આવાહ્ય તેજોરૂપં તુ ન્યસેન્મન્ત્રવરાંસ્તતઃ 1.17.
પ્રકાશરૂપને આવાહન કરીને, પછી શ્રેષ્ઠ મંત્રો મૂકવા જોઈએ.
સ્રષ્ટારં સર્વજગતાં વિષ્ણુરુદ્રવિધાનગમ્ ગાયત્રીમુચ્ચરન્મન્ત્રં સર્વકર્માણિ કારયેત્
ગાયત્રી મંત્રનો ઉચ્ચાર કરીને, સર્વજગતના સર્જનહાર, જે વિષ્ણુ અને રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે, તેમના માટે બધા વિધિ કરવી જોઈએ.
પુષ્પં ધૂપં તથા દીપં નૈવેદ્યં સુમનોહરમ્
ફૂલ, ધૂપ, દીવો અને મનમોહક ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ.
સ્વસ્તિકોલ્લોપિકાદુગ્ધતિલાવેષ્ટતિલાઢિકાઃ
સ્વસ્તિક, ઓલ્લોપિકા, દૂધ, તલના પકવાન અને તલની મીઠાઈ જેવી સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ.
અન્યાંશ્ચ વિવિધાન્દદ્યાત્પૂપાનિ વિવિધાનિ ચ
અને અન્ય વિવિધ પકવાન અને અનેક પ્રકારની ભેટો આપવી જોઈએ.
મૂલમન્ત્રેણ દેવસ્ય તતો દેહં વિભાવયેત્
દેવના મૂળ મંત્રથી, પછી તેના શરીરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા દેહસંશોધનાય વૈ
શરીર શુદ્ધ કરવા માટે ત્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામ કરવું જોઈએ.
ધ્યાત્વાનન્તં તતો રુદ્રં પદ્મકિંજલ્કમધ્યગમ્
પહેલા અનંતનું ધ્યાન, પછી પદ્મના કિંજલ્કના મધ્યમાં સ્થિત રુદ્રનું ધ્યાન કરવું.
એવં ત્રિદેવતારૂઢં પદ્મમધ્યેંબુજોદ્ભવમ્
આ રીતે, ત્રણ દેવતાઓથી યુક્ત, પદ્મના મધ્યમાં, પદ્મમાંથી જન્મેલા.
ઋગ્વેદં તુ યજુર્વેદં સામવેદં ચ પૂજયેત્ 1.17.
ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદની પૂજા કરવી જોઈએ.
ઈશાનાદિક્રમાદ્રાજન્વિદિશાસુ સમંતતઃ
રાજન, ઈશાન દિશાથી શરૂ કરીને, દરેક દિશામાં ક્રમવાર.
જ્યોતિષં ચ મહાબાહો ઉપવેદાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ
મહાબાહુ, જ્યોતિષ અને બધા ઉપવેદો સંપૂર્ણ રીતે.
શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં દેવસ્ય પુરતઃ સદા
શિક્ષા, કલ્પ અને વ્યાકરણ હંમેશા દેવતા આગળ મૂકવા જોઈએ.
મહાવ્યાહૃતયઃ સર્વાઃ પ્રણવેન સમન્વિતાઃ
બધી મહાન વ્યાહૃતિઓ, ‘ઓમ’ સાથે જોડાયેલી.
શક્તયો બ્રહ્મણસ્ત્વેતા લોકરૂપા વ્યવસ્થિતાઃ
બ્રહ્માની આ શક્તિઓ જ વિવિધ લોકરૂપે સ્થિર થયેલી છે.
અરકાંતરસંસ્થાંશ્ચ ષટ્ સમુદ્રાન્સમર્ચયેત્ ।। નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવ રાશયશ્ચ વિશેષતઃ । । પૂજ્યાઃ સર્વે યથાન્યાયં સુરાગ્રેષુ વ્યવસ્થિતાઃ
દ્વીપો વચ્ચે આવેલા છ સમુદ્રો, તારાઓ, ગ્રહો અને ખાસ કરીને રાશિઓ—આ બધાને દેવતાઓની સામે યોગ્ય રીતે પૂજવા જોઈએ.
નાગાશ્ચ ગરુડશ્ચૈવ પૂજનીયસ્તથાગ્રતઃ તત્તેજોનિલયાઃ સર્વે પૂજનીયાઃ પ્રયત્નતઃ
નાગો અને ગરુડને પણ આગળ રાખીને પૂજવા જોઈએ; એ શક્તિના નિવાસસ્થાન એવા બધા જ સત્કારપૂર્વક પૂજનીય છે.
આચમ્ય વિધિવત્પૂર્વં મંત્રપૂતેન વારિણા ।। હૃદયાદીન્ન્યસેદંગાન્હૃદયાદિષુ કૃત્સ્નશઃ
વિધિ પ્રમાણે મંત્રથી શુદ્ધ કરેલું પાણી પીધા પછી, હૃદયથી શરૂ કરીને બધા અંગો તેમના સ્થાન પર યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરવા જોઈએ.
