રથ-યાત્રાવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ અનેન વિધિના યસ્તુ કુર્યાદ્વા કારયેત વા । યાત્રાં ભગવતો ભક્ત્યા ભાસ્કરસ્યામિતૌજસઃ । । ૧ સ પરાર્ધં તુ વર્ષાણાં સૂર્યલોકે મહીયતે । કુલે ન જાયતે તસ્ય દરિદ્રો વ્યાધિતોઽપિ વા । । ૨ અભ્યઙ્ગાય ઘૃતં યસ્તુ ભાસ્કરાય પ્રયચ્છતિ । કૃતે તુ વર્ણતિલકે સ ગચ્છેત્સુરભી ૧ પુરમ્ । । ૩ તીર્થોદકં તુ યો ભક્ત્યા ગંગાયાશ્ચ તથોદકમ્ । સ્નાનાર્થમાનયેદ્યસ્તુ ભાસ્કરસ્ય ત્રિલોચન । ।૪ ભક્ત્યા વર્ણત્રયં દદ્યાદ્ભાસ્કરસ્ય ત્રિલોચન । સમાપ્યેહાખિલાન્કામાન્પ્રાપ્નુયાદ્વરુણાલયમ્ । । ૫ રક્તવર્ણં તુ યો દદ્યાદ્ધવિષ્યાન્નં ગુડૌદનમ્ । સ ગચ્છેદ્દીપ્તિમાન્રુદ્ર સૂર્યલોકં પુરં વરમ્ । । ૬ ગચ્છેત્પુરવરે રુદ્ર યત્ર દેવઃ પ્રજાપતિઃ । સ્નાપયેદ્યસ્તુ વા ભક્ત્યા ભાસ્કરં પૂજયેત્તથા । । ૭ સ ગચ્છેદ્દીપ્તિમાન્રુદ્ર સૂર્યલોકં ન સંશયઃ । ૨રથમારોપયેદ્યસ્તુ રથમાર્ગં પ્રમાર્જતિ । । ૮ સ યાતિ વાતસાલોક્યં વાતતુલ્યપરાક્રમઃ । રથસ્ય ગચ્છતો યસ્તુ માર્ગે કુર્યાત્સુમણ્ડલમ્ । । ૯ સ લોકં પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યં મારુતં નાત્ર સંશયઃ । સૂર્યસ્ય ગચ્છતો યસ્તુ માર્ગં કુર્યાત્સુમણ્ડલમ્ । । 1.58.૧૦ સ લોકં પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યં યઃ કુર્યાન્માર્ગમાદરાત્ । પુષ્પપ્રકરશોભાઢ્યં ૩શુભતોરણમણ્ડિતમ્ । । ૧૧ શંખતૂર્યનિનાદાઢ્યં તથા૪ પ્રેક્ષણકાન્વિતમ્ । સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો વિભાવસુઃ । । ૧૨ દેવેન સહિતો યસ્તુ નૃત્યન્ગાયંસ્તથાર્ચયન્ । કુર્યાન્મહોત્સવં ભક્ત્યા સ યાતિ પરમં પદમ્ । । ૧૩ પ્રજાગરં યસ્તુ કુર્યાદ્દેવે રથગતે રવૌ । સ સુખી પુણ્યવાન્નિત્યં મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ । । ૧૪ ભક્તદાસાદિકં ૧ સર્વં યો દદાતિ રવેર્નરઃ । સમ્પ્રાપ્યેહાખિલાન્કામાન્સૂર્યલોકમવાપ્નુયાત્ । । ૧૫ રથારૂઢસ્ય સૂર્યસ્ય ભ્રમતો દર્શનં હર । દુર્લભં દેવશાર્દૂલ વિશેષાત્પુરતો વ્રજન્ । । ૧૬ ઉત્તરાભિમુખં યાન્તં તથા વૈ દક્ષિણામુખમ્ । ધન્યઃ પશ્યતિ દેવેશં ભાસ્કરં ભક્તવત્સલમ્ । । ૧૭ અથ સંવત્સરે પ્રાપ્યે ભાનોર્યાત્રાદિને યદિ । રથપ્રકમણં તત્ર ન કથઞ્ચિત્કૃતં ભવેત્ । । ૧૮ તતો વૈ દ્વાદશે વર્ષે કર્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા । ઇન્દ્રધ્વજસ્ય ચાપ્યેવં યદિ નોત્થાપનં કૃતમ્ । । ૧૯ તતો વૈ દ્વાદશે વર્ષે કર્તવ્યં નાન્તરા પુનઃ । યાત્રાયાશ્ચાપિ યે ભઙ્ગં કુર્વન્તિ વૃષભધ્વજ । । 1.58.૨૦ મન્દેહા નામ તે જ્ઞેયા રાક્ષસા નાત્ર સંશયઃ । યે કુર્વન્તિ તથા યાત્રાં નરા ધર્મધ્વજસ્ય તુ । । ૨૧ ઇન્દ્રાદિદેવાસ્તે જ્ઞેયા ગતાશ્ચ પરમં પદમ્ । પુનર્યાત્રાવિધિં ચેમં સમાસાત્કથયામિ તે । । ૨૨ યં શ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ । વર્તમાને તુ વૈ માઘે રથે ૨દેવગણાશ્રિતે । । ૨૩ સ તસ્મિન્નેવ મનસા સ્થાપનીયો રથોપરિ । દ્યૌર્મહી ચ દ્વિમૂર્તિસ્થે યથાપૂર્વં પ્રતિષ્ઠિતે । । ૨૪ તથૈવ રાજ્ઞી દ્યૌર્જ્ઞેયા નિક્ષુભા પૃથિવી સ્મૃતા । એતાભ્યામપિ દેવીભ્યાં યથૈવ સવિતુસ્તથા । । ૨૫ દિણ્ડિનઃ પિંગલાદીનાં પૃથુઃ કાર્યો રથક્રમઃ । મનસા ચિન્તયેદન્યાં યથાસ્થાનેષુ દેવતામ્ । । ૨૬ દિક્પાલાંલ્લોકપાલાંશ્ચ કલ્પયેત્મનસૈવ તુ । દેવો વેદમયશ્ચાયં સર્વદેવમયસ્તથા । । ૨૭ મંડલમૃઙ્મયં ચૈવ છન્દાંસ્યાસ્યં પ્રકીર્તિતમ્ । ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ચ જગત્યનુષ્ટુબેવ ચ । । ૨૮ પંક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિગેવ ચ સપ્તમી । તતો દેવમયાત્વાચ્ચ ચ્છન્દસાં ચૈવ કલ્પનાત્ । । ૨૯ તતો વેદમયાત્વાચ્ચ તરણિર્લોકપૂજિતઃ । ૧રથપ્રકમણાત્સૂર્યો વોઢવ્યો બ્રહ્મવાદિભિઃ । । 1.58.૩૦ ઉપવાસપરૈર્યુક્તૈર્વેદવેદાંગપારગૈઃ । રથં તુ નારુહેચ્છૂદ્રો ભાસ્કરસ્ય ત્રિલોચન । । ૩૧ આરુહ્ય તરણેર્યાનં વ્રજેચ્છૂદ્રો હ્યધોગતિમ્ । યથોક્તકરણાદ્રુદ્ર સદા શાન્તિર્ભવેન્નૃણામ્ । । ૩૨ નાયકશ્ચાપિ સર્વેષાં દેવાનાં તુ૨ દિવાકરઃ । વિન્યસેત્તુ રથાનાં તુ દેવતાયતનેષુ ચ । । ૩૩ તતો ધૂપોપહારૈસ્તુ પૂજયેત્પ્રથમં રવિમ્ । દિગ્દેવાનુચરાંશ્ચૈવ પૂજયેત્પૂજ્યતે શ્રિયા । । ૩૪ અપૂજ્ય પ્રથમં સૂર્યમપરાન્યસ્તુ પૂજયેત્ । ૩તત્તદ્ભૂતકૃતં પાદ્યં ન પ્રગૃહ્ણન્તિ દેવતાઃ । । ૩૫ યાત્રાકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે ૪સવિતુર્દીક્ષિતાં તનુમ્ । યે દ્રક્ષ્યંતિ નરા ભક્ત્યા તે ભવિષ્યન્ત્યકલ્મષાઃ । । ૩૬ પૌર્ણમાસ્યામમાયાં ચ દર્શનં પુણ્યદં સ્મૃતમ્ । સપ્તમ્યાં ચ તથા ષષ્ઠ્યાં દિને તસ્ય રવેસ્તથા । । ૩૭ આષાઢી કાર્ત્તિકી માઘી તિથ્યઃ પુણ્યતમાઃ સ્મૃતાઃ । મહાભાગ્યં તિથે પુણ્યં યથા શાસ્ત્રેષુ ગીયતે । । ૩૮ કાર્ત્તિક્યાં તુ વિશેષેણ મહાકાર્તિક્યુદાહૃતા । એવં કાલસમાયોગાદ્યાત્રાકાલો વિશિષ્યતે । । ૩૯ દર્શનં ચ મહાપુણ્યં સર્વપાપહરં ભવેત્ । ઉપવાસપરો યસ્તુ તસ્મિન્કાલે યતવ્રતઃ । ।1.58.૪ ૦ પૂજયેત્તુ૧ રવિં ભક્ત્યા સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્ । દેવોઽયં યજ્ઞપુરુષો લોકાનુગ્રહકાંક્ષયા । । ૪૧ પ્રતિમાવસ્થિતો ભૂત્વા પૂજાં ગૃહ્ણાત્યનુગ્રહાત્ । સ્નાનાદ્દાનાજ્જપાદ્ધોમાત્સંયોગાદ્દેવકર્મણઃ । । ૪૨ કૂર્ચાનાં વપનાચ્ચૈવ દીક્ષિતઃ પુરુષો ભવેત્ । કચાનાં વાપનં કાર્યં સૂર્યભક્તૈઃ સદા નરૈઃ । । ૪૩ સૂર્યક્રતૌ શુચિસ્ત્વેવં દીક્ષિતઃ પુરુષો ભવેત્ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં ભક્ત્યા સૂર્યસ્ય નિત્યદા । । ૪૪ એવં યેઽત્ર કરિષ્યન્તિ તે નરા નિત્યદીક્ષિતાઃ । ચીર્ણવ્રતા મહાત્માનસ્તે યાસ્યન્તિ પરાં ગતિમ્ । । ૪૫ ઇત્યેષા કથિતા રુદ્ર રથયાત્રા દિવસ્પતેઃ । યાં શ્રુત્વા વાચયિત્વા સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે । । ૪૬ કૃત્વા ચ વિધિવદ્ભક્ત્યા યાતિ સૂર્યસદો નરઃ । રથાહ્વા કથિતા રુદ્ર સમાસાત્સપ્તમી શુભા । । ૪૭ ભૂયોઽપિ શ્રૂયતાં રુદ્ર સપ્તમી ગદતો મમ । ।૪૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે રથયાત્રા વર્ણનં નામાષ્ટપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાય
બ્રહ્માએ કહ્યું: 'જે કોઈ આ વિધિ પ્રમાણે ભક્તિપૂર્વક ભગવાન ભાસ્કર (સૂર્ય)ની યાત્રા કરે છે અથવા કરાવે છે, તે વ્યક્તિ સૂર્યલોકમાં લાખો વર્ષ સુધી માન પામે છે; તેના કુળમાં ક્યારેય ગરીબ કે રોગી જન્મતો નથી. જે ભક્તિથી સૂર્યને અભ્યંગ માટે ઘી અર્પણ કરે છે અને યોગ્ય રંગના તિલક કરે છે, તે સુરભિપુરમાં જાય છે. જે ગંગાજળ કે તીર્થનું પાણી ભક્તિથી સૂર્યના સ્નાન માટે લાવે છે, તે પણ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરીને વરુણલોક પામે છે. જે લાલ રંગનું હવિષ્યાન્ન, એટલે કે ગુળભાત, સૂર્યને અર્પણ કરે છે, તે તેજસ્વી સૂર્યલોકમાં જાય છે. જે ભક્તિથી સૂર્યને સ્નાન કરાવે છે અને પૂજા કરે છે, તે નિશ્ચયે તેજસ્વી સૂર્યલોક પામે છે. જે રથ પર દેવને બેસાડે છે અથવા રથમાર્ગ સાફ કરે છે, તે વાયુલોક પામે છે અને વાયુ જેટલી શક્તિ પામે છે. જે રથ ચાલે ત્યારે માર્ગ પર સુંદર મંડળ બનાવે છે, તે પુણ્યલોક પામે છે. જે સૂર્યના માર્ગને ફૂલોથી, શુભ તોરણોથી અને શોભાથી શણગારે છે, તે પણ સર્વોત્તમ સ્થાન પામે છે. જે દેવ સાથે નૃત્ય, ગીત અને પૂજા કરીને મહોત્સવ કરે છે, તે પરમ પદ પામે છે. જે રથ પર સૂર્યની રાત્રિ જાગે છે, તે હંમેશા સુખી અને પુણ્યવાન રહે છે. જે ભક્તદાસ વગેરે સર્વ સેવા સૂર્યને આપે છે, તે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરીને સૂર્યલોક પામે છે. રથ પર આરૂઢ સૂર્યના દર્શન કરવું દુર્લભ છે, ખાસ કરીને સામે જઈને. જે ઉત્તરમુખી કે દક્ષિણમુખી જતા સૂર્યના દર્શન કરે છે, તે ધન્ય છે. વર્ષમાં જો યાત્રાદિને રથપ્રકમણ (રથયાત્રા) ન થાય, તો તે ભક્તિથી ઇચ્છનારએ બારમા વર્ષે કરવી જોઈએ. જેમ ઇન્દ્રધ્વજનું ઉઠાવણ ન થાય, તો પણ બારમા વર્ષે કરવું જોઈએ; વચ્ચે ફરીથી નહીં. જે યાત્રા તોડે છે, તે 'મંદેહ' નામના રાક્ષસ કહેવાય છે. જે ધર્મધ્વજની યાત્રા કરે છે, તેઓ ઇન્દ્રાદિ દેવો છે અને પરમ પદ પામે છે. હવે હું તને સંક્ષિપ્ત યાત્રાવિધિ કહું છું, જેને સાંભળીને સર્વ પાપથી મુક્તિ મળે છે. માઘ માસમાં જ્યારે રથ પર દેવગણો સ્થાપિત થાય છે, ત્યારે મનથી તેમને રથ પર સ્થાપિત કરવા. દ્યૌ અને પૃથ્વી બંને પૂર્વવત્ સ્થાપિત કરવી. રાણી દ્યૌરૂપે અને પૃથ્વી ચંચળરૂપે માનવી. દિંડિ, પિંગલ વગેરે માટે વિશાળ રથક્રમ રાખવો. અન્ય દેવતાઓને યોગ્ય સ્થાન પર મનથી ધ્યાન કરવું. દિક્પાલો અને લોકપાલોનું પણ મનથી સ્થાપન કરવું. દેવ વેદમય અને સર્વદેવમય છે. રિગ્વેદમય મંડળ, છંદો તેના મુખરૂપ છે: ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ, પંક્તિ, બૃહતી, ઉષ્ણિક અને સપ્તમી. આ રીતે દેવત્વ અને છંદોની રચના, તથા વેદમય સ્વરૂપથી તપસ્વી બ્રાહ્મણો દ્વારા રથપ્રકમણ શરૂ થાય ત્યારે સૂર્યને ઉઠાવવો. ઉપવાસી, વેદ-વેદાંગના પારંગત બ્રાહ્મણો દ્વારા. શૂદ્રે કદી પણ સૂર્યના રથ પર ન બેસવું. જો શૂદ્ર બેસે તો તે અધોગતિ પામે છે. વિધિ પ્રમાણે કરવાથી હંમેશાં શાંતિ રહે છે. સૂર્ય સર્વ દેવોના નેતા છે; તેને રથના મંદિરોમાં સ્થાપિત કરવો. પછી ધૂપ અને ઉપહારથી પહેલા રવિની પૂજા કરવી. દિશાદેવો અને તેમના અનુયાયીઓને પણ પૂજવું. જો પહેલા સૂર્યને પૂજા કર્યા વિના બીજાને પૂજા કરે, તો દેવો એ પાદ્ય સ્વીકારતા નથી. યાત્રાકાળે જે ભક્તિથી દીક્ષિત સાવિતૃ સ્વરૂપનું દર્શન કરે છે, તે સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે. પૂર્ણિમા, અમાવાસ્યા, છઠ્ઠ અને સાતમીએ સૂર્યના દર્શનનું વિશેષ પુણ્ય છે. આષાઢી, કાર્તિકી, માઘી તિથિઓ શ્રેષ્ઠ છે. ખાસ કરીને કાર્તિકમાં મહાકાર્તિક કહેવાય છે. આ રીતે સમયયોગથી યાત્રાકાળ વિશિષ્ટ છે. સૂર્યના દર્શનથી મહાપુણ્ય અને સર્વપાપહારો લાભ થાય છે. જે ઉપવાસ અને યમ-નિયમથી રવિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે પરમ ગતિ પામે છે. દેવ યજ્ઞપુરુષ છે, લોકહિત માટે પ્રતિમા સ્વરૂપે પૂજા સ્વીકારે છે. સ્નાન, દાન, જપ, હવન અને દેવકર્મના સંયોગથી, વાળ કપાવવાથી વ્યક્તિ દીક્ષિત બને છે. સૂર્યભક્તોએ હંમેશાં વાળ કપાવા. સૂર્યયજ્ઞમાં શુદ્ધ અને દીક્ષિત થવું. ચારેય વર્ણના લોકો ભક્તિથી સૂર્યની હંમેશાં પૂજા કરે, તેઓ નિત્યદીક્ષિત ગણાય છે. આ મહાત્માઓ પરમ ગતિ પામે છે. આ રીતે, હે રુદ્ર, સૂર્યની રથયાત્રાનું વર્ણન થયું. સાંભળીને અને વાંચીને સર્વ રોગથી મુક્તિ મળે છે. વિધિપૂર્વક ભક્તિથી કરવાથી વ્યક્તિ સૂર્યસદન પામે છે. રથસપ્તમી નામે શુભ સાતમીનું વર્ણન થયું. હવે ફરીથી, હે રુદ્ર, મારી પાસેથી સાતમીનું વર્ણન સાંભળ.'
૧૬ સોઽહમિચ્છામિ દેવેશ ત્વત્પ્રસાદાદનિર્જિતૈઃ । રાગાદિભિરમર્ત્યત્વં પ્રાપુઃ પ્રક્ષીણકલ્મષાઃ । । ૧૭ આદિત્ય ઉવાચ યદ્યેવં મુક્તિકામસ્ત્વં ગણનાથ શૃણુષ્વ તમ્ । ક્રિયાયોગં સમસ્તાનાં ક્લેશાનાં હાનિકારકમ્
હે દેવોના સ્વામી, હું ઈચ્છું છું કે તમારી કૃપાથી, રાગાદિ વાસનાઓને જીત્યા વગર પણ, જેમના પાપો નાશ પામ્યા છે, તેઓ અમરત્વ પામે. સૂર્યદેવે કહ્યું: જો મુક્તિ ઈચ્છો છો, હે ગણનાથ, તો સાંભળો—હું તમને ક્રિયાયોગ શીખવું છું, જે બધા કષ્ટોનો નાશ કરે છે.
૧૮. મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ । મામેવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમાત્માનં મત્પરાયણઃ । । ૧૯ મદ્ભાવના મદ્યજના મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ । મમ પૂજાકરાશ્ચૈવ મયિ યાન્તિ લયં નરાઃ । । 1.62.૨૦ સર્વભૂતેષુ માં પશ્યન્મમવસ્થિતમીશ્વરમ્
મારું મન રાખો, મારા ભક્ત બનો, મને યજ્ઞ કરો, મને વંદન કરો. આમ, મને સર્વોચ્ચ ધ્યેય બનાવી, તમે નિશ્ચિતપણે મારા પાસે આવશો. જે લોકો મારામાં મન રાખે છે, મારા ભક્ત છે, મારી પૂજા કરે છે, અને મને સર્વેમાં ધ્યેય બનાવે છે, એ લોકો મારામાં લીન થઈ જાય છે. બધા જીવોમાં મને, ઈશ્વર તરીકે, સ્થિત દેખતા—
કર્ત્તાસિ કેન ચૈવ ત્વમેવં દોષાન્પ્રહાસ્યસિ
તમે જ એ પાપોના કર્તા છો, તો તમે કઈ રીતે અને કોના દ્વારા એ દુષ્કર્મો છોડી શકો?
