શૂદ્રેણાપિ હિ દષ્ટસ્ય શૃણુ તત્ત્વેન ગૌતમ
હવે, ગૌતમ, શૂદ્રને દંશન થાય ત્યારે સાચું લક્ષણ સાંભળ.
અંગાનિ ચુલુચુલાયંતે શૂદ્રદષ્ટસ્ય લક્ષણમ્
શૂદ્રને દંશન થાય ત્યારે અંગો ધ્રુજવે અને ધ્રુજાવા લાગે છે.
પદ્મં ચ લોધ્રકં ચૈવ ક્ષૌદ્રં પદ્મસ્ય કેસરમ્
પદ્મ, લોધ્ર, મધ અને કમળનું પરાગ—
એતાનિ સમભાગાનિ પેષયેચ્છીતવારિણા
આ બધું બરાબર પ્રમાણમાં લઈને ઠંડા પાણીમાં પીસવું જોઈએ.
પૂર્વાહ્ણે ચરતે વિપ્રો મધ્યાહ્ને ક્ષત્રિયશ્ચરેત્
સવારના સમયે બ્રાહ્મણ ચાલે છે અને મધ્યાહ્ને ક્ષત્રિય ચાલે છે.
આહારો વાયુપુષ્પાણિ બ્રાહ્મણાનાં વિદુર્બુધાઃ વૈશ્યા મંડૂકભક્ષાશ્ચ શૂદ્રાઃ સર્વાશિનસ્તથા ।।1.36.
વિદ્વાનો જાણે છે કે બ્રાહ્મણોનું ખોરાક વાયુ અને ફૂલો છે; વૈશ્યો દેડકા ખાતા અને શૂદ્રો બધું જ ખાતા.
અગ્રતો દશતે વિપ્રઃ ક્ષત્રિયો દક્ષિણેન તુ
બ્રાહ્મણ આગળથી દંશે છે અને ક્ષત્રિય જમણી બાજુથી દંશે છે.
મદકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પીડ્યમાના મહાવિષાઃ
મદના સમયે મહા વિષાળુઓ દુઃખી થાય છે.
પુષ્પગંધાઃ સ્મૃતા વિપ્રાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચંદનાવહાઃ
બ્રાહ્મણો ફૂલની સુગંધ માટે જાણીતા છે અને ક્ષત્રિયો ચંદનની સુગંધ માટે.
વાસં તેષાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ વસંતિ બ્રાહ્મણાઃ સર્પા ગ્રામદ્વારે ચતુષ્પથે
હું એમના નિવાસસ્થાન ક્રમવાર કહું છું: બ્રાહ્મણ સાપો ગામના દ્વારે અને ચોરાસ્તા પર રહે છે.
આરામેષુ પવિત્રેષુ શુચિષ્વાયતનેષુ ચ
તેઓ બગીચામાં, પવિત્ર સ્થળોએ અને સ્વચ્છ મંદિરોમાં રહે છે.
શ્મશાને ભસ્મશાલાસુ પલાલેષુ તટેષુ ચ
સમશાનમાં, ભસ્મશાળામાં, વાળના ઢગલામાં અને નદીના કાંઠે રહે છે.
અવિવિક્તેષુ સ્થાનેષુ નિર્જનેષુ વનેષુ ચ
એકાંત સ્થળોએ, સુન્ન જગ્યાએ અને જંગલમાં રહે છે.
શ્વેતાશ્ચ કપિલાશ્ચૈવ યે સર્પાસ્ત્વનલપ્રભાઃ
જે સાપ સફેદ કે કપિલા છે અને જેમની કાંતિ અગ્નિ જેવી છે.
રક્તવર્ણાઃ સુવર્ણાભાઃ પ્રવાલમણિસંનિભાઃ
જે લાલ રંગના, સોનાની જેમ ચમકતા અને પ્રવાળ કે મણિ જેવા દેખાય છે.
નાનાવિચિત્રરાજીભિરતસીવર્ણસન્નિભાઃ 1.36.
જેના શરીર પર વિવિધ અને અદ્ભુત ધારીયો છે અને જે અટસીના ફૂલ જેવા રંગ ધરાવે છે.
કાકોદરનિભાઃ કેચિદ્યે ચ અંજનસન્નિભાઃ
કેટલાક કાગડાની પેટ જેવી દેખાય છે અને કેટલાક કાજળ જેવા કાળા છે.
યસ્ય સર્પેણ દષ્ટસ્ય દંશમંગુષ્ઠમંતરમ્
જેને સાપે દંશ્યો હોય અને દંશ એક આંગળી જેટલા અંતરે હોય.
યસ્ય સર્પેણ દષ્ટસ્ય દંશં દ્વ્યંગુલમંતરમ્
જેને સાપે દંશ્યો હોય અને દંશ બે આંગળી જેટલા અંતરે હોય.
યસ્ય સર્પેણ દષ્ટસ્ય સાર્ધં દ્વ્યંગુલમzતરમ્
જેને સાપે દંશ્યો હોય અને દંશ બે અને અડધી આંગળી જેટલા અંતરે હોય.
અનંતઃ પ્રેક્ષતે પૂર્વં વામપાર્શ્વે તુ વાસુકિઃ
અનંત પહેલા ડાબી બાજુ જુએ છે અને વાસુકિ ડાબા ભાગે રહે છે.
ચલતે ભ્રમતે પદ્મો મહાપદ્મો નિમજ્જતિ
પદ્મા ચાલે અને ભમરે છે, મહાપદ્મા નીચે ડૂબી જાય છે.
સર્વેષાં કુરુતે રૂપં કુલિકઃ પન્નગોત્તમઃ
કુલિકા નામનો શ્રેષ્ઠ સાપ બધાના રૂપ ધારણ કરે છે.
દક્ષિણા તક્ષકસ્યોક્તા કર્કોટસ્ય તુ નૈર્ઋતી ઉત્તરા શંખપાલસ્ય ઐશાની કંબલસ્ય તુ
દક્ષિણ દિશા તક્ષકને, દક્ષિણપશ્ચિમ દિશા કર્કોટકને, ઉત્તર દિશા શંખપાલને અને ઉત્તરપૂર્વ દિશા કમ્બલને ફાળવવામાં આવી છે.
અનંતસ્ય ભવેત્પદ્મં વાસુકેઃ સ્યાત્તથોત્પલમ્
અનંતનું ચિહ્ન કમળ છે અને વાસુકીનું ચિહ્ન નિલકમળ છે.
પદ્મસ્ય તુ ભવેત્પદ્મં શૂલં પદ્મેતરસ્ય તુ 1.36.
પદ્મનું ચિહ્ન કમળ છે, જ્યારે પદ્મના વિપરીતનું ચિહ્ન ત્રિશૂલ છે.
અનંતકપિલૌ વિપ્રૌ ક્ષત્રિયૌ શંખવાસુકી પદ્મકર્કોટકૌ શૂદ્રૌ સદા જ્ઞેયૌ મનીષિભિઃ
અનંત અને કપિલ બ્રાહ્મણ છે, શંખ અને વાસુકી ક્ષત્રિય છે, પદ્મ અને કર્કોટક શૂદ્ર છે — આ જ્ઞાનીઓએ માન્યું છે.
અનંતકુલિકૌ વર્ણતો બ્રહ્મસંભવૌ
અનંત અને કુલિકા જાતિ પ્રમાણે બ્રહ્માથી જન્મેલા છે.
તક્ષકશ્ચ મહાપદ્મ ઈષત્પીતૌ બભૂવતુઃ
તક્ષક અને મહાપદ્મ થોડા પીળા રંગના વર્ણવાયા છે.
હયં યાનં વૃષં છત્રં રાજાનમથ પાવકમ્
ઘોડો, વાહન, વાછરડો, છત્રી, રાજા અને અગ્નિ.