ્છિદ્રતોઽસ્ય તુ । । 1.79.૬૦ પાર્શ્વસ્થૌ તિષ્ઠતસ્તસ્ય અશ્વચ્છિદ્રાભિકાઞ્ક્ષિણૌ । ન ચ્છિદ્રં તુ લભેતે તૌ તસ્યાદ્યાપિ મહાત્મનઃ । । ૬૧ પ્લવન્ગચ્છત્યસૌ યસ્માત્સંજ્ઞાયાઃ શાન્તિદઃ સુતઃ । રેવૃસ્તુ ચ ગતૌ ધાતૂ રેવન્તસ્તેન સ સ્મૃતઃ । । ૬૨ મનુર્યમો યમી ચૈવ સાવર્ણિઃ સ શનૈશ્ચરઃ । તપતી ચાશ્વિનૌ ચૈવ રેવન્તશ્ચ રવેઃ સુતાઃ । । ૬૩ એવમેષા પુરા સંજ્ઞા દ્વિતીયા પાર્થિવી સ્મૃતા । યા સંજ્ઞા સા સ્મૃતા રાજ્ઞી છાયા યા સા તુ નિક્ષુભા । । ૬૪ રાજૃદીપ્તૌ સ્મૃતો ધાતૂ રાજા રાજતિ યત્સદા । અધિકઃ સર્વભૂતેભ્યો રાજતે ચ દિવાકરઃ । । ૬૫ અધિકં રાજતે યસ્માત્તસ્માદ્રાજા સ ઉચ્યતે । રાજ્ઞઃ પત્ની તુ સા યસ્માત્તસ્માદ્રાજ્ઞી પ્રકીર્તિતા । । ૬૬ ક્ષુભ સઞ્ચલને ધાતુર્નિશ્ચલા તેન નિક્ષુભા । ભવન્તીત્યથ વા યસ્માત્સ્વર્ગીયાઃ ૧ ક્ષુદ્વિવર્જિતાઃ । । છાયાં તાં વિશતે દિવ્યાં સ્મૃતા સા તેન નિક્ષુભા । । ૬૭ દૃષ્ટ્વા જનં સદા તાત ભૃશં પીડિતમાનસમ્ । ધર્મેણ રઞ્જયામાસ ધર્મરાજસ્તતઃ સ્મૃતઃ । । ૬૮ શુદ્ધેન કર્મણા તાત શુભેન પરમદ્યુતિઃ । પિતૄણામાધિપત્યં ચ લોકપાલત્વમાપ ચ । । ૬૯ સામ્પ્રતં વર્તતે યોઽયં મનુર્લોકે મહામતે । યસ્યાન્વવાયે જાતસ્તુ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ । । 1.79.૭૦ યમસ્ય ભગિની યા તુ યમી કન્યા યશસ્વિની । સાભવત્સરિતાં શ્રેષ્ઠા યમુના લોકપાવની । । ૭૧ મનુઃ પ્રજાપતિસ્ત્વેષ સાવર્ણિઃ સ મહાયશાઃ । ભવિષ્યન્સ મનુસ્તાત અષ્ટમઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૭૨ મેરુપૃષ્ઠે તપો દિવ્યમદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ । ભ્રાતા શનૈભ્રરસ્તસ્ય ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્ । । ૭૩ તપતી નામ યા નામ્ના તયોઃ કન્યા ગરીયસી । સા બભૂવ શુભા પત્ની રાજ્ઞઃ સંવરણસ્ય તુ । । ૭૪ તાપી નામ નદી ચેયં વિન્ધ્યમૂલાદ્વિનિઃસૃતા । નિત્યં પુણ્યજલા સ્નાને પશ્ચિમોદધિગામિની । । ૭૫ સૌમ્યયા સઙ્ગતા સા તુ સર્વપાપભયાપહા । વૈવસ્વતી યથા વીર સઙ્ગતા ૧શિવકાન્તયા । । ૭૬ અશ્વિનૌ દેવવૈદ્યત્વં લબ્ધવન્તૌ યદૂત્તમ । તયોઃ કર્મોપજીવન્તિ લોકેસ્મિન્ભિષજઃ સદા । । ૭૭ રેવન્તો નામ યોઽર્કસ્ય રૂપેણાર્કસમઃ સુતઃ । ૨અશ્વાનામાધિપત્યે તુ યોજિતઃ સ તુ ભાનુના । । ૭૮ ક્ષેમેણ ગચ્છતેઽધ્વાનં યસ્તં પૂજયતે પથિ । સુખપ્રસાદ્યો મર્ત્યાનાં સદા યદુકુલોદ્વહ । । ૭૯ ત્વષ્ટાપિ તેજસા તેન માર્તણ્ડસ્યૈવ ચાજ્ઞયા । ભોજાનુત્પાદયામાસ પૂજાયૈ સત્ય સુવ્રત । । 1.79.૮૦ ય ઇદં જન્મ દેવસ્ય શૃણુયાદ્વા પઠેત વા । વિવસ્વતો હિ પુત્રાણાં સર્વેષામમિતૌજસામ્ । । ૮૧ સર્વપાપવિનિર્મુક્તો યાતિ સૂર્યસલોકતામ્ । ઇહ રાજા ભવત્યેવ પુનરેત્ય ન સંશયઃ । । ૮૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકોનાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
સાંબએ કહ્યું: હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે જે રીતે સૂર્યના મહિમાનું વર્ણન કર્યું તે સાંભળીને મારા મનમાં અતિશય ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ છે. હવે, મહામુને, મહાભાગ્યશાળી રાણીઓ, નિક્ષુભા અને દિંડિન, પિંગલાદિ વગેરેની પણ કૃપા કરીને કથા કહો. નારદએ કહ્યું: અગાઉ કહેવામાં આવ્યું છે કે સૂર્યદેવની બે પત્નીઓ છે – રાણી અને નિક્ષુભા. તેમાં રાણી એટલે આકાશ અને નિક્ષુભા એટલે પૃથ્વી. સાતમીના દિવસે દ્યૌ (આકાશ) સાથે સૂર્યનું મિલન થાય છે અને માઘ મહિનાની કૃષ્ણ સાતમીના દિવસે પૃથ્વી સાથે. એ સમયે પૃથ્વી પવિત્ર થઈને સૂર્યથી ગર્ભ ધારણ કરે છે. વરસાદના સમયમાં આકાશ પાણી રૂપે ગર્ભ આપે છે અને પૃથ્વી પર પાક ઉગે છે. ત્રણેય લોકના કલ્યાણ માટે પૃથ્વી અનાજ પેદા કરે છે. બ્રાહ્મણો આનંદથી અનાજનો ઉપયોગ કરીને હવન કરે છે અને પિતૃદેવતાઓની પૂજા કરે છે. નિક્ષુભાથી અનાજ, ઔષધિ અને અમૃત જેવી વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી પૃથ્વીને નિક્ષુભા કહે છે. જેમ રાણી બે ભાગે વહેંચાઈ છે, તેમ તેની સંતાનો વિશે પણ હું વિગતે કહું છું. મરીચિ બ્રહ્માના પુત્ર અને મરીચિથી કશ્યપ, કશ્યપથી હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યકશિપુથી પ્રહલાદ. પ્રહલાદનો પુત્ર વિરોચન અને વિરોચનની બહેન સંજ્ઞા હતી, જે હિરણ્યકશિપુની પૌત્રી અને દિતિના પુત્રની પુત્રી ગણાય છે. તે વિશ્વકર્માની પુત્રી અને પ્રહલાદીની તરીકે જાણીતી છે. બીજી એક પુત્રી, સરૂપા, મરીચિની પુત્રી અને અંગિરસની પુત્રી છે, જે બૃહસ્પતિની માતા છે. બૃહસ્પતિની બહેન પ્રભા, વસુઓમાંથી આઠમા વસુ પ્રભાસની પત્ની છે. તેણે સર્વશિલ્પી વિશ્વકર્માને જન્મ આપ્યો. વિશ્વકર્મા દેવતાઓના મુખ્ય વાર્ધકી (શિલ્પી) છે. તેની પુત્રી સુરેણુ ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. રાણી સંજ્ઞા એટલે દ્યૌ, તવષ્ટ્રી પ્રભા પણ કહેવાય છે. તેની છાયાથી નિક્ષુભા પૃથ્વી સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થઈ. એ મહાત્મા સૂર્યદેવની પત્ની, પતિવ્રતા, રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત હતી. પ્રાચીનકાળમાં સૂર્યદેવ માનવરૂપે તેને ભોગવતા નહોતા. સૂર્યદેવના તેજથી તેના અંગો સંપૂર્ણ રૂપે આકર્ષક ન હતા. બ્રહ્માએ જોઈને કહ્યું: "તમે મૃદુ અને અંડરૂપ થાઓ," તેથી તેને માર્તંડ કહે છે. દેવતાઓમાં પણ તેથી તેને આદિત્ય કહે છે. હવે હું મહાત્મા સૂર્યના સંતાનો વિશે કહું છું. સંજ્ઞાએ પિતાના ઘરે હજાર વર્ષ વિતાવ્યા, પિતા વારંવાર કહેતા કે પતિ પાસે જા. અંતે તે વઢવા (ઘોડા)નું રૂપ લઈને ઉત્તર કુરુમાં ગઇ અને ઘાસ ચરવા લાગી. સંજ્ઞાની જગ્યાએ તેની છાયા (છાયાદેવી) સૂર્ય પાસે રહી. પછી સૂર્યદેવે વિચાર્યું કે આ બીજી છે અને તેની સાથે બે પુત્ર અને એક સુંદર પુત્રી ઉત્પન્ન કરી. તે પુત્ર મનુ અને યમ, અને પુત્રી તપતી. મનુ ક્ષમાશીલ અને યમ ધર્મનિષ્ઠ હતો. યમને માતાના પ્રેમમાં તફાવત લાગ્યો અને દુઃખી થઈ પિતાને બધું કહ્યું. યમએ બાળપણમાં માતાને પગથી ધમકી આપી, તેથી સંજ્ઞાએ શાપ આપ્યો: "મારા પગથી ધમકી આપી છે, તેથી તારો પગ પૃથ્વી પર પડી જશે." યમ દુઃખી થઈ પિતાને બધું કહ્યું. સૂર્યદેવે કહ્યું: "માતા દ્વારા આપેલા શાપથી મુક્તિ નથી, પણ હું કૃપાથી તને બચાવીશ – તારા પગને કૃમિ ખાઈ જશે, પણ તું બચી જશે." પછી સૂર્યદેવે છાયાને પુછ્યું કે તું સંતાનોમાં એકને વધારે પ્રેમ કેમ કરે છે. છાયાએ શરૂઆતમાં સાચું ન કહ્યું, પણ પછી બધું કહી દીધું. સૂર્યદેવ ગુસ્સે થયા, પણ વિશ્વકર્માએ સમજાવ્યા કે સંજ્ઞા તારા તેજને સહન કરી શકી નથી, તેથી વનમાં છે. વિશ્વકર્માએ તારા તેજને ઓછું કર્યું અને સુંદર રૂપ આપ્યું. પછી સૂર્યદેવે યોગબળે વઢવા રૂપે સંજ્ઞાને શોધી કાઢી. બંનેના મિલનથી અશ્વિનિકુમારો જન્મ્યા. પછી સંજ્ઞાએ રેવંત નામે પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે અશ્વોનાં અધિપતિ બન્યા. એ રીતે મનુ, યમ, યમી (યમુના), તાપતી, અશ્વિનિકુમારો અને રેવંત – આ બધા સૂર્યદેવના સંતાન છે. સંજ્ઞાની છાયા એટલે નિક્ષુભા, જે પૃથ્વી સ્વરૂપે જાણીતી છે. સૂર્યદેવ સર્વે ભુતોથી વધારે તેજસ્વી છે, તેથી તેને રાજા કહે છે અને તેની પત્નીને રાણી. નિક્ષુભા એટલે સ્થિરતા, અને સ્વર્ગવાસીઓ ભૂખરહિત છે, તેથી તેને પણ નિક્ષુભા કહે છે. યમને ધર્મરાજા કહે છે, કારણ કે તેણે ધર્મથી લોકોને ખુશ કર્યા. મનુ પ્રજાપતિ છે, અને યમુના નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. અશ્વિનિકુમારો દેવતાઓના વૈદ્ય બન્યા. રેવંત અશ્વોનાં અધિપતિ છે. જે આ કથા સાંભળે કે વાંચે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સૂર્યલોકમાં જાય છે અને પૃથ્વી પર રાજા બને છે.