૨૧ જઙ્ગમાજઙ્ગમે જ્ઞાતે મય્યાસક્તે સમન્તતઃ । રાગલોભાદિનાશેન ભવિત્રી કૃતકૃત્યતા । । ૨૨ ભક્ત્યાતિપ્રણયસ્યાપિ ચઞ્ચલત્વાન્મનો યદિ । મય્યાવેશં દધદ્ ભૂયઃ કુરુ મદ્રૂપિણીં તનુમ્ । । ૨૩ સુવર્ણરજતાદ્યૈસ્ત્વં શૈલમૃદ્દારુલેખનમ્ । પૂજોપહારૈર્વિવિધૈઃ સમ્પૂજય ત્રિલોચનમ્ । । ૨૪ તસ્યાશ્રિતં સમાવિશ્ય સર્વભાવેન સર્વદા । પૂજિતા સૈવ તે ભક્ત્યા ધ્યાતા ચૈવોપકારિણી । । ૨૫ ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્સ્વપન્ભુઞ્જસ્તામેવાગ્રે ચ પૃષ્ઠતઃ । ઉપર્યધસ્તથા પાર્શ્વે ચિન્તયંસ્તન્મયશ્ચ વૈ । । ૨૬ સ્નાનૈસ્તીર્થોદકૈર્હદ્યૈઃ ૧પુષ્પૈર્ગન્ધાનુલેપનૈઃ । વાસોભિર્ભૂષણૈર્ભક્ષ્યૈર્ગીતવાદ્યૈર્મનોરમૈઃ । । ૨૭ યચ્ચ યચ્ચ તવેષ્ટં વૈ કિઞ્ચિદ્ભોજ્યાદિકં તવ । ભક્તિનમ્રો ગણશ્રેષ્ઠ પ્રીણયસ્વ કૃતિં૨ મમ । । ૨૮ રાગેણાકૃષ્યતે તાત ગન્ધર્વાભિમુખં યદિ । મયિ બુદ્ધિં સમાવેશ્ય ગાયેથા યાઃ કથા મમ । । ૨૯ કથયા રમતે ચેતો યદિ તદ્ભવતો મમ । શ્રોતવ્યાઃ પ્રીતિયોગેન મત્સ્વરૂપોદયાઃ કથાઃ । । 1.62.૩૦ એવં સમર્પિતમનાશ્ચેતસો યેઽથ આશ્રયાઃ । હેયાસ્તાન્નિખિલાન્દિણ્ડે પરિત્યજ્ય સુખી ભવ । । ૩૧ અક્ષીણરાગદ્વેષોઽપિ મત્પ્રિયઃ પરમઃ પરમ્ । પદમાપ્નોષિ મા ભૈષીર્મય્યર્પિતમના ભવ । । ૩૨ મયિ સંન્યસ્ય સર્વં ત્વમાત્માનં યત્નવાન્ભવ । મદર્થં કુરુ કર્માણિ મા ચ ધર્મવ્યતિક્રમમ્ । । ૩૩ એવં વ્યપોહ્ય હત્યાસ્ત્વં બ્રહ્મણ મોક્ષ્યસે ભવાત્ । એતેનૈવોપદેશેન વ્યાખ્યાતમખિલં તવ । । ૩૪ ક્રિયાયોગં સમાસ્થાય મદર્પિતમના ભવ । । ૩૫ દિણ્ડિરુવાચ મદ્ધિતાય જગન્નાથ ક્રિયાયોગામૃતં મમ । વિસ્તરેણ સમાખ્યાહિ પ્રસન્નસ્ત્વં હિ દુઃખહા । । ૩૬ ત્વામૃતે ન હિ તદ્વક્તું સમર્થોઽન્યો૧ જગદ્ગુરો । ગુહ્યમેતત્પવિત્રં ચ તદાચક્ષ્વ પ્રસીદ મે । । ૩૭ આદિત્ય ઉવાચ આખ્યાસ્યતે તદખિલં નિર્વિકલ્પં ગણાધિપ । ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવઃ સર્વલોકપ્રદીપકઃ । । ૩૮ સ ચ દિણ્ડિર્મહાતેજા જગામાશુ નભોગતિમ્ । । ૩૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ દિણ્ડ્યાદિત્યસંવાદવર્ણનં નામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાય
જંગમ અને અજંગમ જીવોને જાણીને, સર્વ દિશામાં મને મનથી જોડાઈ, રાગ, લોભ વગેરે નાશ થતાં પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે.
આદિત્યમહિમાવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ પ્રણમ્ય શિરસા દેવં સુરજ્યેષ્ઠં ચતુર્મુખમ્ । ઉવાચ સ મહાતેજા દિણ્ડિર્લોકેશમાદરાત્ । । ૧ દેવદેવેન ભવતાદિષ્ટોઽસ્મિ ચ મહાત્મના । ક્રિયાયોગામૃતં૨ સર્વમાખ્યાસ્યતિ ભવાન્કિલ । । ૨ સ ત્વાં પૃચ્છામ્યહં બ્રહ્મન્ક્રિયાયોગં નિરન્તરમ્ । સન્તોષયિતુમીશેહં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ । । ૩ બ્રહ્મોવાચ એહ્યેહિ મત્સકાશં ચ મત્સમીપે ગણાધિપ । બ્રહ્મહત્યા પ્રણષ્ટા તે દર્શનાદેવ તસ્ય તુ । । ૪ અનુગ્રાહ્યોઽસિ ભૂતેશ ભાસ્કરસ્યામિતૌજસઃ । આરાધનાય ભૂતેશ યદીશે પ્રવણં મનઃ । । ૫ યદિ દેવપતિં ભાનુમારાધયિતુમિચ્છસિ । ભગવન્તમનાદ્યન્તં ભવ દીક્ષાગુણાન્વિતઃ । । ૬ ન હ્યદીક્ષાન્વિતૈર્ભાનુર્જ્ઞાતુ સ્તોતું ચ તત્ત્વતઃ । દ્રષ્ટું વા શક્યતે મૂઢૈઃ પ્રવેષ્ટું કુત એવ હિ । । ૭ જન્મભિર્બહુભિઃ પૂતા નરાસ્તદ્ગતચેતસઃ । ભવન્તિ ભગવન્સૌરાસ્તદા દીક્ષાગુણાન્વિતાઃ । । ૮ અનેકજન્મસંસારચિતે પાપસમુચ્ચયે । નાક્ષીણે જાયતે પુંસાં માર્તણ્ડાભિમુખી મતિઃ । । ૯ પ્રદ્વેષં યાતિ માર્તણ્ડે દ્વિજાન્વેદાંશ્ચ નિન્દતિ । યો નરસ્તં વિજાનીયાત્પાપબીજસમુદ્ભવમ્
૧૭ સપ્તમ્યાં સ્પૃશતસ્તૈલમિષ્ટા ભાર્યા વિનશ્યતિ । ઇત્યેષ નીલીતૈલસ્ય દોષસ્તે કથિતો મયા । । ૧૮ ન ચૈવ ખાદેન્માંસાનિ મદ્યાનિ ન પિબેદ્બુધઃ । ન દ્રોહં કસ્યચિત્કુર્યાન્ન પારુષ્યં સમાચરેત્ । । ૧૯ નાવભાષેત ચાણ્ડાલં સ્ત્રિયં નૈવ રજસ્વલામ્ । ન વાપિ સંસ્પૃશેદ્ધીનં મૃતકં નાવલોકયેત્ । । 1.65.૨૦ નાસ્ફોટયેન્નાતિહસેદ્ગાયેચ્ચાપિ ન ગીતકમ્ । ન નૃત્યેદતિરાગેણ ન ચ વાદ્યાનિ વાદયેત્ । । ૨૧ ન શયીત સ્ત્રિયા સાર્ધં ન સેવેત દુરોદરમ્ । ન રુદ્યાદશ્રુપાતેન ન ચ વાચ્યં ચ શૌકિકમ્ । । ૨૨ આકૃષેન્ન શિરોયૂકા ન વૃથાવાદમાચરેત્ । પરસ્યાનિષ્ટકથનમતિશોકં ચ વર્જયેત્ । । ૨૩ ન કઞ્ચિત્તાડયેજ્જન્તું ન કુર્યાદતિભોજનમ્ । ન ચૈવ હિ દિવા સ્વપ્નં દમ્ભં શાઠ્યં ચ વર્જયેત્ । । ૨૪ રથ્યાયામટનં વાપિ યત્નતઃ પરિવર્જયેત્ । અથાપરો વિધિશ્ચાત્ર શ્રૂયતાં ત્રિપુરાન્તક । । ૨૫ ચૈત્રાત્પ્રભૃતિ કર્તવ્યા સર્વદા નામ સપ્તમી । ધાતેતિ ચૈત્રમાસે તુ પૂજનીયો દિવાકરઃ । । ૨૬ અર્યમેતિ ચ વૈશાખે જ્યેષ્ઠે મિત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ । આષાઢે વરુણો જ્ઞેય ઇન્દ્રો નભસિ કથ્યતે । । ૨૭ વિવસ્વાંશ્ચ નભસ્યેઽથ પર્જન્યોશ્વયુજિ સ્મૃતઃ । પૂષા કાર્ત્તિકમાસે તુ માર્ગશીર્ષેષુરુચ્યતે । । ૨૮ ભગઃ પૌષે ભવેત્પૂજ્યસ્ત્વષ્ટા માઘે તુ શસ્યતે । વિષ્ણુશ્ચ ફાલ્ગુને માસિ પૂજ્યો વન્દ્યશ્ચ ભાસ્કરઃ । । ૨૯ સપ્તમ્યાં ચૈવ સપ્તમ્યાં ભોજયેદ્ભોજકાન્બુધઃ
સપ્તમીના દિવસે તેલને સ્પર્શ કરવાથી પ્રિય પત્નીનું વિયોગ થાય છે; આ રીતે, મેં નીલી તેલના દોષ વિશે તમને જણાવ્યું છે.
સઘૃતં ભોજનં દેયં ભોજયિત્વા વિધાનતઃ । । 1.65.૩૦ ભોજકાયૈવ વિપ્રાય દક્ષિણાં સ્વર્ણમાષકમ્ । સઘૃતં ભોજનં દેયં રક્તવસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ । । ૩૧ અભાવે ભોજકાનાં તુ દક્ષિણીયા દ્વિજોત્તમાઃ । તથૈવ ભોજનીયાશ્ચ શ્રદ્ધયા પરયા વિભો । । ૩૨ વિશેષતો વાચકશ્ચ બાહ્મણઃ કલ્પવિત્સદા । ઇત્યેષા કથિતા તુભ્યં સપ્તમી ગણનાયક । । ૩૩ શ્રુતા સતી પાપહરા સૂર્યલોકપ્રદાયિની । । ૩૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ બ્રહ્મદિણ્ડિસંવાદે સપ્તમીકલ્પે આદિત્યમહાત્મ્યવર્ણને સપ્તમીવર્ણનં નામ પઞ્ચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
યાજ્ઞવલ્ક્યવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્બ્રહ્મા જગામાદર્શનં વિભોઃ
સુમંતુ કહે છે: આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન બ્રહ્મા, પ્રભુની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.
સૂર્યમારાધયદ્દિણ્ડી૪ સૂર્યસ્યાનુચરોઽભવત્ । । ૧ શતાનીક ઉવાચ ભૂયઃ કથય વિપ્રેન્દ્ર માહાત્મ્યં ભાસ્કરસ્ય મે । શૃણ્વતો નાસ્તિ મે તૃપ્તિરમૃતસ્યેવ સુવ્રત । । ૨ સુમન્તુરુવાચ શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્સમ્વાદં દ્વિજશઙ્ખયોઃ । યં શ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવો૧ નૃપ । । ૩ આસીનમાશ્રમે શંખં દ્વિજો દ્રષ્ટું જગામ હ । ફલભારાનતચ્છાયે વૃક્ષવૃન્દસમાકુલે । । ૪ પરસ્પરમૃગશૃઙ્ગકણ્ડૂયિતમૃગાવૃતે । બર્હિર્વનામ્બરાનીતતીર્થકન્દોપભોગિનિ । । ૫ પ્રભૂતકુસુમામોદષટ્પદોદ્ગીતશાલિની । સિદ્ધદેવર્ષિગન્ધર્વતીર્થસેવિતવારિણિ । । ૬ મુણ્ડૈશ્ચ જટિલૈશ્ચૈવ તાપસૈરુપશોભિતે । આશ્રમે તં મુનિશ્રેષ્ઠં શંખાહ્વં સુખમાસ્થિતમ્ । । ૭ સ્તોત્રૈઃ સ્તોતું સહસ્રાંશું તદ્ભક્તં તત્પરાયણમ્ । તતઃ સંહત્ય સહસા તં ભોજકકુમારકાઃ । । ૮ વિનીતા ઉપસંગમ્ય યથાવદભિવાદ્ય ચ । આસનેષૂપવિષ્ટાસ્ત ઉપવિષ્ટમથાબ્રુવન્ । । ૯ ભગવન્ત્સર્વવેદેષુ૨ ચ્છિંધિ નઃ સંશયો મહાન્ । વિનયેનોપપન્નાનાં કુમારાણાં તતો મુનિઃ । । 1.66.૧૦ અનાદીંશ્ચતુરો વેદાનુવાચ પ્રીતમાનસઃ । તેષાં તુ પઠતામેવ આશ્રમં તુ યદૃચ્છયા । । ૧૧ મુનિશ્રેષ્ઠોઽથ તં દેશમાજગામ દ્વિજો નૃપ । યથાવદર્ચિતસ્તેન શઙ્ખેનામિતતેજસા । । ૧૨ વન્દિતશ્ચ કુમારૈસ્તૈરભવત્પ્રીતમાનસઃ । અથૈતાનબ્રવીચ્છંખસ્તાન્ભોજકકુમારકાન્ । । ૧૩ શિષ્ટાગમાદનધ્યાયઃ સ ચ જાતો વિરમ્યતામ્ । યથાજ્ઞાપયસીત્યાહુઃ કુમારાસ્તે ઋષિં તતઃ । । ૧૪ પ્રપચ્છ સિદ્ધિદશ્ચૈતાન્કે હ્યેતે કિં પઠન્તિ ચ । શઙ્ખોવાચ મહારાજ કુમારા ભોજકાત્મજાઃ । । ૧૫ સસૂત્રકલ્પાંશ્ચતુરો વિપ્ર વેદાનધીયતે । તથૈવ સપ્તમીકલ્પે પરિચર્યાં ચ ભાસ્વતઃ । । ૧૬ અગ્નિકાર્યવિધાનં ચ પ્રતિષ્ઠાકલ્પમાદિતઃ । અધ્યઙ્ગલક્ષણં ૧ બ્રહ્મન્ રથયાત્રાવિધિં તથા । । ૧૭ દ્વિજ ઉવાચ કથં ક્રિયેત સપ્તમ્યાં કભ્રાર્ચનવિધિક્રમઃ । ગન્ધપુષ્પપ્રદીપાનાં કિં ફલં રવિમન્દિરે । । ૧૮ કેન તુષ્યતિ દાનેન વ્રતેન નિયમેન ચ । ધૂપપુષ્પોપહારાદિ કિં ચ દેયં વિવસ્વતે । । ૧૯ એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તન્મે બ્રૂહિ તપોધન । વિશેષતસ્તુ માહાત્મ્યં બ્રૂહિ માં ભાસ્કરસ્ય હિ । । 1.66.૨૦ શઙ્ખ ઉવાચ ઇમમર્થં વશિષ્ઠેન પૃષ્ટઃ સામ્બો યથા પુરા । સ ચોવાચ વશિષ્ઠાય તદહં કથયામિ તે । । ૨૧ અત્રાશ્રમે પુણ્યતમે તીર્થાનામુત્તમે પ્રભુઃ । વવન્દે નિયતાત્માનં વશિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્ । । ૨૨ વિનયેનોપસંગમ્ય વવન્દે ચરણૌ મુનેઃ । કૃતપ્રણામં સામ્બં તુ ભક્તિપ્રહ્વીકૃતાનનમ્ । । ૨૩ વિલોક્ય પરમપ્રીતો મુનિઃ પપ્રચ્છ તં તદા । સર્વતઃ સ્ફુટિતં ગાત્રં કુષ્ઠેન મહતા તવ । । ૨૪ ઘોરરૂપેણ તીવ્રેણ કથં તદ્વિગતં તવ
કથં ચ લક્ષ્મીરધિકા રૂપં ચાતિમનોહરમ્ । । ૨૫ તેજસ્વિતાતિમહતી તથૈવ૨ સુકુમારતા । । ૨૬ સામ્બ ઉવાચ સ્તુતો નામસહસ્રેણ લોકનાથો દિવાકરઃ । દર્શનં ચ ગતઃ સાક્ષાદ્દત્તવાંશ્ચ વરાન્મમ । । ૨૭ વશિષ્ઠ ઉવાચ કથમારાધિતઃ સૂર્યસ્ત્વયા યાદવનંદન । કૈશ્ચ વ્રતતપોદાનૈર્દર્શનં ભગવાન્ગતઃ । । ૨૮ સામ્બ ઉવાચ શૃણુષ્વાવહિતો બ્રહ્મન્સર્વમેવ મયા યથા । તોષિતો ભગવાન્સૂર્યો વિધિના યેન સુવ્રત । । ૨૯ મોહાન્મયોપહસિતો૩ દુર્વાસાઃ કોપનો મુનિઃ । તતોઽહં તસ્ય શાપેન મહાકુષ્ઠમવાપ્તવાન્ । । 1.66.૩૦ તતોઽહં પિતરં ગત્વા કુષ્ઠયોગાભિપીડિતઃ । લજ્જમાનોઽતિગર્વેણ ઇદં વાક્યમથાબ્રવમ્ । । ૩૧ તાત સીદતિ મે ગાત્રં સ્વરશ્ચ પરિહીયતે । ઘોરરૂપો મહાવ્યાધિર્વપુરેષ જિઘાંસતિ । । ૩૨ અશેષવ્યાધિરાજ્ઞાહં પીડિતઃ ક્રૂરકર્મણા । વૈદ્યૈરોષધિભિશ્ચૈવ ન શાન્તિર્મમ વિદ્યતે । । ૩૩ સોઽહં ત્વયા હ્યનુજ્ઞાતસ્ત્યક્તુમિચ્છામિ જીવિતમ્ । યદિ વાહમનુગ્રાહ્યસ્તતોઽનુજ્ઞાતુમર્હસિ । । ૩૪ ઇત્યુક્તવાક્યઃ સ પિતા ષુત્રશોકાભિપીડિતઃ । પિતા ક્ષણં તતો ધ્યાત્વા મામેવં વાક્યમુક્તવાન્ । । ૩૫ ધૈર્યમાશ્રયતાં૧ પુત્ર મા શોકે ચ મનઃ કૃથાઃ । હન્તિ શોકાર્દિતં વ્યાધિઃ શુષ્કં તૃણમિવાનલઃ । । ૩૬ દેવતારાધનપરો ભવ પુત્રક મા શુચઃ । ઇત્યુક્તે ચ મયા પ્રોક્તો દેવમારાધયામિ કમ્ । । ૩૭ કમારાધ્ય વિમુચ્યેઽહં તાત રોગૈઃ સમન્તતઃ । ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્મામુવાચ પિતા મમ । । ૩૮ ઇમમર્થં પુરા પૃષ્ટઃ પદ્મયોનિઃ સનાતનઃ । યાજ્ઞવલ્ક્યેન ઋષિણા યોગીશેન મહાત્મના
સુમંતુ કહે છે: રાજા, હવે તમે ધ્યાનપૂર્વક બ્રાહ્મણ શંખ અને બીજા બ્રાહ્મણ વચ્ચેનો સંવાદ સાંભળો. જે આ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
૭૨ સોઽહમિચ્છામિ તં દેવં સપ્તલોકપરાયણમ્ । કાલાયનમશેષસ્ય૧ જગતો હદ્યવસ્થિતમ્ । । ૭૩ આરાધયિતું ગોપાલં ગ્રહેશમમિતૌજસમ્ । શઙ્કરં જગતો દીપં સ્મૃતમાત્રાઘનાશનમ્ । । ૭૪ તમનાદ્યં સુરશ્રેષ્ઠં પ્રસાદયિતુમિચ્છતઃ । ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ । । ૭૫ તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્યા ભક્તિમુદ્વહતો રવૌ । જગામ પરિતોષં સ પદ્મયોનિર્મહાતપાઃ । ।૭ ૬ બ્રહ્મોવાચ યત્પૃચ્છસિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સૂર્યસ્યારાધનં પ્રતિ । વ્રતોપવાસજપ્યાદિ તદિહૈકમનાઃ શૃણુ । । ૭૭ અનાદિ યત્પરં બ્રહ્મ સર્વહેયવિવર્જિતમ્ । વ્યાપ્ય યત્સર્વભૂતેષુ સ્થિતં સદસતઃ પરમ્ । । ૭૮ પ્રધાનપુંસોરનયોર્યતઃ ક્ષોભઃ પ્રવર્તતે । નિત્યયોર્વ્યાપિનોશ્ચૈવ જગદાદૌ મહાત્મનોઃ । ।૭૯ તત્ક્ષોભકત્વાદ્ બ્રહ્માંડં સૃષ્ટેર્હેતુર્નિરઞ્જનઃ । અહેતુરપિ સર્વાત્મા જાયતે પરમેશ્વરઃ । । 1.66.૮૦ પ્રધાનપુરુષત્વં ચ તથૈવેશ્વરલીલયા । સમુપૈતિ તતશ્ચૈવં બ્રહ્મત્વં છન્દતઃ પ્રભુઃ । । ૮૧ તતઃ સ્થિતૌ પાલયિતા વિષ્ણુત્વં જગતઃ ક્ષયે । રુદ્રત્વં ચ જગન્નાથઃ સ્વેચ્છયા કુરુતે રવિઃ । । ૮૨ તમેકમક્ષરં ધામ સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ । ભેદાભેદસ્વરૂપં તં પ્રણિપત્ય દિવાકરમ્ । । ૩વર્ણયિષ્યેઽખિલં વિપ્ર તસ્યૈવારાધનં રવેઃ । । ૮૩ ગુહ્યં ચાપિ તથા તસ્ય ભાસ્કરસ્ય શૃણુષ્વ વૈ । તુષ્ટેન હિ પુરા મહ્યં કથિતં ભાસ્કરેણ તુ । । ૮૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ યાજ્ઞવલ્ક્યબ્રહ્મસંવાદે સપ્તમીકલ્પે આદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
હું એ દેવની ઉપાસના કરવા ઇચ્છું છું, જે સાતે લોકનો આધાર છે અને સમગ્ર જગતમાં વ્યાપેલો છે.