શિખા નેત્રં તથા ચર્મ અસ્ત્રં ચ ભરતર્ષભ । । મહેંદ્રાદિદિશશ્ચૈતાઃ પૂજયેદ્વિધિવન્નૃપ
શિખા, આંખો, ચામડી, શસ્ત્ર અને ઈન્દ્રાદિ દિશાઓ—આ બધાની રાજા, યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ.
હૃદયં પુરતઃ પૂજ્યં શિરો દેવસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।। પૂર્વં સંપૂજયેદ્દેવં મૂલમંત્રેણ કૃત્સ્નશઃ । । 1.17.
હૃદય આગળ પૂજવું, દેવનું માથું પાછળ; પહેલા મૂળમંત્રથી દેવની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી જોઈએ.
વિસર્જયેદ્દર્શયિત્વા મુદ્રાં તુ ભરતર્ષભ । । અંકુશં નરશાર્દૂલ હ્યાહ્વાને કંજમાદિશેત્
મુદ્રા દર્શાવીને પછી વિદાય આપવી, અને આવાહન સમયે કમળ દર્શાવવું, હે મહાન પુરુષ.
યસ્ત્વેવં પૂજયેદ્દેવં પ્રતિપન્નિત્યમેવ ચ । । ઉપોષ્ય પંચદશ્યાં તુ સ યાતિ પરમં પદમ્
જે મનુષ્ય આ રીતે નિયમિત રીતે દેવની પૂજા કરે છે અને પંદરમીના રોજ ઉપવાસ રાખે છે, તે પરમ પદને પામે છે.
સુમંતુ રુવાચ । । । । આપો હિષ્ઠેતિ મંત્રોઽયં હૃદયં પરિકીર્તિતમ્ । । ઋતં સત્યં શિખા પ્રોક્તા ઉદુત્યં નેત્રમાદિશેત્
સુમન્તુએ કહ્યું: 'આપો હિષ્ઠ' મંત્ર હૃદય માટે છે; 'ઋતમ્ સત્યમ્' શિખા માટે અને 'ઉદુતયમ્' આંખ માટે કહેવાય છે.
ચિત્રં દેવાનાં મસ્તમિતિ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ । । વર્મણા તે ચ્છાદયામિ કવચં સમુદાહૃતમ્
'ચિત્રં દેવાનાં મસ્ત' સર્વ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; 'હું તને કવચથી ઢાંકી રહ્યો છું' એ કવચ તરીકે કહેવાય છે.
ગાયત્ર્યા પૂજયેદ્દેવમોંકારેણાભિમંત્રિતમ્। । પ્રણવેનાપરાન્સર્વાનૃગ્વેદાદીન્પ્રપૂજયેત્
ગાયત્રી મંત્ર અને ઓમકારથી દેવની પૂજા કરવી; પ્રણવથી ઋગ્વેદ વગેરે બધાની પૂજા કરવી.
આહ્વાને પૂજને વીર વિસર્ગે બ્રહ્મણસ્તથા । । ગાયત્રી પરમો મંત્રો વેદમાતા વિભાવિની
આવાહન, પૂજા, વિસર્જન અને બ્રહ્માના કાર્યોમાં ગાયત્રી સર્વોચ્ચ મંત્ર છે, જે વેદમાતૃકા અને તેજસ્વિ છે.
ગાયત્ર્યક્ષરતત્ત્વૈસ્તુ પૂજયેદ્યસ્તુ દેવતામ્ । । સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણઃ સ્થાનં દુર્લભં યદ્દુરા સદમ્
જે ગાયત્રીના મૂળ અક્ષરો વડે દેવતાની પૂજા કરે છે, તે દુર્લભ એવા બ્રહ્માના સ્થાનને પામે છે.
