કિમિચ્છસિ મહાબાહો! શ્રોતું યત્ત્વાં બ્રવીમિ વૈ । ભારતાદિકથાનાં તુ યાસુ ધર્માદયઃ સ્થિતાઃ
હે બહુમુખ્ય હસ્ત, તું શું ઈચ્છે છે? હવે શેની હું કથા કહું તે સાંભળ: ભરતની વાર્તાઓમાં એવી પણ છે જેમાં ધર્મ અને નિયમો સ્થિરરૂપે સ્થાપિત થાય છે.
શતાનીક ઉવાચ મતાનિ કાનિ વિપ્રેન્દ્ર ! ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત! । યાનિ શ્રુત્વા નરો વિપ્ર! મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ
શતનિકા બોલ્યો: મને કહો, હે વિધ્વાન, કયા કાયદાના ગ્રંથોને તું સાચા માનતો હોય; કેમકે તેને સાંભળવાથી માણસ, હે દ્વિજ, સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
સુમન્તુરુવાચ શ્રૂયન્તાં ધર્મશાસ્ત્રાણિ મનુર્વિષ્ણુર્યમોઽઙ્ગિરાઃ । વસિષ્ઠદક્ષસંવર્તશાતાતપપરાશરાઃ
સુમંતુએ કહ્યું: કાયદાકીય ગ્રંથો સાંભાળો—માનુ, વિવિધ્ણુ, યમ, અંગિરાસ; સાથે વશિષ્ઠ, દક્ષ, સનવર્ત, સતત, તેને પણ તાપસ અને પરાશર.
આપસ્તમ્બોઽથ ઉશના કાત્યાયનબૃહસ્પતી । ગૌતમઃશઙ્ખલિખિતૌ હારીતોઽત્રિરથાપિ વા
અપસ્ટંભ અને ઉશાન, કાત્યાયન અને બૃહસ્પતિ; ગૌતમ અને સંખ્યાળી, હરિતા, આત્રીય અને અહીં સુધી રથ નામની ગ્રંથો પણ છે.
એતાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા ચ ભારત! । વૃન્દારકપુરં ગત્વા મોદતે નાત્ર સંશયઃ
હે ભરત, એ કાયદાના ગ્રંથોને સાંભળી સમજ્યા પછી તું વૃંદારકનગર તરફ ચાલ અને આનંદ કર—આમાં કોઈ સંશય નથી.
શતાનીક ઉવાચ યાન્યેતાનિ ત્વયોક્તાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત! । નેચ્છામિ શ્રોતું વિપ્રેન્દ્ર! શ્રુતાન્યેતાનિ હિ દ્વિજ!
સતાન્યેકે કહ્યું: તે ધર્મશાસ્ત્રો જેને તમે નામ કર્યાં છો, હે સદ્ભક્ત! હું સાંભળવા નઇ ઇચ્છું, હે દ્વિજવંશી; ખરેખર હે બ્રાહ્મણ, હું એમ સાંભળશો ને ઇચ્છુ નથિ.
ત્રયાણામપિ વર્ણાનાં પ્રોક્તાનામપિ પણ્ડિતૈઃ । શ્રેયસે ન તુ શૂદ્રાણાં તત્ર મે વચનં શૃણુ
જેઓને ત્રણે વર્ગો માટે અને વિદ્વાનો દ્વારાોદઘાટિત કરવામાં આવ્યા છે તે સુભકર્તા છે, પણ શૂદ્રો માટે નહિ — આ મુદ્દે મારા વચનો સાંભળો.
ચતુર્ણામિહ વર્ણાનાં શ્રેયસે યાનિ સુવ્રત! । ભવન્તિ દ્વિજશાર્દૂલ! શ્રુતાનિ ભુવનત્રયે
ચારે વર્ગોના કલ્યાણ માટે, હે સદ્ભક્ત, આ શિક્ષણો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે; હે દ્વિજમધર બઘ અનુક્રમે, આ સાંકૃત નિયમો ત્રિવિગ્રહમાં પ્રચલિત છે.
વિશેષતશ્ચતુર્થસ્ય વર્ણસ્ય દ્વિજસત્તમ!
વિશેષત્વે ચોથા વર્ગ માટે આ વિષય મહત્ત્વનો છે, હે દ્વિજમધ્યેપ્રથમ!
બ્રાહ્મણાદિષુ વર્ણેષુ ત્રિષુ વેદાઃ પ્રકલ્પિતાઃ । મન્વાદીનિ ચ શાસ્ત્રાણિ તથાઙ્ગાનિ સમન્તતઃ
બ્રાહ્મણથી શરૂ થતા વર્ગોમાં ત્રણે વેદો પ્રગટાવ્યા ગયા છે; તેમ જ માનુઓથી પ્રારંભ થતા ધર્મશાસ્ત્રો અને તેઓના તમામ પ્રકરણો સર્વત્ર વિખ્યાત છે.