બ્રહ્મયાજ્ઞવલ્ક્યસમ્વાદવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ પ્રભાતે સંસ્તુતો દેવો મૂર્તિહેતોર્મયા પુરા । યજન્તં ચાપરં દેવં ભક્તિનમ્રં મહામતિઃ । । ૧ પ્રત્યક્ષત્વમથો ગત્વા રહસ્યં પ્રોક્તવાન્મમ । અહં ચ કૃતવાન્પ્રશ્નં દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષતો રવિમ્ । । ૨ વેદેષુ૧ ચ પુરાણેષુ સાઙ્ગોપાઙ્ગેષુ ગીયસે । ત્વમજઃ શાશ્વતો ધાતા મહાભૂતમનુત્તમમ્
બ્રહ્માએ કહ્યું: સવારે મેં જે દેવરૂપ છે, એવા દેવની પૂજા કરી હતી અને બીજા દેવને પણ ભક્તિપૂર્વક વંદન કર્યું હતું.
૩ પ્રતિષ્ઠિતં ભૂતભવ્યં ત્વયિ સર્વમિદં જગત્ । ચત્વારો હ્યાશ્રમા દેવ સર્વે ગાર્હસ્થ્યમૂલકાઃ । । ૪ યજન્તે ત્વામહરહર્નાનામૂર્તિસમાશ્રિતાઃ । પિતા માતા હિ સર્વસ્ય દૈવતં ત્વં હિં શાશ્વતમ્ । । ૫ યજસે ચૈવ કં દેવમેવ ચાપિ ન વિદ્મહે । કથ્યતાં મમ દેવેશ પરં કૌતૂહલં હિ મે । । ૬ ઇત્થં મયોક્તો ભગવાનિદં વચનમબ્રવીત્ । અવાચ્યમેતદ્વક્તવ્યમાત્મગુહ્યં સનાતનમ્ । । ૭ તવ ભક્તિમતો બ્રહ્મન્વક્ષ્યામીહ યથાતથમ્ । યતઃ સૂક્ષ્મમવિજ્ઞેયમવ્યક્તમચલં ધ્રુવમ્ । । ૮ ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થૈશ્ચ સર્વભૂતૈશ્ચ વર્જિતમ્ । સ હ્યન્તરાત્મા ભૂતાનાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચેતિ કથ્યતે । । ૯ ત્રિગુણવ્યતિરિક્તોઽસૌ પુરુષશ્ચેતિ કથ્યતે । હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્સૈવ૪ બુદ્ધિરિતિ સ્મૃતઃ । । 1.67.૧૦ મહાનિતિ ચ યોગેષુ પ્રધાનશ્ચેતિ કથ્યતે । સાંખ્યે૫ ચ પઠ્યતે શાસ્ત્રે નામભિર્બહુભિઃ સદા । । ૧૧ વિશ્વગો વિશ્વભૂતશ્ચ વિશ્વાત્મા વિશ્વસમ્ભવઃ
આ સમગ્ર જગત તારી અંદર સ્થિત છે અને સર્વે જીવ તારા પર આધાર રાખે છે, હે શાશ્વત દેવ.
ધૃતં ચૈવાત્મકં યેન ઇદં ત્રૈલોક્યમાત્મના । । ૧૨ અશરીરઃ શરીરેષુ લિપ્યતે ન ચ કર્મભિઃ । મમાન્તરાત્મા તવ ચ યે ચાન્યે દેહસંજ્ઞકાઃ । । ૧૩ સર્વેષાં સાક્ષિભૂતોઽસૌ૨ ન કરોતિ ન લિપ્યતે । સગુણો નિર્ગુણો વિષ્ણુર્જ્ઞાનગમ્યો હ્યસૌ સ્મૃતઃ । । ૧૪ સર્વતઃ પાણિપાદોઽસૌ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખઃ । સર્વતઃ શ્રુતિયુક્તોઽસૌ સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ । । ૧૫ વિશ્વમૂર્ધા૪ વિશ્વભુજો વિશ્વપાદાક્ષિનાસિકઃ । એકશ્ચરતિ ક્ષેત્રેષુ સ્વૈરચારી યથાસુખમ્ । । ૧૬ ક્ષેત્રાણ્યસ્ય શરીરાણિ બીજં ચાપિ શુભાશુભમ્ । તાનિ વેત્તિ સ યોગાત્મા અતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે । । અવ્યક્તકે પુરે શેતે તેનાઽસૌ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । । ૧૭ વિશ્વં બહુવિધં જ્ઞેયં સ ચ સર્વત્ર વિદ્યતે । તસ્માત્સ બહુરૂપત્વાદ્વિશ્વરૂપ ઇતિ સ્મૃતઃ । । ૧૮ મહાપુરુષશબ્દં હિ બિભર્ત્યેષ સનાતનઃ । સ તુ વૈ વિક્રિયાપન્નઃ સૃજત્યાત્માનમાત્મના । । ૧૯ આકાશાત્પતિતં તોયં યાતિ સ્વાદ્વન્તરં યથા । ભૂમે રસવિશેષેણ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ । । 1.67.૨૦ એક એવ યથા વાયુર્દેહે તિષ્ઠતિ પઞ્ચધા । એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ તથા તસ્ય ન સંશયઃ । । ૨૧ સ્થાનાન્તરવિશેષેણ યથાગ્નિર્લભતે પરામ્ । સંજ્ઞાં દાવાગ્રિકાદ્યેષુ તથા દેવો હ્યસૌ સ્મૃતઃ । । ૨૨ યથા દીપસહસ્રાણિ દીપ એકઃ પ્રસૂયતે । તથા રૂપસહસ્રાણિ સ એવૈકઃ પ્રસૂયતે । । ૨૩ સ યદા બુધ્યતેત્માનં તદા ભવતિ કેવલઃ । એકત્વં પ્રલયે ચાસ્ય બહુત્વં સ્યાત્પ્રવર્તને । । ૨૪ નિત્યં હિ નાસ્તિ જગતિ ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ઋતે૧ તમેકમીશાનં પુરુષં બીજસંજ્ઞિતમ્ । । ૨૫ અક્ષયશ્ચાપ્રમેયધ્ર સવર્ગભ્ર સ ઉચ્યતે । તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં ત્રિગુણં સર્વકારણમ્ । । ૨૬ અવ્યક્તાવ્યક્તભાવસ્થા યા સા પ્રકૃતિરુચ્યતે । તાં યોનિં બ્રહ્મણો વિદ્ધિ યોઽસૌ સદસદાત્મકઃ । । ૨૭ નાસ્તિ તસ્માત્પરો હ્યન્યઃ સ પિતા સ પ્રજાપતિઃ । આત્મા મમ સ વિજ્ઞેયસ્તતસ્તં પૂજયામ્યહમ્ । । ૨૮ સ્વર્ગતાશ્ચાપિ યે કેચિત્તં નમસ્યન્તિ દેહિનઃ । તે તત્પ્રસાદાદ્ગચ્છન્તિ તેનાદિષ્ટાઃ પરાં ગતિમ્ । । ૨૯ તં દેવાશ્ચાસુરાશ્ચૈવ નાનામતસમાશ્રિતાઃ
સિદ્ધાર્થસપ્તમીવ્રતવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ વચ્મિ તે પરમં દેવં સર્વદેવૈશ્ચ પૂજિતમ્ । આરાધયન્તિ યં દેવં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । । ૧ પદ્માકૃતિં સદા બ્રહ્મા નલિનૈર્ગુગ્ગુલેન તુ । વ્યોમરૂપં સદા દેવં મહાદેવોર્ચતે રવિમ્ । । ૨ જાતિપુષ્પૈર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધૂપેન વિજયેન તુ । વૃષણં સિહ્લકં વિપ્ર શ્રીખણ્ડમગરુસ્તથા । । ૩ કર્પૂરં ચ તથા મુસ્તા શર્કરા સત્વચા દ્વિજ । ઇત્યેષ વિજયો ધૂપઃ સ્વયં દેવેન નિર્મિતઃ । । ૪ કેશવશ્ચક્રરૂપં તુ સદા સમ્પૂજયેદ્રવિમ્ । નીલોત્પલદલશ્યામો નીલોત્પલકદમ્બકૈઃ । । ૫ ધૂપેનાગુરુસંજ્ઞેન ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । મયા સ પૃષ્ટો દેવેશસ્તસ્યૈવારાધનાય વૈ । । ૬ કાનિ પુષ્પાણિ ચેષ્ટાનિ સદા ભાસ્કરપૂજને । તેન ચોક્તાનિ પુષ્પાણિ સ્વયં તાનિ નિબોધ મે । । ૭ મલ્લિકાયાસ્તુ કુસુમૈર્ભોગવાઞ્જાયતે નરઃ । સૌભાગ્યં પુણ્ડરીકૈશ્ચ ભજત્યેવ ચ શાશ્વતમ્ । । ૮ ૧ગન્ધકુટજકૈઃ પુષ્પૈઃ પરમૈશ્વર્યમશ્નુતે । ભવત્યક્ષયમત્યન્તં નિત્યમર્ચયતો રવિમ્ । । ૯ મન્દારપુષ્પૈઃ પૂજા તુ સર્વકુષ્ઠવિનાશિની
બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું તને એ પરમ દેવ વિશે કહું છું, જેને બધા દેવો સહિત બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ પૂજે છે.
બિલ્વપત્રૈશ્ચ કુસુમૈર્મહતીં શ્રિયમશ્નુતે । । 1.68.૧૦ અર્કસ્રજા ભવત્યર્થં સર્વકામફલપ્રદઃ । પ્રદદ્યાદૂપિણીં કન્યામર્ચિતો બકુલસ્રજા । । ૧૧ કિંશુકૈરર્ચિતો દેવો ન પીડયતિ ભાસ્કરઃ । પૂજિતોઽગસ્ત્યકુસુમૈરાનુકૂલ્યં પ્રયચ્છતિ । । ૧૨ કરવીરૈસ્તુ વિપ્રેન્દ્ર સૂર્યસ્યાનુચરો ભવેત્ । તથા ૧મુદ્ગરપુષ્પૈશ્ચ સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્ । । ૧૩ હંસયુક્તેન યાનેન રવેઃ સાલોક્યતાં વ્રજેત્ । શતપુષ્પસહસ્રૈસ્તુ પૂષસાલોક્યતાં વ્રજેત્ । । બકપુષ્પૈર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ યાતિ ભાનુસલોકતામ્ । । ૧૪ ચતુઃસમેન ગન્ધેન સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્ । પઞ્ચભૂતાલયસ્થાનમાપ્નુયાન્નાત્ર સંશયઃ । । ૧૫ દેવાગારં તુ સમ્માર્જ્ય ભક્ત્યા યસ્તુ પ્રલેપયેત્ । સ રોગાન્મુચ્યતે ક્ષિપ્રં દ્રવ્યલાભં ચ વિન્દતિ । । ૧૬ તસ્ય ચાયતનં ભક્ત્યા ગૈરિકેણોપલેપયેત્ । પ્રાપ્નુયાન્મહતીં લક્ષ્મીં રોગૈશ્ચાપિ પ્રમુચ્યતે । । ૧૭ અષ્ટાદશેહ કુષ્ઠાનિ યે ચાન્યે વ્યાધયો નૃણામ્ । પ્રલયં યાન્તિ તે સર્વે મૃદા યદ્યુપલેપયેત્ । । ૧૮ વિલેપનાનાં સર્વેષાં રક્તચન્દનમુત્તમમ્ । પુષ્પાણાં કરવીરાણિ પ્રશસ્તાનિ પ્રચક્ષતે । । ૧૯ નાતઃ પરતરં કિંચિદ્ભાસ્વતસ્તુષ્ટિકારકમ્ । કિં તસ્ય ન ભવેલ્લોકે યસ્ત્વેભિઃ સ્વર્ચયેદ્રવિમ્ । । 1.68.૨૦ કરવીરૈઃ પૂજયેદ્યો ભાસ્કરં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ । સર્વકામસમૃદ્ધોઽસૌ સૂર્યકામમવાપ્નુયાત્ । । ૨૧ વિલેપ્યાયતનં૩ યસ્તુ કુર્યાન્મણ્ડલકં શુભમ્ । સ સૂર્યલોકમાસાદ્ય મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ । । ૨૨ એકેનાસ્ય ભવેદર્થો દ્વાભ્યામારોગ્યમશ્નુતે । ત્રિભિઃ સન્તત્યવિચ્છિન્ના ચતુર્ભિર્ભાર્ગવીં૪ લભેત્ । । ૨૩ પઞ્ચભિર્વિપુલં ધાન્યં ષડ્ભિરાયુર્બલં યશઃ । સપ્તમણ્ડલકારી સ્યાન્મંડલાધિપતિર્નર । । ૨૪ આયુર્ધનસુતૈર્યુક્તઃ સૂર્યલોકે મહીયતે । ઘૃતપ્રદીપદાનેન ચક્ષુષ્માઞ્જાયતે નરઃ । । ૨૫ કટુતૈલપ્રદાનેન સ શત્રૂઞ્જયતે નરઃ । તિલતૈલપ્રદાનેન સૂર્યલોકે મહીયતે । । ૨૬ મધૂકતૈલદાનેન સૌભાગ્યં પરમં વ્રજેત્ । સંપૂજ્ય વિધિવદ્દેવં પુષ્પધૂપાદિભિર્બુધઃ । । ૨૭ યથાશક્ત્યા તતઃ પશ્ચાન્નૈવેદ્યં ભક્તિતો ન્યસેત્ । પુષ્પાણાં પ્રવરા જાતી ધૂપાનાં વિજયઃ પરઃ । । ૨૮ ગન્ધાનાં કુઙ્કુમં શ્રેષ્ઠં લેપાનાં રક્તચન્દનમ્ । દીપદાને ઘૃતં શ્રેષ્ઠં નૈવેદ્યે મોદકઃ પરઃ । । ૨૯ એતૈસ્તુષ્યતિ દેવેશઃ સાન્નિધ્યં ચાધિગચ્છતિ । એવં સંપૂજ્ય વિધિવત્કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ । । 1.68.૩૦ પ્રણમ્ય શિરસા દેવં દેવદેવં દિવાકરમ્ । સુખાસીનસ્તતઃ પશ્યેદ્રવેરભિમુખે સ્થિતઃ । । ૩૧ એકં સિદ્ધાર્થકં કૃત્વા હસ્તે પાનીયસંયુતમ્ । કામં યથેષ્ટં હૃદયે કૃત્વા તં વાઞ્છિતં નરઃ । । ૩૨ પિબેત્સતોયં તં વિપ્ર અસ્પૃષ્ટં દશનૈઃ સકૃત્ । દ્વિતીયાયાં તુ સપ્તમ્યાં દ્વૌ ગૃહીત્વા તુ સુવ્રત । । ૩૩ તૃતીયાયાં તુ સપ્તમ્યાં ગ્રહીતવ્યાસ્ત્રયોઽપિ ચ । જ્ઞેયાશ્ચતુર્થ્યાં ચત્વારઃ પઞ્ચમ્યાં પઞ્ચ એવ હિ । । ૩૪ ષટ્ પિબેચ્ચાપિ ષષ્ઠ્યાં તુ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ । સપ્તમ્યાં સપ્તમાયાં તુ સપ્ત ચૈવ પિબેન્નરઃ । । ૩૫ આદૌ પ્રભૃતિ વિજ્ઞેયો મન્ત્રોઽયમભિમન્ત્રણે । સિદ્ધાર્થકસ્ત્વં હિ લોકે સર્વત્ર શ્રૂયસે યથા । । તથા મામપિ સિદ્ધાર્થમર્થતઃ કુરુતાં રવિઃ । । ૩૬ તતો હવિરુપસ્પૃશ્ય જપં કુર્યાદ્યથેપ્સિતમ્ । હુતાશનં ચ જુહુયાદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા । । ૩૭ એવમેવ પરાઃ કાર્યા સપ્તમ્યઃ સપ્ત સર્વદા । એકાત્પ્રભૃતિ કાર્યા સા સર્વદોદકસપ્તમી । । ૩૮ એકં તોયેન સહિતં દ્વૌ ચાપિ ઘૃતસંયુતૌ । ત્રીંસ્તથા મધુના સાર્ધં દધ્ના ચતુર એવ ચ । । ૩૯ યુક્તાન્નપયસા પઞ્ચ ષટ્ ચ ગોમયસંયુતાન્ । પઞ્ચગવ્યેન વૈ સપ્ત પિબેત્સિદ્ધાર્થકાન્દ્વિજ । । 1.68.૪૦ અનેન વિધિના યસ્તુ કુર્યાત્સર્ષપસપ્તમીમ્ । બહુપુત્રો બહુધનઃ સિદ્ધાર્થશ્ચાપિ સર્વદા । । ૪૧ ઇહ લોકે નરો વિપ્ર પ્રેત્યયાતિ વિભાવસુમ્ । તસ્માત્સમ્પૂજયેદ્દેવં વિધિનાનેન ભાસ્કરમ્ । । ૪૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સિદ્ધાર્થસપ્તમીવ્રતવર્ણનં નામાષ્ટષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
સ્વપ્નદર્શનવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ સપ્તમ્યામુષિતો વિપ્રઃ સ્વપ્નદર્શનમુચ્યતે । સ્વપ્ને દૃષ્ટે ચ સપ્તમ્યાં પુરુષો નિયતવ્રતઃ । । ૧ સમાપ્ય વિધિવત્સર્વં જપહોમાદિકં ક્રમાત્ । પૂજયિત્વા દિનેશં તુ યથાવિભવમાત્મનઃ । । ૨ તતઃ શયીત શયને દેવદેવં વિચિન્તયન્ । સમ્પ્રસુપ્તો યદા પશ્યેદુદયન્તં દિવાકરમ્ । । ૩ શક્રધ્વજં તથા ચન્દ્રં તસ્ય સર્વાઃ સમૃદ્ધયઃ । દૃશ્યં જનં તથા શક્તિં૧ સ્રગ્વિગોવેણુનિસ્વનાઃ । । ૪ શ્વેતાબ્જચામરાદર્શકનકાસિસુતોદ્ભવમ્ । રુધિરસ્ય સ્રુતિં સેકં પાનં ચૈશ્વર્યકારકમ્ । । ૫ શ્વેતાયાઃ પઞ્ચપૂતાયા દર્શનં વૃદ્ધિકારકમ્ । પ્રજાપતેર્ઘૃતાક્તસ્ય દર્શનં પુત્રદં સ્મૃતમ્ । । ૬ શસ્તવૃક્ષાભિરોહશ્ચ ક્ષિપ્રમૈશ્વર્યકારકઃ । દોહનં મહિષીસિંહીગોધેનૂનાં સ્વકે મુખે । । ૭ ધનુષાં ચ શરાણાં ચ નાભૌ ચ દ્રુતનિર્ગતિઃ । અભિહન્યાત્સ્વયં ખાદેત્સિંહાન્ગા ભુજગાંસ્તથા । । ૮ સ્વાંગશીર્ષં૨ હુતવહે તસ્ય શ્રીરગ્રતઃ સ્થિતા । રાજતે હૈમને પાત્રે યો ભુંક્તે પાયસં દ્વિજઃ । । ૯ પદ્મપત્રે યથા વિપ્રસ્તસ્ય જન્તોર્બલં ભવેત્ । દ્યૂતે વાદેઽથ વા યુદ્ધે વિજયો હિ સુખાવહઃ । । 1.69.૧૦ અગ્નેસ્તુ ગ્રસનં વિપ્ર આગ્રેયં વૃદ્ધિકારકમ્ । ગાત્રસ્ય જ્વલનં વિપ્ર શિરોવેધશ્ચ ભૂતયે । । ૧૧ માલ્યામ્બરાણાં૪ યુક્તાનાં શસ્તાનાં શુક્લપક્ષિણામ્ । સદા લાભં પ્રશંસન્તિ તથા વિષ્ઠાનુલેપનમ્ । । ૧૨ સ્વાઙ્ગસ્ય કર્તને ક્ષેપે રથયાને પ્રજાગમઃ । નાનાશિરોબાહુતા ચ હસ્તાનાં કુરુતે શ્રિયમ્ । । ૧૩ અગમ્યાગમનં ચૈવ શોકમધ્યયનં તથા । દેવદ્વિજજનાચાર્યગુરુવૃદ્ધતપસ્વિનઃ । । ૧૪ યદ્યદ્વદન્તિ તત્સર્વં સત્યમેવ હિ નિર્દિશેત્ । પ્રશસ્તદર્શનં ચૈવ અભિષેકો નૃપશ્રિયાઃ । । ૧૫ સ્યાદ્રાજ્યં શિરશ્છેદેન બહુધા સ્ફુટિતેન તુ । રુદિતં હર્ષસમ્પ્રાપ્ત્યૈ રાજ્યં નિગડબન્ધને । । ૧૬ તુરઙ્ગં વૃષભં પદ્મં રાજાનાં શ્વેતકુઞ્જરમ્ । મહદૈશ્વર્યમાપ્નોતિ યોભીકશ્ચાધિરોહતિ । । ૧૭ ગ્રસમાનો ગ્રહાંસ્તારા મહીં ચ પરિવર્તયન્ । ઉન્મૂલયન્પર્વતાંશ્ચ રાજ્યલાભમવાપ્નુયાત્ । । ૧૮ દેહાન્નિષ્ક્રાન્તિરન્ત્રાણાં તૈર્વા વૃક્ષસ્ય વેષ્ટનમ્ । પાતઃ સમુદ્રસરિતામૈશ્વર્યાણિ સુખાનિ ચ । । ૧૯ ઉદધિં સરિતં વાપિ તીર્ત્વા પારં પ્રયાતિ ચ । અદ્રિં લઙ્ઘયતેશ્ચાપિ ભવન્ત્યર્થજયાયુષઃ । । 1.69.૨૦ ઉજ્જ્વલા સ્ત્રી વિશેદઙ્કમાશીર્વાદપરાઃ સ્ત્રિયઃ । ભવત્યર્થાગમઃ શીઘ્રં કૃમિભિર્યદિ ભક્ષ્યતે । । ૨૧ સ્વપ્ને સ્વપ્ન ઇતિ જ્ઞાતં દૃષ્ટપ્રકથનં તથા । મઙ્ગલાનાં ચ સર્વેષાં શુભં દર્શનમેવ ચ । । ૨ ૨ સંયોગશ્ચૈવ મઙ્ગલ્યૈરારોગ્યધનકારકઃ । ઐશ્વર્યરાજ્યલાભાય યસ્મિન્સ્વપ્ન ઉદાહૃતઃ । । ૨૩ તૈર્દૃષ્ટૈ રોગિણો રોગાન્મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ । ન સ્વપ્નં શોભનં દૃષ્ટ્વા સ્વપ્યાત્પ્રાતશ્ચ કીર્તયેત્ । । રાજભોજકવિપ્રેભ્યઃ શુચિભ્યશ્ચ શુચિર્નરઃ । । ૨૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સ્વપ્નદર્શનવર્ણનં નામૈકોનસપ્તતિમોઽધ્યાયઃ
સર્ષપસપ્તમીવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ તતો મધ્યાહ્નસમયે સ્નાતઃ પ્રયતમાનસઃ । તથૈવ દેવાન્વિધિવત્પૂજયિત્વા યથાસુખમ્
બ્રહ્માએ કહ્યું: પછી મધ્યાહ્ન સમયે, શુદ્ધ મનથી સ્નાન કરીને, વિધિ પ્રમાણે દેવતાઓની પૂજા કરવી અને આનંદથી સર્વે દેવોને પ્રસન્ન કરવું.
