દેવતાતીર્થતપસાં ભારતાદેવ નિશ્ચયઃ । ન જન્યતે નાસ્તિકતા તસ્ય મીમાંસકૈરપિ
હે ભરત, દેવો, તીર્થસ્થળો અને સંન્યાસીઓની નિશ્ચિતતા ફક્ત તારી જ કારણે છે; શાસ્ત્રના વિવેચકો પણ ત્યાં અવિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી.
વિષ્ણૌ દેવેષુ વેદેષુ ગુરુષુ બ્રાહ્મણેષુ ચ । ભક્તિર્ભવતિ કલ્યાણી ભારતાદેવ ધીમતામ્
વિષ્ણુપ્રતિ ભક્તિ દેવોમાં, ઋગ્વેદમાં, ઉપાધ્યાયોમાં અને બ્રાહ્મણોમાં જન્મે છે — એવી શુભ ભક્તિ એ બુદ્ધિમાનોને તુજેથી, હે ભરત, પ્રાપ્ત થાય છે.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ભરતાત્સિદ્ધિરેવ હિ । અજિહ્મો ભારતઃ પન્થા નિર્વાણપદગામિનામ્
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરનારા માટે ભરત સાચું જ સિદ્ધિનું સાધન છે; મોક્ષપ્રાપ્તિ તરફ જતા લોકો ભરતનું પાલન કરે છે.
મોક્ષધર્માર્થકામાનાં પ્રપઞ્ચો ભારતે કૃતઃ । અનિત્યતાપસન્તપ્તા ભવન્તિ તસ્ય મુક્તયે
ભરતમાં જગત મુક્તિ, પ્રજ્ઞા, ધન અને ઇચ્છાના હિત માટે રચાયું છે; સંન્યાસની થોડી તાત્કાલિક તપસ્વીના તેાપથી સૂઝાયેલા લોકો તેને લીધે મુક્ત થાય છે.
વિપત્તિં ભારતાચ્છ્રુત્વા વૃષ્ણિપાણ્ડવસમ્પદામ્ । દુઃખાવસાનાદ્રાજેન્દ્ર! પુણ્યં ચ સંશ્રયેદ્બુધઃ
ભરત અને વૃષ્ણિ-પાંડવોની સંપત્તિ પર દુઃખના સમાચાર સાંભળી ને, એક વિદ્વાન રાજાએ, દukhનાં અંતે, ધર્મમાં આશ્રય લેવાનું પસંદ કરવું જોઈએ, હે રાજાઓના સ્વામી.
એવંવિધં ભારતં વૈ પ્રોક્તં યેન મહાત્મના । સોઽયં નારાયણઃ સાક્ષાત્ વ્યાસરૂપી મહામુનિઃ
એ велик આત્માએ ભરતનું એ રીત વર્ણવ્યું; એ જ નારાયણ સ્વયં ઉપસ્થિત છે — મહાન ઋષિ વ્યાસનો અવતાર.
સ તેષાં વચનં શ્રુત્વા પ્રતાપી યો મહીપતિઃ । પ્રસાદયામાસ મુનિં વ્યાસં શાસ્ત્રવિશારદમ્
આ વાણી સાંભળીને, શૌર્યવાન રાજાએ ગ્રંથિપુજ્ય વ્યાસને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને ઉપકાર આપ્યો.
શતાનીક ઉવાચ અઞ્જલિઃ શિરસા બ્રહ્મન્! કૃતોઽયં પાદયોસ્તવ । બ્રૂહિ મે ધર્મશાસ્ત્રં તુ યેના પૂતતાં વ્રજે
અંજલી માથા વાકને કહી: હે બ્રાહ્મણ, તમારા પગ ખાસ મારી માથા ઉપર રાખાયા છે; મને તે ધર્મસૂત્ર કહો જેના દ્વારા વિધિઓ શુદ્ધ થાય.
સમુદ્ધર ભવાદસ્માત્કીર્તયિત્વા કથાં શુભામ્ । યથા મમ પિતા પૂર્વં કીર્તયિત્વા તુ ભારતમ્
મને ઉઠાવો અને તે શુભ કથા ફરીથી કહો જેણે તમારા પિતાએ મારા સમક્ષ ભરત વિશે એકવાર વિખ્યાન કર્યું હતું.
વ્યાસ ઉવાચ તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા વ્યાસો વચનમબ્રવીત્ । એષ શિષ્યઃ સુમન્તુર્મે કથયિષ્યતિ તે પ્રભો!
વ્યાસે કહ્યું: આ વચનો સાંભળી વ્યાસે જવાબ આપ્યો — 'મારો શિષ્ય સુમંત્ર તે કથા તમને કહેશે, હે સ્વામી.'
