શૂદ્રાશ્ચૈવ ભૃશં દીનાઃ પ્રતિભાન્તિ દ્વિજપ્રભો । ધર્માર્થકામમોક્ષસ્ય શસ્તાઃ સ્યુરવને કથમ્
શ્લોક કહે છે કે શૂદ્રો ગંભીર દંડ ભોગવે છે છતાં દ્વિજપુત્રોના સમક્ષ આવેલો કરે છે; તો તેઓ ચારેય ધ્યેય — ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ — માટે કેવા ઉપયોગી સાધન બની શકે?
આગમેન વિહીના હિ અહો કષ્ટં મતં મમ્ । કશ્ચૈષામાગમઃ પ્રોક્તઃ પુરા દ્વિજમનીષિભિઃ । ત્રિવર્ગપ્રાપ્તયે બ્રહ્મઞ્છ્રેયસે ચ તથોભયોઃ
હાહા — મને દુઃખ થાય છે કે તેમને આગમ પરંપરાનો વિયોગ થયો છે; કયા પવિત્ર ઉપદેશ એમને પૂર્વે દ્વિજમુનીઓ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા હતાં જેથી તેઓ ત્રિકાર્ય અને બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ય કરે — સૌથી મોટું કલ્યાણ?
સુમન્તુરુવાચ સાધુ સાધુ મહાબાહો! શૃણુ મે પરમં વચઃ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં યાનિ પ્રોક્તાનિ શ્રેયસે
સુમંતુએ કહ્યું: સારું કહેવાયું, ઉત્કૃષ્ટ શસ્ત્રધારીઓ! મારા ઉત્તમ વચનને સાંભળો: ચાર વર્ણોમાં જે નિવેદનો કલ્યાણ તરફ લઈ જાય છે તે હવે ઘોષિત કરાયા છે.
ધર્મશાસ્ત્રાણિ રાજેન્દ્ર! શૃણુ તાનિ નૃપોત્તમ । વિશેષતશ્ચ શૂદ્રાણાં પાવનાનિ મનીષિભિઃ
હે પ્રથમ પૂરનાં રાજા, એ ધર્મશાસ્ત્રો સાંભળો; ઋષિઓએ વિશેષ કરીને શૂદ્રો માટે નિષ્ક્રિય કરવાની અને શુદ્ધિ કરાવવાની નિયમાવલિઓ જાહેર કરી છે.
અષ્ટાદશપુરાણાનિ ચરિતં રાઘવસ્ય ચ । રામસ્ય કુરુશાર્દૂલ! ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે
ંગ્રેસાંઠી અઢાઈ સમચિંતાઓ: ઊણખાણે રાહુગાઠાં — અઢાઈ પુરાણો રાઘવની પ્રવૃત્તિઓ વર્ણવે છે; હે કુરુવંશના વીર, એ બધું ધર્મ, કામ અને અર્થની પ્રાપ્તિ માટે છે.
તથોક્તં ભારતં વીર! પારાશર્યેણ ધીમતા । વેદાર્થસકલં યોજ્ય ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચ પ્રભો!
એ રીતે કહ્યુ હતુ, હે ભરત! વિદ્વાન પરાશરે કહ્યું: બધા વેદોના અર્થો ને ધર્મશાસ્ત્રો સાથે મિલાવી દે, હે ભગવાન.
કૃપાલુના કૃતં શાસ્ત્રં ચતુર્ણામિહ શ્રેયસે । વર્ણાનાં ભવમગ્નાનાં કૃતં પોતો હ્યનુત્તમમ્
ચારે વર્ણોના કલ્યાણ માટે અહીં કરુણાસભર શાસ્ત્ર રચાયું છે; આગ્નિજાત (દ્વિજ) માટે એ ઉત્તમ, પૂર્ણ માર્ગદર્શક છે.
અષ્ટાદશપુરાણાનિ અષ્ટૌ વ્યાકરણાનિ ચ । જ્ઞાત્વા સત્યવતીસૂનુશ્ચક્રે ભારતસંહિતામ્
અઠાર પુરાણો અને લાખ વ્યાકરણગ્રંથો છે; તેને જાણીને સત્યવતીનો પુત્રે બારાતસંહિતા રચી.
યાં શ્રુત્વા પુરુષો રાજન્! મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા । પ્રથમં પ્રોચ્યતે બ્રાહ્મં દ્વિતીયં ચૈન્દ્રમુચ્યતે
જેણે તે સાંભળ્યું, હે રાજા, તે મનુષ્ય બ્રાહ્મણહંડનના પાપથી મુક્ત થાય છે: પ્રથમ બ્રહ્મમંત્ર ઘોષિત થાય છે અને પછી ઇન્દ્રમંત્ર આપવામા આવે છે.
યામ્યં પ્રોક્તં તતો રૌદ્રં વાયવ્યં વારુણં તથા । સાવિત્રં ચ તથા પ્રોક્તમષ્ટમં વૈષ્ણવં તથા
પછી રાત્રિની ઉગ્ર મંત્ર, ઉત્તર વાયુમંત્ર, વરુણમંત્ર, સવિત્રીમંત્ર અને આખરે અઠમું — વૈષ્ણવમંત્ર આવે છે.