૨ તથા પુરાણવિદુષ ઇતિહાસવિદો દ્વિજાન્ । તથા વેદવિદશ્ચૈવ દિવ્યાન્ભૌમાંશ્ચ સુવ્રત । । ૩ રક્તાનિ વસ્ત્રાણિ તથા ચ ગાવઃ સુગન્ધમાલ્યાદિ હવિષ્યમન્નમ્ । પયસ્વિની ચાપ્યથ ભોજકાય દેયા તથાન્યત્પ્રિયમાત્મનો યત્ । । ૪ ભવેદલાભો યદિ ભોજકાનાં વિપ્રાસ્તદાર્હન્તિ જયોપજીવિનઃ । યે મન્ત્રવિદ્બ્રાહ્મણપાઠકાશ્ચ યે યેઽપિ સામાધ્યયનેષુ યુક્તાઃ । । ૫ પ્રથમં ભોજકા ભોજ્યાઃ પુરાણવિદુષૈઃ૨ સહ । તેષામૃતે મન્ત્રવિદસ્તથા વેદવિદો દ્વિજાઃ । । ૬ કૃત્વૈવં સપ્તમી સપ્ત નરો ભક્ત્યા સમન્વિતઃ । શ્રદ્દધાનોઽનસૂયશ્ચ અનન્તં પ્રાપ્નુયાત્સુખમ્
બ્રહ્મપ્રોક્તસૂર્યનામવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ નામભિઃ સંસ્તુતો દેવો યૈરર્કઃ પરિતુષ્યતિ । તાનિ તે કીર્તયામ્યેષ યથાવદનુપૂર્વશઃ । । ૧ નમઃ સૂર્યાય નિત્યાય રવયે કાર્યભાનવે । ભાસ્કરાય મતઙ્ગાય માર્તણ્ડાય વિવસ્વતે । । ૨ આદિત્યાયાદિદેવાય નમસ્તે રશ્મિમાલિને । દિવાકરાય દીપ્તાય અગ્નયે મિહિરાય ચ । । ૩ પ્રભાકરાય મિત્રાય નમસ્તેઽદિતિસમ્ભવ । નમો ગોપતયે નિત્યં૧ દિશાં ચ પતયે નમઃ । ।૪ નમો ધાત્રે વિધાત્રે ચ અર્યમ્ણે વરુણાય ચ । પૂષ્ણે ભગાય મિત્રાય પર્જન્યાયાંશવે નમઃ । । ૫ નમો હિતકૃતે નિત્યં ધર્માય તપનાય ચ । હરયે૨ હરિતાશ્વાય વિશ્વસ્ય પતયે નમઃ । । ૬ વિષ્ણવે બ્રહ્મણે નિત્યં ત્ર્યમ્બકાય તથાત્મને । નમસ્તે સપ્તલોકેશ નમસ્તે સપ્તસપ્તયે । । ૭ એકસ્મૈ હિ નમસ્તુભ્યમેકચક્રરથાય ચ । જ્યોતિષાં પતયે નિત્યં સર્વપ્રાણભૃતે નમઃ । । ૮ હિતાય સર્વભૂતાનાં શિવાયાર્તિહરાય ચ । નમઃ પદ્મપ્રબોધાય નમો વેદાદિમૂર્તયે । । ૯ કાધિજાય૪ નમસ્તુભ્યં નમસ્તારાસુતાય ચ । ભીમજાય નમસ્તુભ્યં પાવકાય ચ વૈ નમઃ । । 1.71.૧૦ ધિષણાય૫ નમોનિત્યં નમઃ કૃષ્ણાય નિત્યદા । નમોઽસ્ત્વદિતિપુત્રાય નમો લક્ષ્યાય નિત્યશઃ । । ૧૧ એતાન્યાદિત્યનામાનિ મયા પ્રોક્તાનિ વૈ પુરા । આરાધનાય દેવસ્ય સર્વકામેન સુવ્રત । । ૧૨ સાયં પ્રાતઃ શુચિર્ભૂત્વા યઃ પઠેત્સુસમાહિતઃ । સ પ્રાપ્નોત્યખિલાન્કામાન્યથાહં પ્રાપ્તવાન્પુરા । । ૧૩ પ્રસાદાત્તસ્ય દેવસ્ય ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ । શ્રીકામઃ શ્રિયમાપ્નોતિ ધર્માર્થી ધર્મમાપ્નુયાત્ । । ૧૪ આતુરો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ । રાજ્યાર્થી રાજ્યમાપ્નોતિ કામાર્થી કામમાપ્નુયાત્ । । ૧૫ એતજ્જપ્યં રહસ્યં ચ સંધ્યોપાસનમેવ ચ । એતેન જપમાત્રેણ નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે । । ૧૬ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે બ્રહ્મપ્રોક્તસૂર્યનામવર્ણનં નામૈકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
રથસપ્તમીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ માઘે માસિ તથા દેવ સિતે પક્ષે જિતેન્દ્રિયઃ । ષષ્ઠ્યામુપોષિતો ભૂત્વા ગન્ધપુષ્પોપહારતઃ । । ૧ પૂજયિત્વા દિનકરં રાત્રૌ તસ્યાગ્રતઃ સ્વપેત્ । વિબુદ્ધસ્ત્વથ સપ્તમ્યાં ભક્ત્યા ભાનું સમર્ચયેત્ । । ૨ બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાદ્વિત્તશાઠ્યં૧ વિવર્જયેત્ । ખણ્ડવેષ્ટૈર્મોદકૈશ્ચ તથેક્ષુગુડપૂપકૈઃ । । ૩ અથ સંવત્સરે પૂર્ણે સપ્તમ્યાં કારયેદ્બુધઃ । દેવદેવસ્ય વૈ યાત્રાં પૂર્વોક્તવિધિના હર । । ૪ કૃષ્ણપક્ષે તુ યઃ કૃત્વા રથમારોહિતં રવિમ્ । પશ્યેદ્ભક્ત્યા જગન્નાથં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ । । ૫ તૃતીયાયામૈકભક્તં ચતુર્થ્યાં નક્તમુચ્યતે । પઞ્ચમ્યામયાચિતં સ્યાત્ષષ્ઠ્યાં ચૈવમુપોષણમ્ । । ૬ સપ્તમ્યાં પારણં કુર્યાદ્દૃષ્ટ્વા દેવં રથે સ્થિતમ્ । પૂજયિત્વા ચ વિધિના શક્ત્યા ભક્ત્યા ત્રિલોચન । । ૭ સૌવર્ણં તુ રથં કૃત્વા તામ્રપાત્રોપરિ સ્થિતમ્ । રથમધ્યે ન્યસેદ્વ્યોમ પૂજિતં મણિભિર્હર । । ૮ પદ્મરાગં ન્યસેન્મધ્યે મૌક્તિકં પૂર્વતો ન્યસેત્ । ઇંદ્રનીલમથો યામ્યાં વારુણ્યાં મરકતં હર । । ૯ પ્રવાલમુત્તરે રુદ્ર સવજ્રં વિન્યસેદ્ બુધઃ । શ્વેતં પીતાસિતં ચાપિ રક્તં ચાન્ધકસૂદન । । 1.59.૧૦ એતાનિ તાત વસ્ત્રાણિ દિક્ષુ સર્વાસુ વિન્યસેત્ । પતાકાકારસંસ્થાનં ઘણ્ટાભરણભૂષિતમ્ । । ૧૧ પુષ્પૈર્દામૈરલંકૃત્ય રથં રુદ્ર સમન્તતઃ । યથાન્યાયં પૂજયિત્વા ભાસ્કરાય નિવેદયેત્ । । ૧૨ ભોજયિત્વાથ વા વિપ્રાનાચાર્યાય નિવેદયેત્ । યોઽધીતે સપ્તમીકલ્પં સોપાખ્યાનં ચ ભારત । । ૧૩ આચાર્યઃ સ દ્વિજો જ્ઞેયો વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ । સૌરાણાં વૈષ્ણવાનાં તુ શૈવાનાં પાર્વતીપ્રિય । । ૧૪ અલાભે તુ સુવર્ણસ્ય રથં રાજતમાદિશેત્ । તદલાભે તામ્રમયં રથં વ્યોમ ચ કારયેત્ । । ૧૫ અભાવે ચાપિ તામ્રસ્ય રથઃ પિષ્ટમયઃ સ્મૃતઃ । સહિરણ્યો ૧મહાદેવ તામ્રભાજનમાશ્રિતઃ । । ૧૬ ૨કૌશેયયુગ્મસહિતં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ । પૂર્વોક્તાય મહાદેવ વાચકાય મહાત્મને । । ૧૭ પઞ્ચરત્નસમાયુક્તં ગુભગન્ધાધિવાસિતમ્ । સ્વશક્ત્યા તુ વિરૂપાક્ષ વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્ । । ૧૮ એષા પુણ્યા પાપહરા રથાહ્વા સપ્તમી હર । કથિતા તે મયા રુદ્ર મહતીયં પ્રકીર્તિતા । । ૧૯ સ્નાનં દાનમથો હોમઃ પૂજા ગ્રહપતેર્હર । શતસાહસ્રં ભવેદસ્યાં કૃતં ભૂધરવિદ્યતે । । 1.59.૨૦ એવમેષા પુણ્યતમા માઘે પ્રોક્તા તુ સપ્તમી । યામુપોષ્ય નરો ભક્ત્યા સૂર્યસ્યાનુચરો ભવેત્ । । ૨૧ બ્રાહ્મણો યાતિ દેવત્વં ક્ષત્રિયો વિપ્રતાં વ્રજેત્ । વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયતાં યાતિ શૂદ્રો વૈશ્યત્વમેતિ ચ । । ૨૨ વિદ્યાવિનયસમ્પન્નં ભર્ત્તારં ૩ કન્યકા લભેત્ । અપુત્રા સ્ત્રી સુતં વિન્દેત્સૌમાગ્યં ચ ગણાધિપ । । ૨૩ વિધવા ચાપ્યુપોષ્યેમાં સપ્તમીં ત્રિપુરાન્તક । નાન્યજન્મસુ વૈધવ્યં પ્રાપ્નુયાત્પાર્વતીપ્રિય । । ૨૪ બહુપુત્રા બહુધના પત્યુર્વલ્લભતાં વ્રજેત્ । યાવદ્વૈ સપ્ત જન્માનિ સ્ત્રિયસ્તુ પુરુષાસ્તથા । । ૨૫ એવંવિધા સપ્તમી તે કથિતા વૃષભધ્વજ । યાં શ્રુત્વા માનવો ભક્ત્યા મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા । । ૨૬ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે રથસપ્તમીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજીએ કહ્યુઃ માઘ માસના શુક્લ પક્ષમાં, જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, છઠ્ઠા દિવસે ઉપવાસ રાખે છે અને સુગંધિત ફૂલો અર્પણ કરે છે, પછી દિવસકર ભગવાનની પૂજા કરીને રાત્રે તેમના સમક્ષ સુવે છે, અને સાતમીના દિવસે ભક્તિપૂર્વક ભાનુદેવની પૂજા કરે છે. પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, ધનનો લોભ રાખતો નથી, પાનમાં વળેલા મીઠાઈઓ, લાડુ અને ઈખના ગુડના પાંઉઆથી તેમને તૃપ્ત કરે છે. એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે, સાતમીના દિવસે, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ અગાઉ જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે દેવદેવતા સુર્યનારાયણની યાત્રા કરવી જોઈએ. કૃષ્ણ પક્ષમાં પણ, જે ભક્તિથી રથ પર આરૂઢ થયેલા રવિદેવનું દર્શન કરે છે, તે મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે. ત્રીજા દિવસે એક જ વાર ભોજન કરવું, ચોથા દિવસે રાત્રે ઉપવાસ, પાંચમા દિવસે ભિક્ષા, છઠ્ઠા દિવસે ઉપવાસ અને સાતમીના દિવસે રથ પર બિરાજમાન દેવનું દર્શન કરીને ઉપવાસ તોડવો. પૂજા વિધિપૂર્વક, શક્તિ પ્રમાણે અને ભક્તિથી કરવી. સુવર્ણનો રથ બનાવી, તેને તાંબાના વાસણ પર મુકવો, રથના મધ્યમાં રત્નોથી શોભિત આકાશ સ્થાપવું. મધ્યમાં પદ્મરાગ, પૂર્વમાં મુક્તા, દક્ષિણમાં ઈન્દ્રનીલ અને પશ્ચિમમાં પન્ના મુકવી. ઉત્તર તરફ પ્રવાળ અને હીરા મુકવું. સફેદ, પીળા, કાળા અને લાલ કપડાં ચારેય દિશામાં ધ્વજરૂપે બાંધી, ઘંટ અને આભૂષણોથી શોભિત કરવું. ફૂલોની માળાઓથી રથને સર્વત્ર શણગારવું અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને ભાસ્કરદેવને અર્પણ કરવું. પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને આચાર્યને અર્પણ કરવું. જે વ્યક્તિ સાતમીકલ્પ તથા તેની કથા વાંચે છે, તે આચાર્ય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, સૌર, વૈષ્ણવ અને શૈવ ભક્તોમાં પણ. જો સુવર્ણ ન મળે તો ચાંદીનો રથ, તે પણ ન મળે તો તાંબાનો, અને તે પણ ન મળે તો પિઠાનો રથ બનાવી, તાંબાના વાસણ પર મુકવો. રેશમી કપડાંની જોડી સાથે બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું. પાંચ રત્નોથી શોભિત અને સુગંધિત રથ શક્તિ પ્રમાણે અર્પણ કરવો, ધનનો લોભ ન રાખવો. હે હર, આ રથસપ્તમી મહાપુણ્યદાયી અને પાપનાશક છે, મેં તને કહી છે. આ દિવસે સ્નાન, દાન, હોમ અને ગ્રહપતિની પૂજા કરવાથી લાખ ગુણું ફળ મળે છે. માઘ મહિનાની આ સર્વોત્તમ સાતમી છે, જેને ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને મનુષ્ય સૂર્યદેવનો અનુયાયી બને છે. બ્રાહ્મણ દેવત્વ પામે છે, ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણ બને છે, વૈશ્ય ક્ષત્રિય બને છે અને શૂદ્ર વૈશ્ય બને છે. વિદ્યા અને વિનયથી યુક્ત પતિ કન્યાને મળે છે, નિસંતાન સ્ત્રીને સંતાન મળે છે અને શુભતા મળે છે. વિધવા સ્ત્રી જો આ સાતમીનું વ્રત કરે તો, તે ફરી કદી પણ વિધવાપણું પામતી નથી. ઘણી સંતાન, ઘણું ધન અને પતિની પ્રીતિ પ્રાપ્ત થાય છે, સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેને સાત જન્મ સુધી. હે વૃષભધ્વજ, આવી આ સાતમી છે, જેને શ્રદ્ધાથી સાંભળવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે.