યદિચ્છસિ મહાબાહો! પ્રીતિદં ચાદ્ભુતં શુભમ્ । શ્રવ્યં ભરતશાર્દૂલ! સર્વપાપભયાપહમ્
હે મહાબાહુ! તારી ઈચ્છા મુજબ આ આનંદદાયક અને આશ્ચર્યજનક શુભતા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સાંભળ!—તે સર્વ પાપનો ડર દૂર કરે છે.
યથા વૈશમ્પાયનેન પુરા પ્રોક્તં પિતુસ્તવ । મહાભારતવ્યાખ્યાનં બ્રહ્મહત્યાવ્યપોહનમ્
જેમ વૈશમ્પાયનાએ બહુ પુર્વે તારા પિતાને કહ્યો હતો: મહાભારતનું વર્ણન બ્રાહ્મણહત્યા જેવી ગંભીર અપરાધમાંથી મુક્તિ આપી દેવે છે.
અથ તમૃષયઃ સર્વે રાજાનમિદમબ્રુવન્ । સાધુ પ્રોક્તં મહાબાહો! વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના
ત્યારે એ સર્વ ઋષિઓએ સર્વશ્રેષ્ઠોને કહ્યું: «શુભરેખ, હે બહુમુખ્ય હસ્ત! એ વાતા વ્યાસે યોગ્ય રીતે કહેલી, જેઓ વિદ્વત્તામાં ઋદ્ધ છે.»
સુમન્તું પૃચ્છ રાજર્ષે! સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્ । અસ્માકમપિ રાજેન્દ્ર! શ્રવણે જાયતે મતિઃ । અથ વ્યાસો મહાતેજાઃ સુમન્તુમૃષિમબ્રવીત્
રાજા-ઋષિ સુમંતા એ સર્વ શાસ્ત્રોreda નિપુણ રૂઢિગ્યાને પુછ્યું: «હે મહારાજ, શ્રવણથી અમને પણ વિવેક મળે છે.» ત્યારબાદ પ્રખ્યાત વ્યાસએ સુમંતા ઋષિને સંબોધિત કર્યું.
કથયાસ્મૈ કથાસ્તાત! યાઃ શ્રુત્વા મોદતે નૃપઃ । ભારતાદિકથાનાં તુ યત્રાસ્ય રમતે મનઃ
તેમણે કહ્યું: «બતાવો, વહુમાન્ય એ વૃદ્ધે, કયા કથાઓ સાંભળતાં રાજા આનંદિત થાય—જેમાં મન ભરત અને ઇતિહાસજન્ય વાર્તાઓમાં આનંદ પામે છે.»
અસાવપિ મહાતેજાઃ શ્રુત્વા ભાવં મહામતેઃ । વ્યાસસ્ય દ્વિજશાર્દૂલ! ઋષીણાં ચાપિ સર્વશઃ
એ વાત સાંભળીને, મહામનશીના ઋષિમાં એક ગાઢ લાગણી ઉઠી; હે દ્વિજોનેમુખ્યો વ્યાસ! તેમણે સધરે તમામ ઋષિઓને પણ તે જ રીતે... (તેઓનાં હ્રદય).
ચકાર વક્તું સ મનસ્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહામતિઃ । વ્યાસસ્ય શાસનાદ્વિપ્ર! ઋષીણાં ચૈવ સર્વશઃ
તેમણે એ મનને રાજા સાથે બોલાવ્યું, હે દ્વિજોનાજ્ય વ્યાસ; વ્યાસના આદેશે ઋષિઓએ દરેક રીતે પણ બોલ્યાં.
અથ રાજા મહાતેજા આજમીઢો દ્વિજોત્તમમ્ । પ્રણમ્ય શિરસાત્યર્થં પ્રવક્તુમુપચક્રમે
પછી મહોત્કટિ રાજા ઊઠીને માથું નમાવીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણની તરફ પ્રવૃત થયો, બોલાવવા માટે તત્પર.
શતાનીક ઉવાચ પુણ્યાખ્યાનં મમ બ્રહ્મન્! પાવનાય પ્રકીર્તય । શ્રુત્વા યદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! મુચ્યેઽહં સર્વપાતકાત્
સુમન્ત્રી બોલ્યો: «બ્રાહ્મણ, શુદ્ધિ અને સ્તુતિ માટે એક પવિત્ર કથા બોલો; તારા બ્લોક સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું સર્વ પાપોથી મુક્તિ પાઈશ.»
સુમન્તુરુવાચ નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ સન્તિ પુષ્પાનિ ભારત । યાનિ શ્રુત્વા નરો રાજન્! મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ
સુમંતુએ જવાબ આપ્યો: «બહુપ્રકારની શાસ્ત્રો છે, હે ભરત! જેમ ફૂલો હોય છે; જેને પણ તે સાંભળે છે, હે રાજા, તે નિશ્વિત રીતે સર્વ અજૈવિકતાઓથી મુક્ત થાય છે.»
