યદિચ્છસિ મહાબાહો! પ્રીતિદં ચાદ્ભુતં શુભમ્ । શ્રવ્યં ભરતશાર્દૂલ! સર્વપાપભયાપહમ્
હે મહાબાહુ! તારી ઈચ્છા મુજબ આ આનંદદાયક અને આશ્ચર્યજનક શુભતા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સાંભળ!—તે સર્વ પાપનો ડર દૂર કરે છે.
યથા વૈશમ્પાયનેન પુરા પ્રોક્તં પિતુસ્તવ । મહાભારતવ્યાખ્યાનં બ્રહ્મહત્યાવ્યપોહનમ્
જેમ વૈશમ્પાયનાએ બહુ પુર્વે તારા પિતાને કહ્યો હતો: મહાભારતનું વર્ણન બ્રાહ્મણહત્યા જેવી ગંભીર અપરાધમાંથી મુક્તિ આપી દેવે છે.
અથ તમૃષયઃ સર્વે રાજાનમિદમબ્રુવન્ । સાધુ પ્રોક્તં મહાબાહો! વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના
ત્યારે એ સર્વ ઋષિઓએ સર્વશ્રેષ્ઠોને કહ્યું: «શુભરેખ, હે બહુમુખ્ય હસ્ત! એ વાતા વ્યાસે યોગ્ય રીતે કહેલી, જેઓ વિદ્વત્તામાં ઋદ્ધ છે.»
સુમન્તું પૃચ્છ રાજર્ષે! સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્ । અસ્માકમપિ રાજેન્દ્ર! શ્રવણે જાયતે મતિઃ । અથ વ્યાસો મહાતેજાઃ સુમન્તુમૃષિમબ્રવીત્
રાજા-ઋષિ સુમંતા એ સર્વ શાસ્ત્રોreda નિપુણ રૂઢિગ્યાને પુછ્યું: «હે મહારાજ, શ્રવણથી અમને પણ વિવેક મળે છે.» ત્યારબાદ પ્રખ્યાત વ્યાસએ સુમંતા ઋષિને સંબોધિત કર્યું.
કથયાસ્મૈ કથાસ્તાત! યાઃ શ્રુત્વા મોદતે નૃપઃ । ભારતાદિકથાનાં તુ યત્રાસ્ય રમતે મનઃ
તેમણે કહ્યું: «બતાવો, વહુમાન્ય એ વૃદ્ધે, કયા કથાઓ સાંભળતાં રાજા આનંદિત થાય—જેમાં મન ભરત અને ઇતિહાસજન્ય વાર્તાઓમાં આનંદ પામે છે.»
અસાવપિ મહાતેજાઃ શ્રુત્વા ભાવં મહામતેઃ । વ્યાસસ્ય દ્વિજશાર્દૂલ! ઋષીણાં ચાપિ સર્વશઃ
એ વાત સાંભળીને, મહામનશીના ઋષિમાં એક ગાઢ લાગણી ઉઠી; હે દ્વિજોનેમુખ્યો વ્યાસ! તેમણે સધરે તમામ ઋષિઓને પણ તે જ રીતે... (તેઓનાં હ્રદય).
ચકાર વક્તું સ મનસ્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહામતિઃ । વ્યાસસ્ય શાસનાદ્વિપ્ર! ઋષીણાં ચૈવ સર્વશઃ
તેમણે એ મનને રાજા સાથે બોલાવ્યું, હે દ્વિજોનાજ્ય વ્યાસ; વ્યાસના આદેશે ઋષિઓએ દરેક રીતે પણ બોલ્યાં.
અથ રાજા મહાતેજા આજમીઢો દ્વિજોત્તમમ્ । પ્રણમ્ય શિરસાત્યર્થં પ્રવક્તુમુપચક્રમે
પછી મહોત્કટિ રાજા ઊઠીને માથું નમાવીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણની તરફ પ્રવૃત થયો, બોલાવવા માટે તત્પર.
શતાનીક ઉવાચ પુણ્યાખ્યાનં મમ બ્રહ્મન્! પાવનાય પ્રકીર્તય । શ્રુત્વા યદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! મુચ્યેઽહં સર્વપાતકાત્
સુમન્ત્રી બોલ્યો: «બ્રાહ્મણ, શુદ્ધિ અને સ્તુતિ માટે એક પવિત્ર કથા બોલો; તારા બ્લોક સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું સર્વ પાપોથી મુક્તિ પાઈશ.»
સુમન્તુરુવાચ નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ સન્તિ પુષ્પાનિ ભારત । યાનિ શ્રુત્વા નરો રાજન્! મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ
સુમંતુએ જવાબ આપ્યો: «બહુપ્રકારની શાસ્ત્રો છે, હે ભરત! જેમ ફૂલો હોય છે; જેને પણ તે સાંભળે છે, હે રાજા, તે નિશ્વિત રીતે સર્વ અજૈવિકતાઓથી મુક્ત થાય છે.»