એતાનિ વ્યાકરણાનિ પુરાણાનિ નિબોધ મે । બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા
હું તમને જે વ્યાકરણ-સાહિત્ય અને પુરાણો ધરાવું છું તે સાંભળો: બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ અને ભગવત આ છે.
તથાન્યન્નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયં ચ સપ્તમમ્ । આગ્નેયમષ્ટમં વીર ભવિષ્યં નવમં સ્મૃતમ્
બીજાં પણ સાંભળો: આરાદીય, સાતમું કહેવાતા માર્કંડેય; આઠમું આ بےગ્નેય; નવમું વીર, એમ કહેવામાં આવે છે.
દશમં બ્રહ્મવૈવર્ત્તં લૈઙ્ગમેકાદશં સ્મૃતમ્ । વારાહં દ્વાદશં પ્રોક્તં સ્કાન્દં ચૈવ ત્રયોદશમ્
દસમું છે બ્રહ્મવૈવર્ત; અગિયારમું છે લૈંગ; બારમું છે વરાહ; તેરમું છે સ્કંદ.
ચતુર્દશં વામનં ચ કૌર્મં પઞ્ચદશં સ્મૃતમ્ । માત્સ્યં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં ચ તતઃ પરમ્
ચૌદમું છે વ્યામન; પંદરમું છે કૌર્મ; પછી માટ્સ્ય અને ગરુડ અને તેમાંથી પરે બ્રહ્માંડ આવે છે.
એતાનિ કુરુશાર્દૂલ ધર્મશાસ્ત્રાણિ પણ્ડિતૈઃ । સાધારણાનિ પ્રોક્તાનિ વર્ણાનાં શ્રેયસે સદા
હે કુરૂઓના વાઘ, આ તે ધર્મશાસ્ત્રો છે જેમને પૂજિત નિપુણ લોકોએ નામરૂપે ઊલેખ કર્યો છે; તેઓ જાતિઓની કલ્યાણકારી અને હંમેશા લાભદાયક ઠહેરાવવામાં આવ્યા છે.
ચતુર્ણામિહ રાજેન્દ્ર શ્રોતુમર્હાણિ સુવ્રત । કિમિચ્છસિ મહાબાહો શ્રોતુમેષાં નૃપોત્તમ
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, રાજાએ ચારેયને ઉપરોક્ત રીતે સાંભળવા જોગો છે; એ બળવાન, તું શું ઇચ્છે છે? શું તને આ સાંભળવાનું મન છે?
શતાનીક ઉવાચ ભારતં તુ શ્રુતં વિપ્ર તાતસ્યાઙ્કગતેન તુ । રામસ્ય ચરિતં ચાપિ શ્રુતં બ્રહ્મન્સમન્તતઃ
શતનાયકેએ કહ્યું: «હે બ્રાહ્મણ, મેં વાંચ્યાં છે અને ભાગતનું વર્ણન પણ — તે જે હૃદયમાં વાસ કરે છે તેના દ્વારા પ્રસંગપણે— અને મેં રામનાં કાર્યો પણ વૈદિક બ્રાહ્મણોથી સાંભળ્યાં છે.»
પુરાણાનિ ચ વિપ્રેન્દ્ર ભવિષ્યં ન તુ સુવ્રત । પુરાણં વદ વિપ્રેન્દ્ર! ભવિષ્યં કૌતુકં હિ મે
બ્રાહ્મણ પ્રભુએ જવાબ આપ્યો: 'હું ભવિષ્યના પુરાણોની વાત નહિ કરીશ, હે સુવ્રત. કહીજો, બ્રાહ્મણપ્રભુ, ભવિષ્યનું પુરાણ; એને સાંભળવા મારી કૌતુકતા છે.'
સુમન્તુરુવાચ સાધુ સાધુ મહાબાહો સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ માનદ । શૃણુ મે વદતો રાજન્ પુરાણં નવમં મહત્
સુમન્તુએ કહ્યું: «સારી વાત, સારી વાત! હે બળવાન, તને પૂછવા માટે હું આનંદિત છું. હવે સાંભળ, હે રાજા, જે હું કહેવું છું તે મહાન નવમું પુરાણ છે.»
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવો નૃપ । અશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય ગચ્છેદ્ ભાનૌ ન સંશયઃ
રાજા જે એમથી સાંભળે છે તેનાથી તેના સર્વપાપ મુક્ત થાય છે; અશ્વમેદ્ ફળ પ્રાપ્ત કરીને નિશ્ચય વિના સૂર્યદેવની તરફ ગમશે.