શૂદ્રાશ્ચૈવ ભૃશં દીનાઃ પ્રતિભાન્તિ દ્વિજપ્રભો । ધર્માર્થકામમોક્ષસ્ય શસ્તાઃ સ્યુરવને કથમ્
શ્લોક કહે છે કે શૂદ્રો ગંભીર દંડ ભોગવે છે છતાં દ્વિજપુત્રોના સમક્ષ આવેલો કરે છે; તો તેઓ ચારેય ધ્યેય — ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ — માટે કેવા ઉપયોગી સાધન બની શકે?
આગમેન વિહીના હિ અહો કષ્ટં મતં મમ્ । કશ્ચૈષામાગમઃ પ્રોક્તઃ પુરા દ્વિજમનીષિભિઃ । ત્રિવર્ગપ્રાપ્તયે બ્રહ્મઞ્છ્રેયસે ચ તથોભયોઃ
હાહા — મને દુઃખ થાય છે કે તેમને આગમ પરંપરાનો વિયોગ થયો છે; કયા પવિત્ર ઉપદેશ એમને પૂર્વે દ્વિજમુનીઓ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા હતાં જેથી તેઓ ત્રિકાર્ય અને બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ય કરે — સૌથી મોટું કલ્યાણ?
સુમન્તુરુવાચ સાધુ સાધુ મહાબાહો! શૃણુ મે પરમં વચઃ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં યાનિ પ્રોક્તાનિ શ્રેયસે
સુમંતુએ કહ્યું: સારું કહેવાયું, ઉત્કૃષ્ટ શસ્ત્રધારીઓ! મારા ઉત્તમ વચનને સાંભળો: ચાર વર્ણોમાં જે નિવેદનો કલ્યાણ તરફ લઈ જાય છે તે હવે ઘોષિત કરાયા છે.
ધર્મશાસ્ત્રાણિ રાજેન્દ્ર! શૃણુ તાનિ નૃપોત્તમ । વિશેષતશ્ચ શૂદ્રાણાં પાવનાનિ મનીષિભિઃ
હે પ્રથમ પૂરનાં રાજા, એ ધર્મશાસ્ત્રો સાંભળો; ઋષિઓએ વિશેષ કરીને શૂદ્રો માટે નિષ્ક્રિય કરવાની અને શુદ્ધિ કરાવવાની નિયમાવલિઓ જાહેર કરી છે.
અષ્ટાદશપુરાણાનિ ચરિતં રાઘવસ્ય ચ । રામસ્ય કુરુશાર્દૂલ! ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે
ંગ્રેસાંઠી અઢાઈ સમચિંતાઓ: ઊણખાણે રાહુગાઠાં — અઢાઈ પુરાણો રાઘવની પ્રવૃત્તિઓ વર્ણવે છે; હે કુરુવંશના વીર, એ બધું ધર્મ, કામ અને અર્થની પ્રાપ્તિ માટે છે.
તથોક્તં ભારતં વીર! પારાશર્યેણ ધીમતા । વેદાર્થસકલં યોજ્ય ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચ પ્રભો!
એ રીતે કહ્યુ હતુ, હે ભરત! વિદ્વાન પરાશરે કહ્યું: બધા વેદોના અર્થો ને ધર્મશાસ્ત્રો સાથે મિલાવી દે, હે ભગવાન.
કૃપાલુના કૃતં શાસ્ત્રં ચતુર્ણામિહ શ્રેયસે । વર્ણાનાં ભવમગ્નાનાં કૃતં પોતો હ્યનુત્તમમ્
ચારે વર્ણોના કલ્યાણ માટે અહીં કરુણાસભર શાસ્ત્ર રચાયું છે; આગ્નિજાત (દ્વિજ) માટે એ ઉત્તમ, પૂર્ણ માર્ગદર્શક છે.
અષ્ટાદશપુરાણાનિ અષ્ટૌ વ્યાકરણાનિ ચ । જ્ઞાત્વા સત્યવતીસૂનુશ્ચક્રે ભારતસંહિતામ્
અઠાર પુરાણો અને લાખ વ્યાકરણગ્રંથો છે; તેને જાણીને સત્યવતીનો પુત્રે બારાતસંહિતા રચી.
યાં શ્રુત્વા પુરુષો રાજન્! મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા । પ્રથમં પ્રોચ્યતે બ્રાહ્મં દ્વિતીયં ચૈન્દ્રમુચ્યતે
જેણે તે સાંભળ્યું, હે રાજા, તે મનુષ્ય બ્રાહ્મણહંડનના પાપથી મુક્ત થાય છે: પ્રથમ બ્રહ્મમંત્ર ઘોષિત થાય છે અને પછી ઇન્દ્રમંત્ર આપવામા આવે છે.