કિમિચ્છસિ મહાબાહો! શ્રોતું યત્ત્વાં બ્રવીમિ વૈ । ભારતાદિકથાનાં તુ યાસુ ધર્માદયઃ સ્થિતાઃ
હે બહુમુખ્ય હસ્ત, તું શું ઈચ્છે છે? હવે શેની હું કથા કહું તે સાંભળ: ભરતની વાર્તાઓમાં એવી પણ છે જેમાં ધર્મ અને નિયમો સ્થિરરૂપે સ્થાપિત થાય છે.
શતાનીક ઉવાચ મતાનિ કાનિ વિપ્રેન્દ્ર ! ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત! । યાનિ શ્રુત્વા નરો વિપ્ર! મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ
શતનિકા બોલ્યો: મને કહો, હે વિધ્વાન, કયા કાયદાના ગ્રંથોને તું સાચા માનતો હોય; કેમકે તેને સાંભળવાથી માણસ, હે દ્વિજ, સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
સુમન્તુરુવાચ શ્રૂયન્તાં ધર્મશાસ્ત્રાણિ મનુર્વિષ્ણુર્યમોઽઙ્ગિરાઃ । વસિષ્ઠદક્ષસંવર્તશાતાતપપરાશરાઃ
સુમંતુએ કહ્યું: કાયદાકીય ગ્રંથો સાંભાળો—માનુ, વિવિધ્ણુ, યમ, અંગિરાસ; સાથે વશિષ્ઠ, દક્ષ, સનવર્ત, સતત, તેને પણ તાપસ અને પરાશર.
આપસ્તમ્બોઽથ ઉશના કાત્યાયનબૃહસ્પતી । ગૌતમઃશઙ્ખલિખિતૌ હારીતોઽત્રિરથાપિ વા
અપસ્ટંભ અને ઉશાન, કાત્યાયન અને બૃહસ્પતિ; ગૌતમ અને સંખ્યાળી, હરિતા, આત્રીય અને અહીં સુધી રથ નામની ગ્રંથો પણ છે.
એતાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા ચ ભારત! । વૃન્દારકપુરં ગત્વા મોદતે નાત્ર સંશયઃ
હે ભરત, એ કાયદાના ગ્રંથોને સાંભળી સમજ્યા પછી તું વૃંદારકનગર તરફ ચાલ અને આનંદ કર—આમાં કોઈ સંશય નથી.
શતાનીક ઉવાચ યાન્યેતાનિ ત્વયોક્તાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત! । નેચ્છામિ શ્રોતું વિપ્રેન્દ્ર! શ્રુતાન્યેતાનિ હિ દ્વિજ!
સતાન્યેકે કહ્યું: તે ધર્મશાસ્ત્રો જેને તમે નામ કર્યાં છો, હે સદ્ભક્ત! હું સાંભળવા નઇ ઇચ્છું, હે દ્વિજવંશી; ખરેખર હે બ્રાહ્મણ, હું એમ સાંભળશો ને ઇચ્છુ નથિ.
ત્રયાણામપિ વર્ણાનાં પ્રોક્તાનામપિ પણ્ડિતૈઃ । શ્રેયસે ન તુ શૂદ્રાણાં તત્ર મે વચનં શૃણુ
જેઓને ત્રણે વર્ગો માટે અને વિદ્વાનો દ્વારાોદઘાટિત કરવામાં આવ્યા છે તે સુભકર્તા છે, પણ શૂદ્રો માટે નહિ — આ મુદ્દે મારા વચનો સાંભળો.
ચતુર્ણામિહ વર્ણાનાં શ્રેયસે યાનિ સુવ્રત! । ભવન્તિ દ્વિજશાર્દૂલ! શ્રુતાનિ ભુવનત્રયે
ચારે વર્ગોના કલ્યાણ માટે, હે સદ્ભક્ત, આ શિક્ષણો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે; હે દ્વિજમધર બઘ અનુક્રમે, આ સાંકૃત નિયમો ત્રિવિગ્રહમાં પ્રચલિત છે.
વિશેષતશ્ચતુર્થસ્ય વર્ણસ્ય દ્વિજસત્તમ!
વિશેષત્વે ચોથા વર્ગ માટે આ વિષય મહત્ત્વનો છે, હે દ્વિજમધ્યેપ્રથમ!
બ્રાહ્મણાદિષુ વર્ણેષુ ત્રિષુ વેદાઃ પ્રકલ્પિતાઃ । મન્વાદીનિ ચ શાસ્ત્રાણિ તથાઙ્ગાનિ સમન્તતઃ
બ્રાહ્મણથી શરૂ થતા વર્ગોમાં ત્રણે વેદો પ્રગટાવ્યા ગયા છે; તેમ જ માનુઓથી પ્રારંભ થતા ધર્મશાસ્ત્રો અને તેઓના તમામ પ્રકરણો સર્વત્ર વિખ્યાત છે.