પ્રતિપત્કલ્પસમાપ્તિવર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ પૌર્ણમાસ્યુપવાસં તુ કૃત્વા ભક્ત્યા નરાધિપ । અનેન વિધિના યસ્તુ વિરિઞ્ચિં પૂજયેન્નરઃ । । ૧ પ્રતિપદ્યાં મહાબાહો સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ । ઋગ્ભિર્વિશેષતો ૧ દેવી વિરિઞ્ચેર્વાસ્તુદેવતાઃ । । ૨ કાર્ત્તિકે માસિ દેવસ્ય રથયાત્રા પ્રકીર્તિતા । યાં કૃત્વા માનવો ભક્ત્યા યાતિ બ્રહ્મસલોકતામ્ । । ૩ કાર્તિકે માસિ રાજેન્દ્ર પૌર્ણમાસ્યાં ચતુર્મુખમ્ । માર્ગેણ ચર્મણા સાર્ધં સાવિત્ર્યા ચ પરન્તપ । । ૪ ભ્રામયેન્નગરં સર્વં નાનાવાદ્યૈઃ સમન્વિતમ્ । સ્થાપયેદ્ ભ્રામયિત્વા તુ સલોકં નગરં નૃપ । । ૫ બ્રાહ્મણં ભોજયિત્યાગ્રે શાંડિલેયં પ્રપૂજ્ય ચ । આરોપયેદ્રથે દેવં પુણ્યવાદિત્રનિસ્વનૈઃ । । ૬ રથાગ્રે શાંડિલીપુત્રં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ । બ્રાહ્મણાન્વાચયિત્વા ચ કૃત્વા પુણ્યાહમંગલમ્ । । ૭ દેવમારોપયિત્વા તુ રથે કુર્યાત્પ્રજાગરમ્ । નાનાવિધૈઃ પ્રેક્ષણકૈર્બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ પુષ્કલૈઃ । । ૮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm રથોપરિ ટિપ્પણી] કૃત્વા પ્રજાગરં હ્યેવં પ્રભાતે બ્રાહ્મણં નૃપ । ભોજયિત્વા યથાશક્ત્યા ભક્ષ્યભોજ્યૈરનેકશઃ । । ૯ પૂજયિત્વા જનં૨ વીર વજ્રેણ વિધિવન્નૃપ । બીજેન ચ મહાબાહો પયસા પાયસેન ચ । । 1.18.૧૦ બ્રાહ્મણાન્વાચયિત્વા ચ ચ્છાંદેન વિધિના નૃપ । કૃત્વા પુણ્યાહશબ્દં ચ રથં ચ ભ્રામયેત્પુરે । । ૧૧ ચતુર્વેદવિદૈર્વિપ્રૈર્ભ્રામયેદ્બ્રહ્મણો રથમ્ । બહ્વૃચાથર્વણોચ્ચારૈશ્છન્દોગાધ્વર્યુભિસ્તથા । । ૧૨ ભ્રામયેદ્દેવદેવસ્ય સુરજ્યેષ્ઠસ્ય તં રથમ્ । પ્રદક્ષિણં પુરં સર્વં માર્ગેણ સુસમેન તુ । । ૧૩ ન વોઢવ્યો રથો વીર શૂદ્રેણ શુભમિચ્છતા । નારુહેત રથં પ્રાજ્ઞો મુક્ત્વૈકં ભોજકં નૃપ । । ૧૪ બ્રહ્મણો દક્ષિણે પાર્શ્વે સાવિત્રીં સ્થાપયેન્નૃપ । ભોજકો વામપાર્શ્વે તુ પુરતઃ કઞ્જજં ન્યસેત્ । । ૧૫ એવં તૂર્યનિનાદૈસ્તુ શંખશબ્દૈશ્ચ પુષ્કલૈઃ । ભ્રામયિત્વા રથં રાજન્પુરં સર્વં પ્રદક્ષિણમ્ । । સ્વસ્થાને સ્થાપયેદ્ભૂયઃ કૃત્વા નીરાજનં બુધઃ । । ૧૬ ય એવં કુરુતે યાત્રાં ભક્ત્યા યશ્ચાપિ પશ્યતિ । રથં ચાકર્ષતે યસ્તુ સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ । । ૧૭ કાર્તિકે માસ્યમાવાસ્યાં યસ્તુ દીપપ્રદીપનમ્ । શાલાયાં બ્રહ્મણઃ કુર્યાત્સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ । । ૧૮ પ્રતિપદિ બ્રાહ્મણાંશ્ચાપિ ગુડમિશ્રૈઃ પ્રદીપકૈઃ । વાસોભિરહતૈશ્ચાપિ સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ । । ૧૯ ગંધૈપુષ્પૈર્નવૈર્વસ્ત્રૈરાત્માનં ૧ પૂજયેચ્ચ યઃ । તસ્યાં પ્રતિપદાયાં તુ સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ । । 1.18.૨૦ મહાપુણ્યા તિથિરિયં બલિરાજ્યપ્રવર્તિની । બ્રહ્મણઃ સુપ્રિયા નિત્યં બાલેયા પરિકીર્તિતા । । ૨૧ બ્રાહ્મણાન્પૂજયિત્વાસ્યામાત્માનં ચ વિશેષતઃ । સ યાતિ પરમં સ્થાનં વિષ્ણોરમિતતેજસઃ । । ૨૨ ચૈત્રે માસિ મહાબાહો પુણ્યા પ્રતિપદા પરા । તસ્યાં યઃ શ્વપચં સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં કુર્યાન્નરોત્તમ । ૨૩ ન તસ્ય દુરિતં કિઞ્ચિન્નાધયો વ્યાધયો નૃપ । ભવન્તિ કુરુશાર્દૂલ તસ્માત્સ્નાનં પ્રવર્તયેત્ । । ૨૪ દિવ્યં નીરાજનં તદ્ધિ સર્વરોગવિનાશનમ્ । ગોમહિષ્યાદિ યત્કિંચિત્તત્સર્વં ભૂષયેન્નૃપ । । ૨૫ તૈલશસ્ત્રાદિભિર્વસ્ત્રસ્તોરણાધસ્તતો નયેત્ । બ્રાહ્મણાનાં તથા ભોજ્યં કુર્યાત્કુરુકુલોદ્વહ । । ૨૬ તિસ્રો હ્યેતાઃ પરાઃ પ્રોક્તાસ્તિથયઃ કુરુનન્દન । કાર્ત્તિકેશ્વયુજે માસિ ચૈત્રે માસે ચ ભારત । । ૨૭ સ્નાનં દાનં શતગુણં કાર્ત્તિકે યા તિથિર્નૃપ । બલિરાજ્યાપ્તિસુખદા પાંશુલાશુભનાશિની । । ૨૮ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ પ્રતિપત્કલ્પસમાપ્તિવર્ણનં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
શર્યાત્યાખ્યાને પુષ્પદ્વિતીયા વર્ણનમ્ સુમન્તુરુવાચ દ્વિતીયાયાં તુ રાજેન્દ્ર અશ્વિનૌ સોમપીતિનૌ । ચ્યવનેન કૃતૌ યજ્ઞે મિષતો મઘવસ્ય૧ ચ । । ૧ શતાનીક ઉવાચ કથમિન્દ્રસ્ય મિષતઃ કૃતૌ તૌ સોમપીતિનૌ । ચ્યવનેન હિ દેવાનાં પશ્યતાં તદ્વદસ્વ મે । । ૨ અહો મહત્તપસ્તસ્ય ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ । યદિન્દ્રસ્ય બલાદેવ દેવત્વં પ્રાપિતાવુભૌ । । ૩ સુમન્તુરુવાચ પુરાતનયુગે સન્ધૌ પશ્ચિમેઽથ નરાધિપ । ચ્યવનો યોગમાસ્થાય ગંગાકૂલેઽવસચ્ચિરમ્ । । ૪ તત્ર શર્યાતિરાયાતઃ સ્નાતુમન્તઃ૧ પુરૈઃ સહ । સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય૨ પિતૄન્દેવાન્ગમનાયોપચક્રમે । । ૫ તત્ર મૂઢં જનપદમપશ્યત્પથિ ચેષ્ટનમ્ । વિણ્મૂત્રોત્સર્ગસંરુદ્ધં જ્યોતિરાક્ષિપ્તનિષ્ક્રિયમ્ । । ભ્રમન્તં તત્રતત્રૈવ સમીક્ષ્ય સ બલં નૃપઃ । । ૬ ઉવાચ૩ દુર્મના રાજા અમાત્યાન્સ્વાન્પુરોગમાન્ । ચ્યવનસ્યાશ્રમોઽયં હિ નાપરાદ્ધં તુ કેનચિત્ । । ૭ ન ચોવાચ યદા કશ્ચિત્તસ્ય રાજ્ઞસ્તુ પૃચ્છતઃ । તદા સુતા સુકન્યાસ્ય પ્રોવાચ પિતરં વચઃ । । ૮ મયા દૃષ્ટં તુ યત્તાત સખિભિઃ સહ કૌતુકમ્ । તત્તે વચ્મિ નિબોધ ત્વં શૃણુ તાત મહાદ્ભુતમ્ । । ૯ શિઞ્જિતારાવબહુલાઃ કાઞ્ચીનૂપુરમેખલાઃ । ગાયન્ત્યો વિલપન્ત્યશ્ચ કીડન્ત્યશ્ચાત્ર કાનને । । 