આદિત્યમહિમાવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ ઇત્થં શ્રુત્વા કથાં દિવ્યાં હેલિમાહાત્મ્યમાશ્રિતામ્ । સામ્બઃ પપ્રચ્છ ભૂયોઽપિ નારદં મુનિસત્તમમ્ । । ૧ સામ્બ ઉવાચ સૂર્યપૂજાફલં યચ્ચ યચ્ચ દાનફલં મહત્ । પ્રણિપાતે ફલં યચ્ચ ગીતવાદ્યે ચ યત્ ફલમ્ । । ૨ ભાસ્કરસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ તન્મે બ્રૂહિ સમન્તતઃ । યેન સમ્પૂજયામ્યેષ ભાનું દેવૈઃ૧ સદાર્ચિતમ્ । ૩ નારદ ઉવાચ ઇમમર્થં પુરા પૃષ્ટો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । દિણ્ડિના યદુશાર્દૂલ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ । । ૪ સુખાસીનં તથા દેવં સુરજ્યેષ્ઠં પિતામહમ્ । પ્રણમ્ય શિરસા દિણ્ડિરિદં વચનમબ્રવીત્ । । ૫ દિણ્ડિરુવાચ સૂર્યપૂજાફલં બ્રૂહિ બ્રૂહિ દાનફલં તથા । પ્રણામે યત્ફલં દેવ યચ્ચોક્તં તૌર્યકત્રયે । । ૬ ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં કારિતે શ્રવણે તથા । પુરતો દેવદેવસ્ય યત્ફલં સ્યાત્તદુચ્યતામ્ । । ૭ માર્જને લેપને યચ્ચ દેવદેવસ્ય મન્દિરે । ભાસ્કરસ્ય કૃતે બ્રૂહિ મમ લોકપિતામહ । । ૮ બ્રહ્મોવાચ સ્તુતિજપ્યોપહારેણ પૂજયા ન નરો રવેઃ । ઉપવાસેન ષષ્ઠ્યાં ચ સર્વપાપઃ પ્રમુચ્યતે । । ૯ પ્રણિધાય શિરો ભૂમૌ નમસ્કારપરો રવેઃ । તત્ક્ષણાત્સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ । । 1.80.૧૦ ભક્તિયુક્તો નરો યસ્તુ રવેઃ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણામ્ । પ્રદક્ષિણી કૃતા તેન સપ્તદ્વીપા ૧ભવેન્મહી । । ૧૧ સૂર્યલોકં વ્રજેચ્ચાપિ ઇહ રોગૈશ્ચ મુચ્યતે । ઉપાનહૌ પરિત્યજ્ય અન્યથા નરકં વ્રજેત્ । । ૧૨ સોપાનત્કો નરો યસ્તુ આરોહેત્સૂર્યમન્દિરમ્ । સ યાતિ નરકં ઘોરમસિપત્રવનં વિભો । । ૧૩ સૂર્યં મનસિ યઃ કૃત્વા કુર્યાદ્વ્યોમપ્રદક્ષિણામ્ । પ્રદક્ષિણી કૃતાસ્તેન સર્વે દેવા ભવન્તિ હિ । । ૧૪ પરિતુષ્ટાશ્ચ તે સર્વે પ્રયચ્છન્તિ ગતિં શુભામ્ । સર્વે દેવા મહાબાહો હ્યભીષ્ટં તુ પરન્તપ । । ૧૫ એકાહારો નરો ભૂત્વા ષષ્ઠ્યાં યોઽર્ચયતે રવિમ્ । સપ્તમ્યાં વા મહાબાહો સૂર્યલોકં સ ગચ્છતિ । । ૧૬ અહોરાત્રોપવાસી સ પૂજયેદ્યસ્તુ ભાસ્કરમ્ । સપ્તમ્યાં વાથ ષષ્ઠ્યાં વા સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્ । । ૧૭ કૃષ્ણપક્ષસ્ય સપ્તમ્યાં સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ । સર્વરક્તોપહારેણ પૂજયેદ્યસ્તુ ભાસ્કરમ્ । । ૧૮ પઙ્કજૈઃ કરવીરૈર્વા કુઙ્કમોદકચન્દનૈઃ । મોદકૈશ્ચ ગણશ્રેષ્ઠ સૂર્યલોકં સ ગચ્છતિ । । ૧૯ શુક્લપક્ષસ્ય સપ્તમ્યામુપવાસરતઃ સદા । સર્વશુક્લોપહારેણ પૂજયેદ્યસ્તુ ભાસ્કરમ્ । । 1.80.૨૦ જાતીમુદ્ગરકૈશ્ચૈવ શ્વેતોત્પલકદમ્બકૈઃ । પાયસેન ૧તથા દેવં સવજ્રેણાર્ચયેદ્રવિમ્ । । ૨૧ સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિધુઃ કાન્ત્યા ન સંશયઃ । હંસયુક્તેન યાનેન હંસલોકમવાપ્નુતે । । ૨૨ દિણ્ડિરુવાચ બ્રૂહિ મે વિસ્તરાદ્દેવ સપ્તમીકલ્પમુત્તમમ્ । ઉપોષ્ય સપ્તમીં યેન ગમિષ્યે શરણં રવેઃ । । ૨૩ બ્રહ્મોવાચ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ ભવતા સપ્તમીકલ્પમુત્તમમ્ । યથા સહસ્રકિરણઃ પુરા પૃષ્ટોઽરુણેન વૈ । । ૨૪ કથિતાઃ સપ્ત સપ્તમ્યો ભાનુના શ્રેયસે નૃણામ્ । અરુણસ્ય ગણશ્રેષ્ઠ પૃચ્છતઃ કારણાન્તરે । । ૨૫ કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય દેવદેવં દિવાકરમ્ । ધ્યાનમાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તમરુણો વાક્યમબ્રવીત્ । । ૨૬ કિમર્થં દેવદેવશ ધ્યાનમાશ્રિત્ય તિષ્ઠસિ । દિનં ન યાતિ દેવેશ કારણં મમ કથ્યતામ્ । । ૨૭ કુરુ ચઙ્ક્રમણં દેવ વહમાનો દિવસ્પતે । ઇત્યેવં ભગવાન્પૃષ્ટ ઇદં વચનમબ્રવીત્ । । ૨૮ શૃણુ ત્વં દ્વિજશાર્દૂલ યદર્થં ધ્યાનમાશ્રિતઃ । અર્વાવસુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ ચાપુત્રઃ ખગોત્તમ । । ૨૯ આરાધયતિ માં નિત્યં ગન્ધપુષ્પોપહારકૈઃ । પુત્રકામઃ ખગશ્રેષ્ઠ ન ચ જાનાત્યયં યથા । । 1.80.