શૂદ્રાશ્ચૈવ ભૃશં દીનાઃ પ્રતિભાન્તિ દ્વિજપ્રભો । ધર્માર્થકામમોક્ષસ્ય શસ્તાઃ સ્યુરવને કથમ્
શ્લોક કહે છે કે શૂદ્રો ગંભીર દંડ ભોગવે છે છતાં દ્વિજપુત્રોના સમક્ષ આવેલો કરે છે; તો તેઓ ચારેય ધ્યેય — ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ — માટે કેવા ઉપયોગી સાધન બની શકે?
આગમેન વિહીના હિ અહો કષ્ટં મતં મમ્ । કશ્ચૈષામાગમઃ પ્રોક્તઃ પુરા દ્વિજમનીષિભિઃ । ત્રિવર્ગપ્રાપ્તયે બ્રહ્મઞ્છ્રેયસે ચ તથોભયોઃ
હાહા — મને દુઃખ થાય છે કે તેમને આગમ પરંપરાનો વિયોગ થયો છે; કયા પવિત્ર ઉપદેશ એમને પૂર્વે દ્વિજમુનીઓ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા હતાં જેથી તેઓ ત્રિકાર્ય અને બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ય કરે — સૌથી મોટું કલ્યાણ?
સુમન્તુરુવાચ સાધુ સાધુ મહાબાહો! શૃણુ મે પરમં વચઃ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં યાનિ પ્રોક્તાનિ શ્રેયસે
સુમંતુએ કહ્યું: સારું કહેવાયું, ઉત્કૃષ્ટ શસ્ત્રધારીઓ! મારા ઉત્તમ વચનને સાંભળો: ચાર વર્ણોમાં જે નિવેદનો કલ્યાણ તરફ લઈ જાય છે તે હવે ઘોષિત કરાયા છે.
ધર્મશાસ્ત્રાણિ રાજેન્દ્ર! શૃણુ તાનિ નૃપોત્તમ । વિશેષતશ્ચ શૂદ્રાણાં પાવનાનિ મનીષિભિઃ
હે પ્રથમ પૂરનાં રાજા, એ ધર્મશાસ્ત્રો સાંભળો; ઋષિઓએ વિશેષ કરીને શૂદ્રો માટે નિષ્ક્રિય કરવાની અને શુદ્ધિ કરાવવાની નિયમાવલિઓ જાહેર કરી છે.
અષ્ટાદશપુરાણાનિ ચરિતં રાઘવસ્ય ચ । રામસ્ય કુરુશાર્દૂલ! ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે
ંગ્રેસાંઠી અઢાઈ સમચિંતાઓ: ઊણખાણે રાહુગાઠાં — અઢાઈ પુરાણો રાઘવની પ્રવૃત્તિઓ વર્ણવે છે; હે કુરુવંશના વીર, એ બધું ધર્મ, કામ અને અર્થની પ્રાપ્તિ માટે છે.
તથોક્તં ભારતં વીર! પારાશર્યેણ ધીમતા । વેદાર્થસકલં યોજ્ય ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચ પ્રભો!
એ રીતે કહ્યુ હતુ, હે ભરત! વિદ્વાન પરાશરે કહ્યું: બધા વેદોના અર્થો ને ધર્મશાસ્ત્રો સાથે મિલાવી દે, હે ભગવાન.
કૃપાલુના કૃતં શાસ્ત્રં ચતુર્ણામિહ શ્રેયસે । વર્ણાનાં ભવમગ્નાનાં કૃતં પોતો હ્યનુત્તમમ્
ચારે વર્ણોના કલ્યાણ માટે અહીં કરુણાસભર શાસ્ત્ર રચાયું છે; આગ્નિજાત (દ્વિજ) માટે એ ઉત્તમ, પૂર્ણ માર્ગદર્શક છે.
અષ્ટાદશપુરાણાનિ અષ્ટૌ વ્યાકરણાનિ ચ । જ્ઞાત્વા સત્યવતીસૂનુશ્ચક્રે ભારતસંહિતામ્
અઠાર પુરાણો અને લાખ વ્યાકરણગ્રંથો છે; તેને જાણીને સત્યવતીનો પુત્રે બારાતસંહિતા રચી.
યાં શ્રુત્વા પુરુષો રાજન્! મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા । પ્રથમં પ્રોચ્યતે બ્રાહ્મં દ્વિતીયં ચૈન્દ્રમુચ્યતે
જેણે તે સાંભળ્યું, હે રાજા, તે મનુષ્ય બ્રાહ્મણહંડનના પાપથી મુક્ત થાય છે: પ્રથમ બ્રહ્મમંત્ર ઘોષિત થાય છે અને પછી ઇન્દ્રમંત્ર આપવામા આવે છે.
યામ્યં પ્રોક્તં તતો રૌદ્રં વાયવ્યં વારુણં તથા । સાવિત્રં ચ તથા પ્રોક્તમષ્ટમં વૈષ્ણવં તથા
પછી રાત્રિની ઉગ્ર મંત્ર, ઉત્તર વાયુમંત્ર, વરુણમંત્ર, સવિત્રીમંત્ર અને આખરે અઠમું — વૈષ્ણવમંત્ર આવે છે.