ઇદં તુ બ્રહ્મણા પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રમનુત્તમમ્ । વિદુષા બ્રાહ્મણેનેદમધ્યેતવ્યં પ્રયત્નતઃ
આ પરમ ધર્મસૂત્રો બ્રહ્માએ ઘોષિત કર્યા છે; વિદ્વાનો કહે છે કે એક બ્રાહ્મણે તેને પરિશ્રમથી અને મહેનતથી અભ્યાસ કરવો જોઇએ.
શિષ્યેભ્યશ્ચૈવ વક્તવ્યં ચાતુર્વર્ણ્યેભ્ય એવ હિ । અધ્યેતવ્યં ન ચાન્યેન બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વિના । શ્રોતવ્યમેવ શૂદ્રેણ નાધ્યેતવ્યં કદાચન
તે શિષ્યોને અને ચાર વર્ણોને જ શીખવવા માટે છે — સાંસદે તો માત્ર વર્ણોને; બ્રાહ્મણ અથવાักษત્રિય વિના કોઈએ તે શિખવુ ન જોઈએ અને શ્રુતિવિધિના મતીશૂદ્દ્રાએ તેને ક્યારેય અધ્યયન ન કરવું.
દેવાર્ચાં પુરતઃ કૃત્વા બ્રાહ્મણૈશ્ચ નૃપોત્તમ । શ્રોતવ્યમેવ શૂદ્રૈશ્ચ તથાન્યૈશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ
સવારમાં દેવતાઓને પૂજા કરીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ બ્રાહ્મણોના માન રાખવા જોઈએ; શૂદ્રો અને અન્ય લોકો તો માત્ર શ્રોતાઓ હોવા જ યોગ્ય છે, તેમજ દ્વિજ પણ.
શ્રૌતં સ્માર્તં હિ વૈ ધર્મં પ્રોક્તમસ્મિન્નૃપોત્તમ । તસ્માચ્છૂદ્રૈર્વિના વિપ્રાન્ન શ્રોતવ્યં કથઞ્ચન
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, અહીં શ્રુતિ અને સ્મૃતિ કાયદા તરીકે ઘોષિત કરાઈ છે; તેથી શૂદ્રોની હાજરી વિના બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે સુણાવણ કરી શકાય એવી સ્થિતિ સર્જાય છે.
ઇદં શાસ્ત્રમધીયાનો બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ । મનોવાગ્દેહજૈર્નિત્યં કર્મદોષૈર્ન લિમ્પતે
જે બ્રાહ્મણ આ શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરે અને વ્રતપ્રચલિત રહે, જે મન, વાક અને શરીરને નિયમિત રીતે નિયંત્રિત કરે અને પાપકાર્યોથી નિવર્તે છે, તે કર્મોમાં પોંકાઈ ઝપટાતો નથી.
શૃણ્વન્તિ ચાપિ યે રાજન્ ભક્ત્યા વૈ બ્રાહ્મણાદયઃ । મુચ્યન્તે પાતકૈઃ સર્વૈર્ગચ્છન્તિ ચ દિવં પ્રભો
હે રાજા, બ્રાહ્મણોના ઉપદેશને ભક્તિપૂર્વક સાંભળનાર ખુલ્લા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને તેવો સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ કરે છે, સત્ય સેનાપતિ.
શ્રાવયેચ્ચાપિ યો વિપ્રઃ સર્વાન્વર્ણાન્નૃપોત્તમ । સ ગુરુઃ પ્રોચ્યતે તાત વર્ણાનામિહ સર્વશઃ
હે રાજા મઢી, સર્વવર્ણોને શિક્ષણ આપનારો બ્રાહ્મણ ગુરુ કહાય છે; તમામ વર્ણો માટે કોઈ અપવાદ વિના તેને એનું બ્રહ્મસત્તા જાહેર કરવું જોઈએ.
સ પૂજ્યઃ સર્વકાલેષુ સર્વૈર્વર્ણૈર્નરાધિપ । પૃથિવીં ચ તથૈવેમાં કૃત્સ્નામેકોઽપિ સોઽર્હતિ
હે સિંહાસનાર્થી, દરેકે દરેક સમયમાં સર્વવર્ગે તેને માન આપવો જોઈએ; તે જ એવા યોગ્ય છે કે જે સંપૂર્ણ ધરતી પર પણ હકદાર હોવાનો ઐસો ધરાવે છે.
ઇદં સ્વસ્ત્યયનં શ્રેષ્ઠમિદં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્ । ઇદં યશસ્યં સતતમિદં નિઃશ્રેયસં પરમ્
આ શિક્ષણ શુભ છે અને શ્રેષ્ઠ છે; તે બુદ્ધિને વધારે છે; સદા જ શૌર્યનું સ્ત્રોત અને પરમ કલ્યાણ છે.
અસ્મિન્ધર્મોઽખિલેનોક્તો ગુણદોષૌ ચ કર્મણામ્ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામાચારશ્ચાપિ શાશ્વતઃ
આ ધર્મમાં કર્મોની ગુણ અને દોષ કહેવામાં આવ્યા છે, અને ચાર વર્ણોના આચરણનું વર્ણન પણ — આ બધું સર્વકાળિક છે.