1.19.૧૦ કોકિલધ્વનિમશ્રૌષં વ્યક્તાવ્યક્તાક્ષરં કૃશમ્ । સુકન્યે હ્યેહિહ્યેહીતિ વલ્મીકાદ્વચમુદ્ગિરન્ । । ૧૧ તત્ર ગત્વાદ્ભુતં તાત પશ્યામઃ કિલ પાવકૌ । દીપાવિવાચલશિખૌ ભૂયઃ કન્યા ઉવાચ હ । । ૧૨ મયા ચ કૌતુકાત્તાત કિમેતદિત્યબુદ્ધિતઃ । સૂદિતૌ દર્ભસૂચ્યગ્રૈસ્તત્તેજઃ સમુપારમત્ । । ૧૩ તચ્છ્રુત્વા નૃપતિસ્ત્રસ્તસ્તૂર્ણં તદ્વનમાગમત્ । યત્રાસ્તે ભાર્ગવઃ કષ્ટં વલ્મીકાન્તર્ગતો મુનિઃ । । ૧૪ ગત્વા સ તત્ર પ્રોવાચ પ્રણિપત્ય દ્વિજોત્તમમ્ । અપરાદ્ધં મયા ૧ દેવ તત્ક્ષમસ્વ નમોઽસ્તુ તે । । ૧૫ સ તં પ્રોવાચ નૃપતિં મયા જ્ઞાતં નરાધિપ । સુકન્યાં મે પ્રયચ્છસ્વ નિવેશાર્થી૨ હ્યહં નૃપ । । અનુક્રમન્સુકન્યાં તુ દત્ત્વા રાજન્સુખી ભવ । । ૧૬ ઇત્યુક્તઃ પ્રદદૌ રાજા સુકન્યામવિચારયન્ । તતઃ સ્વપુરમાગમ્ય અવસત્સુચિરં સુખી । । ૧૭ સુકન્યાપિ પતિં લબ્ધ્વા સુપ્રીતારાધયત્તદા । રાજ્યશ્રિયં પરિત્યજ્ય વલ્કલાજિનધારિણી । । ૧૮ ગતે બહુતિથે કાલે વસન્તે સમુપસ્થિતે । તપોદ્યોતિતસર્વાઙ્ગીં રૂપોદાર્યગુણાન્વિતામ્ । । સ્નાતાં સ્વભાર્યાં ચ્યવન ઉવાચ મધુરાક્ષરમ્ । । ૧૯ એહ્યેહિ ભદ્રે ભદ્રં તે શયનીયં સમાશ્રય । અપત્યં જનયસ્યાદ્ય કુલદ્વયવિવર્ધનમ્ । । 1.19.૨૦ એવમુક્તા તુ સા કન્યા પ્રાઞ્જલિઃ પતિમબ્રવીત્ । ૩નાર્હસ્યદ્ય સુકલ્યાણ સઙ્ગમં સ્થણ્ડિલેઽસમે । । ૨૧ મમ પ્રિયં કુરુષ્વાદ્ય તતો મામાહ્વયસ્વ ચ । પિતૃગેહે યથાતિષ્ઠં શયનીયે સુસંસ્કૃતે । । ૨૨ બહુગૈરિકવર્ણાદ્યૈઃ શ્વેતપીતારુણાકુલે । વસ્ત્રાલઙ્કારગન્ધાદ્યૈસ્તથા ત્વમપિ તત્કુરુ । । ૨૩ આત્માનં વયસોપેતં રૂપવન્તં સુવર્ચસમ્ । વસ્ત્રાલઙ્કારગન્ધાઢ્યં પશ્યેયં યેન સાદરમ્ । । ૨૪ સુકન્યાયા વચઃ શ્રુત્વા ચ્યવનઃ પ્રાહ દુર્મનાઃ । ન મેઽસ્તિ વિત્તં કલ્યાણિ પિતુસ્તેઽસ્તિ યથા વને । । ૨૫ સ કથં ભૂષયામ્યદ્ય સુરૂપશ્ચ કથં વદ । પ્રોવાચ સા પતિં ભૂયઃ પ્રહસન્તી કૃતાઞ્જલિઃ । । વિત્તં દદાવૈલવિલો રૂપં વૈરોચનોઽદદત્ । । ૨૬ ચ્યવનઃ પ્રાહ ભાર્યાં તાં ન કરિષ્યે તપોવ્યયમ્ । એવમુક્ત્વા તપશ્ચોગ્રં તતાપ સુચિરં તદા । । ૨૭ અથ તત્રાગતૌ વીરાવશ્વિનૌ કાલપર્યયાત્ । દૃષ્ટવન્તૌ સુકન્યાં તૌ દીપ્ત્યા વૈ દેવતામિવ । । ૨૮ ઉપગમ્યોચતુસ્તાં તૌ કા ત્વં સુન્દરિ રૂપિણી । કિમર્થમિહ એકા ત્વં તિષ્ઠસે કસ્તવાશ્રયઃ । । ૨૯ સા તાવુવાચ તન્વઙ્ગી શર્યાતિદુહિતા હ્યહમ્ । ભર્તા ચ ચ્યવનો મહ્યં કૌ ચ વાં મે તથોચ્યતામ્ । । 1.19.