કિમિચ્છસિ મહાબાહો! શ્રોતું યત્ત્વાં બ્રવીમિ વૈ । ભારતાદિકથાનાં તુ યાસુ ધર્માદયઃ સ્થિતાઃ
હે બહુમુખ્ય હસ્ત, તું શું ઈચ્છે છે? હવે શેની હું કથા કહું તે સાંભળ: ભરતની વાર્તાઓમાં એવી પણ છે જેમાં ધર્મ અને નિયમો સ્થિરરૂપે સ્થાપિત થાય છે.
શતાનીક ઉવાચ મતાનિ કાનિ વિપ્રેન્દ્ર ! ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત! । યાનિ શ્રુત્વા નરો વિપ્ર! મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ
શતનિકા બોલ્યો: મને કહો, હે વિધ્વાન, કયા કાયદાના ગ્રંથોને તું સાચા માનતો હોય; કેમકે તેને સાંભળવાથી માણસ, હે દ્વિજ, સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
સુમન્તુરુવાચ શ્રૂયન્તાં ધર્મશાસ્ત્રાણિ મનુર્વિષ્ણુર્યમોઽઙ્ગિરાઃ । વસિષ્ઠદક્ષસંવર્તશાતાતપપરાશરાઃ
સુમંતુએ કહ્યું: કાયદાકીય ગ્રંથો સાંભાળો—માનુ, વિવિધ્ણુ, યમ, અંગિરાસ; સાથે વશિષ્ઠ, દક્ષ, સનવર્ત, સતત, તેને પણ તાપસ અને પરાશર.
આપસ્તમ્બોઽથ ઉશના કાત્યાયનબૃહસ્પતી । ગૌતમઃશઙ્ખલિખિતૌ હારીતોઽત્રિરથાપિ વા
અપસ્ટંભ અને ઉશાન, કાત્યાયન અને બૃહસ્પતિ; ગૌતમ અને સંખ્યાળી, હરિતા, આત્રીય અને અહીં સુધી રથ નામની ગ્રંથો પણ છે.
એતાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા ચ ભારત! । વૃન્દારકપુરં ગત્વા મોદતે નાત્ર સંશયઃ
હે ભરત, એ કાયદાના ગ્રંથોને સાંભળી સમજ્યા પછી તું વૃંદારકનગર તરફ ચાલ અને આનંદ કર—આમાં કોઈ સંશય નથી.
શતાનીક ઉવાચ યાન્યેતાનિ ત્વયોક્તાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત! । નેચ્છામિ શ્રોતું વિપ્રેન્દ્ર! શ્રુતાન્યેતાનિ હિ દ્વિજ!
સતાન્યેકે કહ્યું: તે ધર્મશાસ્ત્રો જેને તમે નામ કર્યાં છો, હે સદ્ભક્ત! હું સાંભળવા નઇ ઇચ્છું, હે દ્વિજવંશી; ખરેખર હે બ્રાહ્મણ, હું એમ સાંભળશો ને ઇચ્છુ નથિ.
ત્રયાણામપિ વર્ણાનાં પ્રોક્તાનામપિ પણ્ડિતૈઃ । શ્રેયસે ન તુ શૂદ્રાણાં તત્ર મે વચનં શૃણુ
જેઓને ત્રણે વર્ગો માટે અને વિદ્વાનો દ્વારાોદઘાટિત કરવામાં આવ્યા છે તે સુભકર્તા છે, પણ શૂદ્રો માટે નહિ — આ મુદ્દે મારા વચનો સાંભળો.
ચતુર્ણામિહ વર્ણાનાં શ્રેયસે યાનિ સુવ્રત! । ભવન્તિ દ્વિજશાર્દૂલ! શ્રુતાનિ ભુવનત્રયે
ચારે વર્ગોના કલ્યાણ માટે, હે સદ્ભક્ત, આ શિક્ષણો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે; હે દ્વિજમધર બઘ અનુક્રમે, આ સાંકૃત નિયમો ત્રિવિગ્રહમાં પ્રચલિત છે.
વિશેષતશ્ચતુર્થસ્ય વર્ણસ્ય દ્વિજસત્તમ!
વિશેષત્વે ચોથા વર્ગ માટે આ વિષય મહત્ત્વનો છે, હે દ્વિજમધ્યેપ્રથમ!
બ્રાહ્મણાદિષુ વર્ણેષુ ત્રિષુ વેદાઃ પ્રકલ્પિતાઃ । મન્વાદીનિ ચ શાસ્ત્રાણિ તથાઙ્ગાનિ સમન્તતઃ
બ્રાહ્મણથી શરૂ થતા વર્ગોમાં ત્રણે વેદો પ્રગટાવ્યા ગયા છે; તેમ જ માનુઓથી પ્રારંભ થતા ધર્મશાસ્ત્રો અને તેઓના તમામ પ્રકરણો સર્વત્ર વિખ્યાત છે.