પુરુષલક્ષણવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ દક્ષિણાવર્તલિઙ્ગશ્ચ નરો વૈ પુત્રમાન્ભવેત્ । વામાવર્તે તથા લિઙ્ગે નરઃ કન્યાં પ્રસૂયતે । । ૧ સ્થૂલૈઃ શિરાલૈર્વિષમૈર્લિઙ્ગૈર્દારિદ્ર્યમાદિશેત્ । ઋજુભિર્વર્તુલાકારૈઃ પુરુષા પુત્રભાગિનઃ । । ૨ નિમ્નપાદોપવિષ્ટસ્ય ભૂમિં સ્પૃશતિ મેહનઃ । દુઃખિતં તં વિજાનીયાત્પુરુષં નાત્ર સંશયઃ । । ૩ ભૂમૌ પાદોપવિષ્ટસ્ય ગુલ્ફૌ સ્પૃશતિ મેહનઃ । ઈશ્વરં તં વિજાનીયાત્પ્રમદાનાં ચ વલ્લભમ્
બ્રહ્માએ કહ્યું: જેના લિંગનો વળાવો જમણી બાજુએ હોય છે, એ પુરુષને પુત્ર થાય છે; અને ડાબી બાજુએ વળાવ હોય તો કન્યા થાય છે. જાડા, શિરાવાળા, અસમાન લિંગવાળા પુરુષો દરિદ્રતા પામે છે; સીધા અને ગોળાકાર લિંગવાળા પુરુષો પુત્રના ભાગીદાર બને છે. જેના પગની નીચે બેસીને મેહન જમીનને સ્પર્શે છે, એ પુરુષ હંમેશા દુઃખી રહે છે, એમાં શંકા નથી. અને જે પુરુષ જમીન પર પગ મૂકી બેસે ત્યારે ગુલ્ફો મેહનને સ્પર્શે છે, એ પુરુષ ઈશ્વર સમાન અને સ્ત્રીઓમાં પ્રિય બને છે.
ગતા મધ્યં પ્રદેશિન્યાઃ સ જીવેચ્છરદઃ શતમ્ । । ૩૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થીકલ્પે પુરુષલક્ષણવર્ણનં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ
જ્યારે મધ્યમા આંગળી પ્રદેશિની આંગળીને વટાવે છે, ત્યારે એ પુરુષ શત વર્ષ સુધી જીવે છે.
૯ વિશેષતઃ સ્ત્રિયો રાજન્પૂજયન્તો ગુરું નૃપ । ગુડલવણઘૃતૈર્વીર સદા સ્યુર્ભાગ્યસંયુતાઃ
હે રાજા, ખાસ કરીને જે સ્ત્રીઓ ગુરુની ગોળ, મીઠું અને ઘીથી પૂજા કરે છે, તેમને હંમેશા સારા ભાગ્ય મળે છે.
૩૮ શર્વાય શર્વપુત્રાય ક્ષોણ્યુત્સઙ્ગભવાય ચ । કુજાય લલિતાઙ્ગાય લોહિતાઙ્ગાય વૈ તથા । । ૩૯ ૐકારપૂર્વકૈર્મન્ત્રૈઃ સ્વાહાકારસમન્વિતૈઃ । અષ્ટોત્તરશતં વીર અર્ધાર્ધમર્ધમેવ ચ । । 1.31.૪૦ એતૈર્મન્ત્રપદૈર્ભક્ત્યા શક્ત્યા વા કામતો નૃપ । ખાદિરૈઃ સુસમિદ્ભિસ્તુ ચાજ્યદુગ્ધૈર્યવૈસ્તિલૈઃ । । ૪૧ ભક્ષ્યૈર્નાનાવિધૈશ્ચાન્યૈઃ શક્ત્યા ભક્ત્યા સમન્વિતઃ । હુત્વાહુતીસ્તતો૪ વીર દેવં સંસ્થાપયેત્ક્ષિતૌ । । ૪૨ સૌવર્ણં રાજતં વાપિ શક્ત્યા દારુમયં નૃપ । દેવદારુમયં વાપિ શ્રીખણ્ડચન્દનૈરપિ । । ૪૩ તામ્રે પાત્રે રૌપ્યમયે ચાજ્યકુઙ્કુમકેસરૈઃ । અન્યૈર્વા લોહિતૈર્વાપિ પુષ્પૈઃ પત્રૈઃ ફલૈરપિ । । રક્તૈશ્ચ વિવિધૈર્વીર અથ વા શક્તિતોઽર્ચયેત્
શર્વને, શર્વના પુત્રને, ધરતીના કોળમાંથી જન્મેલા ને, કુજને, કોમળ અંગવાળા ને, લાલ રંગના શરીરવાળા દેવને—
૪૪ યાવદ્વિસૃજતે વિત્તં વિત્તવાન્વીર ભક્તિતઃ । તાવદ્વિવર્ધતે પુણ્યં દાતું શતસહસ્રિકમ્ । । ૪૫ અન્યે તામ્રમયે પાત્રે વંશજે મૃન્મયેઽપિ વા । પૂજયન્તિ નરાઃ શક્ત્યા કૃત્વા કુઙ્કુમકેશરૈઃ । । પુરુષાકૃતિકૃતં પાત્ર ઇમં મન્ત્રૈઃ સમર્ચયેત્ । । ૪૬ અગ્રિર્મૂર્ધેતિ મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તથા । ધૂપૈરભ્યર્ચ્ય વિધિવદ્બ્રાહ્મણાય પ્રદીયતે । । ૪૭ ગુડૌદનં ઘૃતં ક્ષીરં ગોધૂમાઞ્છાલિતણ્ડુલાન્ ।।। અવેક્ષ્ય શક્તિં દદ્યાદ્વૈ દરિદ્રો વિત્તવાંસ્તથા । । ૪૮ વિત્તશાઠ્યં ન કર્તવ્યં વિદ્યમાને ધને નૃપ । વિત્તશાઠ્યં હિ કુર્વાણો નામુત્ર બલભાગ્ભવેત્ । ।૪ ૯ શતાનીક ઉવાચ અઙ્ગારકેણ સંયુક્તા ચતુર્થી નક્તભોજનૈઃ । ઉપોષ્યા કતિમાત્રા તુ ઉતાહો સકૃદેવ તુ
જ્યાં સુધી કોઈ ભક્તિપૂર્વક ધન દાન કરે છે, રાજન, ત્યાં સુધી તેનું પુણ્ય વધે છે; અને તેને લાખોનું દાન કરવું જોઈએ.
1.31.૫૦ સુમન્તુરુવાચ ચતુર્થી સા ચતુર્થી સા યદાઙ્ગારકસંયુતા । ઉપોષ્યા તત્ર તત્રૈવ પ્રદેયો વિધિવદ્ગુડઃ । । ૫૧ ઉપોષ્ય નક્તેન વિભો ચતસ્રઃ કુજસંયુતા । ચતુર્થ્યાં ચ ચતુર્થ્યાં ચ વિધાનં શૃણુ યાદૃશમ્ । । ૫૨ સૌવર્ણં તુ કુજં કૃત્વા સવિનાયકમાદરાત્ । દશસૌવર્ણિકં મુખ્યં દશાર્ધમર્ધમેવ ચ । ।૫ ૩ સૌવર્ણપાત્રે રૌપ્યે વા ભક્ત્યા તામ્રમયેઽપિ વા । વિંશત્પલાનિ પાત્રાણિ વિંશત્યર્ધપલાનિ વા । । ૫૪ વિંશત્કર્ષાણિ વા વીર વિંશદર્ધાર્ધમેવ વા । રૌપ્યસઙ્ખ્યં પલં કાર્યં પલાર્ધમર્ધમેવ ચ । । ૫૫ શક્ત્યા વિત્તૈશ્ચ ભક્ત્યા ચ પાત્રે તામ્રમયેઽપિ તુ । પ્રતિષ્ઠાપ્ય ગ્રહેશં વૈ વસ્ત્રૈઃ સમ્પરિવેષ્ટિતમ્ । । વિવિધૈઃ સાધકૈ રક્તૈઃ પુષ્પૈ રક્તૈઃ સમન્વિતમ્ । । ૫૬ બ્રાહ્મણાય સદા દદ્યાદ્દક્ષિણાસહિતં નૃપ । વાચકાય મહાબાહો ગુણિને શ્રેયસે નૃપ । । ૫૭ ઇતિ તે કથિતા પુણ્યા તિથીનામુત્તમા તિથિઃ । યામુપોષ્ય નરો રૂપં દિવ્યમાપ્નોતિ ભારત । । ૫૮ કાન્ત્યાત્રેયસમં વીરં તેજસા રવિસન્નિભમ્ । પ્રભયા રવિકલ્પં ચ સમીરબલસંશ્રિતમ્ । । ૫૯ ઈદૃગ્રૂપં સમાપ્યેહ યાતિ ભૌમસદો નૃપ । પ્રસાદાદ્વિઘ્નનાથસ્ય તથા ગણપતેર્નૃપ । । 1.31.૬૦ પઠતાં શૃણ્વતાં રાજન્કુર્વતાં ચ વિશેષતઃ । બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ ક્ષીયન્તે નાત્ર સંશયઃ । । ઋદ્ધિં વૃદ્ધિં તથા લક્ષ્મીં લભતે નાત્ર સંશયઃ । । । ૬૧ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થીકલ્પે સુખાવહાઙ્ગારકચતુર્થીવ્રતનિરૂપણં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ
જે ચતુર્થી અંગારક સાથે આવે છે, એ દિવસે ઉપવાસ રાખવો જોઈએ અને એ દિવસે યોગ્ય રીતે ગોળનું દાન કરવું જોઈએ.
thumb|400px|અગ્નિચયને અશ્વપરિક્રમણમ્ thumb|400px| ઉચ્ચૈઃશ્રવા નાગપઞ્ચમીપૂજનમ્ સુમન્તુરુવાચ પઞ્ચમી દયિતા રાજન્નાગાનાં નન્દિવર્ધિની । પઞ્ચમ્યાં કિલ નાગાનાં ભવતીત્યુત્સવો મહાન્ । । ૧ વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ કાલિયો મણિભદ્રકઃ । ઐરાવતો ધૃતરાષ્ટ્રઃ૧ કર્કોટકધનઞ્જયૌ । । એતે પ્રયચ્છન્ત્યભયં પ્રાણિનાં પ્રાણજીવિતામ્ । । ૨ પઞ્ચમ્યાં સ્નપયન્તીહ નાગાન્ક્ષીરેણ યે નરાઃ । તેષાં કુલે પ્રયચ્છન્તિ તેઽભયપ્રાણદક્ષિણામ્ । । ૩ શપ્તા નાગા યદા માત્રા દહ્યમાના દિવાનિશમ્ । નિર્વાપયન્તિ સ્નપનૈર્ગવાં૩ ક્ષીરેણ મિશ્રિતૈઃ । । ૪ યે સ્નપયન્તિ વૈ નાગાન્ભક્ત્યા શ્રદ્ધાસમન્વિતા । તેષાં કુલે સર્પભયં ન ભવેદિતિ નિશ્ચયઃ । । ૫ શતાનીક ઉવાચ માત્રા શપ્તાઃ કથં નાગાઃ કિં સમુદ્દિશ્ય કારણમ્ । કથં ચાનન્દકરણં કસ્ય વા સમ્પ્રસાદજમ્ । । ૬ સુમન્તુરુવાચ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ઉચ્ચૈઃશ્રવા] અશ્વરત્નં શ્વેતો જાતોઽમૃતોદ્ભવઃ । તં દૃષ્ટ્વા ચાબ્રવીત્કદ્રૂર્નાગાનાં જનની સ્વસામ્ । । ૭ અશ્વરત્નમિદં શ્વેતં સમ્પ્રેક્ષેઽમૃતસમ્ભવમ્ । કૃષ્ણાંશ્ચ વીક્ષસે બાલાન્સર્વં શ્વેતમુતામ્બરે । । ૮ વિનતોવાચ સર્વશ્વેતો હયવરો નાસ્ય કૃષ્ણો ન લોહિતઃ । કથં પશ્યસિ કૃષ્ણં ત્વં વિનતોવાચ તાં સ્વસામ્
સુમન્તુએ કહ્યું: રાજા, પાંચમો દિવસ સાપોને ખૂબ પ્રિય છે અને તેમના આનંદમાં વધારો કરે છે; આ દિવસે સાપો માટે વિશાળ ઉત્સવ ઉજવાય છે.
૯ કદ્રૂરુવાચ વીક્ષેઽહમેકનયના કૃષ્ણબાલસમન્વિતમ્ । દ્વિનેત્રા ત્વં તુ વિનતે ન પશ્યસિ પણં કુરુ । । 1.32.૧૦ વિનતોવાચ અહં દાસી ભવિત્રી તે કૃષ્ણે કેશે પ્રદર્શિતે । ન ચેદ્દર્શયસે કદ્રુ મમ દાસી ભવિષ્યસિ । । ૧૧ એવં તે વિપણં કૃત્વા ગતે ક્રોધસમન્વિતે । વિનતા શયને સુપ્તા કદ્રૂર્જિહ્મમચિન્તયત્ । । ૧૨ આહૂય પુત્રાન્પ્રોવાચ બાલા ભૂત્વા હયોત્તમે । તિષ્ઠધ્વં વિપણે જેષ્યે વિનતાં જયગર્દ્ધિનીમ્ । । ૧૩ પ્રોચુસ્તે જિહ્મબુદ્ધિં તાં નાગા માતાં૧ વિગૃહ્ય તુ । અધર્મ્યમેતન્માતસ્તે ન કરિષ્યામ તે વચઃ । । ૧૪ તાઞ્શશાપ રુષા કદ્રૂઃ પાવકો વઃ પ્રધક્ષ્યતિ । ગતે બહુતિથે કાલે પાણ્ડવો જનમેજયઃ । । ૧૫ સર્પસત્રં સ કર્તા વૈ ભુવિ હ્યન્યૈઃ સુદુષ્કરમ્ । તસ્મિન્સત્રે સ તિગ્માંશુઃ પાવકો વઃ પ્રધક્ષ્યતિ । । ૧૬ એવં શપ્ત્વા રુષા કદ્રૂઃ કિઞ્ચિન્નોક્તવતી તુ સા । માત્રા શપ્તાસ્તથા નાગાઃ કર્તવ્યં નાન્વપત્સત । । ૧૭ વાસુકિં દુઃખિતં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા પ્રોવાચ સાન્ત્વયન્ । મા શુચો વાસુકેઽત્યર્થં શૃણુ મદ્વચન પરમ્ । । ૧૮ યાયાવરકુલે જાતો જરત્કારૂરિતિ દ્વિજઃ । ભવિષ્યતિ મહાતેજાસ્તસ્મિન્કાલે તપોનિધિઃ
કદ્રૂએ કહ્યું: હું એક આંખથી કાળા વાળ જોઈ શકું છું; પણ તું, વિનતા, બે આંખ હોવા છતાં નથી જોઈ શકતી—ચાલ, આપણે શરત લગાવીએ.
( ૧૯ ભગિનીં ચ જરત્કારું તસ્મૈ ત્વં પ્રતિદાસ્યસિ । ભવિતા તસ્ય પુત્રોઽસાવાસ્તીક ઇતિ વિશ્રુતઃ । । 1.32.૨૦ સ તત્સત્રં પ્રવૃદ્ધં વૈ નાગાનાં ભયદં મહત્ । નિષેધેત્સુમતિર્વાગ્ભિરગ્ર્યાભિસ્તં નવિષ્યતિ । । ૨૧ તદિમાં ભગિનીં રાજંસ્તસ્ય ત્વં પ્રતિદાસ્યસિ । જરત્કારું જરત્કારોઃ પ્રદદ્યા અવિચારયન્ । । ૨૨ યદાસૌ પ્રાર્થતેઽરણ્યે યત્કિઞ્ચિદ્ધિ વદિષ્યતિ । તત્કર્તવ્યમશઙ્કેન યદીચ્છેઃ શ્રેય આત્મનઃ । । ૨૩ પિતામહવચઃ શ્રુત્વા વાસુકિઃ પ્રણિપત્ય ચ । તથાકરોદ્યથા ચોક્તં યત્નં ચ પરમાસ્થિતઃ । । ૨૪ તચ્છ્રુત્વા પન્નગાઃ સર્વે પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચનાઃ । પુનર્જાતમિવાત્માનં મેનિરે ભુજગોત્તમાઃ । । ૨૫ તત્ર સત્રં મહાબાહો૧ તવ પિત્રા પ્રવર્તિતમ્ । ઋત્વિગ્ભિઃ સ હિ તેનેહ સર્વલોકેષુ દુષ્કરમ્ । । ૨૬ પ્રોક્તં ચ વિષ્ણુના પૂર્વં ધર્મપુત્રસ્ય ધીમતઃ । અવશ્યં તસ્ય ભવિતા નાગાનાં ભયકારકમ્
તારે તારી બહેન જરત્કારુને તેને આપવી પડશે, અને તેના પુત્રનું નામ આસ્તીક થશે.
બ્રાહ્મણં ભોજયેત્પશ્ચાદ્ ઘૃતપાયસમોદકૈઃ । ।૪ ૯ અનન્તો વાસુકિઃ શઙ્ખઃ પદ્મઃ કમ્બલ એવ ચ । તથા કર્કોટકો નાગો નાગો હ્યશ્વતરો નૃપ । । 1.32.૫૦ ધૃતરાષ્ટ્રઃ શઙ્ખપાલઃ કાલિયસ્તક્ષકસ્તથા । પિઙ્ગલશ્ચ તથા નાગો માસિ માસિ પ્રકીર્તિતાઃ । । ૫૧ વત્સરાન્તે પારણં સ્યાદ્બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્બહૂન્ । ઇતિહાસવિદે નાગં ગૈરિકેણ કૃતં નૃપ । । તથાર્ચના પ્રદાતવ્યા વાચકાય મહીપતે । । ૫૨ એષ વૈ નાગપઞ્ચમ્યા૫ વિધિઃ પ્રોક્તા બુધૈર્નૃપ । તવ પિત્રા કૃતશ્ચૈવ પિતુર્મોક્ષાય ભારત । । ૫૩ ત્વમેકમેકં વૈ વીર પઞ્ચમ્યાં ભરતર્ષભ । સુવર્ણભારનિષ્પન્નં નાગં દત્ત્વા તથા ચ ગામ્ । । ૫૪ વ્યાસાય કુરુશાર્દૂલ પિતુરાનૃણ્યમાપ્નુયાઃ । તવ પિત્રા કૃતા હ્યેવં પઞ્ચમ્યુપાસના નૃપ । । ૫૫ ઉત્સૃજ્ય નાગતાં વીર તવ પૂર્વપિતામહઃ । પુષ્પોત્તરં સદો ગત્વા તથા પુષ્પસદો નૃપ । । ૫૬ સુનાસીરસદો ગત્વા તદા ભર્ગસદો ગતઃ । સ્વભૂસદસ્તતો ગત્વા કઞ્જજસ્ય સદો ગતઃ । । ૫૭ અન્યેઽપિ યે કરિષ્યન્તિ ઇદં વ્રતમનુત્તમમ્ । દષ્ટકો મોક્ષ્યતે તેષાં શુભં સ્થાનમવાપ્સ્યતિ । । ૫૮ યશ્ચેદં શૃણુયાન્નિત્યં નરઃ૧ શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । કુલે તસ્ય ન નાગેભ્યો ભયં ભવતિ કુત્રચિત્ । । ૫૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ પઞ્ચમીકલ્પે નાગપઞ્ચમીવ્રતવર્ણનં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ
પછી બ્રાહ્મણને ઘી, પાયસ અને મીઠા પીણાંથી તૃપ્ત કરવો જોઈએ.