૩૦ ઊચતુશ્ચાશ્વિનૌ દેવાવાવાં વિદ્ધિ નૃપાત્મજે । કિં કરિષ્યસિ તેન ત્વં જીર્ણેન ચ કૃશેન ચ । । આવયોર્વૃણુ ભર્તારમેકમેવ યમિચ્છસિ । । ૩૧ સા ત્વબ્રવીચ્ચ મા મૈવં વક્તુમર્હૌ દિવૌકસૌ । ભર્તારમનુરક્તાઙ્ગી યથા સ્વાહા વિભાવસોઃ । । ૩૨ અશ્વિનાવૂચતુઃ આયાતુ ચ વિશત્વદ્ય ચ્યવનો વૈષ્ણવીજલમ્ । તતો નૌ મધ્યગં હ્યેકં વૃણીષ્વાન્યં યમિચ્છતિ । । ૩૩ તાવબ્રૂતાં સુકન્યાં તુ ગત્વા પૃચ્છ સ્વકં પતિમ્ । તં ચ પૃષ્ટ્વા પુનશ્ચાત્રાગચ્છ નૌ સન્નિધૌ પુનઃ । । ૩૪. આવામત્રૈવ તિષ્ઠાવો યાવદાગમનં તવ । સા ગત્વા પ્રાહ ભર્તારમશ્વિનાવેવસૂચતુઃ
૩૫ રૂપવન્તં ચ ભર્તારં કરિષ્યાવો યમિચ્છસિ । અથ મધ્યગતં હ્યેકં ભર્તૃત્વેન વરિષ્યસિ । । ૩૬ એવમસ્ત્વિતિ તાં પ્રાહ ભાર્યાં ચ્યવનસ્ત્વરન્ । સા તં ગૃહ્ય જગામાશુ યત્ર તૌ ભિષજાવુભૌ । । ૩૭ સા તાવુવાચ ચ્યવનો યથોક્તં ભવતોર્વચઃ । કુરુતં હ્યશ્વિનૌ ક્ષિપ્રં સુકન્યા ચેપ્સિતં૨ વૃણોત્ । । ૩૮ તૌ તં સઙ્ગૃહ્ય ગઙ્ગાયાં પ્રવિષ્ટૌ મુનિના સહ । મુહૂર્તાત્તુ સમુત્તિષ્ઠન્રૂપતશ્ચ શ્રિયા વૃતાઃ । । ૩૯ શોભન્તે સ્મ મહાબાહૌ કમુદ્ભિદ્ય તપોયુતાઃ । કલ્પાદૌ કલશે યદ્વત્કઞ્જાક્ષ વ્યોમ વેધસઃ । । ઉદકાદુત્થિતાસ્તસ્માત્સર્વે તે સમરૂપકાઃ ।।1.19.૪૦ સુકન્યા તુ તતો દૃષ્ટ્વા ભર્ત્તારં દેવરૂપિણમ્ । હર્ષેણ મહતાવિષ્ટા ન ચ તં વેદ ભારત ।।૪૧ સમકાયાઃ સમવયઃ સમરૂપાઃ સમશ્રિયઃ । વસ્ત્રાલઙ્કારસદૃશાન્દૃષ્ટ્વા ચિન્તાં ગતા ચિરમ્ ।।૪૨ સા ચિન્તયિત્વા સુચિરં વૈદ્યદેવાવુવાચ હ । બીભત્સોઽપિ મયા ભર્તા પરિત્યક્તો ન કર્હિચિત્ ।।૪૩ ભવદ્ભિરાત્મસંદૃશં કથં૧ ત્યક્ત્વા વૃણે પરમ્ । તસ્માત્તમેવ ભર્તારં પ્રયચ્છધ્વં દિવૌકસઃ ।।૪૪ તયા સબહુમાનં તૌ પ્રાઞ્જલ્યા પ્રાર્થિતૌ તદા । દેવચિહ્નાનિ સ્વાન્યેવ ધારયન્તૌ સુપૂજિતૌ ।।૪૫ સુકન્યા નિપુણં તૌ તુ સુનિરીક્ષ્ય ચ વિહ્વલા । ન રજો ન નિમેષો વૈ ન સ્પૃશેતે ધરાં પદે ।।૪૬ અયં ચ સરજા મ્લાનો ભૂમિમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । નિમેષં ચૈવ તસ્યૈવં જ્ઞાત્વા વૈ ચ્યવનો વૃતઃ ।।૪૭ ચ્યવને વૃતે સુકન્યયા પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત હ । દેવદુન્દુભયશ્ચૈવ પ્રાવાદ્યન્ત અનેકશઃ ।।૪૮ તતસ્તુ ચ્યવનસ્તુષ્ટો દિવ્યરૂપધરસ્તદા । ઉવાચ તૌ તુ સુપ્રીત અશ્વિનૌ કિં કરોમિ વામ્ ।।૪૯ ભાર્યા દત્તા કૃતં રૂપં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ । ઉપકારં વરિષ્ઠં યો ન કરોત્યુપકારિણઃ ।।1.19.