૩૦ પુત્રદોઽહં ભવે યેન વિધિના પૂજિતઃ ખગ । શ્રૂયતાં ચ વિધિઃ સર્વે યેન પ્રીતો ભવે નૃણામ્ । । ૩૧ સપ્તમીકલ્પસંજ્ઞો વૈ વિધીનામુત્તમો વિધિઃ । યસ્તુ માં પૂજયેન્નિત્યં તસ્ય પુત્રાન્દદામ્યહમ્ ।। ૩૨ ગૃહ્ણીષ્વ સપ્તમીકલ્પં ગત્વા બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમમ્ । યેનાહં બહુપુત્રત્વં દદ્યાં તસ્ય તથા ખગ । । ૩૩ શ્રુત્વા ભાનોઃ ક્ષણાદેવ જગામ સ ખગોત્તમઃ । કથયામાસ તત્સર્વં ભાનોર્વચનમાદિતઃ । । ૩૪ બ્રાહ્મણસ્ય ખગશ્રેષ્ઠ સ ચ શ્રુત્વા દ્વિજોત્તમઃ । ચકાર સપ્તમીકલ્પં યથાખ્યાતં ખગેન તુ । । ૩૫ ઋદ્ધિં વૃદ્ધિં તથારોગ્યં પ્રાપ્ય પુત્રાંશ્ચ પુષ્કલાન્ । ગતોઽસૌ સૂર્યલોકં ચ તેજસા તત્સમોભવત્ । । ૩૬ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુરે કહ્યું: આવી દિવ્ય કથા સાંભળી, સાંબએ ફરી નારદજીને પુછ્યું: 'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સૂર્યની પૂજાથી, દાનથી, નમસ્કારથી અને ગીત-વાદ્યથી શું ફળ મળે છે? કૃપા કરીને મને વિગતે કહો, જેથી હું દેવતાઓ દ્વારા પૂજાતા સૂર્યદેવની યોગ્ય રીતે આરાધના કરી શકું.' નારદએ કહ્યું: 'આ પ્રશ્ન પહેલાં બ્રહ્માજીને પણ પુછાયો હતો. દિંડિએ દેવાધિદેવ બ્રહ્માજીને નમસ્કાર કરીને કહ્યું: 'સૂર્યપૂજા, દાન, નમસ્કાર અને ગીત-વાદ્યથી શું ફળ મળે છે?' બ્રહ્માજીએ કહ્યું: 'સ્તુતિ, જપ, ઉપહાર અને પૂજાથી મનુષ્ય સૂર્યદેવના સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. ભક્તિપૂર્વક સૂર્યદેવની પરિક્રમા કરવાથી સાતેય દ્વીપોનું ફળ મળે છે અને સૂર્યલોક પ્રાપ્ત થાય છે. ઉપાનહ (પગરખાં) પહેરીને મંદિરમાં ચઢનારને નરક મળે છે. મનમાં સૂર્યદેવને ધારીને પરિક્રમા કરવાથી સર્વે દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને શુભ ગતિ આપે છે. ઉપવાસ કરીને સૂર્યદેવની પૂજા કરવાથી આરોગ્ય, સંતાન અને સુખ મળે છે. કૃષ્ણપક્ષની સાતમીના દિવસે ઉપવાસ કરીને લાલ ફૂલો, કુંકુમ, ચંદન, પાંખડી વગેરેથી પૂજા કરવાથી સૂર્યલોક મળે છે. શુક્લપક્ષની સાતમીના દિવસે સફેદ ફૂલો, જાંબુ, પાયસ વગેરેથી પૂજા કરવાથી હંસયુક્ત રથ પર હંસલોક મળે છે. સાતમીના દિવસે ઉપવાસ કરીને સૂર્યદેવની પૂજા કરવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. જે આ રીતે પૂજા કરે છે તેને સંતાન, આરોગ્ય અને તેજસ્વી જીવન મળે છે.'
વિજયાસપ્તમીવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ જયા ચ વિજયા ચૈવ જયન્તી ચાપરાજિતા । મહાજવા ચ નન્દા ચ ભદ્રા ચાન્યા પ્રકીર્તિતા । । ૧ શુક્લપક્ષસ્ય સપ્તમ્યાં સૂર્યવારો ભવેદ્યદિ । સપ્તમી વિજયા નામ તત્ર દત્તં મહાફલમ્ । । ૨ સ્નાનં દાન તથા હોમં ઉપવાસસ્તથૈવ ચ। સર્વં વિજયસપ્તમ્યાં મહાપાતકનાશનમ્ । । ૩ પઞ્ચમ્યામેકભક્તં સ્યાત્પષ્ઠ્યાં નક્તં પ્રચક્ષતે । ઉપવાસસ્તુ સપ્તમ્યામષ્ટમ્યાં પારણં ભવેત્ । । ૪ કેચિદ્દેવમુશન્ત્યેવ નેતિ ચાન્યે ગણાધિપ । અભિપ્રેતસ્તુ મે ૧ ષષ્ઠ્યામુપવાસો ગણોત્તમ । । ૫ ચતુર્થ્યામેકભક્તં તુ પઞ્ચમ્યાં નક્તમાદિશેત્ । ઉપવાસસ્તુ ષષ્ઠ્યાં સ્યાત્સપ્તમ્યાં પારણં ભવેત્ । ૧૬ ઉપવાસપરઃ ષષ્ઠ્યામબ્દેશં પૂજયેદ્બુધઃ । ગન્ધપુષ્પોપહારૈશ્ચ ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । । ૭ પ્રકલ્પ્ય પૂજાં ભૂમૌ તુ દેવસ્ય પુરતઃ સ્વપેત્ । જપમાનસ્તુ૨ ગાયત્રીં સૌરસૂક્તમથાપિ વા । । ૮ અક્ષરં વા મહાશ્વેતં ષડક્ષરમથાપિ વા । વિબુદ્ધસ્ત્વથ સપ્તમ્યાં કૃત્વા સ્નાનં ગણાધિપ । । ૯ ગ્રહેશં પૂજયિત્વા તુ હોમં કૃત્વા વિધાનતઃ । બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા શક્ત્યા ચ ગણનાયક । । 1.81.૧ ૦ શાલ્યોદનમપૂપાશ્ચ ખણ્ડવેષ્ટાંશ્ચ શક્તિતઃ । સઘૃતં પાયસં દદ્યાત્તથા વિપ્રેષુ શક્તિતઃ । । ૧૧ દત્ત્વા ચ દક્ષિણા ભક્ત્યા ૧ તતો વિપ્રાન્વિસર્જયેત્ । ઇત્યેષા કથિતા દેવ પુણ્યા વિજયસપ્તમી । ૧૨ યામુપોષ્ય નરો ગચ્છેત્પદં વૈરોચનં પરમ્ । કરવીરાણિ રક્તાનિ કુઙ્કુમં ચ વિલેપનમ્ । । ૧૩ વિજયં ધૂપમસ્યાં તુ ભાનોસ્તુષ્ટિકરાણિ વૈ । એષા પુણ્યા પાપહરા મહાપાતકનાશિની । । ૧૪ અત્ર દત્તં હુતં ચાપિ ક્ષીયતે ન ગણાધિપ । સ્નાનં દાનં તથા હોમઃ પિતૃદેવાભિપૂજનમ્ । । ૧૫ સર્વં વિજયસપ્તમ્યાં મહાપાતકનાશનમ્ । આદિત્યવારેણ યુતા સ્મૃતા વિજયસપ્તમી ।૧૬ ઇત્યેષા કથિતા વીર સર્વકામપ્રદાયિની । ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં કીર્તિતં શ્રવણં તથા । । ૧૭ સ્મરણં તુ તથાસ્યાં તુ પુણ્યદં ત્રિપુરાન્તક । । ૧૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે વિજયસપ્તમીવર્ણનં નામૈકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જયાં જયાં વિજયાસપ્તમી, જયંતી, અપરાજિતા, મહાજવા, નંદા અને ભદ્રા નામની સાત સાતમીઓ આવે છે, તેમાં શુક્લપક્ષની સૂર્યવારે આવતી સાતમીને વિજયાસપ્તમી કહે છે. એ દિવસે સ્નાન, દાન, હવન અને ઉપવાસ કરવાથી મહાપાપોનો નાશ થાય છે. પાંચમીના દિવસે એકવાર ભોજન, છઠ્ઠીએ રાત્રે ભોજન અને સાતમીના દિવસે ઉપવાસ કરવો અને અઠ્ઠમીએ પારણું કરવું. છઠ્ઠીએ ઉપવાસ કરીને સૂર્યદેવની પૂજા કરવી. પૂજામાં ગંધ, ફૂલ, ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી આરાધના કરવી. રાત્રે જમીન પર સૂઈને ગાયત્રી અથવા સૂર્યસૂક્ત જપવું. સાતમીના દિવસે વહેલી સવારે સ્નાન કરીને સૂર્યદેવની પૂજા, હવન અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. શક્તિ પ્રમાણે શાકભાત, અપૂપ, ખાંડવષ્ટા અને ઘીવાળું પાયસ આપવું. દક્ષિણાથી બ્રાહ્મણોને વિદાય આપવી. વિજયાસપ્તમીના દિવસે કરવેરાના લાલ ફૂલ, કુંકુમ અને ધૂપથી સૂર્યદેવની પૂજા કરવી. આ પવિત્ર તિથિ પાપનો નાશ કરે છે. એ દિવસે કરેલું દાન, હવન, સ્નાન, પિતૃદેવોની પૂજા – બધું મહાપાપોનો નાશ કરે છે. વિજયાસપ્તમી સર્વ કામના પૂર્ણ કરતી, ધન્ય, યશસ્વી અને આયુષ્યદાયી છે. એનું સ્મરણ પણ પુણ્યદાયી છે.
નન્દવર્ણનમ્ દિણ્ડિરુવાચ યે ત્વાદિત્યદિને બ્રહ્મન્પૂજયન્તિ દિવાકરમ્ । સ્નાનદાનાદિકં તેષાં કિં ફલં સ્યાદ્બ્રવીતુ મે।।૧ પુણ્યા સા સપ્તમી પ્રોક્તા યુક્તા તેન પિતામહ । વિજયેતિ તથા નામ વર્ણ્યતામસ્ય ૧ પુણ્યતા । । ૨ બ્રહ્મોવાચ યે ત્વાદિત્યદિને બ્રહ્મઞ્છ્રાદ્ધં૨ કુર્વન્તિ માનવાઃ । સપ્તજન્મસુ તે જાતાઃ સમ્ભવન્તિ વિરોગિણઃ । । ૩ નક્તં કુર્વન્તિ યે તત્ર માનવાઃ સ્થૈર્યમાશ્રિતાઃ । જપમાના પરં જાપ્યમાદિત્યહદયં પરમ્ । ।૪ આરોગ્યમિહ વૈ પ્રાપ્ય સૂર્યલોકં વ્રજન્તિ તે । ઉપવાસં ચ યે કુર્યુરાદિત્યસ્ય દિને સદા । । ૫ જપન્તિ ચ મહાશ્વેતાં તે લભન્તે યથેપ્સિતમ્ । અહોરાત્રેણ નક્તેન ત્રિરાત્રનિયમેન વા । । ૬ જપમાનો મહાશ્વેતામીપ્સિતં લભતે ફલમ્ । વિશેષતઃ સૂર્યદિને જપમાનો ગણાધિપ । । ૭ ષડક્ષરં૩ તથા શ્વેતાં ગચ્છેદ્વૈરોચનં પદમ્ । દ્વાદશેહ સ્મૃતા વારા આદિત્યસ્ય મહાત્મનઃ । । ૮ નન્દો ભદ્રસ્તથા સૌમ્યઃ કામદઃ પુત્રદસ્તથા । જયો જયન્તો વિજય આદિત્યાભિમુખ સ્થિતઃ । । ૯ હૃદયો રોગહા ચૈવ મહાશ્વેતપ્રિયોઽપરઃ । શુક્લપક્ષસ્ય ષષ્ઠ્યાં તુ માઘે માસિ ગણાધિપ । । 1.82.૧૦ યઃ૪ કુર્યાત્સ ભવેદ્ભૂપઃ સર્વપાપભયાપહઃ । અત્ર નક્તં સ્મૃતં પુણ્યં ઘૃતેન સ્નપનં રવેઃ । । ૧૧ અગસ્ત્યકુસુમાનીહ ભાનોસ્તુષ્ટિકરાણિ તુ । વિલેપનં સુગન્ધસ્તુ શ્વેતચન્દનમુત્તમમ્ । । ૧૨ ધૂપસ્તુ ગુગ્ગુલઃ શ્રેષ્ઠો નૈવેદ્યં પૂપમેવ હિ । દત્ત્વા પૂપં તુ વિપ્રસ્ય તતો ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ । । ૧૩ નક્ષત્રદર્શનાન્નક્તં કેચિદિચ્છન્તિ માનદ
દિંડિર કહે છે: હે બ્રાહ્મણ, જે લોકો રવિવારે સૂર્યદેવની પૂજા કરે છે, સ્નાન, દાન વગેરે કરે છે, તેમને શું ફળ મળે છે, એ મને કહો. એ સાતમી તિથિ પવિત્ર ગણાય છે, એથી એનું નામ વિજય પણ છે અને એના પુણ્યનું વર્ણન કરો. બ્રહ્મા કહે છે: જે મનુષ્યો રવિવારે શ્રાદ્ધ કરે છે, તેઓ સાત જન્મ સુધી નિરોગી રહે છે. જે લોકો રાતે ઉપવાસ કરે છે અને ધીરજથી 'આદિત્યહૃદય'નું જાપ કરે છે, તેઓ અહીં આરોગ્ય પામે છે અને પછી સૂર્યલોકમાં જાય છે. જે લોકો રવિવારે ઉપવાસ કરે છે અને મહાશ્વેતાનું જાપ કરે છે, તેઓ ઇચ્છિત ફળ પામે છે. દિવસ-રાત ઉપવાસ, ત્રણ દિવસ નિયમથી કે રાત્રે જાપ કરવાથી પણ મનગમતું ફળ મળે છે, ખાસ કરીને રવિવારે જાપ કરવાથી. છ અક્ષરનું કે શ્વેતનું જાપ કરનાર વૈરોચનનું સ્થાન પામે છે. વર્ષમાં બાર રવિવાર વિશેષ માનવામાં આવ્યા છે. નંદો, ભદ્ર, સૌમ્ય, કામદ, પુત્રદ, જય, જયંત, વિજય—આ બધા રવિવારે સૂર્યદેવની સામે ઉભા રહે છે. હૃદય, રોગહારી અને મહાશ્વેતપ્રિય પણ છે. માઘ મહિનાની શુક્લપક્ષની છઠ્ઠે જે આ વિધિ કરે છે, તે રાજા બને છે અને બધા પાપ અને ભય દૂર થાય છે. રાત્રે ઉપવાસ પવિત્ર માનવામાં આવ્યો છે, ઘીથી સ્નાન કરવું શ્રેષ્ઠ છે. અગસ્ત્ય અને કુમુદ પુષ્પ સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરે છે. સુગંધિત શ્વેત ચંદન શ્રેષ્ઠ છે. ધૂપમાં ગુગ્ગળ શ્રેષ્ઠ છે અને નૈવેદ્યમાં પુપ (મીઠો પૌઆ) શ્રેષ્ઠ છે. બ્રાહ્મણને પુપ આપીને પછી મૌન રહીને સ્વયં ભોજન કરવું.
૧૬ ભૌમે દિવ્યેઽથ વા દેયં ન્યસેદ્વા પુરતો રવેઃ । દાતવ્યો મન્ત્રતશ્ચાયં મણ્ડકો૩ ગ્રાહ્ય એવ હિ । । ૧૭ ભૂત્વાદિત્યેન વૈ ભક્ત્યા આદિત્યં તુ નમસ્ય ચ । આદિત્યતેજસોત્પન્નં રાજ્ઞીકરવિનિર્મિતમ્ । । શ્રેયસે મમ વિપ્ર ત્વં પ્રતીચ્છાપૂપમુત્તમમ્ । । ૧૮ કામદં સુખદં ધર્મ્યં ધનદં પુત્રદં તથા । સદાસ્તુ તે પ્રતીચ્છામિ મણ્ડકં ભાસ્કરપ્રિપમ્ । । ૧૯ એતૌ ચૈવ મહામન્ત્રૌ દાનાદાને રવિપ્રિયૌ । અપૂપસ્ય ગણશ્રેષ્ઠ શ્રેયસે નાત્ર સંશયઃ । । 1.82.૨૦ એષ નન્દવિધિઃ પ્રોક્તો નરાણાં શ્રેયસે વિભો । અનેન વિધિના યસ્તુ નરઃ૪ પૂજયતે રવિમ્ । । સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સૂર્યલોકે મહીયતે । । ૨૧ ન દરિદ્રં ન રોગશ્ચ કુલે તસ્ય મહાત્મનઃ । યોઽનેન પૂજયેદ્ભાનું ન ક્ષયઃ સન્તતેસ્તથા । । ૨૨ સૂર્યલોકાચ્ચ્યુતશ્ચાસૌ રાજા ભવતિ ભૂતલે । બહુરત્નસમાયુક્ત૬ સ્તેજસા દ્વિજસન્નિભઃ
મંગળવારે કે દિવ્ય દિવસે પણ આ દાન સૂર્યદેવની સામે રાખવું. મંત્રથી પુપ અર્પણ કરવો અને ભક્તિથી સૂર્યદેવને નમવું. આ પુપ સૂર્યકિરણોથી બનેલો છે અને રાજાએ બનાવેલો છે, એ શ્રેષ્ઠ છે. હે વિદ્વાન, આ પુપ તને શુભ માટે સ્વીકાર. આ પુપ કામ, સુખ, ધર્મ, ધન અને પુત્ર આપે છે. હંમેશા તું આ મંડક સ્વીકારજે, જે સૂર્યપ્રિય છે. આ બંને મહામંત્ર અને દાન સૂર્યદેવને પ્રિય છે. પુપનું દાન શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, એમાં શંકા નથી. આ નંદા વિધિ મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે કહી છે. જે આ વિધિથી સૂર્યદેવની પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે અને સૂર્યલોકમાં મહાન બને છે. તેના કુટુંબમાં ક્યારેય દરિદ્રતા કે રોગ આવતો નથી. જે આ વિધિથી ભાનુદેવની પૂજા કરે છે, તેની સંતાન કદી નાશ પામતી નથી. સૂર્યલોકમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યે પણ એ રાજા બને છે, અનેક રત્નોથી સમૃદ્ધ અને તેજસ્વી બ્રાહ્મણ સમાન.
ભદ્રવિધિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ માસિ ભાદ્રપદે વીર શુક્તે પક્ષે તુ યો ભવેત્ । ષષ્ઠ્યાં ગણકુલશ્રેષ્ઠ સ ભદ્રઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૧ તત્ર નક્તં તુ યઃ કુર્યાદુપવાસમથાપિ વા । હંસયાનસમારૂઢો યાતિ હંસસલોકતામ્ । । ૨ માલતીકુસુમાનીહ તથા શ્વેતં ચ ચન્દનમ્ । વિજયં ચ તથા ધૂપં નૈવેદ્યં પાયસં પરમ્ । । ૩ પૂજાયાં ભાસ્કરસ્યેહ કુર્યાત્ત્રિપુરસૂદનમ્ । ઇત્થં સમ્પૂજ્ય દેવેશં મધ્યાહ્ને ચ દિનાધિપમ્ । ૪ દત્ત્વા તુ દક્ષિણાં શક્ત્યા તતો ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ । પાયસં ગણશાર્દૂલ સગુડં સર્પિષા સહ । ૫ ય એવં પૂજયેદ્ભક્ત્યા માનવસ્તિમિરાપહમ્ । સર્વકામાનવાપ્નોતિ પુત્રદારધનાદિકાન્ । । ૬ વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો વ્રજદ્ભાનુસલોકતામ્ । એષ ભદ્રા વિધિઃ પ્રોક્તો મયા યસ્તે ગણાધિપ ।।૭ શ્રુત્વા કૃત્વા ચ યત્પાપાન્મુચ્યતે માનવો ભુવિ । । ૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણ્યાદિત્યવારકલ્પે ભદ્રવિધિવર્ણનં નામ ત્ર્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વિર, ભાદરવા મહિનામાં શુકલ પક્ષની છઠ્ઠી તિથિ 'ભદ્રા' કહેવાય છે, હે ગણકુલના શ્રેષ્ઠ! એ દિવસે જે રાત્રે ઉપવાસ કરે છે અથવા ઉપવાસ રાખે છે, તે હંસ પર આરૂઢ થઈને હંસલોકને પામે છે. આ દિવસે સુગંધિત માળતીના ફૂલો, સફેદ ચંદન, વિજય ધૂપ અને શ્રેષ્ઠ પાયસ વડે ભાસ્કરદેવની પૂજા કરવી. મધ્યાહ્ને દેવોના સ્વામીની પૂજા કરીને, પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન આપવું અને પછી ગુડ તથા ઘી સાથે પાયસ મૌન રહીને ગ્રહણ કરવું. જે ભક્તિપૂર્વક આ રીતે અંધકારને દૂર કરનારા ભાનુદેવની પૂજા કરે છે, તે સર્વે ઇચ્છિત વસ્તુઓ—પુત્ર, પત્ની, ધન વગેરે—પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને ભાનુલોકને પામે છે. હે ગણાધિપતિ, આ ભદ્રા વિધિ મેં કહી, જે મનુષ્ય શ્રવણ અને આચરણ કરે છે, તે પૃથ્વી પરના પાપોથી છુટકારો પામે છે.
સૌમ્યવિધિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ નક્ષત્રં રોહિણી વીર યદા વારેઽસ્ય વૈ ભવેત્ । યાત્યસૌ સૌમ્યતાં વીર૧ સ સૌમ્યઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૧ સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ પિતૃદેવાદિતર્પણમ્ । અક્ષયં સ્યાન્ન સન્દેહસ્ત્વત્ર વારે મહાત્મનઃ । । ૨ નક્તં સમાશ્રિતો યોઽત્ર પૂજયેદ્ભાસ્કરં નરઃ । યાતિ લોકં સ દેવસ્ય ભાસ્કરસ્ય ન સંશયઃ । । ૩ રક્તોત્પલાનિ વૈ તત્ર તથા રક્તં ચ ચન્દનમ્ । સુગન્ધશ્ચાપિ ધૂપસ્તુ નૈવેદ્યં પાયસં તથા । । બ્રાહ્મણાય ચ દાતવ્યં ભોક્તવ્યં ચાત્મના તથા । । ૪ ય એવં પૂજયેત્સૌમ્યે ચિત્રભાનું ગવામ્પતિમ્ । સ વિમુક્તસ્તુ પાપેભ્યસ્ત્વાષ્ટ્રીં કાન્તિમવાપ્નુયાત્ । । ૫ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ આદિત્યવારકલ્પે સૌમ્યવિધિવર્ણનં નામ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વિર, જ્યારે રોહિણી નક્ષત્ર આ દિવસે આવે છે, ત્યારે એ દિવસ 'સૌમ્ય' કહેવાય છે. એ દિવસે સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને પિતૃદેવતાઓનું તર્પણ કરવું, એ બધું અક્ષય ફળ આપતું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. જે વ્યક્તિ રાત્રે ઉપવાસ રાખીને આ દિવસે ભાસ્કરદેવની પૂજા કરે છે, તે નિશ્ચયે ભાસ્કરલોકને પામે છે. ત્યાં લાલ કમળના ફૂલો, લાલ ચંદન, સુગંધિત ધૂપ અને પાયસના નૈવેદ્યથી પૂજા કરવી. આ બધું બ્રાહ્મણને આપવું અને પોતે પણ ગ્રહણ કરવું. જે સૌમ્ય દિવસે ચિત્રભાનુ ગોવંશના સ્વામીની પૂજા કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થઈ ત્વષ્ટ્રીપુત્રી જેવી કાંતિ પામે છે.
૨ રક્તચન્દનમિશ્રાણિ કરવીરાણિ સુવ્રત । ધૂપં ઘૃતાહુતિં વીર ભાસ્કરસ્ય પ્રયોજયેત્ । । ૩ નૈવેદ્યં ચાપિ કૃશરં સુગન્ધં તીક્ષ્ણમેવ ચ । કૃત્વોપવાસમથ વા નક્તં ત્રિપુરસૂદન । । ૪ ઇત્થં પ્રપૂજિતો હ્યત્ર ભાસ્કરો લોકભાસ્કરઃ । કામાન્દદાતિ સર્વાન્વૈ અતોયં કામદઃ સ્મૃતઃ । । ૫ સ પુત્ર પુત્રકામસ્ય ધનકામસ્ય વા ધનમ્ । વિદ્યાર્થિને શુભાં વિદ્યામારોગ્યં રોગિણે વિભો । । ૬ અન્યાંશ્ચ વિવિધાન્કામાન્મન્ત્રૈઃ સમ્પૂજિતો રવિઃ । દદાતિ ગણશાર્દૂલ અતોયં કામદઃ સ્મૃતઃ । । ૭ દદ્યાદ્યો મણ્ડકં ચાત્ર ગોપતેર્ગોત્રભૂષણઃ । ગોત્રારિતેજસા૩ તુલ્યો ગોપતેર્ગોપુરં વ્રજેત્ । । ૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ આદિત્યવારકલ્પે કામદવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
એ દિવસે લાલ ચંદન અને કરવીરનાં ફૂલો, ધૂપ તથા ઘીથી હવન કરીને ભાસ્કરદેવની આરાધના કરવી. નૈવેદ્યમાં સુગંધિત અને તીખો કૃશર (ખીચડો) અર્પણ કરવો. ઉપવાસ રાખવો કે રાત્રે જમવું, એમ પણ કરી શકાય. આ રીતે જગતને પ્રકાશ આપનાર ભાસ્કરદેવની પૂજા કરવાથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે, તેથી આ દિવસ 'કામદ' કહેવાય છે. પુત્રની ઇચ્છા હોય તેને પુત્ર, ધનની ઇચ્છા હોય તેને ધન, વિદ્યા ઇચ્છનારને શુભ વિદ્યા, અને રોગી ને આરોગ્ય મળે છે. અન્ય અનેક કામનાઓ પણ મંત્રોથી પૂજિત રવિદેવ આપે છે, હે ગણશ્રેષ્ઠ, તેથી આ દિવસ કામદ કહેવાય છે. જે અહીં મંડકનું દાન આપે છે, હે ગોપલકુલના શોભા, તે ગોપાલના સમાન તેજસ્વી બને છે અને ગોપાલના ધામને પામે છે.
જયવારતિથિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ પઞ્ચતારં ભવેદ્યત્ર નક્ષત્રં તે વૃષધ્વજ । વારે તુ દેવદેવસ્ય સ વારઃ પુત્રદઃ સ્મૃતઃ । । ૧ ઉપવાસો ભવેત્તત્ર શ્રાદ્ધં કાર્યં તથા ભવેત્ । પ્રાશનં ચાપિ પિણ્ડસ્ય મધ્યમસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ । । ૨ સોપવાસસ્તુ યો ભક્ત્યા પૂજયેદત્ર ગોપતિમ્ । ધૂપમાલ્યોપહારૈસ્તુ દિવ્યગન્ધસમન્વિતૈઃ । । ૩ એવં પૂજ્ય વિવસ્વન્તં તસ્યૈવ પુરતો નિશિ । ભૂમૌ સ્વપિતિ વૈ વીર જપઞ્છ્વેતાં મહામતે । । ૪ પ્રાતરુત્થાય ચ સ્નાનં કૃત્વા દત્ત્વાર્ઘ્યમુત્તમમ્ । રક્તચન્દનસમ્મિશ્રૈઃ કરવીરૈર્ગણાધિપ । । ૫ પ્રપૂજ્ય ગ્રહભૂતેશમંશુમન્તં ત્રિલોચન । વીરં ૧ ચ પૂજયિત્વા તુ તતઃ શ્રાદ્ધં પ્રકલ્પયેત્ । । ૬ પઞ્ચભિર્બ્રાહ્મણૈર્દેવ દિવ્યૈભોમૈશ્ચ૨ સુવ્રત । મગસંજ્ઞૌ૩ તત્ર દિવ્યૌ બ્રાહ્મણૌ પરિકલ્પયેત્ । । ૭ ત્રીનત્ર બ્રાહ્મણાન્ભીમાન્પ્રકલ્પ્યાન્ધકસૂદન । કુર્યાદેવં તતઃ શ્રાદ્ધં પાર્વણં ભાસ્કરપ્રિયમ્ । । ૮ શ્રાદ્ધે ત્વથ સમાપ્તે તુ દદ્યાત્પિણ્ડં તુ મધ્યમમ્ । પુરતો દેવદેવસ્ય સ્થિત્વા મન્ત્રેણ સુવ્રત । । ૯ સ એષ પિણ્ડો દેવેશ યોઽભીષ્ટસ્તવ સર્વદા । અશ્નામિ પશ્યતે તુભ્યં તેન મે સન્તતિર્ભવેત્ । । 1.86.૧૦ પ્રસાદાત્તવ દેવેશ ઇતિ મે ભાવિતં મનઃ । ઇત્થં સમ્પૂજિતો હ્યત્ર ભાસ્કરઃ પુત્રદો ભવેત્ । । ૧૧ અતોઽયં પુત્રદો વારો દેવસ્ય પરિકીર્તિતઃ । એવમત્ર સદા યસ્તુ ભાસ્કરં પૂજયેન્નરઃ । । ૧૨ ઉપવાસપરઃ શ્રાદ્ધે સ પુત્રં લભતે ધ્રુવમ્ । ધનં ધાન્યં હિરણ્યં ચ આરોગ્યં સુખદં તથા । । સૂર્યલોકં ચ સમ્પ્રાપ્ય તતો રાજા ભવેન્નૃષુ । । ૧૩ પ્રભયા દ્વિજસંકાશઃ કાન્ત્યા ચામ્બુજસન્નિભઃ । વીર્યેણ ગોપતેસ્તુલ્યો ગામ્ભીર્યે સાગરોપમઃ । । ૧૪ ( ઇતિ પુત્રદવિધિવર્ણનમ્) બ્રહ્મોવાચ દક્ષિણે ત્વયને યઃ સ્યાત્સ જયઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૧૫ અત્રોપવાસો નક્તં ચ સ્નાનં દાનં જપસ્તથા । ભવેચ્છતગુણં દેવ ભાસ્કરપ્રીતયે કૃતમ્ । । ૧૬ તસ્માન્નક્તાદિ કર્તવ્યં યત્સ્યાચ્છતગુણં વિભો । । ૧૭ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ આદિત્યવારકલ્પે જયવારતિથિવર્ણનં નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે વૃષધ્વજ, જ્યારે પંચતારા નામનું નક્ષત્ર આવે અને એ દિવસે દેવદેવના વારે આવે, ત્યારે એ વારો પુત્રપ્રદ કહેવાય છે. એ દિવસે ઉપવાસ રાખવો અને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, અને મધ્યમ પિંડનું ગ્રહણ કરવું જોઈએ. જે ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને ગોપાલને ધૂપ, ફૂલમાળા અને સુગંધિત વસ્તુઓથી પૂજે છે, અને રાત્રે વિવસ્વાનની સામે પવિત્ર મનથી શ્વેત મંત્ર જપતો જમીન પર સુવે છે, તે翌 સવારે વહેલી સવારે ઉઠીને સ્નાન કરીને, ઉત્તમ અર્ગ્ય લાલ ચંદન અને કરવીર ફૂલથી અર્પણ કરે છે. પછી ગ્રહોના અને કિરણોના સ્વામી તથા વીરને પૂજી, પછી શ્રાદ્ધનું આયોજન કરે છે. પાંચ બ્રાહ્મણો, જેમાં દેવ અને ભૂમિ પરના બ્રાહ્મણો હોય, અને બે મગ નામના બ્રાહ્મણો પસંદ કરવાના. ત્રણ શક્તિશાળી બ્રાહ્મણો પણ પસંદ કરીને, આ રીતે ભાસ્કરપ્રિય શ્રાદ્ધ કરવું. શ્રાદ્ધ પૂરુ થયા પછી, મધ્યમ પિંડ દેવદેવની સામે મંત્રથી અર્પણ કરીને કહેવું: 'હે દેવેશ, આ પિંડ હંમેશાં તને પ્રિય છે, હું તારી સામે આ પિંડ ગ્રહણ કરું છું જેથી તારા પ્રસાદથી મારી સંતાન રહે.' આ રીતે પૂજન કરવાથી ભાસ્કર પુત્રપ્રદ બને છે. તેથી આ વારો પુત્રપ્રદ કહેવાય છે. જે પુરુષ આ દિવસે ઉપવાસ અને શ્રાદ્ધથી ભાસ્કરને પૂજે છે, તેને નિશ્ચિતપણે પુત્ર, ધન, અનાજ, સોનુ, આરોગ્ય અને સુખ મળે છે, અને સૂર્યલોક પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્યોમાં રાજા બને છે. તેની તેજસ્વિતા દ્વિજ જેવી, કાંતિ કમળ જેવી, શક્તિ ગોપાલ જેવી અને ગંભીરતા સાગર જેવી થાય છે. બ્રહ્માએ કહ્યું: દક્ષિણાયનમાં આ વારો જય કહેવાય છે. એ દિવસે ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ, સ્નાન, દાન અને જપ, ભાસ્કરની પ્રસન્નતા માટે કરેલા કર્મોનું ફળ શતગણી થાય છે. તેથી રાત્રિ જાગરણ વગેરે કરવું, કારણ કે એથી શતગણી કૃપા મળે છે.