યામ્યં પ્રોક્તં તતો રૌદ્રં વાયવ્યં વારુણં તથા । સાવિત્રં ચ તથા પ્રોક્તમષ્ટમં વૈષ્ણવં તથા
પછી રાત્રિની ઉગ્ર મંત્ર, ઉત્તર વાયુમંત્ર, વરુણમંત્ર, સવિત્રીમંત્ર અને આખરે અઠમું — વૈષ્ણવમંત્ર આવે છે.
એતાનિ વ્યાકરણાનિ પુરાણાનિ નિબોધ મે । બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા
હું તમને જે વ્યાકરણ-સાહિત્ય અને પુરાણો ધરાવું છું તે સાંભળો: બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ અને ભગવત આ છે.
તથાન્યન્નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયં ચ સપ્તમમ્ । આગ્નેયમષ્ટમં વીર ભવિષ્યં નવમં સ્મૃતમ્
બીજાં પણ સાંભળો: આરાદીય, સાતમું કહેવાતા માર્કંડેય; આઠમું આ بےગ્નેય; નવમું વીર, એમ કહેવામાં આવે છે.
દશમં બ્રહ્મવૈવર્ત્તં લૈઙ્ગમેકાદશં સ્મૃતમ્ । વારાહં દ્વાદશં પ્રોક્તં સ્કાન્દં ચૈવ ત્રયોદશમ્
દસમું છે બ્રહ્મવૈવર્ત; અગિયારમું છે લૈંગ; બારમું છે વરાહ; તેરમું છે સ્કંદ.
ચતુર્દશં વામનં ચ કૌર્મં પઞ્ચદશં સ્મૃતમ્ । માત્સ્યં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં ચ તતઃ પરમ્
ચૌદમું છે વ્યામન; પંદરમું છે કૌર્મ; પછી માટ્સ્ય અને ગરુડ અને તેમાંથી પરે બ્રહ્માંડ આવે છે.
એતાનિ કુરુશાર્દૂલ ધર્મશાસ્ત્રાણિ પણ્ડિતૈઃ । સાધારણાનિ પ્રોક્તાનિ વર્ણાનાં શ્રેયસે સદા
હે કુરૂઓના વાઘ, આ તે ધર્મશાસ્ત્રો છે જેમને પૂજિત નિપુણ લોકોએ નામરૂપે ઊલેખ કર્યો છે; તેઓ જાતિઓની કલ્યાણકારી અને હંમેશા લાભદાયક ઠહેરાવવામાં આવ્યા છે.
ચતુર્ણામિહ રાજેન્દ્ર શ્રોતુમર્હાણિ સુવ્રત । કિમિચ્છસિ મહાબાહો શ્રોતુમેષાં નૃપોત્તમ
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, રાજાએ ચારેયને ઉપરોક્ત રીતે સાંભળવા જોગો છે; એ બળવાન, તું શું ઇચ્છે છે? શું તને આ સાંભળવાનું મન છે?
શતાનીક ઉવાચ ભારતં તુ શ્રુતં વિપ્ર તાતસ્યાઙ્કગતેન તુ । રામસ્ય ચરિતં ચાપિ શ્રુતં બ્રહ્મન્સમન્તતઃ
શતનાયકેએ કહ્યું: «હે બ્રાહ્મણ, મેં વાંચ્યાં છે અને ભાગતનું વર્ણન પણ — તે જે હૃદયમાં વાસ કરે છે તેના દ્વારા પ્રસંગપણે— અને મેં રામનાં કાર્યો પણ વૈદિક બ્રાહ્મણોથી સાંભળ્યાં છે.»
પુરાણાનિ ચ વિપ્રેન્દ્ર ભવિષ્યં ન તુ સુવ્રત । પુરાણં વદ વિપ્રેન્દ્ર! ભવિષ્યં કૌતુકં હિ મે
બ્રાહ્મણ પ્રભુએ જવાબ આપ્યો: 'હું ભવિષ્યના પુરાણોની વાત નહિ કરીશ, હે સુવ્રત. કહીજો, બ્રાહ્મણપ્રભુ, ભવિષ્યનું પુરાણ; એને સાંભળવા મારી કૌતુકતા છે.'
સુમન્તુરુવાચ સાધુ સાધુ મહાબાહો સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ માનદ । શૃણુ મે વદતો રાજન્ પુરાણં નવમં મહત્
સુમન્તુએ કહ્યું: «સારી વાત, સારી વાત! હે બળવાન, તને પૂછવા માટે હું આનંદિત છું. હવે સાંભળ, હે રાજા, જે હું કહેવું છું તે મહાન નવમું પુરાણ છે.»
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવો નૃપ । અશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય ગચ્છેદ્ ભાનૌ ન સંશયઃ
રાજા જે એમથી સાંભળે છે તેનાથી તેના સર્વપાપ મુક્ત થાય છે; અશ્વમેદ્ ફળ પ્રાપ્ત કરીને નિશ્ચય વિના સૂર્યદેવની તરફ ગમશે.