રથયાત્રાવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ ઇત્યુક્ત્વા સ જગામાશુ સુરજ્યેષ્ઠં ત્રિલોચનમ્ । રથયાત્રા મહાબાહો સૂર્યસ્યેત્યમિતૌજસઃ । । ૧ શતાનીક ઉવાચ યમારાધ્ય જગન્નાથં મમ પૂર્વપિતામહાઃ । તુષ્ટ્યર્થં બ્રાહ્મણાનાં તુ અન્નમાપુશ્ચતુર્વિધમ્ । । ૨ તસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યં શ્રુતં ચ બહુશો મયા । દેવર્ષિસિદ્ધમનુજૈઃ સ્તુતસ્ય હિ દિનેદિને । । ૨ કઃ સ્તોતુમીશસ્તમજં૧ યસ્યૈતત્સચરાચરમ્ । અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય વિબુધ્યેતોદયાજ્જગત્ । । ૪ કરાભ્યાં યસ્ય દેવેશૌ કવિષ્ણૂ લોકપૂજિતૌ । ઉત્પન્નૌ દ્વિજશાર્દૂલ લલાટાત્ત્રિપુરાન્તકઃ । । ૫ તસ્ય દેવસ્ય કૈઃ શક્યા વક્તું સર્વા વિભૂતયઃ । સોઽહમિચ્છામિ દેવસ્ય તસ્ય સર્વાત્મના દ્વિજ । । ૬ શ્રોતુમારાધનં યેન નિસ્તરેયં ભવાર્ણવમ્ । કેનોપાયેન મન્ત્રૈર્વા રહસ્યૈઃ પરિચર્યયા । । ૭ દાનૈર્વૃતોપવાસૈર્વા હોમૈર્જાપ્યૈરથાપિ વા । આરાધિતઃ સમસ્તાનાં ક્લેશાનાં હાનિદો ભવેત્ । । ૮ સૈકા વિદ્યા હિ વિદ્યાનાં યયા તુષ્યતિ સર્વકૃત્ । શ્રુતાનામપિ તત્પુણ્યં યત્ર ભાનોઃ પ્રકીર્તનમ્ । । ૯ રહસ્યાનાં રહસ્યં તદ્યેન હંસઃ પ્રસીદતિ । એકઃ શ્રેષ્ઠતમો મંત્રસ્તદેકં પરમં વ્રતમ્ । । 1.60.૧૦ ઉપોષિતં ચ તચ્છ્રેષ્ઠં યેન ભાનુઃ પ્રસીદતિ । સા ચૈકા રસના ધન્યા માર્તણ્ડં સ્તૌતિ યા સદા । । ૧૧ તદેકં નિર્મલં ચિત્તં ૧યદ્ગતં સતતં રવૌ । શ્લાઘ્યાનામપિ તૌ શ્લાઘ્યાવિહ લોકે પરત્ર ચ । । ૧૨ યો સદા દ્વિજશાર્દૂલ ભાનોઃ પૂજાકરૌ કરૌ । તદેકં કેવલં ધન્યં શરીરં સર્વજન્તુષુ । । ૧૩ યદેવ પુલકોદ્ભાસિ ભાનોર્નામાનુકીર્તને । સા જિહ્વા કણ્ઠતાલૂકમથ વા પ્રતિજિહ્વિકા । । ૧૪ અથ વા સાપરો રોગો યા ન વક્તિ રવેર્ગુણમ્ । નવદ્વારાણિ સન્ત્યસ્મિન્પુરે પુરુષસત્તમ । । ૧૫ પ્રાકારૈસ્ત્વાવૃતે વિષ્વગ્વૃથા તાનિ વિદુર્બુધાઃ । દત્ત્વાવધાનં યચ્છબ્દે વિનૈવ રવિસંસ્તુતિમ્ । । ૧૬ શ્રેયસાં ન હિ. સમ્પ્રાપ્તૌ પુરુષાણાં વિચેષ્ટિતમ્ । જન્મન્યવિફલા સેવા કૃતા યાશ્રિત્ય ભાસ્કરમ્ । । ૧૭ દુર્ગસંસારકાંતારમપારમભિધાવતામ્ । એકો ભાનુનમસ્કારઃ સંસારાર્ણવતારકઃ । । ૧૮ રત્નાનામાકરો મેરુઃ સર્વાશ્ચર્યમયં નભઃ । તીર્થાનામાશ્રયો ગંગા દેવાનામાશ્રયો રવિઃ । । ૧૯ એવમાદિગુણો ભોગો ભાનોરમિતતેજસઃ । શ્રુતો મે બહુશઃ સિદ્ધૈર્ગીયમાનૈસ્તથામરૈઃ । । 1.60.૨૦ સોઽહમિચ્છામિ તં દેવં સપ્તલોકપરાયણમ્ । દિવાકરમશેષસ્ય જગતો હૃદ્યવસ્થિતમ્ । । ૨૧ આરાધયિતુમીશેશં ભાસ્કરં ચામિતૌજસમ્ । માર્તણ્ડં ભુવનાધારં સ્મૃતમાત્રાઘદારિણમ્ । । ૨૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૂર્યપરિચર્યાવર્ણનં નામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યુઃ આમ કહી, તે તરત જ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્રિનેત્રધારી મહાદેવ પાસે પહોંચ્યો, અને સૂર્યદેવની રથયાત્રા વિષે વાત કરી. શતાનિકએ પૂછ્યુઃ જેમ મારા પૂર્વજોએ જગન્નાથ ભગવાનની આરાધના કરી અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવા માટે ચાર પ્રકારના ભોજન આપ્યા, તેમ મેં પણ એ દેવતાની મહિમા ઘણી વાર સાંભળી છે, જેને દેવ, ઋષિ, સિદ્ધ અને મનુષ્યો રોજ સ્તુતિ કરે છે. એ અજન્મા, અવિનાશી, અપરિમિત ભગવાનની સ્તુતિ કોણ કરી શકે? જેના માથેથી કવિ અને વિષ્ણુ, બંને દેવોના સ્વામી, જન્મ્યા છે, એ ત્રિપુરાંતક! એ દેવતાની સર્વ શક્તિઓનું વર્ણન કોણ કરી શકે? છતાં, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું એ દેવતાની આરાધના કેવી રીતે કરવી એ સાંભળવા ઇચ્છું છું, જેથી હું સંસારના સાગરથી પાર થઈ શકું. કયા ઉપાય, મંત્ર, રહસ્ય, સેવા, દાન, ઉપવાસ, હોમ કે જપથી, જ્યારે પૂજાય, ત્યારે તે સર્વ દુઃખ દૂર કરે છે? સર્વ વિદ્યા માં એકજ વિદ્યા છે, જેનાથી સર્વકર્તા પ્રસન્ન થાય છે; જે કશું શ્રવણ થાય છે, એનું પુણ્ય ત્યાં છે, જ્યાં સૂર્યની સ્તુતિ થાય છે. એજ સર્વ રહસ્યોનું રહસ્ય છે, જેનાથી હંસ પ્રસન્ન થાય છે; એજ શ્રેષ્ઠ મંત્ર છે, એજ પરમ વ્રત છે. જે ઉપવાસથી ભાનુદેવ પ્રસન્ન થાય છે, એ શ્રેષ્ઠ છે; જે જીભ હંમેશા માર્તંડની સ્તુતિ કરે છે, એ ધન્ય છે. જે મન હંમેશા રવિમાં સ્થિર છે, એ અહીં અને પરલોકમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. જે હાથ હંમેશા ભાનુદેવની પૂજા કરે છે, એ સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે. જે શરીર ભાનુદેવના નામના ઉચ્ચારથી રોમાંચિત થાય છે, એ ધન્ય છે; એ જીભ, કંઠ, તાળું કે જીભની ડાળી પણ ધન્ય છે. પણ જે જીભ રવિના ગુણ બોલતી નથી, એ રોગગ્રસ્ત છે. આ શરીરમાં નવ દ્વાર છે, જે બુદ્ધિમાનો જાણે છે; જો અવધાન માત્ર શબ્દમાં આપે અને રવિની સ્તુતિ ન કરે, તો મનુષ્યને શ્રેયસ મળતું નથી; જીવન વ્યર્થ જાય છે, જો ભાસ્કરદેવની સેવા ન થાય. જે સંસારમાં દુઃખના સાગરમાં ડૂબતા જાય છે, તેમને માટે એકજ ભાનુદેવને નમસ્કાર જ સંસારના સાગર પાર ઉતારવાનો ઉપાય છે. મેરુ પર્વત રત્નોનું ખાણ છે, આકાશ અદ્ભુતોથી ભરેલું છે, ગંગા તીર્થોનું આશ્રય છે અને રવિ દેવોનું આશ્રય છે. આમ, અનંત તેજવાળા ભાનુદેવ સર્વ ભોગોનું મૂળ છે; મેં આ સિદ્ધો અને અમરોથી ઘણી વાર સાંભળ્યું છે. તેથી, હું એ દેવતાની આરાધના કરવા ઇચ્છું છું, જે સાત લોકનો આશ્રય છે, જે સમગ્ર જગતમાં હૃદયમાં વસે છે. હું એ પરમેશ્વર, ભાસ્કર, અનંત તેજવાળા, માર્તંડ, જગતના આધાર, સ્મરણથી પાપ નાશકની આરાધના કરવા ઇચ્છું છું.
સૂર્ય-મહિમાવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ તમેકમક્ષરં ધામ પરં સદસતોર્મહત્ । ભેદાભેદસ્વરૂપસ્થં પ્રણિપત્ય રવિં નૃપ । । ૧ પ્રવક્ષ્યામિ યથાપૂર્વં વિરિઞ્ચેન મહાત્મના । ઋષીણાં કથિતં પૂર્વં તં નિબોધ નરાધિપ । । ૨ આરાધનાય સવિતુર્મહાત્મા પદ્મસંભવઃ । યોગં બ્રહ્મપરં પ્રાહ મહર્ષીણાં યથા પ્રભુઃ । । ૩ સમસ્તવૃત્તિસંરોધાત્કૈવલ્યપ્રતિપાદકમ્ । તદા જગત્પતિર્બ્રહ્મા પ્રણિપત્ય મહર્ષિભિઃ । ।૪ સર્વૈઃ કિલોક્તો ભગવાનાત્મયોનિઃ પ્રજાહિતમ્ । યોયં યોગો ભગવતા પ્રોક્તો વૃત્તિનિરોધજઃ । । ૫ પ્રાપ્તું શક્યઃ સ ત્વનેકૈર્જન્મભિર્જગતઃ પતે । વિષયા દુર્જયા નૄણામિન્દ્રિયાકર્ષિણઃ પ્રભો । । ૬ વૃત્તયશ્ચેતસશ્ચાપિ ચઞ્ચલસ્યાપિ દુર્ધરા । રાગાદયઃ કથં જેતું શક્યા વર્ષશતૈરપિ । । ૭ ન યોગયોગ્યં ભવતિ મન એભિરનિર્જિતૈઃ । અલ્પાયુષશ્ચ પુરુષા બ્રહ્મન્કૃતયુગેપ્યમી । । ૮ ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચૈવ કિમુ પ્રાપ્તે કલૌ યુગે । ભગવંસ્ત્વામુપાસીનાન્પ્રસન્નો વક્તુમર્હસિ । । ૯ અનાયાસેન યેનૈવ ઉત્તરેમ ભવાર્ણવમ્ । દુઃખામ્બુમગ્નાઃ પુરુષાઃ પ્રાપ્ય બ્રહ્મન્મહાપ્લવમ્ । । 1.61.૧૦ ઉત્તરેમ ભવામ્ભોધિં તથા ત્વમનુચિંતય । એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્માક્રિયાયોગં મહાત્મનામ્ । । ૧૧ તેષામૃષીણામાચષ્ટ નરાણાં હિતકામ્યયા । આરાધયત વિશ્વેશં દિવાકરમતન્દ્રિતાઃ । । ૧૨ બાહ્યાલમ્બનસાપેક્ષાસ્તમજં જગતઃ પતિમ્ । ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારશુશ્રૂષાભિરહર્નિશમ્ । । ૧૩ વ્રતોપવાસૈર્વિવિધૈર્બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણં । તૈસ્તૈશ્ચાભિમતૈઃ કામૈર્યે ચ ચેતસિ તુષ્ટિદાઃ । । ૧૪ અપરિચ્છેદ્યમાહાત્મ્યમારાધયત ભાસ્કરમ્ । તન્નિષ્ઠાસ્તદ્ગતધિયસ્તત્કર્માણસ્તદાશ્રયાઃ । । ૧૫ તદ્દૃષ્ટયસ્તન્મનસઃ સર્વસ્મિન્ત્સ૧ ઇતિ સ્થિતાઃ । સમસ્તાન્યથ કર્માણિ તત્ર સર્વાત્મનાત્મનિ । । ૧૬ સંન્યસધ્વં સ વઃ કર્ત્તા સમસ્તાવરણક્ષયમ્ । એતત્તદક્ષરં બ્રહ્મ પ્રધાનપુરુષાવુભૌ । । ૧૭ ૨યતો યસ્મિન્યથા ચોભૌ સર્વય્યાપિન્યવસ્થિતૌ । પરઃ પરાણાં પરમઃ સૈકઃ સુમનસાં પરઃ । । ૧૮ યસ્માદ્ભિન્નમિદં સર્વં ૩યચ્ચેદં યચ્ચ નેઙ્ગતિ । મોક્ષકારણમવ્યક્તમચિન્ત્યમપરિગ્રહમ્ । । સમારાધ્ય જગન્નાથં ક્રિયાયોગેન મુચ્યતે । । ૧૯ ઇતિ તે બ્રહ્મણઃ શ્રુત્વા રહસ્યમૃષિસત્તમાઃ । । 1.61.૨૦ નરાણામુપકારાય યોગશાસ્ત્રાણિ ચક્રિરે । ક્રિયાયોગપરાણીહ મુક્તિકારીણ્યનેકશઃ । । ૨૧ આરાધ્યતે જગન્નાથસ્તદનુષ્ઠાનતત્પરૈઃ । પરમાત્મા સ માર્તણ્ડઃ સર્વેશઃ સર્વભાવનઃ । । ૨૨ યાન્યુક્તાનિ પુરા તેન બ્રહ્મણા કુરુનન્દન । તાનિ તે કુરુશાર્દૂલ સર્વપાપહરાણ્યહમ્ । । ૨૩ વક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ય રહસ્યમિદમુત્તમમ્ । સંસારાર્ણવમગ્નાનાં વિષયાક્રાંતચેતસામ્ । । ૨૪ હંસપોતં વિના નાન્યત્કિંચિદસ્તિ પરાયણમ્ । ઉત્તિષ્ઠંશ્ચિંતય રવિં વ્રજંશ્ચિંતય ગોપતિમ્ । । ૨૫ ભુઞ્જંશ્ચિંતય માર્તંડં સ્વપાંશ્ચિંતય ભાસ્કરમ્ । એવમેકાગ્રચિત્તસ્ત્વં સંશ્રિતઃ સતતં રવિમ્ । । ૨૬ જન્મમૃત્યુમહાગ્રાહં સંસારામ્ભસ્તરિષ્યસિ । । ૨૭ ગ્રહેશમીશં વરદં પુરાણં જગદ્વિધાતારમજં ચ નિત્યમ્ । સમાશ્રિતા યે રવિમીશિતારં તેષાં ભવો નાસ્તિ વિમુક્તિભાજામ્ । । ૨૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે સૂર્યયોગમહિમવર્ણનં નામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યુઃ એ એક અક્ષર, પરમ, સદસદથી પર, મહાન, ભેદ અને અભેદ સ્વરૂપે રહેલા રવિદેવને વંદન કરીને, હે રાજન, હું તને એ જ રીતે કહું છું જેમ મહાત્મા બ્રહ્માએ પહેલાં ઋષિઓને કહ્યું હતું. પદ્માસનથી જન્મેલા બ્રહ્માએ મહર્ષિઓને જેમ યોગ શીખવ્યો હતો, તેમ હું તને સંભળાવું છું. સર્વ વૃત્તિઓને રોકવાથી જે મોક્ષ આપે છે, એવો યોગ જગતપતિ બ્રહ્માએ મહર્ષિઓ સાથે વંદન કરીને શીખ્યો હતો. આત્માયોનિ ભગવાને સર્વ ઋષિઓના હિત માટે કહ્યું: 'જે યોગ વૃત્તિ રોકવાથી થાય છે, એ અનેક જન્મ પછી જ પ્રાપ્ત થાય છે, કારણ કે વિષય અને ઇન્દ્રિયો મનુષ્ય માટે ખૂબ જ દુર્જય છે. મનની વૃત્તિઓ પણ અતિ ચંચળ હોવાથી રોકવી મુશ્કેલ છે; રાગાદિ દોષો પણ સો વર્ષમાં જીતવા મુશ્કેલ છે. એ અજયિત મનથી યોગયોગ્યતા થતી નથી; મનુષ્યો કૃતયુગમાં પણ અલ્પ આયુષ્ય ધરાવે છે, તો ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને ખાસ કરીને કલિયુગમાં તો શું કહેવાય? હે ભગવાન, તું પ્રસન્ન થઈને કહો કે કયા સરળ ઉપાયથી દુઃખના સાગરમાં ડૂબેલા મનુષ્યો મહાપલવ પામીને પાર જઈ શકે? એમ તારી ચિંતનથી સંસારના સાગર પાર જઈ શકીએ. ત્યારે બ્રહ્માએ મહર્ષિઓને કર્મયોગ શીખવ્યો, મનુષ્યોના હિત માટે. વિશ્વના ઈશ્વર, દિવાકર, અનિર્વિચલિત ભક્તિથી આરાધના કરો. બાહ્ય આધાર સાથે, જન્મમૃત્યુથી પર, જગતના પતિની રોજ આરાધના, પૂજા, નમસ્કાર અને સેવા કરો. વિવિધ વ્રત, ઉપવાસ અને બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિથી, મનને આનંદ આપતા કામોથી આરાધના કરો. ભાસ્કરદેવની મહિમા અપરિમિત છે; જે તેની ભક્તિ કરે છે, મન તેને અર્પે છે, કર્મ તેને અર્પે છે, આશ્રય તેને લે છે, તે સર્વેમાં સ્થિત છે. સર્વ કર્મો પરમાત્મામાં સમર્પિત કરો; એજ સર્વ અવરોધોનો નાશકર્તા છે. એ અક્ષર બ્રહ્મ છે, પ્રધાન અને પુરુષ, બંને. જેમાંથી, જેમાં, જેમ બંને વ્યાપે છે, એ સર્વોપરી છે. જેમાંથી આ સર્વ અલગ છે, પણ અલગ નથી; એજ મોક્ષનું કારણ, અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને અપરિગ્રહ્ય છે. જગન્નાથની કર્મયોગથી આરાધના કરીને મુક્તિ મળે છે.' આ રીતે બ્રહ્માના રહસ્ય સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ મનુષ્યોના હિત માટે યોગશાસ્ત્રો રચ્યા, જેમાં કર્મયોગ મુખ્ય છે અને અનેક રીતે મુક્તિદાયી છે. જે લોકો તેનું પાલન કરે છે, તેઓ જગન્નાથ, પરમાત્મા, માર્તંડ, સર્વેશ્વર, સર્વભવનની આરાધના કરે છે. જે બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું, તે સર્વ પાપનાશક છે, હવે હું તને કહું છું. આજે આ ઉત્તમ રહસ્ય સાંભળ, જે સંસારના સાગરમાં ડૂબેલા, વિષયોમાં ફસાયેલા મનુષ્યો માટે છે. હંસપોત સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી. ઊભા હોય ત્યારે રવિનું સ્મરણ કરો, જતા હોય ત્યારે ગોપાલનું સ્મરણ કરો, ખાવા બેઠા હોય ત્યારે માર્તંડનું સ્મરણ કરો, સૂતા હોય ત્યારે ભાસ્કરનું સ્મરણ કરો. આમ એકાગ્ર ચિત્તથી હંમેશા રવિનું આશ્રય લો. તું જન્મમૃત્યુના મહાગ્રાહથી, સંસારના સાગરથી પાર જઈશ. જે લોકો ગ્રહપતિ, દાતા, પ્રાચીન, જગતના સર્જનહાર, અજન્મા અને શાશ્વત રવિનું આશ્રય લે છે, તેમને માટે પુનર્જન્મ નથી, તેઓ મુક્ત છે.
સૂર્યદિણ્ડીસંવાદમ્ સુમન્તુરુવાચ અથાન્યં સરહસ્યં તુ સંવાદં વચ્મિ તેઽખિલમ્ । સૂર્યસ્ય દિણ્ડિના સાર્ધં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ । । ૧ બ્રહ્મહત્યાભિભૂતસ્તુ પરા દિંડિર્મહાતપાઃ । આરાધનાય દેવસ્ય સ્તોત્રં ચક્રે મહાત્મનઃ । । ૨ શ્રુત્વા તસ્યાર્થતઃ સ્તોત્રં તુતોષ ભગવાન્રવિઃ । ઉવાચ દેવદેવસ્તં દિણ્ડિનં ગણનાયકમ્ । । ૩ આદિત્ય ઉવાચ હંત દિણ્ડે પ્રસન્નોઽસ્મિ ભક્ત્યા સ્તોત્રેણ તેઽનઘ
સુમંતુએ કહ્યુઃ હવે હું તને બીજું રહસ્યમય સંવાદ કહું છું, જે સૂર્યદેવ અને દિંડિ વચ્ચે થયો હતો અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પીડાતા મહાતપસ્વી દિંડિએ દેવની આરાધના માટે મહાન સ્તોત્ર રચ્યું. જ્યારે સૂર્યદેવે એ સ્તોત્રનો અર્થ સાંભળ્યો, ત્યારે તેઓ પ્રસન્ન થયા અને દેવદેવતાના સ્વામી રવિદેવે દિંડિ, જે ગણનાયક હતો, તેને કહ્યું: 'હે દિંડિ, હું તારી ભક્તિ અને આ સ્તોત્રથી પ્રસન્ન છું, હે નિર્દોષ.'