સર્પભેદમ્ શતાનીક ઉવાચ સર્પાણાં કતિ રૂપાણિ કે વર્ણાઃ કિં ચ લક્ષણમ્ । કા જાતિસ્તુ ભવેત્તેષાં કેષુ યોનિકુલેષુ વા । । ૧ સુમન્તુરુવાચ પુરા મેરૌ નગવરે કશ્યપં તપસાં નિધિમ્ । પ્રણમ્ય શિરસા ભક્તયા ગૌતમો વાક્યમબ્રવીત્ । । ૨ સર્પાણાં કતિ રૂપાણિ કિં ચિહ્નં કિં ચ લક્ષણમ્ । જાતિં કુલં તધા વર્ણાન્બ્રૂહિ સર્વં પ્રજાપતે । । ૩ કથં વા જાયતે સર્પઃ કધં મુઞ્ચેદ્વિષં પ્રભો । વિષવેગાઃ કતિ પ્રોક્તાઃ કત્યેવ વિષનાડિકાઃ । ।૪ દંષ્ટ્રાઃ કતિવિધાઃ પ્રોક્તાઃ કિં પ્રમાણં વિષાગમે । ગૃહ્ણીતે તુ કદા ગર્ભં કથં ચેહ પ્રસૂયતે । । ૫ કીદૃશી સ્ત્રી પુમાંશ્ચૈવ કીદૃશશ્ચ નપુંસકઃ । કિં નામ દશનં ચૈવ એતત્કથય સુવ્રત । । ૬ તસ્ય૧ તદ્વચનં શ્રુત્વા કશ્યપઃ પ્રત્યભાષત । શૃણુ ગૌતમ તત્ત્વેન સર્પાણામિહ લક્ષણમ્ । ।૭ માસ્યાષાઢે તથા જ્યેષ્ઠે પ્રમાદ્યન્તિ ભુજઙ્ગમાઃ । તતો નાગોઽથ નાગી ચ મૈથુને સમ્પ્રપદ્યતે । । ૮ ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્નાગી ગર્ભમધારયત્ । તતઃ કાર્ત્તિકમાસે તુ અણ્ડકાનિ પ્રસૂયતે । । ૯ અણ્ડકાનાં તુ વિજ્ઞેયે દ્વેશતે દ્વે ચ વિંશતી । તાન્યેવ ભક્ષયેત્સા તુ ભોગૈકં ઘૃણયા ત્યજેત્ । । 1.33.૧૦ સ્વર્ણાર્કવર્ણાદ્વૈ તસ્માત્પુમાન્સઞ્જાયતેઽણ્ડકાત્ । તાન્યેવ ખાદતે સર્પ અહોરાત્રાણિ વિંશતિમ્ । । ૧૧ સ્વર્ણકેતકવર્ણાભાદ્દીર્ઘરાજીવસન્નિભાત્ । તસ્માદુત્પદ્યતે સ્ત્રી વૈ અણ્ડાદ્બ્રાહ્મણસત્તમ । । ૧૨ શિરીષપુષ્પવર્ણાભાદણ્ડકાત્સ્યાન્નપુંસકઃ । તતો ભિનત્તિ ચાણ્ડાનિ ષણ્માસેન તુ ગૌતમ । । ૧૩ તતસ્તે પ્રીતિસમ્બન્ધાત્સ્નેહં બધ્નન્તિ બાલકાઃ । તતોઽસૌ સપ્તરાત્રેણ કૃષ્ણો ભવતિ પન્નગઃ । । ૧૪ આયુઃપ્રમાણં સર્પાણાં શતં વિંશોત્તરં સ્મૃતમ્ । મૃત્યુશ્ચાષ્ટવિધો જ્ઞેયઃ શૃણુષ્વાત્ર યથાક્રમમ્ । । ૧૫ મયૂરાન્માનુષાદ્વાપિ ચકોરાદ્ગોખુરાત્તથા
શતાનિકએ પૂછ્યું: સાપોના કેટલાં પ્રકાર છે, તેમના રંગ અને લક્ષણો શું છે?
બિડાલાન્નકુલાચ્ચૈવ વરાહાદ્વૃશ્ચિકાત્તથા । । એતેષાં યદિ મુચ્યેત જીવેદ્વિંશોત્તરં શતમ્ । । ૧૬ સપ્તાહે તુ તતઃ પૂર્ણે દંષ્ટ્રાણાં ચાધિરોહણમ્ । વિષસ્યાગમનં તત્ર નિક્ષિપેચ્ચ પુનઃ પુનઃ । । ૧૭ એવં જ્ઞાત્વા તુ તત્ત્વેન વિષકર્મ્મારભેત વૈ । એકવિંશતિરાત્રેણ વિષદંષ્ટ્રા સુજાયતે । । નાગીપાર્શ્વસમાવર્તી બાલસર્પઃ સ ઉચ્યતે । । ૧૮ પઞ્ચવિંશતિરાત્રસ્તુ સદ્યઃ પ્રાણહરો ભવેત્ । ષણ્માસાજ્જાતમાત્રસ્તુ કઞ્ચુકં વૈ પ્રમુઞ્ચતિ । । ૧૯ પાદાનાં ચાપિ વિજ્ઞેયે દ્વે શતે દ્વે ચ વિંશતી । ગોલોમસદૃશાઃ પાદાઃ પ્રવિશન્તિ ક્રમન્તિ ચ । । 1.33.૨૦ સન્ધીનાં ચાસ્ય વિજ્ઞેયે દ્વેશતે વિંશતી તથા । અંગુલ્યશ્ચાપિ વિજ્ઞેયા દ્વે શતે વિંશતી તથા । । ૨૧ અકાલજાતા યે સર્પા નિર્વિષાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ । પઞ્ચસપ્તતિવર્ષાણિ આયુસ્તેષાં પ્રકીર્તિતમ્ । । ૨૨ રક્તપીતશુક્લદન્તા અનીલા મન્દવેગિનઃ । એતે અલ્પાયુષો જ્ઞેયો અન્યે ચ ભીરવઃ સ્મૃતા । । ૨૩ એકં ચાસ્ય ભવેદ્વક્ત્રં દ્વે જિહ્વે ચ પ્રકીર્તિતે । દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તાઃ પન્નાગાનાં ન સંશયઃ । । ૨૪ તેષાં મધ્યે ચતસ્રસ્તુ દંષ્ટ્રા યાઃ સુવિષાવહાઃ । મકરી કરાલી કાલરાત્રી યમદૂતી તથૈવ ચ । । ૨૫ સર્વાસાં ચૈવ દંષ્ટ્રાણાં દેવતાઃ પરિકીર્તિતાઃ । પ્રથમા બ્રહ્મદેવત્યા દ્વિતીયા વિષ્ણુદેવતા । । તૃતીયા રુદ્રદેવત્યા ચતુર્થી યમદેવતા । । ૨૬ હીના પ્રમાણતઃ સા તુ વામનેત્રં સમાશ્રિતા । નાસ્યાં મન્ત્રાઃ પ્રયોક્તવ્યા નૌષધં નૈવ ભેષજમ્ । । ૨૭ વૈદ્યઃ પરાઙ્મુખો યાતિ મૃત્યુસ્તસ્યા વિલેખનાત્ । ચિકિત્સા ન બુધૈઃ કાર્યા તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ । । ૨૮ મકરીં માસિકાં વિદ્યાત્કરાલી ચ દ્વિમાસિકા । કાલરાત્રી ભવેત્ત્રીણિ ચતુરો યમદૂતિકા । । ૨૯ મકરીં ગુડૌદનં૧ દદ્યાત્કષાયાન્નં કરાલિકામ્ । કાલરાત્રીં કટુયુતં દૂતીં વૈ સાન્નિપાતિકમ્ । । 1.33.૩૦ મકરી શસ્ત્રકં વિદ્યાત્કરાલી કાકપાદિકા । કરાકૃતિઃ કાલરાત્રિર્યામ્યા કૂર્માકૃતિઃ સ્મૃતા । । ૩૧ મકરી વાતુલા જ્ઞેયા કરાલી પૈત્તિકી સ્મૃતા । કફાત્મિકા કાલરાત્રી યમદૂતી સાન્નિપાતકી । । ૩૨ શુક્લા તુ મકરી જ્ઞેયા કરાલી રક્તસન્નિભા । કાલરાત્રી ભવેત્પીતા કૃષ્ણા ચ યમદૂતિકા । । ૩૩ વામા શુક્લા ચ કૃષ્ણા ચ રક્તા પીતા ચ દક્ષિણા । સમાસેન તુ વક્ષ્યામિ યથૈતા વર્ણતઃ સ્મૃતાઃ । । ૩૪ શુક્લા તુ બ્રાહ્મણી જ્ઞેયા રક્તા તુ ક્ષત્રિયા સ્મૃતા । વૈશ્યા તુ પીતિકા જ્ઞેયા કૃષ્ણા શૂદ્રા તુ કથ્યતે । । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દંષ્ટ્રાણાં વિષલક્ષણમ્ । । ૩૫ દંષ્ટ્રાણાં તુ વિષં નાસ્તિ નિત્યમેવ ભુજઙ્ગમે । દક્ષિણં નેત્રમાસાદ્ય વિષં સર્પસ્ય તિષ્ઠતિ । । ૩૬ સઙ્કુદ્ધસ્યેહ સર્પસ્ય વિષં ગચ્છતિ મસ્તકે । મસ્તકાદ્ધમનીં યાતિ તતો નાડીષુ ગચ્છતિ । । ૩૭ નાડીભ્યઃ પદ્યતે દંષ્ટ્રાં વિષં તત્ર પ્રવર્તતે । તત્સર્વં કથયિષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ । । ૩૮ અષ્ટભિઃ કારણૈઃ સર્પો દશતે નાત્ર સંશયઃ । આક્રાન્તો દશતે પૂર્વં દ્વિતીયં પૂર્વવૈરિણમ્ । । ૩૯ તૃતીયં દશતે ભીતશ્ચતુર્થં મદદર્પિતઃ । પઞ્ચમં તુ ક્ષુધાવિષ્ટઃ ષષ્ઠં ચેહ વિષોલ્બણઃ । । સપ્તમં પુરરક્ષાર્થમષ્ટમં કાલચોદિતઃ । । 1.33.૪૦ યસ્તુ સર્પો દશિત્વા૩ તુ ઉદરં પરિવર્તયેત્ । બલભુગ્નાકૃતિં દંષ્ટ્રામાક્રાન્તં તં વિનિર્દિશેત્ । ।૪ ૧ યસ્ય સર્પેણ દષ્ટસ્ય ગભીરં દૃશ્યતે વ્રણમ્ । વૈરદષ્ટં વિજાનીયાત્કશ્યપસ્ય વચો યથા । ।૪ ૨ એકં દંષ્ટ્રાપદં યસ્ય અવ્યક્તં ન ચ કલ્પિતમ્ । ભીતદષ્ટં વિજાનીયાદ્યથોવાચ પ્રજાપતિઃ । । ૪૩ યસ્ય સર્પેણ દષ્ટસ્ય રેખા દન્તસ્ય જાયતે । મદદષ્ટં વિજાનીયાત્કશ્યપસ્ય વચો યથા । । ૪૪ દ્વે ચ દંષ્ટ્રાપદે યસ્ય દૃશ્યન્તે ચ મહાક્ષતમ્ । ક્ષુધાવિષ્ટં વિજાનીયાદ્યથોવાચ પ્રજાપતિઃ । । ૪૫ દ્વે દંષ્ટ્રે યસ્ય દૃશ્યેતે ક્વચિદ્રુધિરસઙ્કુલે । વિષોલ્બણં વિજાનીયાદ્દંશં તં નાત્ર સંશયઃ । । ૪૬ અપત્યરક્ષણાર્થાય જાનીયાત્તં ન સંશયઃ । યત્તુ કાકપદાકારં ત્રિભિર્દન્તૈસ્તુ લક્ષિતમ્ । । ૪૭ મહાનાગ ઇતિ પ્રોક્તં કાલદણ્ડં વિનિર્દિશેત્ । ત્રિવિધં દષ્ટજાતૈસ્તુ લક્ષણં સમુદાહૃતમ્ । ।૪૮ દષ્ટાનુપીતં વિજ્ઞેયં કશ્યપસ્ય વચો યથા । વિષભાગાત્તુ સર્પસ્ય ત્રિભાગસ્તત્ર સંક્રમેત્ । । ૪૯ ઉદરં દર્શયેદ્યસ્તુ ઉદ્ધતં તં વિનિર્દિશેત્ । છર્દિતં વિષવેગેન નિર્વિષઃ પન્નગો ભવેત્ । । 1.33.૫૦ અસાધ્યશ્ચાપિ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્દંષ્ટ્રાભિપીડિતઃ । ગ્રીવાભઙ્ગો ભવેત્કિઞ્ચિત્સન્દષ્ટો વિષયોગતઃ । । ઇતો દંશસ્તતઃ શુદ્ધો વ્યન્તરઃ પરિકીર્તિતઃ । । ૫૧ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ પઞ્ચમીકલ્પે સર્પદંષ્ટ્રાવર્ણનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
કાલલક્ષણમ્ કશ્યપ ઉવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કાલદષ્ટસ્ય લક્ષણમ્ । શૃણુ ગૌતમ તત્ત્વેન યાદૃશો ભવતે નરઃ । । ૧ જિહ્રાભઙ્ગોઽથ હૃચ્છૂલં ચક્ષુર્ભ્યાં ચ ન પશ્યતિ । દંશં ચ દગ્ધસંકાશં પક્વજમ્બૂફલોપમમ્ । । ૨ વૈવર્ણ્યં ચૈવ દન્તાનાં શ્યાવો ભવતિ વર્ણતઃ । સર્વેષ્વઙ્ગેષુ શૈથિલ્યં પુરીષસ્ય ચ ભેદનમ્ । । ૩ ભગ્નસ્કન્ધકટિગ્રીવ ઊર્ધ્વદૃષ્ટિરધોમુખઃ । દહ્યતે વેપતે ચૈવ સ્વપતે ચ મુહુર્મુહુઃ । । ૪ શસ્ત્રેણ ચ્છિદ્યમાનસ્ય રુધિરં ન પ્રવર્તતે । દણ્ડેન તાડ્યમાનસ્ય દણ્ડરાજી ન જાયતે । । ૫ દંશે કાકપદં સુનીલમસકૃજ્જમ્બૂફલાભં ઘનમુચ્છૂનં રુધિરાર્દ્રસેકબહુલં કૃચ્છ્રાન્નિરોધો ભવેત્ । હિક્કાશ્વાસગલગ્રહશ્ચ સુમહાન્પાણ્ડુસ્ત્વચા દૃશ્યતે શુષ્કાઙ્ગઃ પ્રવદન્તિ શાસ્ત્રનિપુણાસ્તત્કાલદષ્ટં વિદુઃ । । ૬ દંશે યસ્યાથ શોથઃ પ્રચલિતવલિતં મણ્ડલં વા સુનીલં પ્રસ્વેદો ગાત્ર ભેદઃ સ્રવતિ ચ રુધિરં સાનુનાસં ચ જલ્પેત્ । દન્તોષ્ઠાભ્યાં વિયોગો ભ્રમતિ ચ હૃદયં સન્નિરોધશ્ચ તીવ્રો દિવ્યાનામેષ દંશઃ સ્થલવિપુલમયો વિદ્ધિ તં કાલદષ્ટમ્ । । ૭ દન્તૈર્દન્તાન્સ્પૃશતિ બહુશો દૃષ્ટિરાયાસખિન્ના સ્થૂલો દંશઃ સ્રવતિ રુધિરં કેકરં ચક્ષુરેકમ્ । । પ્રત્યાદિષ્ટઃ શ્વસિતિ સતતં સાનુનાસં ચ ભાષેત્પાપં બ્રૂતે સકલગદિતં કાલદણ્ડં તમાહુઃ । । ૮ વેપતે વેદના તીવ્રા રક્તનેત્રશ્ચ જાયતે । ગ્રીવાભઙ્ગશ્ચલા નાભિઃ કાલદષ્ટં વિનિર્દિશેત્ । । ૯ દર્પણે સલિલે વાપિ આત્મચ્છાયાં ન પશ્યતિ । મન્દરશ્મિં તથા તીવ્રં તેજોહીનં દિવાકરમ્
કશ્યપે કહ્યું: હવે હું કહું છું કે કાળના દંશથી માણસમાં કયા લક્ષણો દેખાય છે; ગૌતમ, ધ્યાનથી સાંભળ.
1.34.૧૦ વેપતે વેદનાત્રસ્તો રક્તનેત્રશ્ચ જાયતે । સ યાતિ નિધનં જન્તુઃ કાલદણ્ડં વિનિર્દિશેત્ । । ૧૧ અષ્ટમ્યાં ચ નવમ્યાં ચ કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશીમ્ । નાગપઞ્ચમીદષ્ટાનાં જીવિતસ્ય ચ સંશયઃ । । ૧૨ આર્દ્રાશ્લેષામઘાભરણીકૃત્તિકાસુ વિશેષતઃ । વિશાખાં ત્રિષુ પૂર્વાસુ મૂલસ્વાતીશતાત્મકે । । સર્પદષ્ટા ન જીવન્તિ વિષં પીતં ચ યૈસ્તથા । । ૧૩ શૂન્યાગારે શ્મશાને ચ શુષ્કવૃક્ષે તથૈવ ચ । ન જીવન્તિ નરા દષ્ટા નક્ષત્રે તિથિસંયુતે । । ૧૪ અષ્ટોત્તરં મર્મ શતં પ્રાણિનાં સમુદાહૃતમ્ । તેષાં મધ્યે તુ મર્માણિ દશ દ્વે ચાપિ કીર્તિતે । । ૧૫ શઙ્ખે નેત્રે ભ્રુવોર્મધ્યે બસ્તિભ્યાં વૃષણોત્તરે । કક્ષે સ્કન્ધે હદિ મધ્યે તાલુકે ચિબુકે ગુદે । । ૧૬ એષુ દ્વાદશમર્મેષુ૨ દંશૈઃ શસ્ત્રેણ વા હતઃ । ન જીવતિ નરો લોકે કાલદણ્ડં વિનિર્દિશેત્ । । ૧૭ અકચટતપયશાં વદન્તિ પ્રોક્તા જીવન્તિ ન તત્ર હિ । ગતં બ્રૂયાદ્યદિ સ્ખલતિ શિરસ્તસ્ય સમ્પ્રાપ્તકાલઃ । । ૧૮ ભવતિ ચ યદિ દૂતો હ્યુત્તમસ્યાધમો વા યદિ ભવતિ ચ દૂત ઉત્તમો વાધમસ્ય । આદૌ દષ્ટસ્ય નામ યદિ વદતિ ક્વચિદ્વક્તિ તસ્યાથ પશ્ચાત્તં વર્ણભેદો યદિ ભવતિ સમઃ પ્રાપ્ત કાલસ્ય દૂતઃ । । ૧૯ દૂતો વા દણ્ડહસ્તો ભવતિ ચ યુગલં પાશહસ્તસ્તથા વા રક્તવસ્ત્રં ચ કૃષ્ણં મુખશિરસિ ગતમેકવસ્ત્રશ્ચ દૂતઃ । । તૈલાભ્યક્તશ્ચ તદ્વદ્યદિ ત્વરિતગતિર્મુક્તકેશશ્ચ યાતિ યઃ કુર્યાદ્ઘોરશબ્દં કરચરણયુગૈઃ પ્રાપ્તકાલસ્ય દૂતઃ । । 1.34.૨૦ નાગોદયં પ્રવક્ષ્યામિ ઈશાનેન તુ ભાષિતમ્ । બ્રહ્મણા તુ પુરા સૃષ્ટા ગ્રહા નાગાસ્ત્વનેકશઃ । । ૨૧ અનન્તં ભાસ્કરં વિદ્યાત્સોમં વિદ્યાત્તુ વાસુકિમ્ । તક્ષકં ભૂમિપુત્રં તુ કર્કોટં ચ બુધં વિદુઃ । । ૨૨ પદ્મં બૃહસ્પતિં વિદ્યાન્મહાપદ્મં ચ ભાર્ગવમ્ । કુલિકઃ શંખપાલશ્ચ દ્વાવેતૌ તુ શનૈશ્ચરઃ । । ૨૩ પૂર્વપાદઃ શંખપાલો દ્વિતીયઃ કુલિકસ્તથા । નિત્યં ભાગે યથોદ્દિષ્ટે દિનરાત્રી તથૈવ ચ । । ૨૪ શુક્રસોમૌ ચ મધ્યાહ્ને ઉદયે તુ ક્ષમાસુતઃ । શનિઃ પ્રાગષ્ટમે ભાગે દિવારાત્રે ત્વિહોચ્યતે । । ૨૫ ગ્રહાશ્ચ ભુઞ્જતે ચૈવ શેષં ભાગસ્ય લક્ષણમ્ । રવિવારે સદા જ્ઞેયૌ પાદૌ દશ ચતુર્દશ । । ૨૬ અષ્ટ દ્વાદશ વૈ ચન્દ્રે દશ ષષ્ઠે કુજે તથા । બુધસ્ય નવમે પાદે રાહૌ ચ દિવસસ્ય ચ । । ૨૭ ગુરોર્દ્વિતીયઃ ષષ્ઠશ્ચ ષોડશસ્ય તુ વર્જયેત્ । ભાસ્કરસ્ય દિને પ્રોક્તે ચતુર્થે દશમેષ્ટમે । । ૨૮ શનૈશ્ચરદિને પાદં ત્યજેચ્ચૈવ સુદારુણમ્ । દ્વિતીયં દ્વાદશં ચૈવ ષોડશસ્ય તુ વર્જયેત્ । । ૨૯ મુહૂર્તઘટિકાદૂર્દ્ધ્વં ઘટિકા ચતુર્થં ભાગં વિંશતિશ્ચ । કુહૂસુતં બુદ્બુદં નિમેષમેતત્કાલસ્ય લક્ષણમ્ । । 1.34.૩૦ ઇતિ શ્રી ભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ પઞ્ચમીકલ્પે દંશદષ્ટકદૂતલક્ષણં નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
યમદૂતીલક્ષણમ્ કશ્યપ ઉવાચ સવિષા દંષ્ટ્રયોર્મધ્યે યમદૂતી તુ વૈ ભવેત્ । ન ચિકિત્સા બુધૈઃ કાર્યા તં ગતાસું વિર્નિદશેત્ । । ૧ પ્રહરાર્ધં દિવારાત્રાવેકૈકં ભુઞ્જતે બહિઃ । એકસ્ય ચ સમાનં ચ દ્વિતીયં ષોડશં તથા । । ૨ નાગોદયો યમુદ્દિશ્ય હતો વિદ્ધો વિદારિતઃ । કાલદષ્ટં વિજાનીયાત્કશ્યપસ્ય વચો યથા । । ૩ યન્માત્રં પતતે બિન્દુર્વાલાગ્રં સલિલોદ્ધૃતમ્ । તન્માત્રં સ્રવતે દંષ્ટ્રા વિષં સર્પસ્ય દારુણમ્ । । ૪ નાડીશતે તુ સમ્પૂર્ણે દેહે સઙ્ક્રમતે વિષમ્ । યાવત્સઙ્ક્રામયેદ્બાહું કુઞ્ચિતં વા પ્રસારયેત્ । । ૫ અનેન ક્ષણમાત્રેણ વિષં ગચ્છતિ મસ્તકે । વેપતે વિષવેગે તુ શતશોઽથ સહસ્રશઃ । । ૬ વર્ધતે રક્તમાસાદ્ય તતો વાતૈઃ શિખી યથા । તૈલબિન્દુર્જલં પ્રાપ્ય યથા વેગેન વર્ધતે । । ૭ શિખણ્ડી આશ્રયં પ્રાપ્ય મારુતેન સમીરિતઃ । તતઃ સ્થાનશતં પ્રાપ્ય ત્વચાસ્થાનં વિચેષ્ટિતમ્ । । ૮ ત્વચાસુ દ્વિગુણં વિદ્યાચ્છોણિતેષુ ચતુર્ગુણમ્ । પિત્તે તુ ત્રિગુણં યાતિ શ્લેષ્મે વૈ ષોડશં ભવેત્ । । ૯ વાયૌ ત્રિંશદ્ગુણં ચૈવ મજ્જાષષ્ટિગુણં તથા । પ્રાણે ચૈકાર્ણવીભૂતે સર્વગાત્રાણિ સન્ધયેત્
કશ્યપે કહ્યું: બંને ઝેરી દાંતની વચ્ચે યમદૂતી પ્રકાર હોય છે; જેણે પ્રાણ છોડી દીધા હોય, તેની સારવાર કરવી નહીં—એ નિશ્ચિત છે.
1.35.૧૦ શ્રોત્રે નિરુધ્યમાને ચ યાતિ દષ્ટસ્ત્વસાધ્યતામ્ । તતોઽસૌ મ્રિયતે જન્તુર્નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસવર્જિતઃ । । ૧૧ નિષ્ક્રાન્તે તુ તતો જીવે ભૂતે પઞ્ચત્વમાગતે । તાનિ ભૂતાનિ ગચ્છન્તિ યસ્ય યસ્ય યથાતથમ્ । । ૧૨ પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ । ઇત્યેષામેવ સઙ્ઘાતઃ શરીરમભિધીયતે । । ૧૩ પૃથિવી પૃથિવીં યાતિ તોયં તોયેષુ લીયતે । તેજો ગચ્છતિ ચાદિત્યં મારુતો મારુતં વ્રજેત્ । । ૧૪ આકાશં ચૈવમાકાશે સહ તેનૈવ ગચ્છતિ । સ્વસ્થાનં તે પ્રપદ્યન્તે પરસ્પરનિયોજિતાઃ । । ૧૫ ન જીવેદાગતઃ કશ્ચિદિહ જન્મનિ સુવ્રત । વિષાર્તં ન ઉપેક્ષેત ત્વરિતં તુ ચિકિત્સયેત્ । । ૧૬ એકમસ્તિ વિષં લોકે દ્વિતીયં ચોપપદ્યતે । યથા નાનાવિધં ચૈવ સ્થાવરં તુ તથૈવ ચ । । ૧૭ પ્રથમે વિષવેગે તુ રોમહર્ષોઽભિજાયતે । દ્વિતીયે વિષવેગે તુ સ્વેદો ગાત્રેષુ જાયતે । । ૧૮ તૃતીયે વિષવેગે તુ કમ્પો ગાત્રેષુ જાયતે । ચતુર્થે વિષવેગે તુ શ્રોત્રાન્તરનિરોધકૃત્ । । ૧૯ પઞ્ચમે વિષવેગે તુ હિક્કા ગાત્રેષુ જાયતે । ષષ્ઠે ચ વિષવેગે તુ પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રમુચ્યતે । । સપ્તધાતુવહા હ્યેતે વૈનતેયેન ભાષિતાઃ । । 1.35.૨૦ ત્વચઃ સ્થાને વિષે પ્રાપ્તે તસ્ય રૂપાણિ મે શૃણુ । અઙ્ગાનિ તિમિરાયન્તે તપન્તે ચ મુહુર્મુહુઃ । । ૨૧ એતાનિ યસ્ય ચિહ્નાનિ તસ્ય ત્વચિ ગતં વિષમ્ । તસ્યાગદં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૨૨ અર્કમૂલમપામાર્ગં પ્રિયઙ્ગું તગરં૨ તથા । એતદાલોડ્ય દાતવ્યં તતઃ સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૨૩ તતસ્તસ્મિત્કૃતે વિપ્ર ન નિવર્તેત ચેદ્વિષમ્ । ત્વચઃ સ્થાનં તતો ભિત્ત્વા રક્તસ્થાનં પ્રધાવતિ । । ૨૪ વિષે ચ રક્તં સંપ્રાપ્તે તસ્ય રૂપાણિ મે શૃણુ । દહ્યતે મુહ્યતે૧ ચૈવ શીતલં બહુ મન્યતે । । ૨૫ એતાનિ યસ્ય રૂપાણિ તસ્ય રક્તગતં વિષમ્ । તત્રાગદં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૨૬ ઉશીરં ચન્દનં કુષ્ઠમુત્પલં તગરં તથા । મહાકાલસ્ય મૂલાનિ સિન્દુવારનગસ્ય ચ । । હિઙ્ગુલં મરિચં ચૈવ પૂર્વવેગે તુ દાપેયત્ । । ૨૭ બૃહતી વૃશ્ચિકા કાલી ઇન્દ્ર વારુણિમૂલકમ્
જ્યારે કાન બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે દંશ પામેલો અસાધ્ય બની જાય છે; પછી એ જીવ શ્વાસ વિના મરી જાય છે.
સપ્તગન્ધઘૃતં ચૈવ દ્વિતીયે પરિકીર્તિતમ્ । । ૨૮ સિન્દુવારં તથા હિઙ્ગું તૃતીયે કારયેદ્બુધઃ । તસ્ય પાનં ચ કુર્વીત અઞ્જનં લેપનં તથા । । ૨૯ એતેનૈવોપચારેણ તતઃ સમ્પદ્યતે સુખમ્ । રક્તસ્થાનં તતો ગત્વા પિત્તસ્થાનં પ્રધાવતિ । । 1.35.૩૦ પિત્તસ્થાનગતે વિપ્ર વિષરૂપાણિ મે શૃણુ । ઉત્તિષ્ઠતે નિપતતે દહ્યતે મુહ્યતે તથા । । ૩૧ ગાત્રતઃ પીતકઃ સ્યાદ્વૈ દિશઃ પશ્યતિ પીતિકા । પ્રબલા ચ ભવન્મૂર્ચ્છા ન ચાત્માનં વિજાનતે । । વિષક્રિયાં તસ્ય કુર્યાદ્યથા સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૩૨ પિત્તસ્થાનમતિક્રમ્ય શ્લેષ્મસ્થાનં ચ ગચ્છતિ । । ૩૩ પિપ્પલ્યો મધુકં ચૈવ મધુ ખણ્ડં ઘૃતં તથા । મધુસારમલાબૂં ચ જાતિં શઙ્કરવાલુકામ્ । । ઇન્દ્રવારુણિકામૂલં ગવાં મૂત્રેણ પેષયેત્ । । ૩૪ નસ્યં તસ્ય પ્રયુઞ્જીત પાનમાલેપનાઞ્જનમ્ । એતેનૈવોપચારેણ તતઃ સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૩૫ શ્લેષ્મસ્થાનં તતઃ પ્રાપ્તે તસ્ય રૂપાણિ મે શૃણુ । ગાત્રાણિ૧ તસ્ય રુધ્યન્તે નિઃશ્વાસશ્ચ ન જાયતે । । લાલા ચ સ્રવતે તસ્ય કણ્ઠો ઘુરુઘુરાયતે । । ૩૬ એતાનિ યસ્ય રૂપાણિ તસ્ય શ્લેષ્મગતં વિષમ્ । તસ્યાગદં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૩૭ ત્રિકુટકી શ્લેષ્માતકો લોધ્રઞ્ચ મધુસારકમ્ । એતાનિ સમભાગાનિ ગવાં મૂત્રેણ પેષયેત્ । । ૩૮ તસ્ય પાનં ચ કુર્વીત અઞ્જનં લેપનં તથા । એતેનૈવોપચારેણ તતઃ સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૩૯ શ્લેષ્મસ્થાનમતિક્રમ્ય વાયુસ્થાનં ચ ગચ્છતિ । તત્ર રૂપાણિ વક્ષ્યામિ વાયુસ્થાનગતે વિષે । । 1.35.૪૦ આધ્માયતે ચ જઠરં બાન્ધવાંશ્ચ ન પશ્યતિ । ઈદૃશં કુરુતે રૂપં વૃષ્ટિભઙ્ગશ્ચ જાયતે । । ૪૧ એતાનિ યસ્ય રૂપાણિ તસ્ય વાયુગતં વિષમ્ । તસ્યાગદં પ્રક્ષ્યામિ યેન સમ્પદ્યતે સુખમ્ । ।૪ ૨ શોણામૂલં પ્રિયાલં ચ રક્તં ચ ગજપિપ્પલીમ્ । ભાર્ઙ્ગીં વચાં પિપ્પલીં ચ દેવદારું મધૂકકમ્ । । ૪૩ મધૂકસારં સહસિન્દુવારં હિઙ્ગું ચ પિષ્ટા ગુટિકાં ચ કુર્યાત્ । દદ્યાચ્ચ તસ્યાઞ્જનલેપનાદિ એષોઽગદઃ સર્પવિષાણિ હન્યાત્ । । ૪૪ અઞ્જનં ચૈવ નસ્યં ચ ક્ષિપ્રં દદ્યાદ્વિષાન્વિતે । વાયુસ્થાનં તતો મુક્ત્વા મજ્જાસ્થાનં પ્રધાવતિ । ।૪૫ વિષે મજ્જાગતે વિપ્ર તસ્ય રૂપાણિ મે શૃણુ । દૃષ્ટિશ્ચ હીયતે તસ્ય ભૃશમઙ્ગાનિ મુઞ્ચતિ । ।૪ ૬ એતાનિ યસ્ય રૂપાણિ તસ્ય મજ્જાગતં વિષમ્ । તસ્યાગદં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સમ્પદ્યતે સુખમ્ । । ૪૭ ઘૃતમધુશર્કરાન્વિતમુશીરં ચંદનં તથા
સાત સુગંધવાળું ઘી બીજાં તબક્કામાં આપવું જોઈએ.
તતઃ પ્રણશ્યતે દુઃખં તતઃ સંપદ્યતે સુખમ્
પછી દુઃખ નાશ પામે છે અને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
મજ્જાસ્થાનં તતો ગત્વા મર્મસ્થાનં પ્રધાવતિ 1.35.
મજ્જામાંથી પછી તે મર્મસ્થાન તરફ જાય છે.
નિશ્ચેષ્ટઃ પતતે ભૂમૌ કર્ણાભ્યાં બધિરો ભવેત્
એ નિષ્ક્રિય થઈ જમીન પર પડી જાય છે અને બંને કાનથી બહેરો બની જાય છે.
દંડેન હન્યમાનસ્ય દંડરાજી ન જાયતે
જ્યારે કોઈને લાકડીથી મારવામાં આવે છે, ત્યારે લાકડી રાજા બનતી નથી.
કેશેષુ લુચ્યમાનેષુ નૈવ કેશાન્પ્રવેદતે શિથિલાનિ ભવંતીહ સ ગતાસુરિતિ શ્રુતિઃ
જ્યારે વાળ ખેંચવામાં આવે છે ત્યારે તેને વાળનું દુઃખ નથી થતું; અહીં શરીર ઢીલું પડી જાય છે અને કહેવાય છે કે જીવ છૂટ્યો છે.
એતાનિ યસ્ય રૂપાણિ વિપરીતાનિ ગૌતમ
ગૌતમ, આ લક્ષણો છે, જેનો અર્થ ઉલટો થાય છે.
પુરુષલક્ષણવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ સમકુક્ષિર્ભવેદ્ભોગી નિમ્નકુક્ષિર્ધનાપહઃ । માયાવી વિષમા ૧ કુક્ષિસ્તથા કુહકકૃત્સદા । । ૧ રાજા સ્યાન્નિમ્નકુક્ષિસ્તુ સાર્વભૌમો મહાબલઃ । સર્પોદરા દરિદ્રાઃ સ્યુર્બહુભક્ષાશ્ચ સુવ્રત । । ૨ વિસ્તીર્ણાભિર્મણ્ડલાભિરુન્નતાભિશ્ચ નાભિભિઃ । ભવન્તિ સુખિનો વીરા ધનધાન્યસમન્વિતાઃ । । ૩ નિમ્નાભિરથ સ્વલ્પાભિઃ ક્લેશભાજો ભવન્તિ હિ । વલિર્મધ્યઙ્ગતા વીરા વિષમા ચ વિશેષતઃ । । ધનહાનિં તથા શૂલં નિત્યં જનયતે વિભો । । ૪ વામાવાર્તા સદા શાન્તિં કરોતીતિ વિદુર્બુધાઃ । કરોતિ મેધાં દક્ષિણેન સંપ્રવૃત્તા દિવસ્પતે । । ૫ પાર્શ્વાયતા દીર્ઘમાયુરૈશ્વર્યમૂર્ધ્વતઃ સ્મૃતમ્ । ગવાઢ્યતામધસ્તાત્તુ કરોતીતિ વિદુર્બુધાઃ । । ૬ શતપત્રકર્ણિકાભા નાભિર્યસ્ય મહામતે । ભૂપત્વં કુરુતે સા તુ પુરુષસ્ય ન સંશયઃ । । ૭ સમોદરો ભવેદ્ભોગી નિસ્વઃ સ્યાદ્વિષમોદરઃ । સૂક્ષ્મોદરો ભવેદ્વાગ્મી બહુસમ્પત્સમન્વિતઃ । । ૮ શસ્ત્રેણાન્તં વ્રજેદ્વીર સ્ત્રીભોગં ચાપ્નુયાત્તથા । આચાર્યો બહુપુત્રશ્ચ યથાસઙ્ખ્યં વિનિર્દિશેત્ । । ૯ વલિભિર્દેવશાર્દૂલ ઇત્યાહ સ પયોનિધિઃ । અગમ્યાગામિનો જ્ઞેયા વિષમાભિર્ન સંશયઃ । । 1.26.૧૦ ઋજુભિર્વસુભોગી સ્યાત્પરદારવિનિન્દકઃ । માંસલૈર્મૃદુભિઃ પાર્શ્વૈ રાજા સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ । । ૧૧ અનૂર્ધ્વચિબુકા યે તુ સુભગાસ્તે ભવન્તિ વૈ । નિર્ધના વિષમૈર્દીર્ઘૈર્ભવન્તીહ સુવીરજ । । ૧૨ પીનૈશ્ચોપચિતૈર્નિમ્નૈઃ ૧ સ્કન્ધૈર્ભીમાઙ્ગસમ્ભવ । રાજાનઃ સુખિનશ્ચાપિ ભવન્તીહ ન સંશયઃ । । ૧૩ સમોન્નતં તુ હૃદયં સમં ચ પૃથુ ચૈવ હિ । અવેપનં માંસલં ચ પાર્થિવાનાં ન સંશયઃ । । ૧૪ ખરરોમચિતં વીરશિરાલં ચ વિશેષતઃ । અધનાનાં ભવેદેવ હૃદયં ઋભવોત્તમ । । સમવક્ષસોઽર્થયુતાઃ પીનૈઃ શૂરાઃ સ્મૃતા બુધૈઃ । । ૧૫ તનુભિર્દ્રવ્યહીનાઃ સ્યુરસમૈશ્ચાપ્યકિઞ્ચનાઃ । વધ્યન્તે ચાપિ શસ્ત્રેણ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । । ૧૬ હનુભિર્વિષમૈર્વીર જન્મહીનો ભવેન્નરઃ । યસ્યોન્નતો ભવેદ્ધનુઃ સ ભોગી સ્યાન્ન સંશયઃ । । ૧૭ નિર્માંસૈર્વિષમૈર્વીર નિઃસ્વો નિમ્નૈઃ પ્રચક્ષ્યતે । ધનવાંશ્ચ ભવેત્પીનૈઃ સુખભોગસમન્વિતઃ । । વિષમૈરર્થહીનઃ સ્યાદ્દુઃખભાગી સદા નરઃ । । ૧૮ ચિપિટગ્રીવકો દુષ્ટો મતો લોકે સ વૈ ગુહ । શૂરઃ સ્યાન્મહિષગ્રીવો મૃગગ્રીવો ભયાતુરઃ । । ૧૯ કમ્બુગ્રીવો ભવેદ્રાજા લમ્બકણ્ઠોઽગ્રલક્ષણઃ । હ્રસ્વગ્રીવસ્તુ ધનવાન્સુસુખી ભોગવાંસ્તથા । । 1.26.૨૦ નિમાંસૌ રોમશૌ ભગ્નાવલ્પૌ વાપિ વિશેષતઃ । નિર્ધનસ્યેદૃશાવંસૌ પ્રખ્યાતૌ વ્યોમકેશજ । । ૨૧ ભવેદરોમશં પૃષ્ઠં ધનિનાં ભીમસમ્ભવ । સલોમશં તથા વક્રં નિર્ધનાનાં બલાધિપ । । ૨૨ અસ્વેદનાવુન્નતૌ ચ તથા પીનૌ ષડાનન । સમરોમસુગન્ધૌ ચ કક્ષૌ જ્ઞેયૌ ધનાન્વિતૌ । । ૨૩ અવ્યુચ્છિન્નૌ તથા શ્લિષ્ટૌ વિપુલૌ ચ સુરાધિપ । શૂરાણામીદૃશાવંસૌ નગજાનન્દવર્ધન । । ૨૪ ઉદ્વૃદ્ધબાહુકો યસ્તુ વધબન્ધનમાપ્નુયાત્ । દીર્ઘબાહુર્ભવેદ્રાજા સમુદ્રવચનં યથા । । ૨૫ પ્રલમ્બબાહુર્વિજ્ઞેયો નરઃ સર્વગુણાન્વિતઃ । હ્રસ્વબાહુર્ભવેદ્દાસઃ પરપ્રેષ્યકરોઽપિ વા । । ૨૬ વામાવર્તભુજા યે તુ દીર્ઘાયતભુજાશ્ચ યે । સમ્પૂર્ણબાહૂ રાજા સ્યાદિત્યાહ સ પયોનિધિઃ । । ૨૭ ગ્રીવા ચ ૧વર્તુલાકારા કમ્બુરેખાસમાવૃતા । સ ભવેત્પાર્થિવો ભૂમૌ સર્વદુષ્ટનિબર્હણઃ । । ૨૮ દીર્ઘગ્રીવા બકગ્રીવા શુકગ્રીવાશ્ચ યે નરાઃ । ઉષ્ટ્રગ્રીવાઃ કરિગ્રીવાઃ સર્વે તે નિર્ધનાઃ સ્મૃતાઃ । । ૨૯ ઇભાઙ્ગસદૃશૌ૨ વૃત્તૌ સમૌ પીનૌ ચ સુવ્રત । આજાનુલમ્બિનૌ બાહૂ પાર્થિવાનાં ન સંશયઃ । । 1.26.૩૦ દરિદ્રાણાં લોમશૌ હ્રસ્વૌ બાહૂ જ્ઞેયૌ સુરોત્તમ । તસ્કરાણાં ચ વિષમૌ સ્થૂલૌ સૂક્ષ્મૌ ચ સુવ્રત । । ૩૧ નિમ્નં કરતલં યસ્ય પિતૃવિત્તં ન તસ્ય વૈ । ભવેદાર્ભવશાર્દૂલ તથા ભીરુશ્ચ માનવઃ । । ૩૨ સુવૃત્તતનુનિમ્નેન ધનવાન્કરતલેન તુ । ઉત્તાનકરતલો દાતા ભવતીતિ ન સંશયઃ । । ૩૩ વિષમા ભવન્તિ વિષમૈર્નિમ્નાશ્ચાપિ વિશેષતઃ । કરતલૈર્દેવશાર્દૂલ લાક્ષાભૈરીશ્વરાઃ સ્મૃતાઃ । । ૩૪ અગમ્યાગમનં પીતૈ રૂક્ષૈર્નિર્ધનતા સ્મૃતા । અપેયપાનં કુર્વન્તિ નીલકૃષ્ણૈઃ સદૈવ હિ । । ૩૫ નિમ્નાઃ સ્નિગ્ધા ભવેન્નૃણાં રેખા કરતલે ગુહ । ધનિનાં ન દરિદ્રાણામિત્યાહ સ પયોનિધિઃ । । ૩૬ વિરલાઙ્ગુલયો યે તુ તે દરિદ્રાઃ પ્રચક્ષતે । ધનિનસ્તુ મહાબાહો યે ઘનાઙ્ગુલયો નરાઃ । । ૩૭ વદનં મણ્ડલં યસ્ય ધર્મશીલં તમાદિશેત્ । શુણ્ડવક્ત્રા નરા યે તુ દુર્ભગાસ્તે ન સંશયઃ । । ૩૮ હરિવક્ત્રા જિહ્મવક્ત્રા વિકૃતાસ્યાસ્તથા નરાઃ । ભગ્નવત્રાઃ કરાલાસ્યા સર્વે તે તસ્કરાઃ સ્મૃતાઃ । । ૩૯ સમ્પૂર્ણવક્ત્રા રાજાનો ગજસિંહાનનાસ્તથા । છાગવાનરવક્ત્રાશ્ચ ધનિનઃ પરિકીર્તિતાઃ । । 1.26.૪૦ યસ્ય ગણ્ડૌ સુસમ્પૂર્ણૌ પદ્મપત્રસમપ્રભૌ । કૃષિભાગી ભવેન્નિત્યં બહુવિત્તશ્ચ માનવઃ । । ૪૧ સિંહવ્યાઘ્રગજેન્દ્રાણાં કપોલઃ સદૃશો યદિ । મહાભોગી સ વિજ્ઞેયઃ સેનાયાશ્ચૈવ નાયકઃ । । ૪૨ વદનં તુ સમં શ્લક્ષ્ણં સૌમ્યં સંવૃતમેવ હિ । પાર્થિવાનાં મહાબાહો વિપરીતન્તુ દુઃખદમ્ । । ૪૩ મહામુખં તુ દેવેશ દુર્ભગત્વં પ્રયચ્છતિ । સ્ત્રીમુખં પુત્રનાશાય મણ્ડલં સુખિતાં વ્રજેત્ । । ૪૪ દ્રવ્યનાશાય વૈ દીર્ઘં પાપદં ભયદં તથા । ધૂર્તાનાં ચતુરસ્રં સ્યાત્પુત્રહાનિકરં શૃણુ । । ૪૫ નિમ્નવક્ત્રં ચ દેવેન્દ્ર પુત્રહાનિકરં ભવેત્ । હ્રસ્વં ભતતિ કીનાશે પૂર્ણકાન્તં ચ ભોગિનામ્ । । ૪૬ રક્તાધરો નરપતિર્ધનવાન્કમલાધરઃ । સ્થૂલોષ્ઠા હનુમૂલાશ્ચ શુષ્કૈસ્તીક્ષ્ણૈશ્ચ દુઃખિતાઃ । ।૪૭ અસ્ફોટિતાગ્રં સ્નિગ્ધં ચ નતં મૃદુ તથા ગુહ । સમ્પૂર્ણં ચ સદા શસ્તં શ્મશ્રુ ભૂમિપતેર્ગુહ । । ૪૮ રક્તૈશ્ચાલ્પૈસ્તથા રૂક્ષૈઃ શ્મશ્રુભિર્ભીમનન્દન । નરાશ્ચૌરા ભવન્ત્યેવ પરદારરતાસ્તથા । ।૪૯ નિર્માંસૌ યસ્ય વૈ કર્ણૌ સંગ્રામાન્નાશમૃચ્છતિ
બ્રહ્માજી કહે છે: જે પુરુષનું પેટ સરખું હોય તે ભોગવી જીવન જીવે છે. જેમનું પેટ નીચે પડેલું હોય, તેઓનું ધન જાય છે. જેમનું પેટ ઊંચું-નીચું હોય, તેઓ હંમેશા છેતરપિંડી અને કપટ કરે છે. જે રાજા નું પેટ નીચે પડેલું હોય, તે સર્વે પર શાસન કરે છે અને બહુ બળવાન હોય છે. જેનું પેટ સાપ જેવું હોય, તે ગરીબ હોય છે, અને જે વધારે ખાય છે, તેઓ પણ ગરીબ રહે છે. જેની નાભિ પહોળી અને ઊંચી હોય, તે સુખી અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર હોય છે. જેની નાભિ ઓછી કે નીચે હોય, તેને જીવનમાં દુઃખ મળે છે. મધ્યમાં વળી હોય તો તે પુરુષ બહાદુર હોય છે, પણ ઊંચા-નીચા વળા હોય તો ધનહાનિ અને દુઃખ આપે છે. ડાબી તરફ વળેલા વળી શાંતિ આપે છે, અને જમણી તરફ વળેલા બુદ્ધિ વધારશે. બાજુ તરફ વળેલા લાંબુ આયુષ્ય અને ઐશ્વર્ય આપે છે, નીચે તરફ ગૌધન આપે છે. જેની નાભિ કમળના ફૂલ જેવી હોય, તે નિશ્ચિતપણે રાજા બને છે. જેનું પેટ સરખું હોય તે ભોગવી છે, જેનું પેટ ઊંચું-નીચું હોય તે ગરીબ છે, અને જેનું પેટ પાતળું હોય તે વક્તા અને ધનવાન છે. શસ્ત્રથી મૃત્યુ પામે છે, સ્ત્રીસુખ મેળવે છે, ગુરુ પુત્રવંત થાય છે—આ બધું વળી પ્રમાણે થાય છે. દેવો જેવા વળી હોય તે ઉત્તમ છે, ઊંચા-નીચા વળી હોય તો ગેરમાર્ગે જાય છે. સીધા વળી હોય તો ધન-ભોગ મળે છે, માદક વળી હોય તો રાજા બને છે. ચહેરો અને હૃદય સરખું, પહોળું અને મજબૂત હોય તો તે રાજા છે. હૃદય કઠણ અને વાળવાળું હોય તો ગરીબ છે. છાતી પહોળી હોય તો ધનવાન છે, પાતળી હોય તો ગરીબ. વળીવાળું જડબું હોય તો જન્મથી દુઃખી છે, ઊંચું જડબું હોય તો ભોગવી છે. પાતળું અને ઊંચું જડબું હોય તો ગરીબ છે, જાડું અને મજબૂત હોય તો સુખી છે. ઊંચું ગળું હોય તો રાજા, ટૂંકો ગળો હોય તો ધનવાન અને સુખી. વાળવાળું, તૂટેલું, ટૂંકો ગળો ગરીબનો છે. પીઠ વાળવાળી હોય તો ધનવાન, વાળવાળી અને વાંકડી હોય તો ગરીબ. બાહુ લાંબા હોય તો રાજા, ટૂંકા હોય તો દાસ. બાહુ ડાબી તરફ વળેલા, લાંબા અને ભરેલા હોય તો રાજા. ગળું ગોળ અને મજબૂત હોય તો રાજા, લાંબું, વાંકું, ઊંટ જેવું ગળું ગરીબનું છે. બાહુ ઘણા, મજબૂત, ઘૂંટણ સુધી પહોંચતા હોય તો રાજા. ગરીબના બાહુ ટૂંકા અને વાળવાળા હોય છે. હાથની હથેળી નીચે પડેલી હોય તો પિતૃધન નથી. સરખી, સુંદર હથેળી ધનવાનની છે. હથેળી ઊંચી હોય તો દાતા છે. વાંકડી, કઠણ, પીળી, કાળી હથેળી ગરીબી દર્શાવે છે. હથેળીની રેખા ચમકદાર અને સરસ હોય તો ધનવાન છે. આંગળીઓ છૂટછાટવાળી હોય તો ગરીબ, ઘણી હોય તો ધનવાન. ચહેરો ગોળ હોય તો ધર્મપ્રિય છે, સુંડ જેવું ચહેરું દુર્ભાગ્યનું છે. વાંકડું, ભયાનક ચહેરું ચોરનું છે. પૂરું ચહેરું, ગજ-સિંહ જેવું ચહેરું રાજાનું છે. ગાલ ભરેલા હોય તો ખેતી અને ધન મળે છે. સિંહ, વ્યાઘ્ર, ગજ જેવો ગાલ હોય તો મહાભોગી અને સેનાપતિ બને છે. ચહેરો સરખો, નરમ અને મીઠો હોય તો રાજાનું છે. મોટું મુખ દુર્ભાગ્ય આપે છે, સ્ત્રીમુખ પુત્રનાશ આપે છે, ગોળ મુખ સુખ આપે છે. લાંબું મુખ ધનનાશ અને ભય આપે છે, ચતુરસ્ર મુખ પુત્રનાશ કરે છે. ટૂંકો મુખ કીણાશ આપે છે, ભરેલું મુખ ભોગ આપે છે. લાલ હોઠ રાજાનું છે, કમળ જેવું હોઠ ધનવાનનું છે. જાડા, સુકા, તીખા હોઠ દુઃખ આપે છે. નરમ, સરસ, વાળવાળું શમશ્રુ રાજાનું છે. લાલ, ઓછું, કઠણ શમશ્રુ ચોરનું છે. જેનાં કાન પાતળા હોય તે બીમાર, ટૂંકા કાન વાળા દુઃખી, શંખ જેવું કાન ધરાવનાર રાજા, વાળવાળું કાન લાંબુ આયુષ્ય આપે છે, પહોળું કાન રાજાનું છે. માંસલ કાન સુખ આપે છે.
ચિપિટાભ્યાં ભવેદ્રોગી હ્રસ્વૌ ચ કૃપણસ્ય ચ । । 1.26.૫૦ શઙ્કુકર્ણશ્ચ ભૂનાથઃ સર્વશત્રુભયઙ્કરઃ । દીર્ઘાયૂ રોમશાભ્યાં તુ વિપુલાભ્યાં નરાધિપઃ । । ભોગી ચ સ ભવેન્નિત્યં દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । । ૫૧ શિરાવબદ્ધૌ ક્રૂરસ્ય વ્યાલમ્બૌ ચ વિશેષતઃ । માંસલૌ સુખદૌ જ્ઞેયૌ શ્રવણૌ વ્યોમકેશજ । । ૫૨ ભોગી સ્યાન્નિગણ્ડો વૈ મન્ત્રી સમ્પૂર્ણગણ્ડકઃ । શુભભાક્છુકનાસસ્તુ ચિરજીવી શુષ્કનાસિકઃ । । ૫૩ કુન્દકુણ્ડલસઙ્કાશૈઃ પ્રકાશૈર્દશનૈર્નૃપઃ । ઋક્ષવાનરદન્તાશ્ચ નિત્યં ક્ષુત્પરિપીડિતાઃ । । ૫૪ હસ્તિદન્તાઃ ખરદન્તાઃ સ્નિગ્ધદન્તા ગુણાન્વિતાઃ । કરાલૈર્વિરલૈ રૂક્ષૈર્દશનૈર્દુઃખજીવિનઃ । । ૫૫ દ્વાત્રિંશદ્દન્તા રાજાન એકત્રિંશચ્ચ ભોગવાન્ । ત્રિંશદ્દન્તા નરા નિત્યં સુખદુઃખિત્વભાગિન । । ઊનત્રિંશચ્ય દશનૈઃ પુરુષાઃ દુઃખભાગિનઃ । । ૫૬ કૃષ્ણજિહ્વો ભવેત્પ્રેષ્યઃ સવલયા તુ જિહ્વયા । ભવેત્કોપસ્ય કર્તા વૈ સ્થૂલરૂક્ષશ્ચ જિહ્વયા । । ૫૭ શ્વેતજિહ્વા નરા જ્ઞેયાઃ શૌચાચારસમન્વિતાઃ । પદ્મપત્રસમા જિહ્વા સૂક્ષ્મા દીર્ઘા સુશોભના । । સ્થૂલા ચ ન ચ વિસ્તીર્ણા યેષાં તે મનુજાધિપાઃ । । ૫૮ નિમ્ના સ્નિગ્ધા ચ હ્રસ્વા ચ રક્તાગ્રા રસના યદિ । સર્વવિદ્યાપ્રવક્તારસ્તે ભવન્તિ ન સંશયઃ । । ૫૯ કૃષ્ણતાલુર્નરો યસ્તુ સ ભવેત્કુલનાશનઃ । સુખભાગી દુઃખભાગી પીતતાલુર્નરાધિપઃ । । 1.26.૬૦ વિકૃતં સ્ફુટિતં રૂક્ષં તાલુકં ન પ્રશસ્યતે । સિંહતાલુર્નરપતિર્ગજતાલુસ્તથૈવ ચ । । પદ્મતાલુર્ભવેદ્રાજા શ્વેતતાલુર્ધનેશ્વરઃ । । ૬૧ હંસસ્વરા નરા ધન્યા મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનાઃ । ક્રૌંચસ્વનાશ્ચ રાજાનો ભોગવન્તો મહાધનાઃ । । ૬૨ ચક્રવાકસ્વના ધન્યા રાજાનો ધર્મવત્સલાઃ । કુમ્ભસ્વનો નરપતિર્દુન્દુભિસ્વન એવ ચ । । રૂક્ષદીર્ઘસ્વરાઃ ક્રૂરાઃ પશૂનાં સદૃશા ન તુ । । ૬૩ ૨ગુર્ગુરસ્વરસંયુક્તાઃ પુરુષાઃ ક્લેશભાગિનઃ । ચાષસ્વના ભાગ્યયુતા ભિન્નકાંસ્યસ્વરાશ્ચ યે । । ક્ષીણભિન્નસ્વરા યે સ્યુરધમાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ । । ૬૪ પાર્થિવાસ્તનુનાસાશ્ચ દીર્ઘનાસાશ્ચ ભોગિનઃ । હ્રસ્વનાસા નરા યે તુ ધર્મશીલાસ્તુ તે મતાઃ । । ૬૫ હસ્ત્યશ્વસિંહનાસાશ્ચ સૂચીનાસાશ્ચ યે નરાઃ । તેષાં સિધ્યતિ વાણિજ્યં હયાનાં ચૈવ વિક્રયઃ । । ૬૬ વિકૃતા નાસિકા યસ્ય ૩સ્થૂલાગ્રા રૂપવર્જિતા । પાપકર્મા સ વિજ્ઞેયઃ સામુદ્રવચનં યથા । । ૬૭ દાડિમીપુષ્પસંકાશે ભવેતાં યસ્ય લોચને । ૪ ભૂપતિઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સપ્તદ્વીપાધિપો ગુહ । । ૬૮ વ્યાઘ્રાક્ષાઃ કોપના જ્ઞેયાઃ ક૫ર્કટાક્ષાઃ કલિપ્રિયાઃ । બિડાલહંસનેત્રાશ્ચ ભવન્તિ પુરુષાધમાઃ । । ૬૯ મપૂરનકુલાક્ષાશ્ચ નરાસ્તે મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ । ન ૧શ્રીસ્ત્યજતિ સર્વજ્ઞ પુરુષં મધુપિઙ્ગલમ્ । । 1.26.૭૦ આપિઙ્ગલાક્ષા રાજાનઃ સર્વભોગસમન્વિતાઃ । રોચના હરિતાલાક્ષા ગુઞ્જાપિઙ્ગા ધનેશ્વરાઃ । । બલસત્ત્વગુણોપેતાઃ પૃથિવીચક્રવર્તિનઃ । । ૭૧ દ્વિમાત્રાવીક્ષણા નિત્યં જીવન્તિ પરમાશ્રિતાઃ । ત્રિમાત્રાસ્યન્દિનો જ્ઞેયાઃ પુરુષાઃ સુખભાગિનઃ । । ૭૨ ચતુર્માત્રાનિમેષૈશ્ચ નયનૈરીશ્વરાઃ સ્મૃતાઃ । દીર્ઘાયુષો ધર્મરતાઃ પઞ્ચમાત્રાનિમેષિણઃ । । ૭૩ હ્રસ્વકર્ણા મહાભાગા મહાકર્ણાશ્ચ યે નરાઃ । આવર્તકર્ણા ધનિનઃ સ્નિગ્ધકર્ણાસ્તથૈવ ચ । । ૭૪ દીર્ઘાયુષઃ શુક્તિકર્ણાઃ શઙ્ખકર્ણા મહાધનાઃ । દીર્ઘાયુષો દીર્ઘકર્ણા લમ્બકર્ણાસ્તપસ્વિનઃ । । ૭૫ લલાટેનાર્ધચન્દ્રેણ ભવન્તિ પૃથિવીશ્વરાઃ । વિપુલેન લલાટેન મહાધનપતિઃ સ્મૃતઃ । । સ્વલ્પેન તુ લલાટેન નરો ધર્મરતઃ સ્મૃતઃ । । ૭૬ રેખા પઞ્ચ લલાટે તુ સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા । શતં જીવતિ વર્ષાણામૈશ્વર્યં ચાધિગચ્છતિ । । ૭૭ ચતૂરેખામશીતિં તુ ત્રિભિઃ સપ્તતિમેવ ચ । દ્વાભ્યાં ષષ્ટિં તુ રેખાભ્યાં ચત્વારિંશત્તથૈકયા । । અરેખેન લલાટેન વિજ્ઞેયા પઞ્ચવિંશતિઃ । । ૭૮ રેખાચ્છેદૈસ્તુ વિજ્ઞેયા હીનમધ્યોત્તમા નરાઃ । અલ્પાયુષસ્તથાલ્પાભિર્વ્યાધિભિઃ પરિપીડિતાઃ । । ૭૯ ત્રિશૂલં પટ્ટિશં વાપિ લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે । ઈશ્વરં તં વિજાનીયાદ્ભોગિનં કીર્તિમાશ્રિતમ્ । । 1.26.૮૦ ઉત્ક્રાન્તનિમ્નં તુ શિરઃ સ્વલ્પોપહતમેવ ચ । ચન્દ્રાકારં૧ નરેન્દ્રાણાં ગવાઢ્યં મઙ્ગલં સ્મૃતમ્ । । ૮૧ વિષમં તુ દરિદ્રાણાં શિરો દીર્ઘં તુ દુઃખિનામ્ । નાગકુમ્ભનિભં રાજ્ઞઃ સમં સર્વત્ર ભોગિનઃ । । ૮૨ કપિલઃ સ્ફુટિતૈ રૂક્ષૈઃ સ્થૂલૈશ્વ શિખરેશયૈઃ । દુઃખિતા પુરુષા જ્ઞેયા રોમશ્મશ્રુભિરેવ ચ । । ૮૩ રૂક્ષા વિવર્ણા નિસ્તેજાઃ ખરાઃ સ્થૂલાશ્ચ મૂર્ધજાઃ । નાતિસ્તોકા ન બહુશો મૂર્ધજા દુઃખભાગિનઃ । । ૮૪ વિરલાશ્ચ મૃદુસ્નિગ્ધા ભ્રમરાઞ્જનસપ્રભાઃ । કચા યસ્ય તુ દૃશ્યન્તે સ ભવેત્પૃથિવીપતિઃ । । ૮૫ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થીકલ્પે પુરુષલક્ષણવર્ણનં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ
પાતળા કાન વાળાને રોગ થાય છે, ટૂંકા કાન વાળાને દુઃખ મળે છે. શંખ જેવું કાન ધરાવનાર રાજા બને છે અને બધા દુશ્મનોને ડરાવે છે. વાળવાળું કાન લાંબુ આયુષ્ય આપે છે, પહોળું કાન ધરાવનાર રાજા છે, હંમેશા સુખી અને દેવ-બ્રાહ્મણની પૂજા કરે છે. કાનની નસો જોડાયેલી હોય તો તે ક્રૂર હોય છે, લટકતા કાન પણ એવા જ. માંસલ કાન સુખ આપે છે. ગાલ ભરીને ભોગવી છે, ગાલ ભરેલા હોય તો મંત્રી બને છે. સુંદર નાક વાળો શુભફળ પામે છે, સૂકું નાક વાળો લાંબુ આયુષ્ય પામે છે. દાંત ચમકદાર અને સુંદર હોય તો રાજા છે, વાંદરા જેવા દાંત વાળા હંમેશા ભૂખ્યા રહે છે. હાથી, ખચર જેવા દાંત વાળા ગુણવાન છે. વાંકડા, છૂટા, કઠણ દાંત વાળા દુઃખી રહે છે. બત્રીસ દાંત વાળો રાજા, એકત્રીસ દાંત વાળો ભોગવી, ત્રીસ દાંત વાળો સુખ-દુઃખ પામે છે. તેનાથી ઓછા દાંત વાળા હંમેશા દુઃખી રહે છે. કાળી જીભ વાળો સેવક બને છે, વળાંકી જીભ વાળો ગુસ્સો કરે છે, જાડી અને કઠણ જીભ વાળો પણ એવો જ. સફેદ જીભ વાળા શુદ્ધ અને આચારવાળા હોય છે. કમળપાંખ જેવી, પાતળી, લાંબી, સુંદર જીભ વાળા રાજા છે. પાતળી, નરમ, લાલ ટોચવાળી જીભ વાળા સર્વવિદ્યાવાન હોય છે. કાળું તાળુ વાળો કુળનાશક છે, પીળું તાળુ વાળો સુખ-દુઃખ પામે છે. વિકૃત, ફાટેલું, કઠણ તાળુ અશુભ છે. સિંહ, હાથી, કમળ, સફેદ તાળુ વાળા રાજા છે. હંસ જેવી વાણી વાળા ધન્ય છે, મેઘ જેવી ઘંટીવાળી વાણી વાળા રાજા છે. ચક્રવાક જેવી વાણી વાળા ધન્ય છે, ધોળા, લાંબા સ્વર વાળા ક્રૂર હોય છે. ગુર્જર જેવી વાણી વાળા દુઃખી છે. પિંગળ આંખ વાળા રાજા છે, લાલ, પીળા, ગુંજ જેવા આંખ વાળા ધનવાન છે. બે વાર પલક મારતા લાંબુ આયુષ્ય, ત્રણ વાર પલક મારતા સુખી, ચાર વાર પલક મારતા રાજા, પાંચ વાર પલક મારતા લાંબુ આયુષ્ય. ટૂંકો કાન વાળો ભાગ્યશાળી, મોટો કાન વાળો પણ એવો જ. વળાંકવાળા કાન વાળા ધનવાન છે, નરમ કાન વાળા પણ એવા જ. લાંબા કાન વાળા લાંબુ આયુષ્ય પામે છે, લટકતા કાન વાળા તપસ્વી છે. અર્ધચંદ્ર જેવા કપાળ વાળા પૃથ્વીપતિ બને છે, પહોળું કપાળ ધનપતિ છે, નાનું કપાળ ધર્મપ્રિય છે. કપાળ પર પાંચ રેખા હોય તો સ્ત્રી કે પુરુષે સો વર્ષ જીવે છે અને ઐશ્વર્ય પામે છે. ચાર રેખા હોય તો અસીઅઠ, ત્રણ હોય તો સત્તર, બે હોય તો સાઠ, એક હોય તો ચાળીસ, રેખા ન હોય તો પચ્ચીસ વર્ષ. કપાળની રેખા તૂટેલી હોય તો ઓછું આયુષ્ય અને રોગ મળે છે. કપાળ પર ત્રિશૂળ કે પટ્ટીશ હોય તો તે રાજા અને પ્રસિદ્ધ ભોગવી છે. ઊંચું-નીચું માથું ઓછું શુભ છે, ચાંદ્રાકાર માથું રાજાનું છે. ઊંચું-નીચું માથું ગરીબનું, લાંબું માથું દુઃખીનું, નાગકુંભ જેવું માથું રાજાનું, સરખું માથું ભોગવીનું છે. વાળ કપિલ, ફાટેલા, કઠણ, જાડા, વાળવાળા હોય તો દુઃખી છે. નરમ, ચમકદાર, ભમરા જેવા વાળ વાળા રાજા છે.
પુરુષલક્ષણ-વર્ણનમ્ કાર્તિકેય ઉવાચ સંક્ષેપતો મમ વિભો લક્ષણાનિ નૃપસ્ય તુ । શુભાનિ ચાઙ્ગજાતાનિ બ્રૂહિ મે વદતાં વર । । ૧ બ્રહ્મોવાચ શૃણુ વક્ષ્યેઙ્ગજાતાનિ પાર્થિવસ્ય શુભાનિ ચ । પાર્થિવો જ્ઞાયતે યૈસ્તુ નરાણાં મધ્યભાગતઃ । । ૨ ત્રીણિ યસ્ય મહાબાહો વિપુલાનિ નરસ્ય તુ । ઉદ્યતાનિ તથા ષડ્ વૈ ગમ્ભીરાણિ ચ ત્રીણિ વૈ । । ૩ ચત્વારિ ચાપિ હ્રસ્વાનિ સપ્ત રક્તાનિ વા વિભો । દીર્ઘાણિ ચાપિ સૂક્ષ્માણિ ભવન્તિ યસ્ય પઞ્ચ વા । । ૪ નાભિઃ સંધિઃ સ્વનશ્ચેતિ ગમ્ભીરાણિ ચ ત્રીણિ વૈ । વદનં ચ લલાટં ચ દન્તોત્તમ ઉરસ્તથા । । ૫ વિસ્તીર્ણમેતસ્ત્રિતયં વીર યસ્ય નરસ્ય તુ । સ રાજા નાત્ર સન્દેહઃ શૃણુષ્વેવોન્નતાનિ ચ । । ૬ કૃકાટિકા તધા ચાસ્યં નખા વક્ષોઽથ નાસિકા । કક્ષે ચાપિ મહાબાહો ષડેતાનિ વિદુર્બુધાઃ । । ૭ લિઙ્ગં પૃષ્ઠં તથા ગ્રીવા જઙ્ઘા હ્રસ્વાનિ સુવ્રત । નેત્રાન્તે હસ્તપાદૌ તુ તાલ્વોષ્ઠૌ ચ સુરોત્તમ । । જિહ્વા રક્તા નખાશ્ચૈવ સપ્તૈતાનિ મહામતે । । ૮ ત્વચઃ કરરુહાઃ કેશા દશના ઋભવોત્તમ । સૂક્ષ્માણ્યેતાનિ ચ ગુહ પઞ્ચ ચાપિ વિદુર્બુધાઃ । । ૯ નાસિકાલોચને બાહૂ સ્તનયોરન્તરં હનુઃ । ઇતિ દીર્ઘમિદં પ્રોક્તં પઞ્ચકં ભૂભુજાં નૃપ । । 1.27.૧૦ ક્ષુતં રાજ્ઞાં સકૃદ્દ્વિસ્ત્રિર્નાદિતં હ્રાદિતં તથા । દીર્ઘાયુષાં પ્રયુક્તં તે હસિતં ચ વિદુર્બુધાઃ । । ૧૧ પદ્મપત્રનિભે નેત્રે ધનિનાં શિવનન્દન । ભાર્ગવીમાપ્નુયાત્સોઽપિ રક્તાન્તે યસ્ય લોચને । । ૧૨ મધુપિઙ્ગૈર્મહાત્માનો નરા જ્ઞેયાઃ સુરાધિપ । ભીરવો હિ કૃશાક્ષાસ્તુ ચૌરા મણ્ડલચક્રકૈઃ । । ૧૩ હયઃ કેકરનેત્રાસ્તુ ગમ્ભીરૈરર્થસમ્પદઃ । નીલોત્પલાભૈર્વેદવિદો ભૃશં કૃષ્ણૈસ્તથાર્થિતા । । મન્ત્રિત્વં સ્થૂલસુદૃશો વદન્તિ ભુવિ તદ્વિદઃ । । ૧૪ શ્યામાક્ષાઃ સુભગા જ્ઞેયા દીનાક્ષૈભ્ર દરિદ્રતા । વિસ્તીર્ણૈર્ભોગિનો શ્રેયા વિપુલૈશ્ચ તથા ગુહ । । ૧૫ અભ્યુન્નતાભિર્હ્રસ્વાયુર્વિશાલાભિઃ સુખી ભવેત્ । દરિદ્રો વિષમાભિસ્તુ તતો જ્ઞેયઃ સુરોત્તમ । । ૧૬ ભ્રુવો બાલેન્દુસદૃશા ધનિનામાર્ભવોત્તમ । દીર્ઘાભિર્નિર્ધનો જ્ઞેયઃ સંસક્તાભિસ્તુ સુવ્રત । । ૧૭ ક્ષીણાભિરર્થહીનાઃ સ્યુર્નરા જ્ઞેયાઃ સુરોત્તમ । મધ્યે નતભ્રુવો યે ચ પરદારરતાસ્તુ તે । । ૧૮ વિરલૈરુન્નતૈઃ શંખૈર્ધન્યાઃ૧ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ । નિમ્નૈઃ સ્તુત્યર્થસંસક્તા૨ ઉન્નતૈશ્ચ જનાધિપાઃ । । ૧૯ વિષમલલાટા વિધનાઃ સદા સ્યુર્દેવસત્તમ । આચાર્યાઃ શુક્તિસદૃશૈર્નરાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ । । 1.27.૨૦ ઉન્નતશિરોભિરાઢ્યા નરા જ્ઞેયાઃ સદા ગુહ । વધબન્ધભાગિનો વીરા નરા નિન્નલલાટિનઃ । । ભૃશમુન્નતૈશ્ચ મૂર્ખાશ્ચ કૃપણાશ્ચ તથા નતૈઃ । । ૨૧ શુભાવહં મનુષ્યાણાં વદનં સ્યાદ્યથા શૃણુ । અદીનમાનનં સ્નિગ્ધં સસ્મિતં ચ વિશેષતઃ । । ૨૨ સાશ્રુદીનં તથા રૂક્ષમસ્નિગ્ધં નિન્દિતં૪ ગુહ । અસમ્ભાવ્યં મુખં જ્ઞેયં નરાણાં નગદારણ । । ૨૩ અકમ્પં ગુભદં જ્ઞેયં નરાણાં હસિતં ગુહ । નિમીલિતાક્ષં પાપસ્ય હસિતં ચાર્ભવોત્તમ । । ૨૪ આમણ્ડલં શિરો યસ્ય સ ગવાઢ્યો નરો ભવેત્ । છત્રાકૃતિ શિરો યસ્ય સ ભવેન્નૃપતિર્નરઃ । । ૨૫ ચિપિટાકારિતશિરા હન્યાદ્વૈ પિતરૌ નરઃ । ઘણ્ટાકૃતિ શિરોધ્વાનમસકૃત્સેવતે નરઃ । । નિમ્નં શિરોનર્થદં સ્યાન્નરાણામર્ભવોત્તમ । । ૨૬ ગુડૈઃ સ્નિગ્ધૈસ્તથા કૃષ્ણૈરભિન્નાગ્રૈસ્તથૈવ હિ । કેશૈર્ન ચાતિબહુલૈર્મૃદુભિઃ પાર્થિવો ભવેત્ । । ૨૭ બહુલાઃ કપિલાઃ સ્થૂલા વિષમાઃ સ્ફુટિતાસ્તથા । પરુષા હ્રસ્વાતિકુટિલા દરિદ્રાણાં કચાઃ ઘનાઃ । । ૨૮ ઇત્યુક્તં લક્ષણં નૄણાં શુભં વાશુભમેવ ચ । યોષિતાં તદિદાનીં તે લક્ષણં વચ્મિ ભીમજ । । ૨૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થીકલ્પે પુરુષલક્ષણવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ
કાર્તિકેયે પૂછ્યું: હે પ્રભુ, સંક્ષિપ્તમાં રાજાના શુભ અંગલક્ષણો કહો. બ્રહ્માજી કહે છે: સાંભળો, હું રાજાના શુભ અંગલક્ષણો કહું છું, જેના પરથી રાજા ઓળખાય છે. જે પુરુષના ત્રણ અંગો પહોળા અને ઊંચા હોય, ત્રણ અંગો ઊંડા હોય, ચાર ટૂંકા, સાત લાલ રંગના, પાંચ લાંબા અને પાતળા હોય, તેની નાભિ, સાંધો અને અવાજ ઊંડા હોય, ચહેરો, કપાળ, ઉત્તમ દાંત અને છાતી વિશાળ હોય, તે નિશ્ચિતપણે રાજા છે. કાંધ, મોઢું, નખ, છાતી, નાક અને બગલ ઊંચા હોય, લિંગ, પીઠ, ગળું, જાંઘ ટૂંકા હોય, આંખના અંત, હાથ-પગ, તાળુ અને હોઠ, જીભ લાલ, નખ લાલ હોય, ચામડી, વાળ, દાંત પાતળા હોય, નાક, આંખ, બાહુ, સ્તન વચ્ચેનું અંતર, જડબું—all લાંબા હોય—તે રાજા છે. રાજા એકવાર, બે વાર કે ત્રણ વાર છીંકે છે, લાંબુ આયુષ્ય ધરાવે છે. કમળપાંખ જેવી આંખ વાળા ધનવાન છે, લાલ આંખ વાળા પણ એવા જ. મધુપિંગળ આંખ વાળા મહાત્મા છે, કાંપતી આંખ વાળા ભયાનક, ચોરો ગોળ આંખ વાળા. ઘોડા જેવી આંખ વાળા ઊંડા અને ધનવાન, નીલકમળ જેવી આંખ વાળા વિદ્વાન, કાળી આંખ વાળા પણ ધનવાન. મોટી આંખ વાળા સુખી, ટૂંકી આંખ વાળા ટૂંકું આયુષ્ય ધરાવે છે. વાંકડા ભ્રૂ વાળા ગરીબ, મધ્યમાં વળી ભ્રૂ વાળા પરસ્ત્રીપ્રેમી, છૂટા, ઊંચા ભ્રૂ વાળા ધન્ય, નીચે પડેલા ભ્રૂ વાળા ગરીબ. ઊંચું કપાળ વાળા ધનવાન, નીચું કપાળ વાળા દુઃખી, વધારે ઊંચું કપાળ વાળા મૂર્ખ અને દુઃખી. ચહેરો નિર્ભય, નરમ અને હમેશા હસતો હોય તો શુભ છે. રડતું, કઠણ, અનમૃદુ ચહેરું અશુભ છે. હસવું સ્થિર હોય તો શુભ, આંખ મીંચીને હસવું પાપીનું છે. ગોળ માથું વાળો ધનવાન, છત્રી જેવું માથું વાળો રાજા, પાતળું માથું વાળો માતા-પિતાનું દુઃખ કરે છે, ઘંટ જેવું માથું વાળો વારંવાર નમન કરે છે. માથું નીચે પડેલું હોય તો અશુભ છે. વાળ નરમ, કાળા, સરખા અને ઓછા હોય તો રાજા છે. વધારે, કપિલ, જાડા, વાંકડા, ફાટેલા, કઠણ, ટૂંકા, વધારે વાળવાળા ગરીબ છે.
સ્ત્રીલક્ષણવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ શૃણ્વિદાનીં મહાબાહો સ્ત્રીલક્ષણમનુત્તમમ્ । યન્મયોક્તં પુરા વીર નારદસ્ય મહાત્મનઃ । । ૧ તત્ત્વં વિજ્ઞાયતે યેન શુભાશુભમવસ્થિતમ્ । નિન્દિતં ચ પ્રશસ્તં ચ સ્ત્રીણાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ । । ૨ માતરં પિતરં ચૈવ ભ્રાતરં માતુલં તથા । દ્વૌ તુ બિમ્બૌ પરીક્ષેત સમુદ્રસ્ય વચો યથા । । ૩ મુહૂર્તે તિથિસમ્પન્ને નક્ષત્રે ચાભિપૂજિતે । દ્વિજૈસ્તુ સહ વાગમ્ય કન્યાં વીક્ષેત શાસ્ત્રવિત્ । । ૪ હસ્તૌ પાદૌ પરીક્ષેત અઙ્ગુલીર્નખમેવ ચ । ૧પાણિમેવ ચ જઙ્ઘે ચ કટિનાસોરુ એવ ચ । । ૫ જઘનોદરપૃષ્ઠં ચ સ્તનૌ કર્ણૌ ભુજૌ તથા । જિહ્વાં ચોષ્ઠૌ ચ દન્તાશ્ચ કપોલં ગલકં તથા । । ૬ ચક્ષુર્નાસા લલાટં ચ શિરઃ કેશાંસ્તથૈવ ચ । રોમરાજિં૧ સ્વરં વર્ણમાવર્તાનિ તુ વા પુનઃ । । ૭ યસ્યાસ્તુ રેખાગ્રીવાયાં યા૨ ચ રક્તાન્તલોચના । યસ્ય સા ગૃહમાગચ્છેત્તદ્ગૃહં સુખમેધતે । । ૮ લલાટે દૃશ્યતે યસ્યાસ્ત્રિશૂલં દેવનિર્મિતમ્ । બહૂનાં સ્ત્રીસહસ્રાણાં સ્વામિનીં તાં વિનિર્દિશેત્ । । ૯ રાજહંસગતિર્યસ્યા મૃગાક્ષી મૃગવર્ણિકા । સમશુક્લાગ્રદન્તા ચ કન્યાં તામુત્તમાં વિદુઃ । । 1.28.૧૦ મણ્ડૂકકુક્ષી યા કન્યા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલા । એકં જનયતે પુત્રં સોઽપિ રાજા ભવિષ્યતિ । । ૧૧ હંસસ્વરા મૃદુવચા યા કન્યા મધુપિઙ્ગલા । અષ્ટૌ જનયતે પુત્રાન્ધનધાન્યવિવર્ધિની । । ૧૨ આયતૌ શ્રવણૌ યસ્યાઃ સુરૂપા ચાપિ નાસિકા । ભ્રુવૌ ચેન્દ્રાયુધાકારૌ સાત્યન્તં સુખભાગિની । । ૧૩ તન્વી શ્યામા તથા કૃષ્ણા સ્નિગ્ધાઙ્ગી મૃદુભાષિણી । શઙ્ખકુન્દેન્દુદશના ભવેદૈશ્વર્યભાગિની । । ૧૪ વિસ્તીર્ણં જઘનં યસ્યા વેદિમધ્યા તુ યા ભવેત્ । આયતે વિપુલે નેત્રે રાજપત્ની તુ સા ભવેત્ । । ૧૫ યસ્યાઃ પયોધરે વામે હસ્તેકર્ણે ગલેઽપિ વા । મશકં તિલકં વાપિ સા પૂર્વં જનયેત્સુતમ્ । । ૧૬ ગૂઢગુલ્ફાઙ્ગુલિશિરા અલ્પપાર્ષ્ણિઃ સુમધ્યમા । રક્તાક્ષી રક્તચરણા સાત્યન્તં સુખભાગિની । । ૧૭ કૂર્મપૃષ્ઠાયતનખૌ સ્નિગ્ધભાવવિવર્જિતૌ । વક્રાઙ્ગુલિતલૌ પાદૌ કન્યાં તાં પરિવર્જયેત્ । । ૧૮ યેન કેનચિદંશેન માંસં યસ્યા વિવર્ધતે । રાસભીં તાદૃશીં વિદ્યાન્ન સા કલ્યાણમર્હતિ । । ૧૯ પાદે પ્રદેશિની યસ્યા અઙ્ગુષ્ઠં સમતિક્રમેત્ । દુઃશીલા દુર્ભગા જ્ઞેયા કન્યાં તાં પરિવર્જયેત્ । । 1.28.૨૦ પાદે મધ્યમિકા યસ્યાઃ ક્ષિતિં ન સ્પૃશતે યદિ । રમતે સા ન કૌમારે સ્વચ્છન્દા૧ કામચારિણી । । ૨૧ પાદે અનામિકા યસ્યાઃ ક્ષિતિં ન સ્પૃશતે યદિ । દ્વિતીયં પુરુષં હત્વા તૃતીયે સા પ્રતિષ્ઠિતા । । ૨૨ પાદે કનિષ્ઠા યસ્યાસ્તુ ક્ષિતિં ન સ્પૃશતે યદિ । દ્વિતીયં પુરુષં હત્વા તૃતીયે સા પ્રતિષ્ઠિતા । । ૨૩ ન દેવિકા ન ધનિકા ન ધાન્યપ્રતિનામિકા । ગુલ્મવૃક્ષસનામ્ની ચ કન્યાં તાં પરિવર્જયેત્ । । ૨૪ ઇન્દ્રચન્દ્રાદિપુરુષસનામ્ની ચ યદા ભવેત્ । નૈતાઃ પતિષુ રજ્યન્તે યાશ્ચ નક્ષત્રનામિકાઃ । । ૨૫ આવર્તઃ પૃષ્ઠતો યસ્યા નાભિં સમનુવિન્દતિ । તદપત્યં ભવેદ્ ધ્રસ્વં હ્રસ્વાયુશ્ચ વિનિર્દિશેત્ । । ૨૬ પૃષ્ઠાવર્તા પતિં હન્તિ નાભ્યાવર્તા પતિવ્રતા । કટ્યાવર્તા તુ સ્વચ્છન્દા ન કદાચિદ્વિરજ્યતે । । ૨૭ યસ્યાસ્તુ હસમાનાયા ગણ્ડે જાયેત્ કૂપકમ્ । રમતે સા ન કૌમારે સ્વચ્છન્દા કાર્યકારિણી । । ૨૮ યસ્યાસ્તુ ગચ્છમાનાયાષ્ટિટ્ટીકાયતિ જઙ્ઘિકા । પુત્રં વ્યવસ્યેત્સા કર્તું પતિત્વે નાત્ર સંશયઃ । । ૨૯ સ્થૂલપાદા ચ યા કન્યા સર્વાંગેષુ ચ લોમશા । સ્થૂલહસ્તા ચ યા સ્યાદ્વૈ દાસીં તાં નિર્દિશેદ્બુધઃ । । 1.28.૩૦ યસ્યાશ્ચોત્કટકૌ૨ પાદૌ મુખં ચ વિકૃતં ભવેત્ । ઉત્તરોષ્ઠે ચ રોમાણિ સા ક્ષિપ્રં ભક્ષયેત્પતિમ્ । । ૩૧ ત્રીણિ યસ્યાઃ પ્રલમ્બન્તે લલાટમુદરં સ્ફિચૌ । ત્રીણિ ભક્ષયતે સા તુ દેવરં શ્વસુરં પતિમ્ । । ૩૨ સમુદ્ભૂષિતચારિત્રા ગુરુભક્તા પતિવ્રતા । દેવબ્રાહ્મણભક્તા ચ માનુષીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।।૩ ૩ નિત્યં સ્નાતા સુગન્ધા ચ નિત્યં ચ પ્રિયવાદિની । અલ્પાશિન્યલ્પરોષા ચ દેવતાં તાં વિનિર્દિશેત્ ।। ૩૪ પ્રચ્છન્નં કુરુતે પાપમપવાદં ચ રક્ષતિ । હદયં સ્યાચ્ચ દુર્ગ્રાહ્યં માર્જારી તાં વિનિર્દિશેત્ ।।૩૫ હસતે ક્રીડતે ચૈવ ક્રુદ્ધા ચૈવ પ્રસીદતિ । નીચેષુ રમતે નિત્યં રાસભી તાં વિનિર્દિશેત્ ।। ૩૬ પ્રતિકૂલકરી નિત્યં બન્ધૂનાં ભર્તુરેવ ચ । સ્વચ્છન્દે લલિતાં ચૈવ આસુરીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।।૩૭ ૧બહ્વાશી બહુવાક્યા ચ નિત્યં ચાપ્રિયવાદિની । હિનસ્તિ સ્વપતિં યા તુ રાક્ષસીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।। ૩૮ શૌચાચારપરિભ્રષ્ટા રૂપભ્રષ્ટા ભયઙ્કરા । પ્રસ્વેદમલપઙ્કા ચ પિશાચીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।।૩૯ નિત્યં સ્નાતાં સુગન્ધાં ચ માંસમદ્યપ્રિયાદિનીમ્ । વૃક્ષોદ્યાનપ્રસક્તા ચ ગાન્ધર્વીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।।1.28.૪૦ ચપલા ચઞ્ચલા ચૈવ નિત્યં પશ્યેદ્દિશસ્તથા । ચલસ્વભાવા લુબ્ધા ચ વાનરીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।।૪ ૧ ચન્દ્રાનનાં શુભાઙ્ગીં તુ મત્તવારણગામિનીમ્ । આરક્તનખહસ્તાં તુ વિદ્યાદ્વિદ્યાધરીં બુધઃ ।।૪૨ વીણાવાદિત્રશબ્દેન વંશગીતરવેણ ચ । પુષ્પધૂપપ્રસક્તાં ચ ગાન્ધર્વીં તાં વિનિર્દિશેત્ ।।૪૩ સુમન્તુરુવાચ ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મહાનુભાવો જગામ વેધા નિજમન્દિરં વૈ । સ્ત્રીણાં તથા પુંસ્ત્વવતાં ચ વીર યલ્લક્ષણં પાર્થિવ લોકપૂજ્યમ્ । । ૪૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થી કલ્પે સ્ત્રીલક્ષણવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ
બ્રહ્માજી કહે છે: હે મહાબાહુ, હવે સ્ત્રીઓના શ્રેષ્ઠ લક્ષણો સાંભળો, જે મેં પહેલાં મહાત્મા નારદજીને કહ્યા હતા. જેનાથી સ્ત્રીના શુભ-અશુભ લક્ષણો જાણી શકાય છે, તે હું કહું છું. માતા, પિતા, ભાઈ અને મામા—આ ચારનું નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ. શુભ મુહૂર્તે, શુભ તિથિ અને નક્ષત્રમાં, બ્રાહ્મણો સાથે જઈને કન્યાનું નિરીક્ષણ કરવું. હાથ, પગ, આંગળીઓ, નખ, જાંઘ, કટિ, નાસિકા, ઊરૂ, પીઠ, પેટ, સ્તન, કાન, બાહુ, જીભ, હોઠ, દાંત, ગાલ, ગળું, આંખ, નાક, કપાળ, માથું, વાળ, વાળની રેખા, અવાજ, રંગ અને વળાંક—આ બધું જોવું. જેની ગળામાં રેખા હોય અને આંખ લાલ હોય, તે ઘર સુખી બનાવે છે. કપાળ પર ત્રિશૂળ હોય તો તે અનેક સ્ત્રીઓની સ્વામિની બને છે. રાજહંસ જેવી ચાલ, મૃગ જેવી આંખ અને રંગ, સરખા સફેદ દાંત વાળી કન્યા શ્રેષ્ઠ છે. જેની પેટ બગડેલી અને વટવૃક્ષ જેવી ગોળાઈ હોય, તે એક પુત્ર આપે છે અને તે પુત્ર રાજા બને છે. હંસ જેવી વાણી, નરમ બોલ, મધુપિંગળ રંગ વાળી કન્યા આઠ પુત્ર આપે છે અને ધન-ધાન્ય વધે છે. લાંબા કાન, સુંદર નાક અને ઇન્દ્રધનુષ જેવી ભ્રૂ વાળી સ્ત્રી ખૂબ સુખી રહે છે. પાતળી, શ્યામ, કાળી, ચમકદાર અંગવાળી, નરમ બોલતી, શંખ, કુંદ અને ચંદ્ર જેવી દાંત વાળી સ્ત્રી ઐશ્વર્યવંતી બને છે. પહોળું પૃષ્ઠ, મધ્યમાં વેદી, લાંબી અને પહોળી આંખ વાળી રાજપત્ની બને છે. સ્તન, ડાબા હાથ, કાન કે ગળે તિલ હોય તો પહેલો પુત્ર આપે છે. ગુપ્ત ગુલ્ફ, પાતળી આંગળી, નાની એડી, મધ્યમ શરીર, લાલ આંખ અને પગ વાળી સ્ત્રી ખૂબ સુખી રહે છે. કાચબાની પીઠ, વાંકડી આંગળી અને પગ વાળી કન્યાને ટાળવી. શરીરના કોઈ ભાગે વધારે માંસ હોય તો તે ગધેડી જેવી ગણાય છે, એવી કન્યા શુભ નથી. પગની બીજું આંગળું અંગૂઠા કરતા લાંબું હોય તો તે દુર્ભાગ્યશાળી છે, એવી કન્યાને ટાળવી. પગની મધ્યમ આંગળી જમીનને ન સ્પર્શે તો તે કન્યા સ્વચ્છંદ જીવન જીવે છે. પગની અનામિકા કે નાની આંગળી જમીનને ન સ્પર્શે તો તે બીજા પતિને નષ્ટ કરી ત્રીજા સાથે સ્થિર થાય છે. દેવિકા, ધનિકા, ધાન્યપ્રતિનામિકા કે ગુલ્મવૃક્ષ નામવાળી કન્યાને ટાળવી. ઇન્દ્ર, ચંદ્ર વગેરે પુરુષના નામવાળી કે નક્ષત્રના નામવાળી કન્યાઓ પતિમાં રસ લેતી નથી. પીઠનો વળાંક નાભિ સુધી પહોંચે તો સંતાન ટૂંકું આયુષ્ય પામે છે. પીઠનો વળાંક પતિને નષ્ટ કરે છે, નાભિનો વળાંક પતિવ્રતા છે, કટિનો વળાંક સ્વચ્છંદ છે. હસતી વખતે ગાલે ખાડો પડે તો તે કન્યા સ્વચ્છંદ છે. ચાલતી વખતે જાંઘ હલતી હોય તો તે પુત્રને પતિ તરીકે પસંદ કરે છે. જાડા પગ, આખા શરીરે વાળ, જાડા હાથ વાળી દાસી ગણાય છે. ઊંચા પગ, વિકૃત ચહેરો, ઉપરના હોઠે વાળ હોય તો તે પતિને ઝડપથી નષ્ટ કરે છે. કપાળ, પેટ અને પૃષ્ઠ ત્રણેય મોટા હોય તો તે પતિ, દેવર અને શ્વશુરને નષ્ટ કરે છે. સુંદર આચરણ, ગુરુભક્તિ અને પતિવ્રતા સ્ત્રી માનવ ગણાય છે. હંમેશા સ્નાન કરનારી, સુગંધિત અને મીઠું બોલનારી, ઓછું ખાવનારી અને ઓછું ગુસ્સો કરનારી સ્ત્રી દેવતાજન્ય છે. છુપાઈને પાપ કરતી, અપવાદ કરતી અને હૃદયથી સમજાય નહીં એવી સ્ત્રી બિલાડી જેવી છે. હસે, રમે, ગુસ્સે થાય અને તરત પ્રસન્ન થાય, હંમેશા નીચા લોકોમાં રસ ધરાવે એવી ગધેડી જેવી છે. હંમેશા વિરોધ કરતી, બંધુઓ અને પતિને દુઃખ આપતી, સ્વચ્છંદ અને લલિત સ્વભાવવાળી સ્ત્રી આસુરી ગણાય છે. વધારે ખાવનારી, વધારે બોલનારી, હંમેશા કડવું બોલનારી, પતિને દુઃખ આપનારી રાક્ષસી ગણાય છે. શુદ્ધિ અને આચારથી વિમુખ, રૂપથી વિમુખ, ભયજનક, વધારે પસીનો અને મેલવાળી સ્ત્રી પિશાચી ગણાય છે. હંમેશા સ્નાન કરનારી, સુગંધિત, માંસ અને દારૂ પ્રિય, વૃક્ષ-ઉદ્યાનમાં રસ ધરાવનારી ગાંધર્વી ગણાય છે. ચપળ, હંમેશા દિશા જુએ, ચંચળ અને લોભી વાનરી ગણાય છે. ચંદ્રમુખી, સુંદર અંગવાળી, મત્ત હાથી જેવી ચાલવાળી, લાલ નખ અને હાથવાળી સ્ત્રી વિદ્યા ધરાવનારી ગણાય છે. વીણા, વાંસળી વગાડતી, પુષ્પ અને ધૂપમાં રસ ધરાવનારી ગાંધર્વી ગણાય છે.
ગણપતિકલ્પવર્ણનમ્ શતાનીક ઉવાચ ગકારાક્ષરદેવસ્ય ગણેશસ્ય મહાત્મનઃ । આરાધનવિધિં બ્રૂહિ સાઙ્ગં મન્ત્રસમન્વિતમ્ । । ૧ સુમન્તુરુવાચ ન તિથિર્ન ચ નક્ષત્રં નોપવાસો વિધીયતે । યથેષ્ટં૧ ચેષ્ટતઃ સિદ્ધિઃ સદા ભવતિ કામિકા । । ૨ શ્વેતાર્કમૂલં સઙ્ગૃહ્ય કુર્યાદ્ગણપતિં બુધઃ । અઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં તુ પદ્માસનગતં તથા । । ૩ ચતુર્ભુજં ત્રિનેત્રં ચ સર્વાભરણભૂષિતમ્ । નાગયજ્ઞોપવીતાઙ્ગં શશાઙ્કકૃતશેખરમ્ । । ૪ દન્તં સવ્યે કરે દદ્યાદ્દ્વિતીયે ચાક્ષસૂત્રકમ્ । તૃતીયે પરશું દદ્યાચ્ચતુર્થે મોદકં ન્યસેત્ । । ૫ કુઙ્કુમં ચન્દનં ચાપિ સમાલમ્ભનમુચ્યતે । વાસોભિર્ભૂષણૈ રક્તૈર્માલ્યૈશ્ચારાધયેદ્ગણમ્ । । ૬ ધૂપેન ચ સુગન્ધેન મોદકૈશ્ચાપિ પૂજયેત્ । એવં પૂજ્યાગ્રતસ્તસ્ય ભોજયેદ્બ્રાહ્મણં બુધઃ । । ૭ વામનં કુબ્જકં ચાપિ ભોજયેત્પુરતો દ્વિજમ્ । આશીર્વાદં તતસ્તસ્માત્પ્રાપ્ય સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ । । ૮ ભક્ત્યા કુરુકુલશ્રેષ્ઠ ૧શૃણુ મન્ત્રપદાનિ વૈ । ગં સ્વાહા મૂલમન્ત્રોઽયં પ્રણવેન સમન્વિતઃ । । ૯ ગાં નમો હદયં જ્ઞેયં ગીં શિરઃ પરિકીર્તિતમ્ । શિખા ચ ગૂં નમો જ્ઞેયો ગૈં નમઃ કવચં સ્મૃતમ્ । । 1.29.૧૦ ગૌં નમો નેત્રમુદ્દિષ્ટં ગઃ ફટ્ કામાસ્ત્રમુચ્યતે । આગચ્છોલ્કામુખાયેતિ મન્ત્ર આવાહને હ્યયમ્ । । ૧૧ ગં ગણેશાય નમો ગન્ધમન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ । પુષ્પોલ્કાય નમઃ પુષ્પમન્ત્ર એષ પ્રકીર્તિતઃ । । ૧૨ ધૂપોલ્કાય નમો ધૂપમન્ત્ર એષ પ્રકીર્તિતઃ । દીપોલ્કાય નમો દીપમન્ત્ર એષ પ્રકીર્તિતઃ । । ૧૩ ૐ ગં મહોલ્કાય નમો બલિમન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ । ઓં સંસિદ્ધોલ્કાય નમો મન્ત્રશ્ચાયં વિસર્જને । । ૧૪ ઓં મહાકર્ણાય વિદ્મહે વક્રતુણ્ડાય ધીમહિ । તન્નો દન્તિઃ પ્રચોદયાત્ ગાયત્રી જપઃ પૂર્વતઃ । । ૧૫ મહાગણપતયે વીર૧ સ્વાહા દક્ષિણતઃ સદા । મહોલ્કાય પશ્ચિમતઃ કૂશ્માણ્ડાયોત્તરેણ તુ । । એકદન્તત્રિપુરાન્તકાય આગ્નેય્યાં વીર નિર્દિશેત્ । । ૧૬ ઓં શિવદત્ત વિકટહરહાસ પ્રાણાય સ્વા નૈર્ઋત્યામ્ । ૨તુલમ્બનાત્યચલદન્તકાય સ્વાહા વાયવ્યામ્ । । ૧૭ પદ્મદંષ્ટ્રાય નરાયેતિ ઐશાન્યાં હોમયેદ્બુધઃ । હું ફટ્ હુઁ ફટ્ હસ્તતાલધ્વનિર્હસનકૂર્દનઃ । । ૧૮ મૃદનર્તનગણપતિર્દેવસ્ય મુદ્રાં તતો હોમં સમાચરેત્ । ન યદા વશ્યા ભવતિ । । કૃષ્ણતિલાહુતિમષ્ટસહસ્રં જુહુયાત્ત્રિરાત્રેણ રાજા વશ્યો ભવતિ । । ૧૯ તિલયવહોમેન સર્વે જનપદા વશ્યા ભવન્તિ । અતિ રૂપવતી કન્યા ગચ્છન્તમનુ(?)ચ્છતિ । । 1.29.૨૦ ચણતન્દુલહોમેનાજિતો ભવેત્ । નિમ્બપત્રસમૈસ્તૈલૈર્વિદ્વેષણં કરોતિ । । સોમગ્રહણે ઉદકમધ્યે અવતીર્ય અષ્ટસહસ્રં જપેત્ । સઙ્ગ્રામે અપરાજિતો ભવતિ । । ૨૧ ( ૐ લમ્બરાજ્ઞે નમઃ ।) આદિત્યાભિમુખો ભૂત્વા અષ્ટસહસ્રં જપેત્ । આદિત્યો વરદો ભવતિ । । ૨૨ શુક્લચતુર્થ્યામુપોષ્ય ગન્ધપુષ્પાદિભિરર્ચનં કૃત્વા તિલતન્દુલાઞ્જુહુયાત્ । શિરસા ધારયંસ્તૈરપરાજિતો ભવતિ । । ૨૩ અપામાર્ગસમિદ્ભિરગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય એકવિંશત્યાહુતીર્યો જુહુયાત્ । ત્રિરાત્રાચ્છત્રું વ્યાપાદયતિ । । ૨૪ અથોત્તરેણ મન્ત્રં વ્યાખ્યાસ્યે । વૃક્ષમૂલે કજ્જલં સઙ્ગૃહ્ય સપ્તભિર્મન્ત્રિતં કૃત્વા નેત્રાણ્યઞ્જયેદ્યં પશ્યતિ સ વશી ભવતિ । । ૨૫ પુષ્પં ફલં મૂલં ચાષ્ટસહસ્રાભિમન્ત્રિતં કૃત્વા યસ્મૈ દદાતિ સ વશ્યો ભવતિ । । ૨૬ યત્કિઞ્ચિન્મૂલમન્ત્રેણ કરોતિ તત્સિધ્યતિ । સર્વે ગ્રહાઃ સુપ્રીતા ભવન્તિ । । નગરદ્વારં ગત્વા અષ્ટસહસ્રં દ્વારં નિરૂપયેત્ । । ૨૭ પુરં દ્વારેણ ગૃહ્યતે પ્રાઙ્મુખો યજતિ સ ઉચ્ચાટયતિ । સમ્મુખો જપતિ ચોરાન્વિદ્રાવયતિ । । ૨૮ તૃણાનિ લૂનયતિ । કાષ્ઠાનિ ચ્છેદયતિ । । ૨૯ ૧ગજરાજેન યુદ્ધયતિ । જલમધ્યે સપ્તરાત્રં જપેત્ । અકાલે વર્ષયતિ । કૂપતડાગાઞ્છોષયતિ । । પ્રતિમાં નૃત્યયતિ । આકર્ષયતિ । સ્તમ્ભયતિ । યોજનશતાત્સ્ત્રીપુરુષાનાકર્ષયતિ । । 1.29.૩૦ ગોરોચનાં ચ સહસ્રાભિમન્ત્રિતાં કૃત્વા હસ્તે બદ્ધ્વા યોજનશતસહસ્રં ગત્વા પુનરાગચ્છતિ । । ૩૧ અથ મારયિતુકામઃ ખદિરકીલકં કૃત્વા સ્ત્રીપુરુષં વિચિન્ત્ય હદયે નિખનયેત્ । ક્ષણાદેવ મ્રિયતે । । ૩૨ સર્વપાતકવિમુક્તો ભવતિ । અગ્નિતેજાઃ સર્વેભ્યોઽપરાજિતો ભવતિ । । ૩૩ ૐ વકતુણ્ડાય સ્વાહા । ૐ એકદંષ્ટ્રાય સ્વાહા । ૐ કૃતકૃષ્ણાય સ્વાહા । ૐ ગજકર્ણાય સ્વાહા । । ૐ લમ્બોદરાય સ્વાહા । ૐ વિકટાય સ્વાહા । ૐ ધૂમ્રવર્ણાય સ્વાહા । ૐ ગગનકૂજાય સ્વાહા । । ૐ વિનાયકાય સ્વાહા । ૐ ગણપતયે સ્વાહા । ૐ હસ્તિમુખાય સ્વાહા । । ૩૪ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થીકલ્પે ગણપતિકલ્પવર્ણનં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ
શતાનિકએ પૂછ્યું: હે મહાન ગણેશજી, 'ગ' અક્ષર સ્વરૂપ દેવતાની પૂજા કેવી રીતે કરવી, તેની સંપૂર્ણ વિધિ અને મંત્રો સહિત મને કહો. સુમંતુએ કહ્યું: આ પૂજામાં કોઈ નિશ્ચિત તિથિ, નક્ષત્ર કે ઉપવાસ જરૂરી નથી. જે રીતે મન થાય એ રીતે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી ઈચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે. જાણકાર વ્યક્તિએ સફેદ અર્કના મૂળમાંથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, તેને કમળાસન પર બેસેલી દર્શાવવી. ચાર હાથ, ત્રણ આંખો, સર્વાંગી આભૂષણોથી સજ્જ, નાગયજ્ઞોપવીત ધારણ કરેલો, માથે ચાંદની ધારણ કરેલી. એના ડાબા હાથમાં દાંત, બીજા હાથમાં અક્ષમાળા, ત્રીજા હાથમાં પરશુ અને ચોથા હાથમાં લાડુ રાખવો. કુંકુમ, ચંદન વગેરેથી અભિષેક કરવો. લાલ કપડાં, આભૂષણ અને ફૂલો વડે પૂજા કરવી. સુગંધિત ધૂપ અને લાડુથી પણ પૂજા કરવી. પૂજા પછી બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું. નાનકડા, કુબડાવાળા બ્રાહ્મણને પણ આગળ બેસાડી ભોજન કરાવવું. તેમના આશીર્વાદથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. હે કુરુકુલના શ્રેષ્ઠ, હવે મંત્રો સાંભળો: 'ગં સ્વાહા' — આ મૂળમંત્ર છે, જેમાં પ્રણવ (ૐ) જોડવો. 'ગાં નમઃ' — હૃદયમાં, 'ગીં' — શિરમાં, 'ગૂં' — શિખામાં, 'ગૈં' — કવચમાં, 'ગૌં' — નેત્રમાં, 'ગઃ ફટ્' — અસ્ત્રમાં. 'આગચ્છોલ્કામુખાય' — આ આવાહન મંત્ર છે. 'ગં ગણેશાય નમઃ' — ગંધમંત્ર, 'પુષ્પોલ્કાય નમઃ' — પુષ્પમંત્ર, 'ધૂપોલ્કાય નમઃ' — ધૂપમંત્ર, 'દીપોલ્કાય નમઃ' — દીપમંત્ર. 'ૐ ગં મહોલ્કાય નમઃ' — બલિમંત્ર, 'ૐ સંસિદ્ધોલ્કાય નમઃ' — વિસર્જનમંત્ર. 'ૐ મહાકર્ણાય વિદ્યમહે, વક્રતુંડાય ધીમહી, તન્નો દંતિઃ પ્રચોદયાત' — આ ગાયત્રી જાપ પૂર્વ દિશામાં કરવો. 'મહાગણપતયે વીર સ્વાહા' — દક્ષિણ દિશામાં, 'મહોલ્કાય' — પશ્ચિમમાં, 'કૂસ્માંડાય' — ઉત્તર દિશામાં. 'એકદંત, ત્રિપુરાંતક' — આગ્નેય દિશામાં, 'ૐ શિવદત્ત, વિકટહરહાસ પ્રાણાય સ્વા' — નૈઋત્ય દિશામાં, 'તુલંબનાત્યચલદંતકાય સ્વાહા' — વાયવ્ય દિશામાં. 'પદ્મદંષ્ટ્રાય નરાય' — ઐશાન દિશામાં હોમ કરવો. 'હું ફટ્' — હાથ તાળી વગાડવી, નૃત્ય, હાસ્ય, કૂદવું — આ ગણપતિની મુદ્રા છે, પછી હોમ કરવો. જો કોઈ વશ ન થાય તો, ત્રણ રાત્રિમાં આઠ હજાર કાળા તિલની આહુતિ આપવી — રાજા વશમાં આવી જાય છે. તિલ અને યવની હોમથી સમગ્ર પ્રજાજન વશમાં થાય છે. અતિ સુંદર કન્યા પણ પાછળ આવે છે. ચણા અને તંદુલની હોમથી અજેય બનાય છે. નીંબુ પાનના તેલ વડે વિદ્વેષ થાય છે. ચંદ્રગ્રહણ સમયે પાણીમાં ઊભા રહી, આઠ હજાર જાપ કરવાથી યુદ્ધમાં અજેય બને છે. સૂર્યદેવ તરફ મોખું કરીને આઠ હજાર જાપ કરવાથી સૂર્યદેવ પ્રસન્ન થાય છે. શુક્લ ચતુર્થીએ ઉપવાસ કરીને, ગંધ, પુષ્પ વગેરેથી પૂજા કરીને, તિલ અને તંદુલની આહુતિ આપવી — એના વડે શીરે ધારણ કરતાં અજેય બને છે. અપામાર્ગની સમિધ વડે અગ્નિ પ્રગટાવી, એકવીસ આહુતિ આપવી — ત્રણ રાત્રિમાં શત્રુનો નાશ થાય છે. પછી, વૃક્ષમૂળનું કાજળ લઈ, સાત વખત મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને આંખમાં લગાવવું — જેને જોવાય તે વશમાં થાય છે. પુષ્પ, ફળ, મૂળને આઠ હજાર મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને જેને આપો તે વશમાં થાય છે. મૂળમંત્રથી જે કંઈ કરો તે સિદ્ધ થાય છે. બધા ગ્રહો પ્રસન્ન થાય છે. નગરના દ્વારે જઈ, આઠ હજાર વાર મંત્ર જાપ કરવો — દ્વાર વશમાં થાય છે. પૂરા શહેરને દ્વારથી પકડાય છે. પૂર્વમુખી થઈ યજ્ઞ કરવાથી દુશ્મન દૂર થાય છે. સામસામે જાપ કરવાથી ચોરો ભાગે છે. ઘાસ તોડવું, લાકડાં કાપવું, ગજરાજ સાથે યુદ્ધ કરવું, પાણીમાં સાત રાત્રિ જાપ કરવો — આ બધાથી અનિચ્છિત વરસાદ થાય છે, કૂવા-તળાવ સુકાય છે. પ્રતિમાને નચાવી શકાય છે, આકર્ષણ, સ્થંભન થાય છે, સો યોજન દૂરના સ્ત્રી-પુરુષને પણ આકર્ષી શકાય છે. ગોરોચનાને હજાર વખત અભિમંત્રિત કરીને હાથમાં બાંધો — લાખ યોજન દૂર જઈ ફરી પાછા આવી શકાય છે. મરણ ઈચ્છનાર ખદિરની કીલ બનાવી, સ્ત્રી કે પુરુષનું ધ્યાન કરીને હૃદયમાં પોતી દે — તરત જ મૃત્યુ થાય છે. બધા પાપોથી મુક્તિ મળે છે, અગ્નિ જેવી તેજસ્વીતા મળે છે, કોઈ પણ પરાજય આપી શકતો નથી. ૐ વક્રતુંડાય સ્વાહા, ૐ એકદંષ્ટ્રાય સ્વાહા, ૐ કૃતકૃષ્ણાય સ્વાહા, ૐ ગજકર્ણાય સ્વાહા, ૐ લંબોદરાય સ્વાહા, ૐ વિકટાય સ્વાહા, ૐ ધૂમ્રવર્ણાય સ્વાહા, ૐ ગગનકૂજાય સ્વાહા, ૐ વિનાયકાય સ્વાહા, ૐ ગણપતયે સ્વાહા, ૐ હસ્તિમુખાય સ્વાહા.
વિનાયકપૂજાવિધિવર્ણનમ્ સુમન્તરુવાચ નિમ્બમયમઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા નિત્યધૂપગન્ધાદિભિરર્ચયિત્વા પ્રચ્છન્નં શિરસિ બદ્ધ્વા ગચ્છેત્ । । સર્વજનપ્રિયો ભવતિ । શ્વેતાર્કમૂલાઙ્ગુષ્ઠમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા ધૂપાદિભિરર્ચયિત્વા સર્વાન્વર્ણાન્વશમાનયતિ ।। શ્વેતચન્દનમઙ્ગુષ્ઠમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા પુષ્પગન્ધાદિભિરર્ચયિત્વા શુક્લચતુર્થ્યામષ્ટમ્યાં વા બલિં કુર્યાદષ્ટસહસ્રં જુહુયાદ્દધ્ના પાયસેન રાજાનં વશમાનયતિ । રક્તચન્દનમયં ગણપતિમઙ્ગુષ્ઠમાત્રં કૃત્વા ભૌતિકં બલિં દદ્યાદ્દધિમધુઘૃતાહુતીનાં ગણપતિમષ્ટસહસ્રં જુહુયાદાત્મપ્રાપિકાં પ્રજાં વશમાનયતિ । રક્તકરવીરમૂલાઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કારયેત્ । । રક્તપુષ્પગન્ધોપહારૈર્બલિં દદ્યાત્ । તિલલવણઘૃતેનાષ્ટસહસ્રં જુહુયાત્ । દશગ્રામાન્વશમાનયતિ । । શ્વેતકરવીરાઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા તિલપિષ્ટદધિઘૃતક્ષીરહરિદ્રામિશ્રેણાષ્ટસહસ્રં જુહુયાદ્વેશ્યાં વશમાનયતિ । । અશ્વત્થમૂલાઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા ગન્ધપુષ્પધૂપબલિં દત્ત્વા શતં જુહુયાચ્છત્રું વશમાનયતિ । । અર્કમૂલાઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા ગન્ધપુષ્પધૂપબલીન્ દદ્યાત્ । તિન્દુકાષ્ટશતં જુહુયાચ્છત્રું વશમાનયતિ । । બિલ્વમૂલમયમઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કૃત્વા ગન્ધપુષ્પધૂપાર્ચિતં કૃત્વા ત્રિમધ્વક્તાનામષ્ટસહસ્રં જુહુયાદ્રાજામાત્યાન્વશમાનયતિ । । શિરસિ ધૂપાન્ધૃત્વા ગચ્છેદ્રાજદ્વારં વિગ્રહે જયો ભવતિ । હસ્તિદન્તમૃત્તિકામયમઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કારયેત્ । । ગન્ધપુષ્પધૂપાર્ચિતં કૃત્વા. કૃષ્ણચતુર્થ્યાં નગ્નો ભૂત્વાભ્યર્ચયેત્ । સપ્ત વારાઞ્જપેન્નિત્યં ૧ નારીણાં સુભગો ભવતિ । । વૃષભશૃઙ્ગમૃત્તિકાઙ્ગુષ્ઠમાત્રં ગણપતિં કારયેત્ । ગન્ધપુષ્પાર્ચિતં કૃત્વા ગુગ્ગુલુધૂપં દદ્યાદ્ઘોષપતિં વશમાનયતિ । । અથ વા વલ્મીકમૃત્તિકાંગુષ્ઠપર્વમાત્રં ગણપતિં કારયેત્ । કટુકતૈલેન પ્રતિમાં લેપયેત્ । । ઉન્મત્તકકાષ્ઠેનાગ્નિં પ્રજ્વાલ્યાહુતીનામષ્ટસહસ્રં જુહુયાત્તિલસર્ષપમિશ્રેણ સર્વધૂપં દદ્યાત્ત્રિકટુકેન લેપયેત્ । । અગરુધૂપં દદ્યાદ્રાજાનં વશમાનયતિ । પરેષાં ચ વલ્લભો ભવતિ । રક્તચન્દનેનાત્માનં ધૂપયેત્સુભગો ભવતિ । । ૐ ગણપતયે વક્રતુણ્ડાય ગજદન્તાય ગુલગુલેતિનિનાદાય૨ ચતુર્ભુજાય ત્રિનેત્રાય મુશલપાશવજ્રહસ્તાય સર્વભૂતદમનાય સર્વલોકવશંકરાય સર્વદુષ્ટોપઘાતજનનાય સર્વશત્રુવિમર્દનાય સર્વરાજ્યસમીહનાય રાજાનમિહ વશમાનય હન હન પચ પચ વજ્રાઙ્કુશેન ગણેશ ફટ્ સ્વાહા । ૐ ગાં ગીં ગૂં ગૈં ગૌં ગઃ સ્વાહા નમઃ હદયં મૂલમન્ત્રસ્ય । ૐ કઃ શિરઃ, ૐ ખઃ શિખા, ૐ ગઃ હદયમ્, ૐ ગુઃ વક્ત્રં, ૐ ગૈં નેત્રમ્ । ૐ ઘઃ કવચમ્, ૐ ઙ આવાહનં હદયસ્ય આવાહનાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ૐ નમઃ હદયં મૂલમન્ત્રસ્ય, ૐ ગાઃ શિરઃ, ૐ ગૈઃ નમઃ શિખા ૐ ગૌઃ નમઃ કવચમ્, ૐ ગં નમઃ નેત્રે, ૐ ગઃ ફટ્ અસ્ત્રમ્ । । ૐ અઙ્ગુષ્ઠોલ્કાય સ્વાહા આવાહનં હદયસ્ય સ્વાહા વિસર્જનં હદયસ્ય ૐ ગન્ધોલ્કાય સ્વાહા । । ગન્ધમન્ત્રઃ । । ૐ ધર્મભૂતોલ્કાય સ્વાહા । । પુષ્પમન્ત્રઃ । । દુર્જયાય ૧ પૂર્વેણ । ૐ ધૂર્જટયે દક્ષિણેન । ૐ લમ્બોદરાય પશ્ચિમતઃ । ૐ ગણપતયે ઉત્તરતઃ । ૐ ગણાધિપતયે ઐશાન્યામ્ । ૐ મહાગણપતયે આગ્નેય્યામ્ । ૐ કૂશ્માણ્ડાય નૈર્ઋત્યામ્ । ૐ એકદન્તત્રિપુરઘાતિને૨ ત્રિનેત્રાય વાયવ્યામ્ । ૐ મહાગણપતયે વિદ્મહે વક્રતુણ્ડાય ધીમહિ । । તન્નો દન્તિઃ પ્રચોદયાત્ । । ગાયત્રી । । પદ્મદંષ્ટ્રામાલાપ્રકર્ષણીપરશ્વંકુશપાશપટહમુદ્રા અષ્ટૌ મુદ્રા દર્શયિત્વા તતઃ કર્માણિ કારયેત્ । । કૃષ્ણતિલાહુતીનામષ્ટસહસ્રં જુહુયાત્ । રાજાનં વશમાનયેત્ । । આવાહનાદ્યેકાદશમુદ્રા નૈવેદ્યાન્તં ક્રમાદ્દર્શયેત્ । । આરાધયેદ્યેન વિધિના ત્રિનેત્રં શૂલિનં હરમ્ । તેનૈવારાધયેદ્દેવં વિઘ્નેશં ગણપં નૃપ । । ૧ તદેવ મણ્ડલં ચાસ્ય અઙ્ગન્યાસસ્તથૈવ ચ । ઋતે મન્ત્રપદાનીહ સમાનં સર્વમેવ હિ । । ૨ પૂજયેદ્યસ્તુ વિઘ્નેશમેકદન્તમુમાસુતમ્ । નશ્યન્તિ તસ્ય વિઘ્નાનિ ન ચારિષ્ટં કદાચન । । ૩ યશ્ચોપવાસં કૃત્વા તુ ચતુર્થ્યાં પૂજયેન્નરઃ । સર્વે તસ્ય સમારમ્ભાઃ સિધ્યેયુર્નાત્ર સંશયઃ । ।૪ યસ્યાનુકૂલો વિઘ્નેશઃ શિવયોઃ કુલનન્દન । તસ્યાનુકૂલં સર્વં સ્યાજ્જગદ્વૈ સર્વકર્મસુ । । ૫ તસ્માદારાધયેદેનં ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । કુઙ્કુમાગુરુધૂપેન તથૈવોણ્ડીરકસ્રજા । । ૩પલલોલ્લાપિકાભિશ્ચ જાતિકોન્મત્તકૈસ્તથા । । ૬ શુક્લપક્ષે ચતુર્થ્યાં તુ વિધિનાનેન પૂજયેત્ । તસ્ય સિધ્યતિ નિર્વિઘ્નં સર્વકર્મ ન સંશયઃ । ।૭ એકદન્તે જગન્નાથે ગણેશે તુષ્ટિમાગતે । પિતૃદેવમનુષ્યાદ્યાઃ સર્વે તુષ્યન્તિ ભારત । । ૮ તસ્માદારાધયેદેનં સદા ભક્તિપુરઃસરમ્ । કર્ણલેપૈસ્તુણ્ડિકાભિર્મોદકૈશ્ચ૧ મહીપતે । । પૂજયેત્સતતં દેવં વિઘ્નવિનાશાય દન્તિનમ્ । । ૯ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ ચતુર્થીકલ્પે વિનાયકપૂજાવિધિનિરૂપણં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
સુમંતુએ કહ્યું: નીમના લાકડામાંથી અંગૂઠા જેટલી ગણપતિ પ્રતિમા બનાવી, દરરોજ ધૂપ અને સુગંધથી પૂજા કરીને, ગુપ્ત રીતે માથા પર બાંધીને બહાર જવું — એથી બધા લોકોમાં પ્રિયતા મળે છે. સફેદ અર્કના મૂળમાંથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, ધૂપ વગેરેથી પૂજા કરીને, બધા વર્ણના લોકો વશમાં થાય છે. સફેદ ચંદનથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, પુષ્પ અને સુગંધથી પૂજા કરીને, શુક્લ ચતુર્થી કે અષ્ટમીના દિવસે દહીં અને પાયસથી આઠ હજાર આહુતિ આપવી — રાજા વશમાં આવે છે. રક્ત ચંદનથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, ભૌતિક બલિ આપવી, દહીં, મધ અને ઘીથી આઠ હજાર આહુતિ આપવી — પોતાની પ્રજા વશમાં આવે છે. રક્ત કરવીરાના મૂળથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવવી. રક્ત પુષ્પ અને સુગંધથી બલિ આપવો, તિલ અને મીઠા ઘીથી આઠ હજાર આહુતિ આપવી — દસ ગામ વશમાં થાય છે. સફેદ કરવીરથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, તિલના પીઠ, દહીં, ઘી, દૂધ અને હળદર સાથે આઠ હજાર આહુતિ આપવી — વેશ્યા વશમાં થાય છે. અશ્વત્થના મૂળથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ અને બલિ આપીને, સો આહુતિ આપવી — શત્રુ વશમાં આવે છે. અર્કના મૂળથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ અને બલિ આપવી, તિંડુકના લાકડાંની સો આહુતિ આપવી — શત્રુ વશમાં આવે છે. બિલ્વના મૂળથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપથી પૂજા કરીને, ત્રણ પ્રકારના મધથી બનેલી લાડુની આઠ હજાર આહુતિ આપવી — રાજા અને મંત્રી વશમાં આવે છે. માથા પર ધૂપ રાખીને રાજમહેલના દ્વારે જવું — વિજય મળે છે. હાથીના દાંતની માટીથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપથી પૂજા કરીને, કૃષ્ણ ચતુર્થીના દિવસે નગ્ન થઈ પૂજા કરવી — સાત વાર જાપ કરવાથી સ્ત્રીઓમાં આકર્ષક બને છે. વૃષભના શિંગની માટીથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, સુગંધ અને પુષ્પથી પૂજા કરીને, ગુગ્ગળના ધૂપથી ઘોષપતિ (પશુઓના માલિક) વશમાં થાય છે. અથવા વાળમીકની માટીથી અંગૂઠા જેટલી પ્રતિમા બનાવી, કડવા તેલથી પ્રતિમાને લપેટવી. ઉન્મત્તકના લાકડાંથી અગ્નિ પ્રગટાવી, તિલ અને સરસવ સાથે આઠ હજાર આહુતિ આપવી, બધા ધૂપ આપવી, ત્રિકટુથી લપેટવું. અગરના ધૂપથી રાજા વશમાં આવે છે, બીજાઓ પણ પ્રિય બને છે. રક્ત ચંદનથી પોતાને ધૂપ આપવાથી સૌભાગ્ય મળે છે. 'ૐ ગણપતયે વક્રતુંડાય ગજદંતાય ગુલગુલેતિનિનાદાય ચતુર્ભુજાય ત્રિનેત્રાય મુશલપાશવજ્રહસ્તાય સર્વભૂતદમનાય સર્વલોકવશંકરણાય સર્વદુષ્ટોપઘાતજનનાય સર્વશત્રુવિમર્દનાય સર્વરાજ્યસમીહનાય રાજાનમિહ વશમાંય હન હન પચ પચ વજ્રાંકુશેન ગણેશ ફટ્ સ્વાહા.' 'ૐ ગાં ગીં ગૂં ગૈં ગૌં ગઃ સ્વાહા નમઃ' — હૃદયમાં મૂળમંત્ર. 'ૐ કઃ' — શિરમાં, 'ૐ ખઃ' — શિખામાં, 'ૐ ગઃ' — હૃદયમાં, 'ૐ ગુઃ' — મુખમાં, 'ૐ ગૈં' — નેત્રમાં, 'ૐ ઘઃ' — કવચમાં, 'ૐ ઙ' — આવાહનમાં. આ હૃદયના આવાહન અંગ છે. 'ૐ નમઃ' — હૃદયમાં મૂળમંત્ર, 'ૐ ગઃ' — શિરમાં, 'ૐ ગૈઃ નમઃ' — શિખામાં, 'ૐ ગૌઃ નમઃ' — કવચમાં, 'ૐ ગં નમઃ' — નેત્રમાં, 'ૐ ગઃ ફટ્' — અસ્ત્રમાં. 'ૐ અંગૂષ્ઠોલ્કાય સ્વાહા' — આવાહન, 'ૐ સ્વાહા' — વિસર્જન, 'ૐ ગંધોલ્કાય સ્વાહા' — ગંધમંત્ર, 'ૐ ધર્મભૂતોલ્કાય સ્વાહા' — પુષ્પમંત્ર. 'દુર્જયાય' — પૂર્વમાં, 'ૐ ધૂર્જટાય' — દક્ષિણમાં, 'ૐ લંબોદરાય' — પશ્ચિમમાં, 'ૐ ગણપતયે' — ઉત્તરમાં, 'ૐ ગણાધિપતયે' — ઐશાનમાં, 'ૐ મહાગણપતયે' — આગ્નેયમાં, 'ૐ કૂસ્માંડાય' — નૈઋત્યમાં, 'ૐ એકદંતત્રિપુરઘાતિને ત્રિનેત્રાય' — વાયવ્યમાં. 'ૐ મહાગણપતયે વિદ્યમહે વક્રતુંડાય ધીમહી તન્નો દંતિઃ પ્રચોદયાત' — ગાયત્રી. પદ્મદંષ્ટ્રા, માળા, પરશુ, અંકુશ, પાશ, પઠા, મુદ્રા — આઠ મુદ્રા દર્શાવી પછી કર્મ કરવું. કાળા તિલની આઠ હજાર આહુતિ આપવી — રાજા વશમાં આવે છે. આવાહનથી લઈ એકાદશ મુદ્રા સુધી, નૈવેદ્ય સુધી ક્રમથી દર્શાવવી. જે રીતે ત્રિનેત્રવાળા શિવની પૂજા થાય છે, એ જ રીતે વિઘ્નેશ ગણપતિની પૂજા કરવી. એ જ મંડળ, એ જ અંગન્યાસ — બધું સમાન. મંત્રપદ સિવાય બધું એકસરખું છે. જે વિધિથી વિઘ્નેશ એકદંત ઉમાસુતની પૂજા કરે છે, તેના બધા વિઘ્નો નાશ પામે છે, ક્યારેય અનિષ્ઠ નથી થતું. જે ચતુર્થીએ ઉપવાસ કરીને પૂજા કરે છે, તેના બધા કાર્ય નિર્વિઘ્ન સિદ્ધ થાય છે — એમાં શંકા નથી. વિઘ્નેશ પ્રસન્ન હોય તે વ્યક્તિના બધા કાર્યોમાં જગતમાં અનુકૂળતા મળે છે. એથી ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી હંમેશા એની પૂજા કરવી. કુંકુમ, અગરૂ, ધૂપ, અને ઉંડીરકની માળા, પલલ, લોલાપિકા, જાતી, ઉન્મત્તક — આ બધાથી પૂજા કરવી. શુક્લપક્ષની ચતુર્થીએ આ વિધિથી પૂજા કરવી — તેના બધા કાર્યો નિર્વિઘ્ન સિદ્ધ થાય છે. એકદંત, જગન્નાથ ગણેશ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પિતૃ, દેવતા, મનુષ્ય — બધા પ્રસન્ન થાય છે. એથી હંમેશા ભક્તિપૂર્વક એની પૂજા કરવી. કાનમાં લગાડવાની તુંડી, લાડુ વગેરે વડે હંમેશા વિઘ્ન વિનાશક દંતી દેવની પૂજા કરવી.
શિવાચતુર્થી પૂજનમ્ સુમન્તુરુવાચ શિવા શાન્તા સુખા રાજંશ્ચતુર્થી ત્રિવિધા સ્મૃતા । માસિ ભાદ્રપદે શુક્લા શિવા લોકેષુ પૂજિતા । । ૧ તસ્યાં સ્નાનં તથા દાનમુપવાસો જપસ્તથા । ક્રિયમાણં શતગુણં પ્રસાદાદ્દન્તિનો નૃપ । । ૨ ગુડલવણઘૃતાનાં તુ દાનં શુભકરં સ્મૃતમ્ । ગુડાપૂપૈસ્તથા વીર પુણ્યં બ્રાહ્મણભોજનમ્ । । ૩ યાસ્તસ્યાં નરશાર્દૂલ પૂજયન્તિ સદા સ્ત્રિયઃ । ગુડલવણપૂપૈશ્ચ શ્વશ્રૂં શ્વસુરમેવ ચ । ।૪ તાઃ સર્વાઃ સુભગાઃ સ્યુર્વે૧ વિઘ્રેશસ્યાનુમોદનાત્ । કન્યકા તુ વિશેષેણ વિધિનાનેન પૂજયેત્ । । ૫ ( ઇતિ શિવાકલ્પઃ) સુમન્તુરુવાચ માઘે માસિ તથા શુક્લા યા ચતુર્થી મહીપતે । સા શાન્તા શાન્તિદા નિત્યં શાન્તિં કુર્યાત્સદૈવ હિ । । ૬ સ્નાનદાનાદિકં કર્મ સર્વમસ્યાં કૃતં વિભો । ભવેત્સહસ્રગુણિતં પ્રસાદાત્તસ્ય૨ દન્તિનઃ । । ૭ કૃતોપવાસો યસ્તસ્યાં પૂજયેદ્વિ ઘ્નનાયકમ્ । તસ્ય હોમાદિકં કર્મ ભવેત્સાહસ્રિકં નૃપ । । ૮ લવણં ચ ગુડં શાકં ગુડપૂપાંશ્ચ ભારત । દત્ત્વા ભક્ત્યા તુ વિપ્રેભ્યઃ ફલં સાહસ્રિકં ભજેત્
સુમંતુએ કહ્યું: 'શિવા' — શાંત અને સુખદાયિ — ચતુર્થી તિથિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે. ભાદરવા મહિનાના શુક્લપક્ષમાં 'શિવા' લોકોમાં વિશેષ પૂજાય છે. એ દિવસે સ્નાન, દાન, ઉપવાસ અને જાપ — આ બધું દંતી ગણપતિની કૃપાથી સો ગણું ફળ આપે છે. ગોળ, મીઠું અને ઘીનું દાન શુભ માનવામાં આવે છે. ગોળના પુઆ અને બ્રાહ્મણ ભોજન પણ પુણ્ય આપે છે. જે સ્ત્રીઓ એ દિવસે ગોળ, મીઠા પુઆ વડે પોતાની સાસુ અને નણંદની પૂજા કરે છે, તેમને વિઘ્નેશની કૃપાથી સૌભાગ્ય મળે છે. કન્યાએ તો ખાસ આ વિધિથી પૂજા કરવી.
બિલાડી, નકુલ, વરાહ અને વિચ્છુ—આમાંથી જો સાપ બચી જાય તો તે એકસો વીસ વર્ષ જીવે છે.
તે ધ્રુજતો જાય છે, ભારે પીડા સહે છે અને આંખો લાલ થઈ જાય છે; એવો જીવ મૃત્યુ પામે છે—આને કાળદંડ કહે છે.