૫૦ એકવિંશત્સ ગચ્છેચ્ચ નરકાણિ ક્રમેણ વૈ । તસ્માદહં વરિષ્ઠં વૈ કરિષ્યેઽહમમાનુષમ્ । । ૫૧ ઉપકારં ભવદ્ભ્યાં તુ પ્રીતઃ કુર્યાં સુનિશ્ચિતમ્ । યજ્ઞભાગફલં દદ્યાં યદ્દેવેષ્વપિ દુર્લભમ્ । । ૫૨ એવમુક્ત્વા તુ દેવેશૌ વિસસર્જ મહામુનિઃ । આજગામાશ્રમં પુણ્યં સહભાર્યો મુદાન્વિતઃ । । ૫૩ અથ શુશ્રાવ શર્યાતિશ્ચ્યવનં દેવરૂપિણમ્ । જગામ ચ મહાતેજા દ્રષ્ટું મુનિવરં વશી । । ૫૪ તં દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્યાદૌ પ્રતિપૂજ્ય યથાર્હતઃ । સુકન્યાં તુ તતો દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્યાભિનન્દ્ય ચ । । ૫૫ સસ્વજે મૂર્ધ્નિ આઘ્રાય તતોત્સઙ્ગં ૧ સમાનયત્ । સા તસ્યાઃ સસ્વજે પ્રેમ્ણા આનન્દાશ્રુપરિપ્લુતા । । સંસ્થાપ્ય તાં મુદા યુક્તો નૃપતિઃ સહ ભાર્યયા । । ૫૬ ભૂયોઽબ્રવીત્સુસંતુષ્ટં ચ્યવનસ્તં નરાધિપમ્ । સંભારં કુરુ યજ્ઞાર્થં યાજયિષ્યે નરાધિપ । । ૫૭ એવમુક્તઃ સ નૃપતિઃ પ્રણિપત્ય મહામુનિમ્ । જગામ સ્વપુરં હૃષ્ટો યજ્ઞાર્થં યત્નમાચરત્ । । ૫૮ સપ્રેષ્યાન્પ્રેષયન્ક્ષિપ્રં યજ્ઞાર્થે દ્રવ્યમાહરત્ । મંત્રિપુરોહિતાચાર્યાનાનયામાસ સત્વરમ્ । । ૫૯ સમાનીતેષુ સર્વેષુ તેષુ દ્રવ્યેષુ ભારત । આજગામ વિશુદ્ધાત્મા ચ્યવનઃ સહ ભાર્યયા । । 1.19.૬૦ સમ્પૂજિતશ્ચ શુશ્રાવ મહાન્તં ત્યાગમૌજસમ્ । અન્યૈશ્ચ બહુભિઃ સાર્દ્ધમત્ર્યઙ્ગિરસભાર્ગવૈઃ । । ૬૧ પ્રવર્તિતે મહાયજ્ઞે યજમાને નૃપોત્તમે । ઋત્વિક્ત્વકર્મનિરતે હૂયમાને હુતાશને । । આહૂતાઃ સ્વાગતાઃ સર્વે ભાગાર્થં ત્રિદિવાલયાઃ । । ૬૨ યજ્ઞભાગે પ્રવૃત્તે તુ શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનતઃ । આગતાવશ્વિનૌ તત્ર આહૂતો ચ્યવનેન તુ । । ૬૩ આહ્વાને ક્રિયમાણે તુ અશ્વિભ્યાં તુ તદા નૃપ । પ્રોવાચેન્દ્રોઽથ ચ્યવનં નૈતૌ ભાગાન્વિતૌ કુરુ । । દેવાનાં ભિષજાવેતૌ ન ભાગાર્હૌ ન દૈવતૌ । । ૬૪ ચ્યવનસ્ત્વિંદ્રમાહેદં દેવૌ હ્યેતાવુભાવપિ । મમોપકારિણાવેતૌ દદ્મિ ભાગં ન સંશયઃ । । ૬૫ તતો હ્યુવાચ સક્રોધઃ સ શક્રશ્ચ્યવનં રુષા । વિપ્રર્ષે પ્રહરિષ્યામિ યદિ ભાગં પ્રયચ્છસિ । । ૬૬ એવમુક્તસ્તુ વિપ્રર્ષિર્ન ચોવાચાપિ કિઞ્ચન । ભાગૌ દદૌ ચ સોઽશ્વિભ્યાં સ્રુવમુદ્યમ્ય મન્ત્રતઃ । । ૬૭ અથ ઉદ્યમ્ય ભિદુરં મોક્તુકામો દિવસ્પતિઃ । સ્તમ્ભિતશ્ચ્યવનેનાથ સવજ્રઃ સ નરાધિપ । । ૬૮ સ સ્તમ્ભયિત્વાત્વિન્દ્રં તુ ભાગં દત્ત્વાશ્વિનોર્વશી । સમાપયામાસ તદા યજ્ઞકર્મ યથાર્થવત્ । । ૬૯ કઞ્જજોઽથાજગામાશુ આહ ચ ચ્યવનં તદા । ઉત્તંભ્યતામયં લેખો ભાગશ્ચાસ્ત્વશ્વિનોરિહ ।।1.19.૭૦ તથેન્દ્રસ્તમુવાચેદં ચ્યવનં પ્રીતમાનસઃ । જાનામિ શક્તિં તપસશ્ચ્યવનેહ તવોત્તમામ્ ।।૭ ૧ ખ્યાપનાર્થં હિ તપસસ્તવ એતત્કૃતં મયા । અદ્યપ્રભૃતિ ભાગોઽસ્તુ દેવત્વં ચાશ્વિનોસ્તથા ।।૭૨ યસ્ત્વિમાં તપસઃ ખ્યાતિં ત્વદીયાં વૈ પઠિષ્યતિ । શૃણુયાદ્વાપિ શુદ્ધાત્મા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।।૭૩ વિરોચનસદો ગત્વા ગત્વા પુષ્પસદસ્તથા । કાલેઽથ વામદેવસ્ય મુઞ્જકેશસદસ્તથા ૭૪ એવમુક્ત્વા જગામાશુ દેવઃ સ્વભવનં વશી । ચ્યવનોઽપિ સભાર્યો વૈ શયાર્તિશ્ચાશ્રમં ગતઃ ।।૭૫ અથાપશ્યદ્વિમાનાભં ભવનં દેવનિર્મિતમ્ । શય્યાસનવરૈર્જુષ્ટં સર્વકામસમૃદ્ધિમત્ ।।૭૬ ૧ઉદ્યાનવાપિભિર્જુષ્ટં દેવેન્દ્રેણ સમાહૃતમ્ । ૨ગોખણ્ડસન્નિભં રેજે ગૃહં તદ્ભુવિ દુર્લભમ્ ।।૭૭ સુભૂષણાનિ દિવ્યાનિ રત્નવન્તિ મહાન્તિ ચ । અરજાન્સિ ચ વસ્ત્રાણિ દિવ્યપ્રાવરણાનિ ચ । ।૭૮ તત્સર્વમખિલં સહ પત્ન્યા મહામુનિઃ । મુદં પરમિકાં લેભે શક્રં ચ પ્રશશંસ હ ।।૭૯ એવમિષ્ટા તિથિરિયં દ્વિતીયા અશ્વિનોર્નૃપ । દેવત્વં યજ્ઞભાગં ચ સમ્પ્રાપ્તાવિહ ભારત ।।1.19.૮૦ ઉપોષ્યા વિધિના યેન તં શૃણુષ્વ નરાધિપ । રૂપં સુરૂપં યો વાઞ્છેદ્દ્વિતીયાયાં નરાધિપ । । ૮૧ કાર્તિકે શુક્લપક્ષસ્ય દ્વિતીયાયાં નરાધિપ । પુષ્પાહારો વર્ષમેકં ભવેત્સ નિયતાત્મવાન્ । । ૮૨ કાલપ્રાપ્તાનિ યાનિ સ્યુર્હવિષ્યં કુસુમાનિ તુ । ભુઞ્જીયાત્તાનિ દત્ત્વા તુ બ્રાહ્મણેભ્યો નરાધિપ । । ૮૩ સૌવર્ણરૌપ્યપુષ્પાણિ અથ વા જલજાનિ ૧ ચ । વ્રતાન્તે તસ્ય સન્તુષ્ટૌ દેવૌ ત્રિભુવનેઽશ્વિનૌ । । ૮૪ દદતુઃ કામગં દિવ્યં વિમાનમતિતેજસમ્ । સુચિરં દિવિ નારીભિર્લોકેઽસૌ રમતેઽશ્વિનોઃ । । ૮૫ ઇહ ચાગત્ય કલ્પાન્તે જાતો વિપ્રઃ પુરસ્કૃતઃ । વેદવેદાંગવિદુષઃ સપ્તજન્માન્તરાણ્યસૌ । । ૮૬ જાતો જાતો ભવેદ્વિદ્વાન્બ્રાહ્મણોઽસૌ કૃતે યુગે । દાતા યજ્ઞપતિર્વાગ્મી આધિવ્યાધિવિવર્જિતઃ । । ૮૭ પુત્રપૌત્રૈઃ પરિવૃતઃ સહ પન્ત્યાઽવસચ્ચિરમ્ । મધ્યદેશે સુનગરે ૨ ધર્મિષ્ઠો રાજ્યભાગ્ભવેત્ । । ૮૮ ઇત્યેષા કથિતા તુભ્યં દ્વિતીયા પુષ્પસંજ્ઞિતા । ફલસંજ્ઞા તથાન્યા સ્યાત્સુતે વૈ મુઞ્જકેશિનિ । । ૮૯ સુષ્ઠુ પુણ્યા પાપહરા વિષ્ટરશ્રવસઃ પ્રિયા । અશૂન્યશયના લોકે પ્રખ્યાતા કુરુનન્દન । । 1.19.૯૦ તામુપોષ્ય નરો રાજઞ્છ્રદ્ધાભક્તિપુરસ્કૃતઃ । ઋદ્ધિં વૃદ્ધિં શ્રિયં વાથ ભાર્યયા સહ મોદતે । । ૯૧ ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે શતાર્દ્ધસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રાહ્મે પર્વણિ દ્વિતીયાકલ્પે શર્યાત્યાખ્યાને પુષ્પદ્વિતીયાવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ
પ્રતિપદ કલ્પ પૂર્ણ થયાની વર્ણના.
શર્યાતિની કથા અને પુષ્પદ્વિતીયાનું વર્ણન.
અમે તારો પતિ મનગમતો અને સુંદર બનાવી દઈશું; પછી વચ્ચે જે પસંદ હોય તેને પતિ તરીકે પસંદ કરી શકીશ.