વરં વૃણીષ્વ ધર્મજ્ઞ યત્તે મનસિ વર્તતે । । ૪ દિણ્ડિરુવાચ એષ એવ વરઃ શ્લાઘ્યો યત્પ્રાપ્તોઽસિ મમાન્તિકમ્ । ત્વદ્દર્શનમપુણ્યાનાં સ્વપ્નેષ્વપિ ચ દુર્લભમ્ । । ૫ યથૈષા બ્રહ્મહત્યા મે આગતા લોકગર્હિતા । ભવાઞ્જાનાતિ સર્વેશો હદિસ્થઃ સર્વદેહિનામ્ । । ૬ ત્વત્પ્રસાદાન્મમેશાન૩ નાશમાશુ પ્રયાતુ વૈ । તથા ચ દુરિતં સર્વં યચ્ચાન્યલ્લોકગર્હિતમ્ । । ૭ યદ્યદિચ્છામ્યહં તત્તત્સર્વમસ્તુ દિવસ્પતે । એતેનૈવાનુમાનેન પ્રસન્નો ભગવન્નિતિ । । ૮ જ્ઞાતં મયા હિ માર્તણ્ડે નાપ્રસન્ને વિભૂતયઃ । એવં સર્વસુખાહ્લાદમધ્યસ્થોઽપિ હિ ભાનુમાન્ । । ૯ ત્વં મામગાધે સંસારે મગ્નમુદ્ધર્તુમર્હસિ । સુખાનિ તાનિ ચૈવાન્તે તેષાં દુઃખં ન તત્સુખમ્ । । 1.62.૧૦ યદા તુ દુઃખમાગામિ કિં૪ વા કસ્યૈવ ભક્ષણાત્ । તત્પ્રસાદં કુરુ વિભો જગતાં ત્વં જગત્પતે । । ૧૧ જ્ઞાનદાનેન યેનૈવમુત્તરેયં ભવાર્ણવમ્ । ઇત્યુક્તસ્તેન માર્તણ્ડઃ કથયામાસ યોગવિત્ । । ૧૨ યોગં નિર્બીજમત્યન્તં દુઃખસંયોગભેષજમ્ । શ્રુત્વા યોગં તુ તં દિણ્ડિર્નિર્બીજં નિષ્કલં બભૌ । । ૧૩ પ્રણિપત્ય મહાતેજા ઇદં વચનમબ્રવીત્ । દેવદેવ ત્વયા યોગો યઃ પ્રોક્તો ધ્વાન્તનાશન । । નૈષ પ્રાપ્યો મયા નાન્યૈર્માનવૈરજિતેન્દ્રિયૈઃ । । ૧૪ વિષયા દુર્જયાઃ પુંભિરિન્દ્રિયાકર્ષિણઃ સદા । ઇન્દ્રિયાણાં જયો યુક્તઃ કઃ શક્તાનાં કરિષ્યતિ । । ૧૫ અહંમમેતિવિખ્યાતિર્દુર્જયં ચઞ્ચલં મનઃ । રાગાદયસ્તથા ત્યક્તું શક્યા જન્માન્તરૈર્યદિ
તમે ધર્મને જાણો છો, જે તમારી મનમાં છે તે માંગો. દિંડિરે કહ્યું: મારા માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ વર તો એ છે કે તમે મારા પાસે આવ્યા છો. પાપી લોકો માટે તો તમારો દર્શન સપનામાં પણ દુર્લભ છે. જેમ આ બ્રાહ્મણહત્યા જે દુનિયા દ્વારા નિંદિત છે, એ પાપ મને લાગ્યું છે, તેમ તમે, સર્વ દેહધારીના સ્વામી, સૂર્યમાં વસતા, બધું જાણો છો. તમારા કૃપાથી, હે ઈશાન, આ પાપ અને બીજાં બધા દુષ્કર્મો, જે દુનિયા દ્વારા નિંદિત છે, ઝડપથી નાશ પામે. હું જે કંઈ ઈચ્છું, હે દિવસના સ્વામી, એ બધું પૂરૂં થાય—આ જ ખાતરીથી, હે ભગવાન, હું જાણું છું કે તમે પ્રસન્ન છો. હે સૂર્ય, મને ખબર પડી છે કે જ્યારે તમે પ્રસન્ન નથી, ત્યારે કોઈ સમૃદ્ધિ નથી. તમે બધા સુખ-આનંદમાં હોવા છતાં, હે તેજસ્વી, તમે detached રહો છો. હું આ સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબેલો છું, તમે મને બહાર કાઢો. એ સુખો, અંતે, ખરેખર સુખ નથી, કારણ કે તેમનો પરિણામ તો દુઃખ છે. જ્યારે દુઃખ આવે, એનું કારણ શું છે, અને કોના ભોગવવાથી એ થાય છે? હે જગતના સ્વામી, તમે કૃપા કરો, કેમ કે તમે બધા જગતના પતિ છો. માત્ર જ્ઞાન આપવાથી જ આ ભવસાગર પાર કરી શકાય છે. આવું કહેતાં, યોગ જાણતા સૂર્યદેવે, તેને સર્વોચ્ચ બીજરહિત યોગ શીખવ્યો, જે દુઃખના જોડાણ માટે દવા છે. એ બીજરહિત, નિશ્કલ યોગ સાંભળીને, દિંડિરે તેજસ્વી થયો. મહાતેજસ્વી દિંડિરે નમન કરીને કહ્યું: હે દેવોના દેવ, તમે જે યોગ શીખવ્યો, એ અંધકારનો નાશ કરે છે, પણ એ મારા માટે કે બીજા મનુષ્યો માટે, જેઓ ઇન્દ્રિયોને જીત્યા નથી, પ્રાપ્ત થતો નથી. વિષયો તો પુરુષો માટે જીતવા અઘરા છે, કેમ કે ઇન્દ્રિયો હંમેશા તેમને ખેંચે છે. શક્તિશાળી લોકોમાં કોણ ઇન્દ્રિયોને જીતે? 'હું' અને 'મારું' ની ભાવના જીતવી અઘરી છે, અને મન તો ચંચળ છે. રાગાદિ જેવા વાસનાઓ, જો છોડી શકાય, તો અનેક જન્મોમાં જ છોડી શકાય.
સુમંતુએ કહ્યું: શિર પર નમન કરીને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ચતુરમુખ દેવને, મહાતેજસ્વી દિંડિરએ લોકેશને આદરપૂર્વક કહ્યું: દેવદેવતાએ મને આદેશ આપ્યો છે, મહાત્માએ, તમે ક્રિયાયોગ અમૃતનું વર્ણન કરશો. તેથી, હું તમને પુછું છું, બ્રહ્મા, ક્રિયાયોગ વિશે સતત કહો, હું ઈચ્છું છું કે તમને સંતોષ આપું, યોગ્ય રીતે કહો.
1.63.૧૦ પાખણ્ડેષુ રતિઃ પુંસાં હેતુવાદાનુકૂલતા । જાયતે વિષ્ણુમાયામ્ભઃ પતિતાનાં દુરાત્મનામ્ । । ૧૧ યદા પાપક્ષયઃ પુંસાં તદા વેદદ્વિજાદિષુ । રવૌ ચ દેવદેવેશે શ્રદ્ધાં ભવતિ નિશ્ચલા । । ૧૨ યદા સ્વલ્પાવશેષસ્તુ નરાણાં પાપસઞ્ચયઃ । તદા દીક્ષાગુણાન્સર્વે ભજન્તે નાત્ર સંશયઃ । । ૧૩ ભ્રમતામત્ર સંસારે નરાણાં પાપદુર્ગમે । હસ્તાવલમ્બદોપ્યેકો ભક્તિપ્રીતો દિવાકરઃ । । ૧૪ સર્વભાગવતો ભૂત્વા સર્વપાપહરં રવિમ્ । આરાધયેહ તં ભક્ત્યા પ્રીતિમેષ્યતિ ભાસ્કરઃ । । ૧૫ દિણ્ડિરુવાચ કિં લક્ષણા નરા દીક્ષામર્હન્તિ પદ્મસમ્ભવ । યચ્ચ દીક્ષાન્વિતૈઃ કાર્યં તન્મે કથય પદ્મજ । । ૧૬ બ્રહ્મોવાચ કર્મણા મનસા વાચા પ્રાણિનાં યો ન હિંસકઃ । ભાવભક્તશ્ચ માર્તણ્ડે તસ્ય દીક્ષા ગુણાન્વિતા । । ૧૭ બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ દેવાંશ્ચ નિત્યમેવ નમસ્યતિ । ન ચ દ્રોગ્ધા૧ પરં વાદે સ માર્તણ્ડં સમર્ચતિ । । ૧૮ સર્વાન્દેવાન્ રવિં વેત્તિ સર્વલોકાંશ્ચ ભાસ્કરમ્ । તેભ્યશ્ચ નાન્યમાત્માનં સ નરઃ સૌરતાં વ્રજેત્ । । ૧૯ દેવં મનુષ્યમન્યં વા પશુપક્ષિપિપીલિકાન્ । તરુપાષાણકાષ્ઠાનિ ભૂમ્યંભો ગગનં દિશઃ । । 1.63.૨૦ આત્માનં ચાપિ દેવેશાદ્વ્યતિરિક્તં દિવાકરાત્ । યો ન જાનાતિ યતિષુ સ વૈ દીક્ષાગુણાન્ભજેત્ । । ૨૧ ભાવં ન કુરુતે યસ્તુ સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ । કર્મણા મનસા વાચા સ તુ દીક્ષાં સમર્હતિ । । ૨૨ સુતપ્તેનેહ તપસા યથૈર્વા બહુદક્ષિણૈઃ । તાં ગતિં ન નરા યાન્તિ યાં ગતાઃ સૂર્યમાશ્રિતાઃ । ૨૩ યેન સર્વાત્મના ભાનૌ ભક્ત્યા ભાવો નિવેશિતઃ । ગણેશ્વર કૃતાર્થત્વાચ્છ્લાઘ્યઃ સૌરઃ સ માનવઃ । । ૨૪ અપિ ન: સ કુલે ધન્યો જાયતે કુલપાવનઃ । ભગવાન્ભક્તિભાવેન યેન ભાનુરુપાસિતઃ । । ૨૫ યઃ કારયતિ - દેવાર્ચાં હૃદયાલમ્બનં રવેઃ । સ નરો ભાનુસાલોક્યમાપ્નોતિ ધુતકલ્મષઃ । । ૨૬ યસ્તુ દેવાલયં ભાનોર્ભક્ત્યા કારયતિ ધ્રુવમ્ । સ સપ્ત પુરુષાઁલ્લોકં ભાનોર્નયતિ માનવઃ । । ૨૭ યાવન્ત્યાબ્દાનિ દેવાર્ચા રવેસ્તિષ્ઠતિ મન્દિરે । તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ સૂર્યલોકે મહીયતે । । ૨૮ દેવાર્ચા લક્ષણોપેતા તદ્ગૃહે સન્તતો વિધિઃ । નિષ્કામં ચ મનો યસ્ય સ યાત્યક્ષરસામ્યતામ્ । । ૨૯ પુષ્પાણિ ચ સુગન્ધીનિ મનોજ્ઞાનિ ચ યઃ પુમાન્ । પ્રયચ્છતિ સહસ્રાંશોઃ સદા પ્રયતમાનસઃ । । 1.63.૩૦ ધૂપાંશ્ચ તાંસ્તાન્વિવિધાન્ગન્ધાઢ્યં ચાનુલેપનમ્ । નરઃ સોઽનુદિનં યજ્ઞં કરોત્યારાધનં રવેઃ । । ૩૧ યજ્ઞેશો ભગવાન્પૂષા સદા ક્રતુભિરિજ્યતે । બહૂપકરણા યજ્ઞા નાનાસમ્ભારવિસ્તરાઃ । । ૩૨ ન તે દિણ્ડિન્નવાપ્યન્તે મનુષ્યૈરલ્પસઞ્ચયૈઃ । ભક્ત્યા તુ પુરુષૈઃ પૂજા કૃતા દૂર્વાઙ્કુરૈરપિ । । ભાનોર્દદાતિ હિ ફલં સર્વયજ્ઞૈઃ સુદુર્લભમ્ । । ૩૩ યાનિ પુષ્પાણિ હૃદ્યાનિ ધૂપગન્ધાનુલેપનમ્ । દયિતં ભૂષણં યચ્ચ પ્રીતયે ચૈવ વાસસી । । ૩૪ યાનિ ચાભ્યવહાર્યાણિ ભક્ષાાણિ ચ ફલાનિ વૈ । પ્રયચ્છ તાનિ માર્તણ્ડે ભવેથાશ્ચૈવ તન્મનાઃ । । ૩૫ આદ્યં તં ભુવનાધારં યથાશક્ત્યા પ્રસાદય । આરાધ્ય યાતિ તં દેવં તસ્મિન્નેવ નરો લયમ્ । । ૩૬ પુષ્પૈસ્તીર્થોદકૈર્ગન્ધૈર્મધુના સર્પિષા તથા । ક્ષીરેણ સ્નાપયેદ્ભાનું ગ્રહેશં ગોપતિં ખગમ્ । । ૩૭ દધિક્ષીરહ્રદાન્પુણ્યાંસ્તતો લોકાન્મધુચ્યુતઃ । પ્રયાસ્યતિ ગણશ્રેષ્ઠ નિર્વૃત્તિં ચ વિલક્ષણામ્ । । ૩૮ સ્તોત્રૈર્ગીતૈસ્તથા વાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ । મનસશ્ચૈવ યોગેન આરાધય દિવાકરમ્ । । ૩૯ આરાધ્ય તં જગન્નાથં મયા સર્ગઃ પ્રવર્તિતઃ । વિષ્ણુશ્ચ પાલયેલ્લોકાંસ્તમારાધ્ય દિવાકરમ્ । । 1.63.૪૦ રુદ્રશ્ચ પ્રાપ્તવાન્દેવીં ભવાનીં તત્પ્રસાદતઃ । દીપ્યન્તે ઋષયશ્ચાપિ તમારાધ્ય દિવાકરમ્ । । ૪૧ સ ત્વમેભિઃ પ્રકારૈસ્તમુપવાસૈશ્ચ ભાસ્કરમ્ । તોષયાબ્દં હિ તુષ્ટોઽસૌ ભાનુર્દ્વંદ્વપ્રશાન્તિદઃ । । ૪૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે બ્રહ્મદિણ્ડિસંવાદે આદિત્યક્રિયાયોગવર્ણનં નામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
પાખંડમાં રુચિ અને તર્કમાં મગ્નતા, દુષ્ટ મનવાળા, વિષ્ણુની માયામાં પડેલા લોકોમાં થાય છે. જ્યારે પુરૂષોના પાપો નાશ પામે છે, ત્યારે વેદ, દ્વિજ અને દેવદેવતામાં, રવિમાં અડગ શ્રદ્ધા થાય છે. જ્યારે પાપનો થોડી માત્રા જ બાકી રહે છે, ત્યારે બધા દિક્ષા ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે, તેમાં સંશય નથી. સંસારના પાપભર્યા માર્ગમાં ભટકતા લોકો, એક હાથ પકડીને પણ, ભક્તિથી pleased સૂર્ય દેવ સહાય કરે છે. સર્વભાગવત બની, સર્વપાપ નાશક રવિને ભક્તિથી આરાધન કરો, ભાસ્કર પ્રસન્ન થાય છે. દિંડિરએ પૂછ્યું: પદ્મજ, કયા લક્ષણવાળા લોકો દિક્ષા માટે યોગ્ય છે? દિક્ષા પ્રાપ્ત કરનારોએ શું કરવું જોઈએ? બ્રહ્માએ કહ્યું: જે મન, વાણી અને કર્મથી કોઈ જીવને હાનિ નથી પહોંચાડતો, અને મરતાંડે ભક્તિભાવ ધરાવે છે, તેની દિક્ષા ગુણવાળી છે. જે બ્રાહ્મણ અને દેવોને રોજ નમન કરે છે, અને વાદમાં ક્યારેય દ્રોહ નથી કરતો, તે મરતાંડની આરાધના કરે છે. જે સર્વ દેવોમાં રવિને અને સર્વ લોકોમાં ભાસ્કરને જાણે છે, તે પોતાને અલગ નથી માનતો, એ માણસ સૌરત્વ પામે છે. દેવ, માનવ, પશુ, પક્ષી, પિપિલિકા, વૃક્ષ, પથ્થર, કાંઠા, જમીન, પાણી, આકાશ, દિશાઓ, અને પોતાને પણ દેવેશ, દિવાકરથી અલગ નથી જાણતો, તે યતિ દિક્ષા ગુણો પામે છે. જે સર્વ ભૂતોમાં પાપભાવ નથી રાખતો, અને મન, વાણી, કર્મથી પાપ નથી કરતો, તે દિક્ષા માટે યોગ્ય છે. ઉત્તમ તપસ્યા, દાન, યજ્ઞથી પણ, જે ગતિ સૂર્ય આરાધક પામે છે, તે અન્ય કોઈથી મળતી નથી. જે સર્વ મનથી ભાનુમાં ભક્તિભાવ ધરાવે છે, એ ગણેશ્વર, કૃતાર્થ અને પ્રશંસનીય સૌર મનુષ્ય છે. એ પોતાના કુળમાં ધન્ય જન્મે છે, કુળ પવિત્ર કરે છે, ભગવાન ભાનુને ભક્તિભાવથી ઉપાસે છે. જે હૃદયથી રવિની દેવાર્ચા કરે છે, તે ધૂત પાપથી ભાનુસાલોક્ય પામે છે. જે ભાનુના મંદિરમાં ભક્તિથી દેવાલય બનાવે છે, તે સાત પુરૂષોને ભાનુના લોકમાં લઈ જાય છે. જેટલા વર્ષો સુધી દેવાર્ચા રવિ મંદિરમાં થાય છે, તેટલા વર્ષસહસ્રો સુધી સૂર્યલોકમાં મહિમા મળે છે. દેવાર્ચા યોગ્ય રીતે કરનાર, જેનું મન નિષ્કામ છે, તે અક્ષર સમ્યતા પામે છે. જે સુગંધિત અને મનોહર પુષ્પો સહસ્રાંશને અર્પણ કરે છે, તે રોજ પ્રયત્નશીલ મનથી કરે છે. વિવિધ ધૂપ, સુગંધિત અનુલેપન, એ માણસ રોજ યજ્ઞ અને આરાધના કરે છે. યજ્ઞેશ, ભગવાન પૂષા, યજ્ઞોથી પૂજાય છે, અનેક ઉપકરણો, વિવિધ સામગ્રીના યજ્ઞ થાય છે. એ યજ્ઞ માનવોથી પૂર્ણ નથી થાય, પણ ભક્તિથી, દૂર્વા અંકુરથી પણ પૂજા થાય છે, ભાનુ સર્વયજ્ઞથી દુર્લભ ફળ આપે છે. જે પુષ્પ, ધૂપ, સુગંધિત અનુલેપન, મનપસંદ ભૂષણ, અને વસ્ત્રો ભાનુને અર્પણ કરે છે, જે ભક્ષ્ય અને ફળ પણ આપે છે, તે મરતાંડે મનથી જોડાય છે. એ પ્રથમ, જે ભુવન આધાર છે, શક્તિ પ્રમાણે પ્રસન્ન કરો, આરાધના કરીને, એ દેવમાં મનુષ્ય લય પામે છે. પુષ્પ, તીર્થ જળ, સુગંધ, મધ, ઘી, દૂધથી ભાનુ, ગ્રહેશ, ગોપતિ, ખગમને સ્નાન કરાવો. દહીં, દૂધ, પવિત્ર હ્રદ, પછી મધથી, એ લોકમાં જાય છે, ગણેશ્વર, અનન્ય નિર્વૃતિ પામે છે. સ્તોત્ર, ગીત, વાદ્ય, બ્રાહ્મણ તર્પણ, અને મનના યોગથી દિવાકર આરાધના કરો. એ જગન્નાથને આરાધના કરીને, મારા દ્વારા સૃષ્ટિ શરૂ થઈ, વિષ્ણુ લોક રક્ષણ કરે છે, તે દિવાકર આરાધના કરે છે. રુદ્રે દેવીએ ભવાણી પ્રાપ્ત કરી, એ પ્રસાદથી, ઋષિઓ પણ દિવાકર આરાધના કરીને તેજ પામે છે. તું પણ ઉપવાસથી, ભાસ્કરને વિવિધ રીતે પ્રસન્ન કર, pleased ભાનુ દ્વંદ્વ શાંત કરે છે.
ફલસપ્તમીવર્ણનમ્ દિણ્ડિરુવાચ ઉપવાસૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ કથં તુષ્યતિ ભાસ્કરઃ । પરિહારાંસ્તથાચક્ષ્વ યે ત્યાજ્યાશ્ચોપવાસિભિઃ । । ૧ યદ્યત્કાર્યં યથા ચૈવ ભાસ્કરારાધને નરૈ । તત્સર્વં વિસ્તરાદ્બ્રહ્મન્યથાવદ્વક્તુમર્હસિ । । ૨ બ્રહ્મોવાચ સ્મૃતઃ સમ્પૂજિતો ધૂપપુષ્પાન્નૈર્ભાનુરાદરાત્ । ભોગિનામુપકારાય કિં પુનશ્ચોપવાસિનામ્ । । ૩ ઉપાવૃત્તસ્ય પાપેભ્યો યસ્તુ વાસો ગુણૈઃ સહ । ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વભોગવિવર્જિતઃ । । ૪ એકરાત્રં દ્વિરાત્રં વા ત્રિરાત્રં નક્તમેવ ચ । ઉપવાસી રવિં યસ્તુ ભક્ત્યા ધ્યાયતિ માનવઃ । । ૫ તન્નામજાપી તત્કર્મરતસ્તદ્ગતમાનસઃ । નિષ્કામઃ પુરુષો દિણ્ડે સ બ્રહ્મ પરમાપ્નુયાત્ । । ૬ યં ચ કામમભિધ્યાય માસ્કરાર્પિતમાનસઃ । ઉપોષતિ તમાપ્નોતિ પ્રસન્ને ખગમેઽખિલમ્ । । ૭ દિણ્ડિરુવાચ બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ કઞ્જજ । સંસારગર્તે પઙ્કસ્થે સુગતિઃ પ્રાપ્યતે કથમ્ । । ૮ બ્રહ્મોવાચ અનારાધ્ય જગન્નાથં ગોપતિં ધ્વાન્તનાશનમ્ । નિર્વ્યલીકેન ચિત્તેન કઃ પ્રયાસ્યતિ સદ્ગતિમ્ । । ૯ વિષયગ્રાહિ વૈ યસ્ય ન ચિત્તં ભાસ્કરાર્પિતમ્ । સ કથં પાપપઙ્કાક્તો નરો યાસ્યતિ સદ્ગતિમ્ । । 1.64.૧૦ યદિ સંસારદુઃખાર્તઃ સુગતિં ગન્તુમિચ્છસિ । તદારાધય સર્વેશં ભાસ્કરં જ્યોતિષાં પતિમ્ । । ૧૧ પુષ્પૈઃ સુગન્ધૈર્હદ્યૈશ્ચ ધૂપૈઃ સાગરુચન્દનૈઃ । વાસોભિર્ભૂષણૈર્ભક્ષ્યૈરુપવાસપરાયણઃ । । ૧૨ યદિ સંસારનિર્વેદાદભિવાચ્છસિ સદ્ગતિમ્ । તદારાધય માર્તણ્ડં ભક્તિપ્રવણચેતસા । । ૧૩ પુષ્પાણિ યદિ તે ન સ્નુઃ શસ્તપાદપપલ્લવૈઃ । દૂર્વાઙ્કરૈરપિ દિણ્ડે તદભાવેઽર્ચયાર્યમમ્ । । ૧૪ પુષ્પપત્રામ્બુભિર્ધૂપૈર્યથાવિભવમાત્મનઃ । પૂજિતસ્તુષ્ટિમતુલાં ભક્ત્યા યાત્યેકચેતસા । । ૧૫ યઃ સદાયતને ભાનોઃ કુરુતે માર્જનક્રિયામ્ । સ યાત્યુત્તમકે સ્થાને સર્વપાપં વ્યપોહતિ । । ૧૬ યાવત્યઃ પાંસુકણિકા માર્જ્યન્તે ભાસ્કરાલયે । દિનાનિ દિવિ તાવન્તિ તિષ્ઠત્યર્કસમો નરઃ । । ૧૭ અહન્યહનિ યત્પાપં કુરુતે ગણનાયક । ગોચર્મમાત્રં સમ્માર્જ્ય હન્તિ તદ્ભાસ્કરાલયે । । ૧૮ યશ્ચાનુલેપનં કુર્યાદ્ભાનોરાયતને નરઃ । સોઽપિ લોકં સમાસાદ્ય હંસેન સહ મોદતે । । ૧૯ મૃદા ધાતુવિકારૈર્વા વર્ણકૈર્ગોમયેન વા । ઉપલેપનકૃદ્યાતિ મત્પુરં યાનમાસ્થિતઃ । । 1.64.૨૦ ઉદકાભ્યુક્ષણં ભાનોર્યઃ કરોતિ સદા ગૃહે । સોઽપિ ગચ્છતિ યત્રાસ્તે ભગવાન્યાદસાં પતિઃ । । ૨૧ પુષ્પપ્રકરમત્યર્થં સુગન્ધં ભાસ્કરાલયે । અનુલિપ્તે નરો દત્ત્વા ન દુર્ગતિમવાપ્નુયાત્ । । ૨૨ વિમાનમતિશોભાઢ્યં સર્વર્તુસુખભૂષિતમ્ । સમાપ્નોતિ નરો દત્ત્વા દીપકં ભાસ્કરાલયે । । ૨૩ યસ્તુ સંવત્સરં પૂર્ણં તિલપાત્રપ્રદો નરઃ । ધ્વજં ચ ભાસ્કરે દદ્યાત્સમમત્ર ફલં લભેત્ । । ૨૪ વિધૂતો હન્તિ વાતેન દાતુરજ્ઞાનતઃ કૃતમ્ । પાપં કર્તુર્ગૃહે ભાનોર્દિવા રાત્રૌ નરાધિપ । । ૨૫ ગીતવાદ્યાદિભિર્ભાનું ય ઉપાસ્તે તમોપહમ્ । ગન્ધર્વૈર્નૃત્યગીતૈઃ સ વિમાનસ્થો નિષેવ્યતે । । ૨૬ જાતિસ્મરત્વં મેધાં ચ તથૈવોપરમે સ્મૃતિમ્ । પ્રાપ્નોતિ ગણાશાર્દૂલ કૃત્વા પુસ્તકવાચનમ્ । । ૨૭ એવં ખગેશ્વરો ભક્ત્યા યેન ભાનુરુપાસિતઃ । સ પ્રાપ્નોતિ ગતિં શ્લાધ્યાં યાં યામિચ્છતિ ચેતસા । । ૨૮ દેવત્વં મનુજૈઃ કૈશ્ચિદ્ગન્ધર્વત્વં તથા પરૈઃ । વિદ્યાધરત્વમપરૈઃ સંરાધ્યેહ દિવાકરમ્ । । ૨૯ શક્રઃ ૧ ક્રતુશતેનેશમારાધ્ય જ્યોતિષાં પતિમ્ । દેવેન્દ્રત્વં ગતસ્તસ્માન્નાન્યઃ૨ પૂજ્યતમઃ ક્વચિત્ । । 1.64.૩૦ બ્રહ્મચારિગૃહસ્થાનાં વનસ્થાનાં ગણાધિપ । નાન્યઃ પૂજ્યસ્તથા સ્ત્રીણામૃતે દેવં દિવાકરમ્ । । ૩૧ મધ્યે પરિવ્રાજકાનાં સહસ્રાંશું મહાત્મનામ્ । મોક્ષદ્વારં વિશન્તીહ તં રવિં વિજિતાત્મનામ્ । । ૩૨ એવં સર્વાશ્રમાણાં હિ સહસ્રાંશુઃ પરાયણમ્ । સર્વેષાં ચૈવ વર્ણાનાં ગ્રહેશો વૈ ગતિઃ પરા । । ૩૩ શૃણુષ્વ ગદતઃ કામ્યાનુપવાસાંસ્તથાપરાન્ । શૃણુ દિણ્ડે મહાપુણ્યફલકાં સપ્તમીં પરામ્ । । ૩૪ આદિત્યારાધનાયૈનાં સર્વપાપહરાં શિવામ્ । યામુપોષ્ય નરો ભક્ત્યા મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ । । ૩૫ તથા લોકમવાપ્નોતિ સૂર્યસ્યામિતતેજસઃ । અથ ભાદ્રપદે માસિ શુક્લપક્ષે સમાગતે । । ૩૬ સોપોષ્યા પ્રથમં તાત વિધાનં શૃણુ તત્ર વૈ । અયાચિતં ચતુર્થ્યાં તુ પઞ્ચમ્યામેકભોજનમ્ । । ૩૭ ઉપવાસપરઃ ષષ્ઠ્યાં જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ । અર્ચયિત્વા દિનકરં ગન્ધધૂપનિવેદનૈઃ । । ૩૮ પુરતઃ સ્થણ્ડિલે રાત્રૌ સ્વપ્યાદ્દેવસ્ય પુત્રક । પ્રધ્યાયન્મનસા દેવં સર્વભૂતાર્તિનાશનમ્ । । ૩૯ સર્વદોષપ્રશમનં સર્વપાતકનાશનમ્ । વિબુદ્ધસ્ત્વથ સપ્તમ્યાં કુર્યાદ્બ્રાહ્મણભોજનમ્ । । 1.64.૪૦ પૂજયિત્વા દિનકરં પુષ્પધૂપવિલેપનૈઃ । નૈવેદ્યં તાત દેવસ્ય ફલાનિ કથયન્તિ૪ હિ । ।૪ ૧ ખર્જૂરનાલિકેરાણિ તથા આમ્રફલાનિ તુ । માતુલિઙ્ગફલાન્યેવ કથિતાનિ મનીષિભિઃ । । ૪૨ એતૈશ્ચ ભોજયેદ્વિપ્રાનાત્મના ચ પ્રભક્ષયેત્ । તથૈષાં ચાપ્યભાવેન શૃણુ ચાન્યાનિ સુવ્રત । ।૪ ૩ શાલિગોધૂમપિષ્ટાનિ કારયેદ્ગણનાયક । ગુડગર્ભકૃતાનીહ ઘૃતપાકેન પાવયેત્ । ।૪૪ ચાતુર્યાવકમિશ્રાણિ આદિત્યાય નિવેદયેત્ । અગ્નિકાર્યમથો કૃત્વા બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તતઃ । ।૪૫ ઇત્થં દ્વાદશ વૈ માસાન્કાર્યં વ્રતમનુત્તમમ્ । માસિ માસિ ફલાહારઃ ફલદાયી ફલાર્ચનઃ । ।૪૬ વર્ષાન્તે ત્વથ કુર્વીત શક્ત્યા બ્રાહ્મણભોજનમ્ । સ્નાનપ્રાશનયોશ્ચાપિ વિધાનં શૃણુ સુવ્રત । । ૪૭ ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ । તિલસર્ષપયોઃ કલ્કં શ્વેતા મૃચ્ચાપિ સુવ્રત । ।૪૮ દૂર્વાકલ્કં ઘૃતં ચાપિ ગોશૃંગક્ષાલિતં જલમ્ । જાતિગુલ્મવિનિર્યાસઃ પ્રશસ્તઃ સ્નાનકર્મણિ । । ૪૯ પ્રાશને ચાપ્યથૈતાનિ સર્વપાપહરાણિ વૈ । આદૌ કૃત્વા ભાદ્રપદં યથા સંખ્યં વિદુર્બુધાઃ । । 1.64.૫૦ ઇત્થં વર્ષાન્તમાસાદ્ય ભોજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ । દિવ્યાન્ભોગાન્મહાદેવ તતસ્તેભ્યો નિવેદયેત્ । । ૫૧ ફલાનિ તાત૧ હૈમાનિ યથા શક્ત્યા ગણાધિપ । સવત્સામથ વા ધેનું ભૂમિં સસ્યાન્વિતામથ । । ૫૨ પ્રાસાદમથ વા ભૌમં સર્વધાન્યસમન્વિતમ્ । દદ્યાત્છુક્લાનિ૨ વસ્ત્રાણિ તામ્રપાત્રં ૩સવિદ્રુમમ્ । । ૫૩ શક્તિયુક્તસ્ય ચૈતાનિ દરિદ્રસ્ય તુ મે શૃણુ । ફલાનિ પિષ્ટકાન્યેષાં તિલચૂર્ણાન્વિતાનિ તુ । । ૫૪ ભોજયિત્વા દ્વિજાન્દદ્યાદ્રાજતાનિ૪ ફલાનિ તુ । ધાતુરક્તં વસ્ત્રયુગમમાચાર્યાય નિવેદયેત્ । । ૫૫ સહિરણ્યં મહાદેવ પઞ્ચરત્નસમન્વિતમ્ । ઇત્થં સમાપ્યતે તાત પારણં વાર્ષિકાન્તિકમ્ । । ૫૬ ઇત્યેષા વૈ પુણ્યતમા સપ્તમી દુરિતાપહા । યામુપોષ્ય નરાઃ સર્વે યાન્તિ સૂર્યસલોકતામ્ । । ૫૭ ૧પૂજ્યમાનઃ સદા દેવૈર્ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ । અનયા માનવો નિત્યં પૂજયેદ્ભાસ્કરં સદા । । ૫૮ દારિદ્યદુઃખદુરિતૈર્મુક્તો યાતિ દિવાકરમ્ । બ્રાહ્મણો મોક્ષમાયાતિ ક્ષત્રિયશ્ચેન્દ્રતાં વ્રજેત્ । । ૫૯ વૈશ્યો ધનદસાલોક્યં શૂદ્રો: વિપ્રત્વમાપ્નુયાત્ । અપુત્રો લભતે પુત્રં દુર્ભગા સુભગા ભવેત્ । । 1.64.૬૦ યામુપોષ્ય ચ નારીમાં સપ્તમીં લોકપૂજિતામ્ । વિધવા વા સતી ભક્ત્યા અનયા પૂજયેદ્રવિમ્ । । ૬૧ નાન્યજન્મનિ વૈધવ્યં નારી પ્રાપ્નોતિ માનદ । ચિન્તામણિસમા હ્યેષા વિજ્ઞેયા ફલસપ્તમી । । ૬૨ પઠતાં શૃણ્વતાં દિણ્ડે સર્વકામપ્રદા સ્મૃતા । । ૬૩ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ બ્રહ્મદિણ્ડિસંવાદે સપ્તમીકલ્પે ફલસપ્તમીવર્ણનં નામ ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાય
દિંડિરએ પૂછ્યું: ઉપવાસથી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ભાસ્કર pleased થાય છે, તે કેવી રીતે? અને ઉપવાસ કરનારોએ કયા પરિહારો કરવાના છે, તે પણ કહો. ભાસ્કર આરાધનામાં જે કરવું જોઈએ, તે બધું વિગતે, બ્રહ્મા, યોગ્ય રીતે કહો. બ્રહ્માએ કહ્યું: સ્મરણ અને પૂજન, ધૂપ, પુષ્પ, અન્નથી ભાનુ pleased થાય છે, તો ભોગી માટે, અને ઉપવાસી માટે તો વધુ લાભદાયી છે. પાપોથી દૂર રહી, ગુણો સાથે, ઉપવાસ કરવો એ સર્વ ભોગોથી વિમુક્ત છે. એક રાત, બે રાત, ત્રણ રાત, અથવા નક્ત ઉપવાસ કરીને, ભક્તિથી રવિનું ધ્યાન કરનાર મનુષ્ય, તેનું નામ જાપ, તે કર્મમાં રત, મન રવિમાં જોડાય, નિષ્કામ પુરુષ, દિંડે, બ્રહ્મ પામે છે. જે કામના મનમાં રાખી, ભાસ્કર માટે મન અર્પણ કરીને ઉપવાસ કરે છે, pleased ખગમ, તે બધું આપે છે. દિંડિરએ પૂછ્યું: બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, સ્ત્રીઓ, પદ્મજ, સંસારના ગાદામાં, કીચડમાં, સુગતિ કેવી રીતે મળે? બ્રહ્માએ કહ્યું: અનારાધ્ય જગન્નાથ, ગોપતિ, અંધકાર નાશક, નિષ્કપટ ચિત્તથી, કોણ સુગતિ પામે? જેનું ચિત્ત વિષયગ્રાહી છે, ભાસ્કરમાં અર્પિત નથી, તે પાપ કીચડમાં ડૂબેલો, કેવી રીતે સુગતિ પામે? જો સંસાર દુઃખથી કંટાળી, સુગતિ ઈચ્છો, તો સર્વેશ, ભાસ્કર, જ્યોતિષ પતિને આરાધના કરો. સુગંધિત પુષ્પો, મનોહર, ધૂપ, સાગર ચંદન, વસ્ત્ર, ભૂષણ, ભક્ષ્ય, ઉપવાસ પરાયણ બની, આરાધના કરો. જો સંસારથી વિમુખ થઈ, સુગતિ ઈચ્છો, તો મરતાંડને ભક્તિપ્રવણ ચિત્તથી આરાધના કરો. જો પુષ્પો નથી, તો શ્રેષ્ઠ પાદપ પલ્લવ, દૂર્વા અંકુરથી પણ, દિંડે, અભાવે આર્યમને પૂજો. પુષ્પ, પત્ર, જળ, ધૂપ, શક્તિ પ્રમાણે, ભાનુ pleased થાય છે, ભક્તિથી, એક ચિત્તથી, અતુલ તૃપ્તિ પામે છે. જે ભાનુના મંદિરમાં રોજ માર્જન કરે છે, તે ઉત્તમ સ્થાને જાય છે, સર્વ પાપ દૂર થાય છે. જેટલા પાંસુ કણો ભાનુ મંદિરમાં માર્જન થાય છે, તેટલા દિવસો સુધી આકાશમાં, મનુષ્ય અર્ક સમાન રહે છે. રોજ જે પાપ કરે છે, ગણેશ્વર, ગૌચરમાત્ર માર્જન કરીને, ભાનુ મંદિરમાં, તે પાપ નાશ થાય છે. જે અનુલેપન કરે છે, ભાનુ મંદિરમાં, તે પણ હંસ સાથે લોકમાં આનંદ પામે છે. માટી, ધાતુ, રંગ, ગોમયથી અનુલેપન કરનાર, મારા પુરમાં યાન પામે છે. જળથી ભાનુને ગૃહમાં રોજ અભ્યંજન કરનાર, તે જ્યાં યાદસ પતિ છે, ત્યાં જાય છે. ભાનુ મંદિરમાં સુગંધિત પુષ્પો, અનુલેપન આપનાર, ક્યારેય દુર્ગતિ પામતો નથી. વિશિષ્ટ વિમાન, સર્વ ઋતુમાં સુખદ, ભાનુ મંદિરમાં દીપક આપનાર પામે છે. જે પુરા વર્ષ તિલ પત્ર આપે છે, ધ્વજ પણ ભાનુને આપે છે, તે સમાન ફળ મેળવે છે. પવનથી વિધૂત, દાતાની અજ્ઞાનતા, પાપ, કરનારના ગૃહમાં, ભાનુ મંદિરમાં, દિવસે-રાતે, નરાધિપ, નાશ થાય છે. ગીત, વાદ્યથી, ભાનુને ઉપાસે છે, અંધકાર નાશક, ગંધર્વો, નૃત્ય-ગીતથી, વિમાનમાં સેવા મળે છે. જન્મ સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, સમાધિ, સ્મૃતિ, ગણેશ્વર, પુસ્તક વાચન કરીને મળે છે. જેમ ખગેશ્વર ભાનુને ભક્તિથી ઉપાસે છે, તે મનથી ઈચ્છેલી શ્રેષ્ઠ ગતિ પામે છે. મનુષ્યોએ દેવત્વ, અન્યોએ ગંધર્વત્વ, બીજા વિદ્યા ધરા, દિવાકર આરાધના કરીને પામે છે. શક્રે, શત યજ્ઞ કરીને, જ્યોતિષ પતિને આરાધના કરી, દેવેન્દ્રત્વ પામ્યું, તેથી અન્ય કોઈ પૂજ્ય નથી. બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વનસ્થ, ગણેશ્વર, સ્ત્રીઓમાં પણ, દિવાકર સિવાય બીજો પૂજ્ય નથી. પરિવ્રાજકોમાં, મહાત્મા, સહસ્રાંશુ, વિજયી આત્મા, મોક્ષદ્વાર પ્રવેશ કરે છે. સર્વ આશ્રમમાં, સહસ્રાંશુ, સર્વે વર્ણમાં, ગ્રહેશ, શ્રેષ્ઠ ગતિ છે. હવે, કામ્ય ઉપવાસ અને અન્ય ઉપવાસો, દિંડે, શ્રેષ્ઠ પુણ્ય ફળવાળી સપ્તમી, શ્રવણ કરો. આદિત્ય આરાધન માટે, સર્વ પાપ નાશક, શુભ સપ્તમી, ભક્તિથી ઉપવાસ કરીને, સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે. અને, સૂર્યના અમિત તેજસ્વી લોકમાં જાય છે. ભાદ્રપદ માસ, શુક્લપક્ષ, આવે ત્યારે, પ્રથમ ઉપવાસ કરો, વિધિ સાંભળો. ચતુર્થીએ અયાચિત, પંચમીએ એકભોજન, ઉપવાસ પરાયણ, ષષ્ટીએ ક્રોધ અને ઇન્દ્રિય જીત, ગંધ, ધૂપ, નિવેદનથી દિનકર પૂજન કરો. રાત્રે, સ્થીંડિલ પર, દેવના પુત્ર, મનથી દેવનું ધ્યાન કરો, સર્વ ભૂત દુઃખ નાશક. સર્વ દોષ, સર્વ પાપ નાશક, સપ્તમીના દિવસે, બ્રાહ્મણ ભોજન કરો. દિનકરનું પુષ્પ, ધૂપ, અનુલેપનથી પૂજન કરો, દેવને ફળનું નૈવેદ્ય આપો. ખજુર, નાળિયેર, આમ, માતુલિંગ ફળ, મનીષિએ કહેલા, એથી વિપ્રોને ભોજન આપો, પોતે પણ ભક્ષ કરો. અભાવે, અન્ય સુવ્રત, સાંભળો. શાલી, ગોધૂમ પીઠ, ગણેશ્વર, ગુડગર્ભ પકવાન, ઘીથી પકાવો. ચતુર્યાવક મિશ્રણ, આદિત્યને નિવેદન કરો. અગ્નિકાર્ય કર્યા પછી, બ્રાહ્મણ ભોજન કરાવો. આમ, બાર માસ, શ્રેષ્ઠ વ્રત કરો, દરેક માસે ફળાહાર, ફળ દાન, ફળ આરચન. વર્ષ અંતે, શક્તિ પ્રમાણે, બ્રાહ્મણ ભોજન કરો, સ્નાન, પ્રાશન વિધિ સાંભળો. ગૌમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં, ઘી, કુશ જળ, તિલ, સરસવ પેસ્ટ, શ્વેત માટી, સુવ્રત. દૂર્વા પેસ્ટ, ઘી, ગૌશૃંગ જળ, જાતિ, ગુલ્મ રસ, સ્નાન માટે શ્રેષ્ઠ. પ્રાશન માટે પણ, સર્વ પાપ નાશક, ભાદ્રપદમાં, વિધિ પ્રમાણે કરો. વર્ષ અંતે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ભોજન કરાવો, મહાદેવ, દિવ્ય ભોગ, તેમને અર્પણ કરો. હેમ ફળ, શક્તિ પ્રમાણે, ગણેશ્વર, વત્સા સાથે ગાય, જમીન, પાક સાથે, પ્રાસાદ, ધરતી પર, સર્વ ધાન્ય સાથે, શુક્લ વસ્ત્ર, તામ્ર પાત્ર, વિદ્રુમ સાથે, દાન કરો. શક્તિ ધરાવનાર માટે, દારિદ્ર માટે, ફળ, પીઠ, તિલ પાવડ, દ્વિજ ભોજન પછી, રજત ફળ, ધાતુ, લાલ વસ્ત્ર, આચાર્યને અર્પણ કરો. હિરા, મહાદેવ, પાંચ રત્ન સાથે, આમ, પારણ પૂર્ણ થાય છે. આ શ્રેષ્ઠ, પુણ્ય સપ્તમી, દુઃખ, પાપ નાશક, ઉપવાસ કરીને, સર્વે સૂર્યસલોક પામે છે. દેવ, ગંધર્વ, અપ્સરા, એથી માનવ, ભાનુને રોજ પૂજવું. દારિદ્ર, દુઃખ, પાપથી મુક્ત, દિવાકર જાય છે. બ્રાહ્મણ મોક્ષ પામે છે, ક્ષત્રિય ઇન્દ્રત્વ પામે છે. વૈશ્ય ધનદસલોક્ય, શૂદ્ર વિપ્રત્વ પામે છે. અપુત્ર, પુત્ર પામે છે, દુર્ભાગ્યવાળી, સુભાગ્યવાળી બને છે. જે સ્ત્રી, સપ્તમી, લોકપૂજિત, ઉપવાસ કરે છે, વિધવા, સતી, ભક્તિથી રવિ પૂજે છે. બીજું જન્મમાં વિધવાપન નથી, માનદ, ચિંતામણિ સમાન, ફલસપ્તમી છે. પઠન, શ્રવણ, દિંડે, સર્વ કામ આપનાર, સ્મૃતિમાં છે.
આદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યાં નામ સપ્તમીમ્ । સપ્તમી કૃતમાત્રેયં નરાંસ્તારયતે ભવાત્ । । ૧ સપ્તાપરાન્સપ્ત પૂર્વાન્પિતૄંશ્ચાપિ ન સંશયઃ । રોગાંશ્છિનત્તિ દુશ્છેદ્યાન્દુર્જયાઞ્જયતે હ્યરીન્ । । ૨ અર્થાન્પ્રાપ્નોતિ દુષ્પ્રાપાન્યઃ કુર્યાન્નામ સપ્તમીમ્ । કન્યાર્થી લભતે કન્યાં ધનાર્થી લભતે ધનમ્ । । ૩ પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્ધર્માર્થી ધર્મમાપ્નુયાત્ । સમયાન્પાલયન્સર્વાન્કુર્યાચ્ચેમાં વિચક્ષણઃ । ।૪ સમયાઞ્છૃણુ ભૂતેશ શ્રેયસે ગદતો મમ । આદિત્યભક્તઃ પુરુષઃ સપ્તમ્યાં ગણનાયક । । ૫ મૈત્રીં સર્વત્ર વૈ કુર્યાદ્ભાસ્કરં વાપિ ચિંતયેત્ । સપ્તમ્યાં ન સ્પૃશેત્તૈલં નીલં વસ્ત્રં ન ધારયેત્ । । ન ચાપ્યામાલકૈઃ સ્નાનં ન કુર્યાત્કલહં ક્વચિત્ । । ૬ દિણ્ડિરુવાચ કિમર્થં ન સ્પશેત્તૈલં સપ્તમ્યાં પદ્મસંભવ । । ૭ કશ્ચ દોષો ભવેદ્દેવ નીલવસ્ત્રસ્ય ધારણાત્ । બ્રહ્મોવાચ શૃણુ દિણ્ડે મહાબાહો નીલવસ્ત્રસ્ય ધારણે । । ૮ દૂષણં ગણશાર્દૂલ ગદતો મમ કૃત્સ્નશઃ । પાલનં વિક્રયશ્ચૈવ સદ્વૃત્તિરુપજીવનમ્ । । ૯ પતિતસ્તુ ભવેદ્વિપ્રસ્ત્રિભિઃ કૃચ્છૈર્વિશુદ્ધ્યતિ । નીલીરક્તેન વસ્ત્રેણ યત્કર્મ કુરુતે દ્વિજઃ । । 1.65.૧૦ સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્ । વૃથા તસ્ય મહાયજ્ઞા નીલસૂત્રસ્ય ધારણાત્ । । ૧૧ નીલીરક્તં યદા વસ્ત્રં વિપ્રસ્ત્વઙ્ગેષુ ધારયેત્ । અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુદ્ધ્યતિ । । ૧૨ રોમકૂપે યદા ગચ્છેદ્રક્તં નીલસ્ય૧ કસ્યચિત્ । પતિતસ્તુ ભવેદ્વિપ્રસ્ત્રિભિઃ કૃચ્છ્રૈર્વિશુદ્ધ્યતિ । । ૧૩ નીલીમધ્યં યદા ગચ્છેત્પ્રમાદાદ્બ્રાહ્મણઃ ક્વચિત્ । અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુદ્ધ્યતિ । । ૧૪ નીલીદારુ યદા ભિંદ્યાદ્બ્રાહ્મણાનાં શરીરકે । શોણિતં દૃશ્યતે યત્ર દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ । । ૧૫ કુર્યાદજ્ઞાનતો યસ્તુ નીલેર્વા દન્તધાવનમ્ । કૃત્વા કૃચ્છ્રદ્વયં દિણ્ડે વિશુદ્ધઃ સ્યાન્ન સંશયઃ । । ૧૬ વાપયેદ્યત્ર નીલીં તુ ભવેત્તત્રાશુચિર્મહી । પ્રમાણદ્વાદશાબ્દાનિ તત ઊર્ધ્વં શુચિર્ભવેત્
બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું સાતમીના રહસ્ય વિશે કહું છું. સાતમીનું વ્રત જે કરે છે, તે માણસને સંસારથી છોડાવે છે. સાતમીના વ્રતથી સાત પિતૃઓ અને સાત પૂર્વજોને પણ મુક્તિ મળે છે, અને કોઈ સંશય નથી. આ વ્રત દુષ્કર રોગો દૂર કરે છે, દુશ્મનોને જીતે છે. જે વ્યક્તિ સાતમીનું વ્રત કરે છે, તેને દુર્લભ ધન-સંપત્તિ મળે છે. જે કન્યા માટે વ્રત કરે છે, તેને કન્યા મળે છે; ધન માટે કરે છે, તેને ધન મળે છે. પુત્ર માટે કરે છે, તેને પુત્ર મળે છે; ધર્મ માટે કરે છે, તેને ધર્મ મળે છે. સમજદાર વ્યક્તિ બધાં નિયમો પાળે અને આ વ્રત કરે. હવે, ભૂતેશ, મારા મોઢેથી શ્રેષ્ઠ માટે નિયમો સાંભળ. સાતમીના દિવસે જે માણસ સૂર્યની ભક્તિ કરે છે, તે મુખ્ય ગણપતિ બને છે. સર્વત્ર મૈત્રી રાખવી, ભાસ્કરને મનમાં ધ્યાન કરવું. સાતમીના દિવસે તેલ સ્પર્શ ન કરવું, નીલાં કપડાં પહેરવા નહીં. આમલાથી સ્નાન ન કરવું, કયાંય ઝઘડો ન કરવો. દિંડિરાએ પૂછ્યું: પદ્મસંભવ, સાતમીના દિવસે તેલ કેમ સ્પર્શ ન કરવું? નીલાં કપડાં પહેરવાથી શું દોષ થાય છે? બ્રહ્માએ કહ્યું: દિંડિરા, નીલાં કપડાં પહેરવાથી શું દોષ થાય છે, એ સાંભળ. નીલાં કપડાંનું પાળવું, વેચવું, સારા વર્તનથી જીવન ગુજારવું—આ બધું દોષ છે. બ્રાહ્મણ જો નીલાં કે લાલ કપડાં પહેરે, તો તે પતિત થાય છે, અને ત્રણ કઠિન વ્રતથી શુદ્ધ થાય છે. નીલાં કે લાલ કપડાં પહેરીને જે બ્રાહ્મણ સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય, પિતૃતર્પણ કરે છે, તો તેના મહાયજ્ઞ વ્યર્થ જાય છે. જો બ્રાહ્મણ શરીરે નીલાં કે લાલ કપડાં પહેરે, તો એક દિવસ-રાત ઉપવાસ કરીને પંચગવ્યથી શુદ્ધ થાય છે. જો લાલ રંગ નીલાં કપડાંમાં આવે, તો બ્રાહ્મણ પતિત થાય છે, અને ત્રણ કઠિન વ્રતથી શુદ્ધ થાય છે. જો બ્રાહ્મણ ભૂલથી નીલાં કપડાંમાં જાય, તો એક દિવસ-રાત ઉપવાસ કરીને પંચગવ્યથી શુદ્ધ થાય છે. બ્રાહ્મણના શરીરે નીલાં કાપડ ફાટી અને લોહી દેખાય, તો ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું. જો અજાણતા બ્રાહ્મણ નીલાં દાંતથી દાંત ધોઈ લે, તો દિંડિરા, બે કઠિન વ્રત કરીને શુદ્ધ થાય છે, કોઈ સંશય નથી. જ્યાં નીલાં કપડાં ફેંકવામાં આવે, ત્યાં પૃથ્વી અશુદ્ધ બને છે, અને બાર વર્ષ પછી ફરી શુદ્ધ થાય છે.
ઘીથી બનેલું ભોજન આપવું જોઈએ અને વિધિ પ્રમાણે ભોજન કરાવ્યા પછી, આમંત્રિત બ્રાહ્મણને સોનાની દક્ષિણા આપવી. ઘીથી બનેલું ભોજન, લાલ કપડાં પણ આપવું. જો ભોજન કરાવનારા ન મળે તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી. ખાસ કરીને વેદ વાંચનારા બ્રાહ્મણને માન આપવો. હે ગણનાયક, આ રીતે સપ્તમીનું વર્ણન થયું.
સૂર્યની ઉપાસના કરીને દિંડીએ સૂર્યનો અનુચર બન્યો. શતાનિકે પૂછ્યું: હે વિદ્વાન, મને ફરીથી ભાસ્કરનું મહાત્મ્ય કહો. હું સાંભળતો રહીશ તો પણ તૃપ્તિ થતી નથી, જેમ અમૃત પીવાથી તૃપ્તિ થતી નથી.
પરમાત્મા સ્વરૂપે, જે શરીરથી રહિત છે, તે કર્મોથી અસ્પૃશ્ય રહે છે અને સર્વનો સાક્ષી છે. તે ગુણોથી પર છે, છતાં સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.
બિલ્વપત્ર અને ફૂલો વડે પૂજા કરવાથી મહાન ધન પ્રાપ્ત થાય છે. અર્કમાળાથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે. બકુલમાળાથી પૂજા કરવાથી પુત્રીનું દાન શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. કરવીરફૂલો વડે ભક્તિપૂર્વક ભાસ્કરની પૂજા કરવાથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે. આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, શ્રદ્ધાથી સૂર્યની આરાધના કરવી જોઈએ.
સપ્તમીના દિવસે નિયમિત વ્રત રાખનાર બ્રાહ્મણ સ્વપ્નમાં શુભ દર્શન કરે છે. વિધિપૂર્વક જપ, હવન વગેરે પૂર્ણ કરીને, દિનેશની પૂજા કર્યા પછી, મનમાં દેવદેવતાનો સ્મરણ કરીને સુવું. સ્વપ્નમાં ઉગતા સૂર્ય, ઈન્દ્રધ્વજ, ચંદ્ર, શ્વેતપદ્મ, ગાય, વેણુના સ્વર, વગેરે જોવામાં આવે તો સર્વ સમૃદ્ધિ મળે છે.
પુસ્તકજ્ઞ, ઇતિહાસજ્ઞ અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણો, તેમજ દિવ્ય અને ભૂમિ પરના મહાન આત્માઓને લાલ વસ્ત્રો, ગાય, સુગંધિત ફૂલો અને ભોજન આપવું. જો ભોજન કરાવનારા ન મળે તો મંત્રજ્ઞ અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને માન આપવો. પ્રથમ ભોજન કરાવનારને, પછી અન્ય વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. આ રીતે ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી સપ્તમીનું વ્રત કરનારને અનંત સુખ મળે છે.
૭ દશાનામશ્વમેધાનાં કૃતાનાં યત્ફલં લભેત્ । તત્ફલં સપ્તમી૨ સપ્ત કૃત્વા પ્રાપ્નોતિ માનવઃ । । ૮ દુષ્પ્રાપં નાસ્તિ તલ્લોકે અનયા યન્ન લભ્યતે । ન ચ રોગોસ્ત્યસૌ લોકે અનયા યો ન શામ્યતિ । । ૯ કુષ્ઠાનિ ચાપિ સર્વાણિ દુરુચ્છેદ્યાન્યપિ ધ્રુવમ્ । અપયાન્તિ યથા નાગા ગરુડસ્ય ભયાર્દિતાઃ । । 1.70.૧૦ વ્રતનિયમતપોભિઃ સપ્તમીઃ સપ્તએવં વિધિવદિહ હિ કૃત્વા માનવો ધર્મશીલઃ । શ્રુતધનસુતભાગ્યારોગ્યપુણ્યૈરુપેતો વ્રજતિ તદનુલોકં શાશ્વતં તિગ્મરશ્મેઃ । । ૧૧ ઇમં વિધિં દ્વિજશ્રેષ્ઠ શ્રુત્વા કૃત્વા ચ માનવઃ । સહસ્રરશ્મિં સ વિશેષાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા । । ૧૨ સુરૈર્વા મુનિભિર્વાપિ પુરાણજ્ઞૈરિદં શ્રુતમ્ । સર્વે તે પરમાત્માનં પૂજયન્તિ દિવાકરમ્ । । ૧૩ ઇદમાખ્યાનમાર્ષેયં યન્મયાભિહિતં તવ । સૂર્યભક્તાય દાતવ્યં નેતરાય ૧ કદાચન । । ૧૪ યશ્ચૈતચ્છ્રાવયેન્નિત્યં યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નરઃ । સ સહસ્રાર્ચિષં દેવં પ્રવિશેન્નાત્ર સંશયઃ । । ૧૫ મુચ્યેદાર્તસ્તથા રોગાચ્છ્રુત્વેમામાદિતઃ કથામ્ । જિજ્ઞાસુર્લભતે કામાન્ભક્તઃ સૂર્યગતિં લભેત્ । । ૧૬ ક્ષેમેણ ગચ્છતેઽધ્વાનં યસ્ત્વિદં પઠતેધ્વનિ । યો યં પ્રાર્થયતે કામં સ તં પ્રાપ્નોતિ ચ ધ્રુવમ્ । । ૧૭ એકાન્તભાવોપગત એકાન્તે સુસમાહિતઃ । પ્રાપ્યૈતત્પરમં ગુહ્યં ભૂત્વા સૂર્યવ્રતો નરઃ । । ૧૮ પ્રાપ્નોતિ પરમં સ્થાનં ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ । લગ્નગર્ભા પ્રમુચ્યેત ગર્ભિણી જનયેત્સુતમ્ । । ૧૯ વન્ધ્યા પ્રસવમાપ્નોતિ પુત્રપૌત્રસમન્વિતમ્ । એવમેતન્મમાખ્યાતં ભાસ્કરેણામિતૌજસા । । મયાપિ તવ માખ્યાતં ભક્ત્યા ભાનોરિદં દ્વિજ । । 1.70.૨૦ પૂજનીયસ્ત્વયા ભાનુઃ સર્વપાપોપશાન્તયે । સ હિ ધાતા૪ વિધાતા ચ સર્વસ્ય જગતો ગુરુઃ । । ૨૧ ઉદ્યન્યઃ કુરુતે નિત્યં જગદ્વિતિમિરં કરૈઃ । દ્વાદશાત્મા સ દેવેશઃ પ્રીયતાં તેઽદિતેઃ સુતઃ । । ૨૨ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે આદિત્યમાહાત્મ્યે સર્ષપસપ્તમીવર્ણનં નામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
દસ અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ સપ્તમીનું વ્રત સાત વખત કરવાથી મળે છે. આ વ્રતથી અશક્ય કંઈ નથી, અને કોઈ રોગ રહેતો નથી. કષ્ટદાયક રોગો પણ દૂર થાય છે. જે આ વિધિથી વ્રત કરે છે, તે ધન, સંતાન, આરોગ્ય, ભાગ્ય અને પુણ્યથી યુક્ત થઈને સૂર્યલોકમાં જાય છે. આ કથા સાંભળનાર કે વાંચનાર સર્વે કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. સ્ત્રીઓ માટે પણ સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે. ભાનુદેવની પૂજા સર્વ પાપો દૂર કરે છે, કારણ કે તે સર્વ જગતના ગુરુ છે.
બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું તને સૂર્યના નામો કહું છું, જેનાથી આરક પ્રસન્ન થાય છે. જે વ્યક્તિ સવારે અને સાંજે શુદ્ધ મનથી આ નામોનું પઠન કરે છે, તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. ધન, આરોગ્ય, રાજ્ય, સંતાન અને મુક્તિ પણ મળે છે. આ જપ્ય ગુપ્ત છે અને સંધ્યાવંદન સમાન છે; માત્ર જપથી જ મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે.